Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

DẠ ĐƯỜNG THỦY 夜 塘 水

Nghĩa đen là trong bóng đêm xuống, người ngu vào ao nước trong vốn không có cá, để bắt cá. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho lời nói hư vọng, nội dung rỗng tuếch. Vì lời nói hư vọng vốn thiếu sót nghĩa lý quan trọng thiết thực để nhập lý, mà người ngu chẳng phân biệt được thật, giả, lại còn ở trong đó tìm tòi, trông mong nắm bắt được then máy ngộ đạo, chỉ là phí công vô ích mà thôi. Tắc 7, Bích Nham lục (Đại 48,

147 hạ) ghi: 三 級 浪 高 魚 化 龍 癡 人 猶 戽 夜 塘 水 »Tam cấp lãng cao, ngư hóa long,

Si nhân du hổ dạ đường thủy«.

»Ba cấp sóng cao, cá hóa rồng, Người ngu còn tìm cá trong ao«

DẠ TỌA 夜 坐

Còn gọi: Hoàng hôn tọa thiền, Sơ dạ tọa thiền. Tọa thiền vào lúc mặt trời lặn, là cách thức tu hành trong Thiền viện.

DANH 名

Danh từ khái niệm. Lâm Tế ngữ lục ghi:

»學 人 不 了 爲 執 名 句。 被 他 凡 聖 名 礙。 所 以 障 其 道 眼 不 得 分 明。 – Người họ ckhông liễu ngộ là vì chấp vào danh cú, bị danh từ khái niệm phàm thánh làm trở ngại cho nên che chướng đạo nhãn của họ mà không được thấy rõ.«

DANH CÚ 名 句

Danh từ ngữ cú và ý nghĩa khái niệm của nó. Lâm Tế ngữ lục ghi: »秖 如 十 二 分

教。 皆 是 表 顯 之 說。 學 者 不 會。 便 向 表 顯 名 句 上 生 解。 皆 是 依 倚 落 在 因 果。 未 免 三 界 生 死。– Chẳng hạn như mười hai phần giáo đều là lời nói biểu lộ ra ngoài, người học không biết mà nhằm trên danh từ ngữ cú biểu lộ ra ngoài để tìm hiểu, đều là nương tựa, rơi vào nhân quả chưa ra khỏi sinh tử của ba cõi«. 146

DANH VĂN 名 聞

DANH ĐỨC TÂY ĐƯỜNG 名 德 西

堂 Danh đức, chỉ cho người có đức hạnh, danh dự. Trong Thiền viện có Đông đường (nhà Đông), Tây đường (nhà Tây), chư tăng chọn các vị trong Tây đường, vị nào có danh dự, đức hạnh để làm Trụ trì, vị đó được gọi là Danh đức Tây đường. Điều Trụ Trì Nhật Dụng trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 2 (Đại 48, 1119 trung) ghi: »或 有 諸 山 住 持 名 德 西 堂、 坐 右 設 位。 – Hoặc có bậc Danh đức Tây đường trụ trì các chùa, sắp đặt ngồi bên phải«.

DANH ĐỨC THỦ TỌA 名 德 首 座

Trong các vị Thủ tọa của Tiền đường ở Thiền viện, đại chúng chọn ra vị nào có danh dự và đức hạnh để lãnh chức vụ Trụ trì thì gọi vị đó là Danh đức Thủ tọa. Điều

Thỉnh Lập Tăng Thủ Tọa trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1133 hạ) ghi: »如 大 方 西 堂 名 德 首 座、 行 解 素 爲 衆 所 推 服 者。 – Như các vị Tây đường, Danh đức Thủ tọa ở các nơi, nếu hạnh giải tốt thì được đại chúng suy tôn«.

DANH MẠC 名 邈

Còn gọi: Danh mô, danh mạo. Gọi tên, miêu tả. Bích Nham lục q. 1 ghi: »且 道。 雪 竇 意 在 什 麼 處。 到 這 裏。 喚 作 驢 則 是。 喚 作 馬 則 是。 喚 作 祖 師 則 是。 如 何 名 邈。 往 往 喚 作 雪 竇 使 祖 師 去 也。 且 喜 沒 交 涉。 – Thử hỏi ý của Tuyết Đậu ở chỗ nào? Đến chỗ này gọi con lừa là phải, hay gọi con ngựa là phải, hay gọi Tổ sư là phải? Làm sao gọi tên đây? Người tu thường cho rằng Tuyết Đậu sai khiến Tổ sư, may thay không dính dáng!«

DANH MÔ 名 模

Còn gọi: Danh mạo 名 貌, danh mạc 名 邈. Gọi tên sự vật, miêu tả. NĐHN quyển 5 ghi: »一 靈 之 物、 不 是 你 造 作 名 邈 得。 – Một vật linh thiêng ông không thể tạo tác miêu tả được«.

DANH NGÔN 名 言

Danh từ ngôn cú và ý nghĩa khái niệm của nó. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »諸 佛 及 一 切 衆 生、 唯 是 一 心、 更 無 别 法。 此 心 無 始 已 來、 不 曾 生 不 曾 滅、 不 青 不 黃、 無 形 無 相、 不 屬 有 無、 不 繼 新 舊、 非 長 非 短、 非 大 非 小、 超 過 一 切 限 量、 名 言、 宗 跡、 對 待。 – Chư Phật và tất cả chúng sinh chỉ là nhất tâm, không còn có pháp nào khác. Tâm này từ vô thủy đến nay chưa từng sinh cũng chưa từng diệt, không xanh không vàng, không hình không tướng, chẳng thuộc hữu vô, chẳng kể cũ mới, chẳng dài chẳng ngắn, chẳng lớn chẳng nhỏ, vượt lên trên tất cả hạn lượng, danh ngôn, tông tích, đối đãi.« DANH VĂN 名 聞 1. Danh tiếng. Danh dự. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »所 以 參 禪 者、 先 將 平 生 所

學 所 記、 所 見 所 聞、 所 知 所 解、 盡 情 颺 在 一 壁、 又 將 平 生 名 聞 利 養 之 事、 恩 愛 貪 欲 之 心、 盡 情 拈 向 一 邊。 – Cho nên người tham thiền trước tiên phải đem những điều mắt thấy tai nghe, những sự hiểu biết cả đời tận tình treo lên vách, lại đem những sự lợi dưỡng danh tiếng, tâm ân ái tham dục cả đời tận tình để qua một bên.« 2. Danh xưng, danh từ. Chương »Nhất bát 147

DẪN DẪN 泯 泯

ca« trong CĐTĐL q. 30 ghi: »眞 實 諦 本 非 眞。 但 是 名 聞 即 是 塵。 若 向 塵 中 解 眞 實。 便 是 堂 堂 出 世 人。 – Chân thật đế vốn không phải chân thật, chỉ là danh từ, tức là trần. Nếu ngay trong trần mà hiểu được cái chân thật thì đường đường là kẻ xuất thế«.

DẪN DẪN 泯 泯 Lặng lẽ, âm thầm. Tông Môn Võ Khố ghi:

»時 有 淵 首 座。 向 北 人孤 硬 自 立。 參 晦 堂 眞 淨。 實 有 契 悟 處。 泯 泯 與 眾 作 息。 人 無 知 者。 – Khi ấy có Thủ toạ Yên là người phương Bắc, tính tình cứng cỏi, thích tự lập. Sư tham vấn hai ngài Hối Đường và Chân Tịnh, thật có chỗ khế ngộ, nhưng khi ở trong chúng sinh hoạt, Sư vẫn lặng lẽ âm thầm nên không ai biết Sư«.

DI 咦

Ối, Ơ, Ủa, Chao. Lời nói làm cho người ta tức cười. Đây là khẩu ngữ của Thiền tông. Trong lúc thiền sư giáo hóa người học, có vài việc nào đó khó biểu đạt, thiền sư thường dùng từ này với ý giễu cợt. Phật Tâm Ca trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục có đoạn:

咦 咦 咦、 咄 咄 咄 大 海 中 漚 閑 出 沒 諸 行 無 常 一 切 空 何 處 先 師 覓 靈 骨。 »Di di di, Đốt đốt đốt Đại hải trung âu nhàn xuất một Chư hành vô thường nhất thiết không

Hà xứ Tiên sư mịch linh cốt«.

»Ối! ối! ối! Chà! chà! chà!

Bọt trong biển cả luống chìm nổi Muôn pháp vô thường hết thảy không Tiên sư chỗ nào tìm linh cốt?«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thích Thanh Từ.

DI BÀN NGẬT PHẠN 移 盤 吃 飯

Các vị tăng hành cước đến các chùa lẽ ra để tham học, trái lại chỉ lo ăn uống. Đây là lời chê trách. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 26 ghi: »諸 上 座、 明 取 道 眼 好、 是 行 脚 本 分 事。 道 眼 若 未 明、 有 什 麼 用 處？ 只 是 移 盤 吃 飯。 – Chư Thượng tọa! Phải làm sáng cho được đạo nhãn là bản phận của người hành cước.

Nếu đạo nhãn chưa sáng nào có ích gì?

Chỉ là qua lại các chùa để lo ăn uống«.

DI QUANG 彌 光 (?-1155)

Thiền tăng đời Tống, họ Lý, tự Hối Am, biệt hiệu Thiền Trạng Nguyên, Quang Trạng Nguyên, người xứ Trường Lạc (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Giáo Trung ở Tuyền

Châu. Tác phẩm: Hối Am Quang Trạng

Nguyên Hòa thượng Ngữ Yếu.

DI TẮC 遺 則

X. Duy Tắc.

DĨ CUNG HẠ SỰ 已 躬 下 事

Còn gọi: Dĩ thân đại sự. Việc bản phận của thiền tăng: Minh tâm ngộ tính, siêu việt sinh tử. Phần Khai thị thiền nhân Đổng văn Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »入 天 目 山、 與 性 融 首 座 輩 結 庵 居 之、 切 磋 已 躬 下 事、 堅 忍 數 載。 – Vào núi Thiên Mục cùng với các vị như Thủ tọa Tính Dung kết am để ở, cùng nhau miệt mài việc minh tâm ngộ tính, kiên nhẫn trong vài năm«. 148

DIÊN CHIỂU 延 沼 (896-973)

DĨ GIẢ 以 假 (1268-1336)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Diệp, tự Không Trung, người xứ Lệ Thủy (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu, tông Lâm Tế.

Sư trụ viện Phúc Lâm núi Bạch Vân.

DĨ KÊ VI PHƯỢNG 以 雞 爲 鳳

Cho gà là phượng. Gà: Loại chim thường.

Phượng: Loại chim linh. Cho chim thường là chim linh cũng giống như cho ngói gạch là châu ngọc. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho trường hợp người mê cho tà kiến là chính kiến, nhận vọng tưởng làm Phật tính.

DĨ TÂM TRUYỀN TÂM 以 心 傳 心

Lấy Tâm để truyền Tâm, có 2 nghĩa:

1. Thiền tông chẳng lập văn tự, chẳng mắc kẹt nơi kinh điển, Thầy trò trực tiếp trao truyền bằng cách lấy chỗ ngộ của Thầy để ấn chứng chỗ ngộ của trò. Thiền tông căn cứ vào câu truyện: »Đức Phật thuyết pháp ở núi Linh Thứu, Ngài giơ cành sen để dạy chúng. Trong tám vạn người chỉ có Ca-diếp lãnh hội được ý chỉ của Phật và mỉm cười« để lập ra Tông phong chẳng lập văn tự mà truyền đại pháp.

2. Lời truyền đạt cảnh giới ngộ. Huyết Mạch luận của Đại sư Đạt-ma (Vạn Tục 110, 405 thượng) ghi: »三 界 混 起、 同 歸 一 心。 前 佛 後 佛、 以 心 傳 心、 不 立 文 字。 – Tam giới lao xao đều quy về nhất tâm. Phật trước Phật sau lấy tâm truyền tâm, chẳng lập văn tự«.

DĨ TỰ BẤT THÀNH BÁT TỰ PHI 以 字 不 成 八 字 非 Chữ »Dĩ« chẳng thành, chữ »Bát« chẳng phải. Chữ »Dĩ« (以) chỉ cho chữ (丫) viết trên đầu lá bùa (để đeo trên người), là chữ biến hình của chữ Tất Đàm (chữ i). Nhưng xét theo chữ nghĩa thông thường thì nó chẳng phải chữ »Dĩ« (以) cũng chẳng phải chữ »Bát« (八). Thiền tông mượn cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho sự khó khăn rất mực khi diễn đạt về chân lý.

DỊ AM 易 庵

Hiệu của Thiền sư Như Thông đời Minh.

X. Như Thông.

DỊCH KHỞI MY MAO 剔 起 眉 毛

Dựng đứng lông mày, ý nói phấn chấn tinh thần để lãnh ngộ thiền chỉ. Nhà thiền hay dùng lời nói này để khuyên răn người học.

Tiết Vạn Thọ Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »元 正 二、 寂 寥 冷 淡 無 滋 味。 趙 州 相 喚 吃 茶 來、 剔 起 眉 毛 須 瞥 地。 – Hai vị thiền sinh Chính và Nguyên, buồn tẻ lãnh đạm không mùi vị.

Triệu châu mời hai vị uống trà để phấn chấn tinh thần mà lãnh ngộ.«

DIÊM MAI 盬 梅

Thiền tăng đời Minh, người xứ Hải Ninh (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiên Đồng Ngộ. Sư trụ chùa Phổ An. Tác phẩm: Tế Tông Đảnh Thiền sư ngữ lục.

DIÊN CHIỂU 延 沼 (896-973)

Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, người xứ Dư Hàng (nay ở phía tây Hàng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nam Viện Huệ Ngung, tông Lâm Tế. Sư khai pháp ở chùa Phong Huyệt tại Nhữ Châu (nay là huyện Lâm An tỉnh Hà Nam). Tác phẩm: Phong Huyệt Thiền sư ngữ lục. 149

DIÊN HỰU TỰ 延 祐 寺

DIÊN HỰU TỰ 延 祐 寺 Còn gọi: Chùa Một Cột. Chùa ở thôn Ngọc Thanh, khu Ngọc Hà, Hà Nội, Việt Nam. Theo truyền tụng, vào năm 1049, sau khi vua Lý Thái Tông nằm mộng thấy Bồ tát Quán Âm dắt đi lên tòa sen ngự tọa, quần thần cho là điềm gở, xin Vua cho xây chùa như bông sen nở trên mặt nước để cầu phúc lành dài lâu (Diên hựu). Quy mô chùa không nhỏ như hiện nay mà to lớn, lộng lẫy hơn nhiều. Trên một tấm bia ở chùa Long Đọi (Hà Nam Ninh) dựng năm 1121 có ghi rõ điều đó. Sự độc đáo của kiến trúc chùa Một Cột là toàn bộ ngôi chùa được đặt trên một cột đá cao. Ở đây, có sự kết hợp táo bạo của trí tưởng tượng lãng mạn đầy thi vị qua hình tượng bông sen và những giải pháp hoàn hảo về kết cấu kiến trúc gỗ, bằng hệ thống mộng giằng và đặc biệt là sử dụng các cột chống chéo lớn từ cột đến sàn, vừa tạo thế vững chắc, vừa mang lại hiệu quả thẩm mỹ như đường lượn của cánh sen, thiết lập sự hài hòa giữa mái và sàn bởi một đối xứng ảo. Khối kiến trúc được phụ trợ bởi cảnh quan, có ao, có cây cối, đã tạo nên sự gần gũi, tinh khiết mà vẫn thanh tịnh. Theo: Nguyễn Hùng trong Văn Hóa Việt Nam Tổng Hợp 1989- 1995.

DIÊN KHÁNH TỰ THÁP 延 慶 寺 塔

Tháp nằm dưới núi Vân Long, phía tây thị trấn Tây Bình, huyện Tùng Dương, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Đoan Cũng thứ 2 (989) đời Tống, Thiền sư Đạt Hạnh đem 8 bộ kinh luận, 49 hạt xá-lợi từ Trung Ấn Độ về chùa Diên Khánh, phát nguyện xây tháp cúng dường. Kinh qua mười năm trù hoạch, vào niên hiệu Hàm Bình thứ 2 (999) phá thổ động công, niên hiệu Hàm Bình thứ 5 (1002) hoàn thành. Tháp cao 70m, là tháp cao nhất Chiết Giang. Hình lục giác 7 tầng, kết cấu bằng gạch gỗ theo kiểu lâu các. Đỉnh tháp dùng gạch chồng khít lên nhau thu nhỏ mà thành. Trên tường của tháp có ghi lại đề khắc và bích họa nhiều đời.

DIÊN KHÁNH TỰ XÁ LỢI THÁP 延 慶 寺 舍 利 塔 Tháp nằm trong khuôn viên chùa Diên Khánh, huyện Tế Nguyên, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Được xây vào niên hiệu Cảnh Hựu thứ 3 (1036) đời Tống. Tháp gạch hình lục giác 7 tầng theo kiểu mái kín, cao khoảng 26m. Mặt tường mỗi tầng bên ngoài tháp có khảm tượng Phật xây bằng gạch hoặc thiết kế cửa tháp hình khuê. Mái tháp dùng gạch xếp chồng khít nhau trông ngắn gọn thô kệch. Đường viền của thân tháp hơi bày hình parabol hùng vĩ sừng sững, đẹp đẽ hùng tráng. Bên trong là tháp tâm thất hình lục giác, trong thất có một tấm bia đời Tống »Tế Nguyên Huyện Long Đàm Diên Khánh Thiền Viện Tân Tu Xá-lợi Tháp Ký«, thư pháp tinh mỹ, chữ cũng rõ ràng. Phía tây tháp có suối phun tập họp thành đầm, gọi là »Long Đàm«là nguồn phía tây sông Tế Thủy. Ban đêm bóng tháp rọi xuống đầm đẹp như một bức tranh, được ca ngợi là »Long đàm dạ nguyệt«.

DIÊN PHÚC TỰ 延 福 寺

Còn gọi: Chùa Keo Giao Thủy. Chùa ở ấp Giao Thủy (tên nôm là làng Keo), thuộc hương Hải Thanh đời Lý, nay là thôn Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Thủy, tỉnh Hà Nam Ninh, Việt Nam. Chùa do vua Lý Nhân Tông giao cho Thiền sư Giác Hải khởi dựng vào năm 1121 và để vị này làm 150

DIÊN ỨNG TỰ 延 應 寺

Trụ trì. Năm 1138, Lý Nhân Tông sắc cho quan địa phương trùng tu. Năm 1167 lại trùng tu, và Vua đổi tên là chùa Viên Quang (hiện còn bia »Viên Quang tự bi minh tinh tự« do Dĩnh Đạt soạn).

DIÊN QUY 延 規

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn, trụ viện Trường Khánh ở Lô Châu (nay là huyện Hợp Phì, tỉnh An Huy) Trung Quốc.

DIÊN SAN 延 珊 (1005-1065)

Thiền tăng đời Tống, họ Ngu, người huyện Ngô, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Văn Thắng, tông Pháp

Nhãn.

DIÊN THỌ 延 壽 (904-975)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, tự Trọng Huyền, hiệu Bão Nhất Tử, người xứ

Tiền Đường (nay thuộc Hàng Châu), Trung Quốc, nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Tác phẩm: Tông Cảnh lục 100 quyển, Vạn Thiện Đồng Quy tập 6 quyển, Thần Thê An Dưỡng Phú 1 quyển,

Duy Tâm Quyết 1 quyển.

DIÊN THỌ ĐƯỜNG 延 夀 堂

Còn gọi: Diên thọ liêu, Tương tức liêu, Diên thọ viện. Ngôi nhà dùng để chứa những vị tăng bị bệnh, những vị tăng cần nghỉ ngơi dưỡng sức. Điều Tương Tức Tham Đường trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 6 (Vạn Tục 111, 456 hạ) ghi: »如 庫 司 知 事 及 諸 頭 首 有 病、 並 令 供 過 行 者 白 維 那、 請 假 下 延 壽 堂 將 息。 – Như Khố ty, Tri sự và các vị Đầu thủ có bệnh đều nhờ vị cư sĩ phụ trách quá đường bạch với Duy-na, cho phép họ xuống Diên thọ đường để nghỉ ngơi«.

DIÊN THỌ TỰ 延 夀 寺

X. U Thê Tự.

DIÊN TỘ TỰ 延 祚 寺

Chùa thuộc thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Đời Đường Thiền sư Pháp Trì tông Ngưu Đầu trụ trì chùa này, Thiền sư Trí Oai nối pháp ngài Pháp Trì cũng trụ chùa này và thị tịch nơi đây. Phụ cận chùa này là chùa Phổ Giác núi

Ngưu Đầu, là cái nôi của tông Ngưu Đầu. DIÊN ỨNG TỰ 延 應 寺 Còn gọi: Pháp Vân Tự, Chùa Dâu. Chùa ở thôn Khương Tự, xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, tỉnh Hà Bắc, Việt Nam. Chùa ở vào một vị trí đặc biệt, tọa lạc trên giao điểm những con đường lớn của thời xưa, có thể coi là trung tâm của thị tứ Luy Lâu. Dấu tích của chốn đô hộ xưa kia, nay là những xóm làng Lũng Khê, Khương Tự, Đại Tự Công Hà, Văn Quán… liên tiếp thiết lập theo chiều Bắc

Nam, dọc theo con sông Dâu. Đây là ngôi chùa đầu tiên của Việt Nam, được khởi dựng vào đầu thế kỷ III, là chốn tu trì và đạo tràng thuyết pháp của các vị danh tăng như: Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Pháp Hiền và Quan Duyên. Chùa Diên Ứng hiện tại còn thờ tượng Tổ Tỳ-ni-đa-lưu-chi, nên nơi đây chính là Tổ đình của thiền phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi. Quần thể kiến trúc được sắp đặt theo kiểu »Nội công ngoại quốc«: Tăng xá và các nhà phụ thuộc mái ngói tường đất lập thành một khu riêng kề bên vách hữu của chùa. Còn phần chính của chùa là một khu vũ, hình chữ nhật rộng hơn 30m, dài 80m, gồm trước mặt là tiền đường, sau 151

DIỄN HOÁ ĐẠI SƯ 演 化 大 師

lưng là hậu đường, hai bên là hành lang thật dài. Những ngôi nhà tường gạch lợp ngói làm bắt vần quây bọc một sân gạch rộng và ba tòa điện chính nối liền với nhau thành hình chữ công (工). Cuối cùng có một ngôi miếu nối vào hậu đường và ở giữa sân chùa có dựng cây tháp tên »Hoa Phong«, tương truyền được Mạc Đĩnh Chi xây dựng vào cuối thế kỷ XIII và được xây dựng lại vào niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 4

(1738). DIỄN HOÁ ĐẠI SƯ 演 化 大 師 Hiệu của thiền tăng Trí Viễn đời Ngũ Đại.

X. Trí Viễn.

đối lập. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi:

»道 無 不 是 無。 道 有 不 是 有。 東 望 西 耶 尼。 面 南 看 北 斗。 – Nói không chẳng phải không, nói có chẳng phải có. Ở phía đông mà nhìn thấy Tây-cù-da-ni, mặt xoay hướng nam mà thấy sao Bắc đẩu«.

DIỆN TIỀN NHẤT TY 面 前 一 絲

Chỉ cho một cảnh, một vật ở trước mắt.

Tắc 90, Bích Nham lục (Đại 48, 214 hạ)

ghi: »聲 前 一 句、 千 聖 不 傳、 面 前 一 絲、 長 時 無 間。 – Một câu khi chưa nói, ngàn Thánh chẳng truyền. Một vật ở trước mắt, hằng không gián cách«.

DIỆN TƯỜNG ĐẢM BẢN 面 牆 擔

DIỆN CHỦY 面 觜

Mặt mũi, bộ mặt. Hàm ý chế giễu. Tiết »Xuất sơn tướng« trong NTNL q. hạ ghi:

»凍 不 死、 餓 不 死、 深 山 走 出 這 面 觜。 – Rét không chết, đói không chết, từ trong núi sâu xuất hiện bộ mặt này.«

DIỆN MÔN 面 門

Khuôn mặt, nét mặt. Pháp Diễn ngữ lục q.

hạ ghi: »擘 開 面 門、 放 出 先 師 形

相。 – Tách khuôn mặt thì hình tướng của tiên sư hiện ra«.

DIỆN MỤC LIỆT KHAI 面 目 裂 開

Diện mục: Tâm tính mà mỗi người sẵn có. Liệt khai: Mở bày. Diện Mục Liệt Khai chỉ cho khi đoạn trừ xong Kiến hoặc thì được

Pháp nhãn thanh tịnh.

DIỆN NAM KHÁN BẮC ĐẨU 面 南

看 北 斗 Mặt xoay hướng nam mà thấy sao Bắc đẩu.

là câu nói kỳ đặc của thiền gia, là cảnh giới thiền ngộ tiêu trừ hết vọng tâm phân biệt 板 Khi ngồi xoay mặt vào vách thì chỉ thấy một khoảng ngắn trước mắt, khi vác bảng sau lưng mà đi thì chẳng thể thấy mé sau lưng. Thiền tông dùng từ này làm thuật ngữ để chỉ cho cái thấy sai lệch. Tắc 7,

Thung Dung lục (Đại 48, 272 thượng) ghi: 埋 沒 自 己 也、 飲 氣 吞 聲 帶 累 先 宗 也、 面 牆 擔 板 »Mai một tự kỷ dã, ẩm khí thôn thinh, Đới lụy tiên tông dã, diện tường đảm bản«.

»Chôn vùi tự kỷ đó, nén giận mà nuốt lời,

Liên lụy đến Tổ tông, do kiến giải sai lệch«.

DIỆT DIỆT KHIẾT KHIẾT 滅 滅 挈

挈 Dung tục thấp hèn. Bích Nham lục q. 1 ghi:

»看 他 古 人、 見 到、 說 到、 行 到、 用 到、 不 妨 英 靈。。。 看 他 德 山 潙 山 如 此、 豈 是 滅 滅 挈 挈 底 見 解？ – Hãy xem người xưa: thấy đến, nói đến, làm đến, dùng đến, quả thật là bậc anh linh… Hãy xem Đức Sơn Quy Sơn như 152

DIỆU DẬN 妙 胤

thế, há là kiến giải dung tục thấp hèn ư?«.

DIỆT HỒ CHỦNG TỘC 滅 胡 種 族

Cắt đứt pháp mạch của Phật giáo. Phần lớn được dùng làm lời chê bai những kẻ mê chấp chẳng ngộ. Bích Nham lục q. 1 ghi: »擧： 翠 喦 夏 末 示 衆 云： 一 夏 以 來 爲 兄 弟 說 話、 看 翠 喦 眉 毛 在 麼？。。。 翠 嵒 就 中 奇 特。 看 他 恁 麼 道。 且 道 他 意 落 在 什 麼 處。 古 人 垂 一 鉤。 終 不 虛 設。 須 是 有 箇 道 理 爲 人。 人 多 錯 會 道。 白 日 青 天 說 無 向 當 話。 無 事 生 事。 夏 末 先 自 說 過。 先 自 點 檢。 免 得 別 人

點 檢 他。 且 喜 沒 交 涉。 這 般 見 解。 謂 之 滅 胡 種 族。 – Nêu lên công án: Cuối hạ, Thúy Nham dạy môn đồ như sau: một hạ đã qua, tôi đã khai thị cho huynh đệ, hãy xem lông mày của Thúy Nham tôi có còn không? Thúy Nham trong đấy quả độc đáo, xem ông ta nói như thế, thử hỏi ý ở chỗ nào? Người xưa nói pháp giống như buông câu, không bày chuyện vô ích, phải có đạo lý cho người. Phần lớn người ta hiểu lầm rằng: Giữa ban ngày ban mặt nói không gì đáng nói, đương không bày ra lắm việc, cuối hạ trước tiên ông ta tự nói lỗi, trước tiên tự trách cứ để khỏi bị người khác trách cứ. May thay không dính dáng! Thứ kiến giải này được gọi là cắt đứt pháp mạch Phật giáo.«

DIÊU TỬ QUÁ TÂN LA 鷂 子 過 新

羅 Chim cắt bay qua Tân La. Chỉ cho thiền cơ chớp nhoáng đã qua đi xa lơ xa lắc.

Thường dùng khi ứng cơ đối cơ, chỉ rõ đối phương đã vuột mất thiền cơ. Lời nói ngụ ý chê bai. Bích Nham lục q. 1 ghi: »如 擊 石 火 似 閃 電 光。 這 箇 些 子 不 落 心 機 意 識 情 想 等。 你 開 口 堪 作 什 麼 ？ 計 較 生 時 鷂 子 過 新 羅。 – Việc này như lửa nháng, tợ ánh điện chớp, một chút xíu cũng chẳng để rơi vào tâm cơ, ý thức, tình tưởng. Các ông làm sao mở miệng được! Khi vừa tính toán thì thiền cơ chớp nhoáng đã qua đi xa lơ xa lắc«.

DIỆU ẤN 妙 印 (1187-1255)

Thiền tăng đời Tống, họ Vạn, hiệu Trúc Nham, người xứ Tiến Hiền (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Nguyệt

Lâm Sư Quán, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ.

DIỆU CAO 妙 高 (1219-1293)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Thẩm, tự Vân Phong, người xứ Trường Khê (nay là phía nam Hà Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Yển Khê Văn. Sư trụ chùa Đại Lô, Tuyên Hưng (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc.

DIỆU CHỨNG 妙 證

Lãnh ngộ thiền pháp vi diệu. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »依 他 作 解、 塞 自 悟 門。 資 口 舌 則 可 勝 淺 聞、 廓 神 機 終 難 極 妙 證。 – Nương vào người khác để hiểu là lấp bít cửa ngộ của mình. Kiến giải đó nếu giúp cho việc tranh chấp cãi cọ thì hay hơn những hiểu biết nông cạn. Phát triển trí thông minh tuyệt vời rốt cuộc khó mà diệu chứng trọn ven được.« DIỆU DẬN 妙 胤 Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Biệt Truyền, nối pháp Thiền sư Hư Cốc Hy Lăng, tông

Lâm Tế. Khoảng niên hiệu Chí Chính (1341-1368) đời Nguyên, sư nhận lời mời 153

DIỆU DỤNG 妙 用

của dòng họ Túc Lợi sang Nhật Bản hoằng dương tông phong ở chùa Kiến Nhân.

DIỆU DỤNG 妙 用 1. Thiền tăng đời Minh (1587-1642) họ Trịnh, tự Huyền Vi, hiệu Uyên Hồ, người xứ Hải Diêm (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Nam Minh Huệ Quảng, tông Lâm Tế. Tác phẩm:

Huyền Vi Hòa thượng tụng chỉ 1 quyển.

2. Năng lực biến hóa khó lường lưu xuất từ tự tính, khi người tu đã triệt ngộ, Lục Tổ

Lạc Đạo Ca ghi:

不 摘 葉、 不 尋 枝 多 少 妙 用 識 者 希 莫 將 此 事 爲 端 的 不 知 不 悟 又 玄 微 »Bất trích diệp, bất tầm chi Đa thiểu diệu dụng thức giả hy Mạc tương thử sự vi đoan đích Bất tri bất ngộ hựu huyền vi«.

»Không lặt lá, chẳng tìm cành Diệu dụng thế nào ít kẻ rành Chớ đem việc ấy làm cứu cánh

Chẳng ngộ, chẳng tri lý diệu huyền«.

DIỆU ĐẠO 妙 道

1. Thiền tăng đời Nguyên (1257-1345), họ Trần, hiệu Trúc Nguyên, người xứ Ninh Hải, Thai Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hoành Xuyên Như Cung, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Hồng Phúc ở Hoàng Nham (nay thuộc Chiết Giang), được Vua ban hiệu »Định Huệ Viên Minh Thiền sư«.

2. Ni sư đời Tống (1100-1170), vốn là con gái của quan Thượng thư bộ Lễ Hoàng Thường, người xứ Diên Bình (nay là Nam Bình, tỉnh Phúc Kiến), Trung Quốc. Ni sư tham vấn thiền sư Tông Cảo và được triệt ngộ, làm Tỳ-kheo ni, trụ trì chùa Tịnh Cư tại Ôn Châu (tỉnh Chiết Giang), nổi tiếng một phương. Theo phả hệ ni sư là Tổ: Thiền tông đời thứ 23, Nam Tông đời thứ 18, hệ Nam Nhạc đời thứ 17, tông Lâm Tế đời thứ 13, phái Dương Kỳ đời thứ 6.

DIỆU HẠNH THIỀN SƯ 妙 行 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Thanh Hộ, đời Ngũ Đại. X. Thanh Hộ.

DIỆU HIỆP 妙 叶

Phối hợp một cách vi diệu, chỉ Thiền cơ khế hợp. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi:

»妙 叶 而 孫、 全 該 祖 父。 – Con cháu thiền cơ khế hợp thì bao trùm cả ông cha«.

DIỆU HIỆP TỊNH KHẢI THIỀN SƯ 妙 叶 凈 啟 禪 師 Thiền tăng Tịnh Khải đời Đường, người đời gọi sư là »Diệu Hiệp Tịnh Khải Thiền sư«. X. Tịnh Khải.

DIỆU HỶ AM 妙 喜 庵

Am ở núi Kính Sơn, huyện Dư Hàng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Vốn được gọi là Minh Nguyệt Đường. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 31 (1161) đời Tống, Đại Huệ Tông Cảo là cao tăng của tông Lâm Tế lui về ở ẩn nơi Minh Nguyệt Đường và ngài mất vào niên hiệu Long Hưng thứ 1 (1163), Vua thụy hiệu là Diệu Hỷ, nên

Thừa tướng Trương Thương Anh đặc biệt gọi Minh Nguyệt Đường là Diệu Hỷ Am.

DIỆU KHAM 妙 堪 (1177-1248)

Thiền tăng đời Tống, họ Mao, hiệu Tiếu Ông, người xứ Từ Khê (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tùng Nguyên Sùng Nhạc. Sư trụ chùa 154

DIỆU THINH 妙 聲

Diệu Thắng ở Minh Châu (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Tác phẩm: Thi Văn tập, Ngữ lục.

DIỆU KHẾ 妙 契

Minh ngộ tự tâm, khế hợp thiền lý. Tục Nghệ Ngôn trong Nguyên Hiền quảng lục q. 30 ghi: »三 宗 之 中、 難 莫 難 於 禪、 教 次 之、 律 又 次 之。 以 禪 則 超 情 離 見、 妙 契 在 語 言 文 字 之 表、 非 若 教 之 可 以 揣 摩 而 得、 講 習 而 通、 故 獨 難 也。 – Trong 3 tông, khó nhất là thiền, kế đến là giáo, sau nữa là luật. Do vì THIỀN thì siêu tình lìa kiến, minh ngộ tự tâm ở ngoài lời nói chữ nghĩa, chẳng phải như GIÁO có thể nghiền ngẫm tìm tòi mà được, nghiên cứu học tập mà thông, nên nói riêng khó vậy«.

DIỆU KHÔNG THIỀN SƯ 妙 空 禪

師 Hiệu của thiền tăng Thủ Nột đời Ngũ Đại.

X. Thủ Nột.

DIỆU LUÂN 妙 倫 (1201-1261)

Thiền tăng đời Tống, họ Từ, tự Đoạn Kiều, hiệu Tùng Sơn Tử, người xứ Hoàng Nham (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Tác phẩm:

Đoạn Kiều Hòa thượng ngữ lục.

DIỆU NGỘ 妙 悟

Lãnh ngộ thiền pháp vi diệu, minh ngộ tự tâm. Tiết Vân Cư Pháp Như Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »備 參 浙 右 諸 宗 匠、 晚 至 龍 門、 以 平 日 所 証 白 佛 眼、

眼 曰： 此 皆 學 解、 非 究 竟 事。 欲 了 生 死、 當 求 妙 悟。 師 駭 然 諦 信。 – Sư tham học đủ bậc Tông tượng ở miền hữu ngạn Chiết Giang. Cuối cùng đến Long Môn, sư đem sở chứng lúc bình thường ra bạch cùng Phật Nhãn. Nhãn nói: Những thứ này đều là học giải, chẳng phải việc cứu cánh. Muốn liễu thoát sinh tử phải cầu diệu ngộ. Sư giật mình và tin tưởng một cách cung kính chí thành«.

DIỆU NHÂN 妙 因 (1041-1113)

Ni sư đời Lý, thuộc thiền phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 17, nối pháp Thiền sư Chân Không. Bà tên Ngọc Kiều, trưởng nữ của Phụng Càn Vương, Việt Nam. Ni sư ở viện

Hương Hải, làng Phù Đổng, Tiên Du.

DIỆU QUANG 妙 光 (985-1050)

Thiền tăng đời Tống, họ Tạ, tự Vân Phúc, người Ông Nguyên, Quảng Đông, Trung Quốc. Thuở nhỏ sư xuất gia ở ấp nhà, rồi đến núi Bạch Vân tham học nơi thiền sư Đạt Chân và nối pháp ngài. Niên hiệu

Thiên Hựu thứ 5 (1021), Tống Chân Tông ban cho sư hiệu Diệu Quang Đại Sư, ra lệnh cho sư kế vị Trụ trì thiền viện Diên Thọ, núi Bạch Vân. Danh thần Dư Tĩnh đời Tống có ghi sư là vị trụ trì thứ 5 của viện Diên Thọ. Theo phả hệ sư là Tổ: Thiền tông đời thứ 17, Nam Tông đời thứ

12, hệ Thanh Nguyên đời thứ 11, tông Vân Môn đời thứ 5.

DIỆU TẾ ĐẠI SƯ 妙 濟 大 師

Thụy hiệu của thiền tăng Hồng Cứu đời Ngũ Đại. X. Hồng Cứu.

DIỆU THINH 妙 聲 Thiền tăng đời Minh, tự Cửu Cao, người huyện Ngô (nay thuộc Tô Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cổ Đình. Tác phẩm: Đông Cao tập 7 quyển.

DIỆU THỦ VÔ ĐA TỬ 妙 手 無 多 子

DIỆU THỦ VÔ ĐA TỬ 妙 手 無 多 子 Diệu thủ: Thủ đoạn rất khéo, pháp rất hay. Vô đa tử: Không có nhiều. Diệu Thủ Vô Đa Tử nghĩa là tuy có thủ đoạn rất khéo nhưng không có nhiều. Tắc 71, Bích Nham lục (Đại 48, 200 thượng) ghi: »龍 蛇 陣 上 看 謀 略、 令 人 長 憶 李 將 君 （妙 手 無 多 子、 疋 馬 單 鎗、 千 里 萬 里、 千 人 萬 人。） –Trên trận Long xà xem mưu lược, khiến người nhớ mãi Lý tướng quân. (Thủ đoạn rất khéo nhưng không có nhiều, một thương một ngựa, đi ngàn muôn dặm để đánh với ngàn muôn người)«.

DIỆU TÍNH 妙 性

Bản tính của chúng sinh, cũng là Phật tính.

Kệ thị tịch của Thiền sư Ngộ Ấn (Việt

Nam):

妙 性 虛 無 不 可 攀 虛 無 心 悟 得 何 難

玉 焚 山 上 色 常 潤 蓮 發 爐 中 濕 未 乾 »Diệu tính hư vô bất khả phan Hư vô tâm ngộ đắc hà nan Ngọc phần sơn thượng sắc thường nhuận! Liên phát lô trung thấp vị càn«.

»Diệu tính rỗng không chẳng thể vin Rỗng không tâm ngộ việc dễ tin Tươi nhuần sắc ngọc trong núi cháy Lò lửa hoa sen nở thật xinh«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

DIỆU TỔNG 妙 總 (1120-1185)

Ni sư đời Tống, cháu của Thừa tướng Tô Tụng, con của Tô Tốn, tên Thông Huệ, người xứ Đan Đồ, Giang Tô, Trung Quốc.

Tuy được sinh trong dòng dõi quý tộc, nhưng từ nhỏ ni sư đã kính tin Phật pháp, không chịu lập gia đình. Nhờ nghe Thiền sư Tông Cảo thuyết pháp nên ni sư lãnh hội huyền chỉ, khăng khăng quy y cửa Phật. Tông Cảo đặt pháp hiệu cho ni sư là

Vô Trước, có bài kệ như sau: 盡 道 山 僧 愛 罵 人 只 有 無 著 罵 不 動 Tận đạo sơn tăng ái mạ nhân Chỉ hữu Vô Trước mạ bất động »Mọi người đều nói sơn tăng thích mắng người, chỉ có Vô Trước chẳng động khi bị mắng«.

Một hôm, trong lúc đang tĩnh tọa, chợt đại ngộ, Tông Cảo ấn khả cho ni sư, và sau đó xuất gia làm Tỳ-kheo-ni, trụ trì viện Tư Thọ phủ Bình Giang (tại Tô Châu, Giang Tô). Ni sư nhắm vào câu nói của Vân Môn Văn Yển »Ngày nào cũng là ngày tốt« để dạy hàng đệ tử rằng: »Ngày nào cũng là ngày tốt, Phật pháp thế pháp thảy đều tốt đẹp, Chẳng tìm huyền chỉ nào khác, Chỉ cần ướt át hai đầu bát«. Ni sư tiếp đãi người học một cách hòa nhã, thiền ngữ hàm súc. Khi ra hoằng pháp nổi tiếng bốn phương. Theo phả hệ, ni sư là Tổ Thiền tông đời thứ 23, Nam Tông đời thứ 18, hệ

Nam Nhạc đời thứ 17, tông Lâm Tế đời thứ 13, phái Dương Kỳ đời thứ 6.

DIỆU TỔNG THIỀN SƯ 妙 總 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Đạo Tiềm do Vua

Tống Triết Tông ban cho. X. Đạo Tiềm.

DIỆU TỪ HOẰNG TẾ ĐẠI SƯ 妙 慈 弘 濟 大 師

Hiệu của Thiền tăng Nhất Ninh do Vua Nguyên Thành Tông ban cho. X. Nhất Ninh.

DIỆU VIÊN 妙 圓

Tốt đẹp tròn đầy. Tiết »Thị Tính Không 156

DUNG DỊ 容 易

Đạt Thiền nhân« trong Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »妙 圓 覺 性、 本 自 空 寂、 平 等 清 凈、 廓 若 太 虛。 – Tính giác tốt đẹp tròn đầy, vốn tự rỗng lặng, bình đẳng thanh tịnh, rộng như hư không«.

DU CHÂU LIỆP HUYỆN 游 州 獵 縣

Vị tăng tuy nói là hành cước mà thật sự là đi chơi. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »各 自 覓 箇 托 生 處 好、 莫 空 游 州 獵 縣。 – Mỗi người hãy tự tìm chỗ thác sinh, chớ đi chơi vô ích«.

DỤC CHỦ 浴 主

Còn gọi: Tri dục, Dục ty. Một trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây (Tây tự), là chức vụ trông coi nhà tắm trong Thiền viện. Gần đến thời điểm cho đại chúng tắm thì Dục chủ treo »Khai dục bài« (Thẻ báo cho tắm)

ở trước Trai đường (nhà ăn), rồi bày biện phòng tắm, kiểm xem than, than đá, củi lửa… Bên dưới Dục chủ có Dục đầu hành giả (Vị cư sĩ túc trực ở buồng tắm) phụ giúp về công việc này.

DỤC CỔ 浴 鼓

Trống dùng để đánh lên thông báo giờ tắm.

Cách đánh trống này là: Ban đầu đánh thong thả rồi nhặt dần, sau cùng 1 tiếng rồi dừng. Thông thường, vị Tri dục (Dục chủ)

đánh trống này. Theo phép tắc thời xưa, lúc nghe tiếng trống, trước tiên là chúng tăng vào tắm, kế là Dục đầu hành giả, sau cùng là Trụ trì, Tri sự vào tắm. Về sau sửa đổi:

― Hội thứ nhất: Trụ trì vào tắm.

― Hội thứ hai: Chúng trong Tăng đường vào tắm. ― Hội thứ ba: Những vị công quả và những người còn sót lại vào tắm.

DỤC ĐẦU 浴 頭

Còn gọi: Dục đầu hành giả. Trong Thiền viện, vị này đứng dưới và chịu sự sai khiến của Tri dục (Dục chủ), đôi khi thay thế Tri dục để lo các việc của nhà tắm. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

DỤC TỰ 欲 似

Nghĩa giống như chữ Tự 似. Chữ »Dục« đứng trước không có nghĩa.

DUNG DỊ 容 易 1. Coi thường. Huệ Tịch ngữ lục ghi: »因 一 日 與 師 言 話 次、 乃 勸 云： 師 兄 須 是 勤 學、 佛 法 不 得 容 易。– Một hôm, nhân lúc đang trò truyện cùng sư liền khuyên rằng: Sư huynh cần phải siêng học, Phật pháp chẳng được coi thường.« 2. Cẩu thả. Chương Phật Nhãn Viễn Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »從 上 南 泉 歸 宗 諸 人、 方 喚 作 無 迷 無 悟 之 見、 如 今 學 者 也 趁 口 說、 無 迷 無 悟 又 何 曾 到 來？ 不 得 容 易 出 言！– Xưa kia, các vị như Nam Tuyền, Quy Tông mới được gọi có kiến giải không mê không ngộ. Người học ngày nay cũng ghé miệng nói không mê không ngộ nhưng đâu từng đến được trình độ ấy? Không được nói năng cẩu thả.«.

3. Lơ mơ, mơ hồ. Chứng Đạo Tụng trong PDNL quyển hạ ghi: »入 聖 超 凡 割 愛 親、 無 令 容 易 度 秋 春。 – Cắt đứt dây thân ái để nhập thánh siêu phàm, không phải mơ mơ qua ngày tháng mà được!«. 4. Thô lỗ, vô phép. Chương Nhất Túc Giác

Hoà thượng trong TĐT q. 3 ghi: »老 宿 去 房 裏、 女 出 來 相 看 曰： 小 弟 容 易、 乞 老 宿 莫 怪。 – Lão túc vào phòng. Cô gái bước ra chào nói: Em của 157

DUNG THÔNG 融 通 (1866-1928)

con vô phép, xin lão túc đừng trách«.

DUNG THÔNG 融 通 (1866-1928)

Thiền tăng cận đại, họ Lữ, pháp danh Ấn Triệt, biệt hiệu Phạm Liên, người huyện Vô Tích, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ẩn Nhu. Sư trụ chùa Kim

Sơn.

DŨNG ĐẦU 桶 頭

Vị tăng trông coi về các thùng gánh nước, thùng cơm canh của Thiền viện. Tiết Huyền Sa Sư Bị trong CĐTĐL q. 18 (Đại 51, 345 trung) ghi: »文 桶 頭 下 山、 師 問： 桶 頭 下 山 幾 時 歸。 曰： 三、

五 日。 歸 時 有 無 底 桶 子、 將 擔 歸？ 文 無 對。 – Có vị Dũng đầu tên Văn xuống núi. Sư hỏi: Dũng đầu xuống núi, bao giờ thì về? Đáp: Ba hoặc năm ngày. Sư hỏi: Lúc trở về có một cái thùng không đáy, có gánh về được chăng? Văn không đáp được«.

DŨNG ĐỂ THOÁT 桶 底 脫

Còn gọi: Thoát để dũng. Thùng lủng đáy.

Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho cảnh giới đại ngộ, hết sạch các điều nghi ngờ, giống như thùng lủng đáy, các vật trong thùng đều rơi sạch. Tắc 7, Bích Nham lục, quyển 1 ghi: »只 如 超 禪 客 於 此 悟 去、 也 是 他 尋 常 管 帶 參 究、 所 以 一 言 之 下、 如 桶 底 說 相 似。 – Chỉ như vị Thiền khách Siêu ngay đó mà ngộ thì đó là công phu tham cứu hằng ngày của ông ta – chính vì thế nên khi nghe câu nói ấy, ông ta tương tự như một cái thùng lủng đáy«.

DŨNG TUYỀN TỰ 勇 泉 寺

Chùa ở dưới chân ngọn Bạch Vân, Cổ Sơn, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Theo »Cổ Sơn Chí« ghi rằng nơi đây vốn là một đầm sâu có chứa rồng độc. Quan tùng sự Bùi Vị thỉnh ngài Linh Kiêu vào núi, ở bên cạnh đầm tụng kinh Hoa Nghiêm, rồng liền rời khỏi đầm, không quay lại phá hại nữa. Niên hiệu Khai Bình thứ 2 (908) đời Hậu Lương, Mân Vương là Vương Thẩm biết lấp đầm để xây chùa, thỉnh ngài Thần Yển trụ trì, đồ chúng tụ hội hơn 1000 vị, hưng thạnh một thời. Niên hiệu Hàm Bình thứ 2 (999)

đời Tống, nhân trước chùa có tượng La-hán từ dưới suối nổi lên nên Tống Chân Tông ban hiệu là »Dũng Tuyền Thiền Viện«. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 5 (1407)

đời Minh chùa được đổi tên. Từ đó về sau, chùa được xây cất lại nhiều phen. Trong 2 đời Minh và Thanh từng có cao tăng Vĩnh Giác Nguyên Hiền và Vi Lâm Đạo Bái trụ trì. Phần lớn kiến trúc hiện còn là của đời

Thanh. Đời cận đại sửa sang các kiến trúc:

Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Pháp đường, Chung cổ lâu, Bạch vân đường, Minh nguyệt lâu, Thánh tiễn đường, Tàng kinh điện, Hồi long các, quy mô hùng vĩ, là 1 trong 5 ngôi Thiền tự lớn ở Phúc Châu. Trong chùa có rất nhiều tạng kinh, là điều hiếm thấy trong các thiền viện lớn ở Giang Nam. Trong Tàng kinh điện có chứa Nam Bắc Tạng đời Minh, Long Tạng đời Thanh, 9000 bộ kinh Phật, hơn 20. 000 quyển sách, còn có các vị tăng khổ hạnh chích máu chép 675 quyển kinh Phật.

Chùa này bắt đầu việc khắc kinh vào đời Tống, đến niên hiệu Khang Hy (1622- 1722) đời Thanh là thời kỳ toàn thạnh, có thể các kinh Phật được khắc này đã phát hành toàn quốc. Hiện nay chùa vẫn còn giữ lại hơn 10. 000 bản kinh đời Minh Thanh. 158

DUY HÀN (1410-1495) 維 翰

DŨNG TUYỀN TỰ THIÊN PHẬT THÁP 涌 泉 寺 千 佛 塔 Nằm trong khuôn viên chùa Dũng Tuyền, núi Cổ Sơn, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Tòa mặt đông gọi là »Trang Nghiêm Kiếp Thiên Phật Bảo Tháp«, tòa mặt tây gọi là »Hiền Kiếp Thiên Phật Bảo Tháp« dùng đất sứ nung thành vào niên hiệu Nguyên Phong thứ 5 (1082) đời Tống, năm 1973 dời tháp về chùa Long Thụy phía nam ngoại ô thành phố Phúc Châu. Tháp cao 7m hình bát giác chín tầng, đáy tòa là bệ bằng xây bằng đá.

Những bộ phận nhỏ của thân tháp phỏng theo kiểu lâu các bằng gỗ, mỗi tòa thân tháp có đắp 1038 tượng Phật cho nên gọi là »Thiên Phật Tháp«. Mái tháp hình bát giác có đắp 72 tượng Phật và treo 72 cái chuông bằng gốm. Trên tòa tháp có đắp cánh sen, sư tử múa, người lùn và khắc bài minh ghi lại tên họ người thợ cùng năm tháng xây dựng tháp. Hai tòa tháp cao lớn tinh tế mỹ quan này dù bị gió mưa bão táp trải qua hơn 900 năm vẫn hiên ngang vô sự, thật là một văn vật quý báu hiếm có.

DỤNG ĐẠI OẢN 用 大 碗

Dụng bát lớn, chỉ cho Thiền sư Dụng Điệt, làm chức Giám tự trong pháp hội của ngài Cao Am. Tắc Đức Dụng Đại Oản trong Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 151 hạ) ghi: »高 菴 笑 而 已 故 叢 林 有 用 大 碗 之 稱。 – Dụng Giám tự không thắp đèn dầu của thường trụ, mua bát lớn để đựng thức ăn cúng dường đại chúng«.

DỤNG THANH 用 清 (?-996)

Thiền tăng đời Tống, họ Triệu, người xứ Hà Châu (nay ở phía tây nam huyện Đông Hương, tỉnh Cam Túc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diên Quy, tông Pháp Nhãn.

Sư trụ núi Đông Bình ở Thiều Châu.

DUY AN 惟 安 (?-1625)

Thiền tăng đời Minh, họ Hề, hiệu Phổ Môn, người My Huyện (nay là huyện My, tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc, nối pháp

Thiền sư Lễ Không. Tác phẩm: Hành Tích 2 quyển.

DUY BẠCH 惟 白

Thiền tăng đời Tống, họ Nhiễm, người xứ Tĩnh Giang (nay là huyện Quế Lâm, tỉnh Quảng Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Pháp Tú, tông Vân Môn. Tác phẩm:

Kiến Trung Tịnh Quốc Tục Đăng lục 30 quyển, Tạng Kinh Cương Mục 8 quyển.

DUY CHÍNH 惟 正 (986-1049)

Thiền tăng đời Tống họ Hoàng, người xứ Hoa Đình (nay là Tùng Giang, Thượng Hải), Trung Quốc. Thuở bé sư theo nghiệp Nho, lớn lên học Thiền. Sau khi xuất gia, sư đến các danh sơn, tham vấn Thiền sư Duy Tố ở viện Tịnh Độ, Hàng Châu và đắc pháp, kế vị Trụ trì viện này. Cả đời sư giới hạnh tinh nghiêm, hành vi cao khiết, bốn chúng đều sợ phục. Sư làm thơ hay, viết chữ khéo, bút pháp tuyệt vời. Tác phẩm:

Cẩm Giang tập 30 quyển. Theo phả hệ sư là Tổ: Thiền tông đời thứ 18, Nam Tông đời thứ 13, hệ Thanh Nguyên đời thứ 12, tông Pháp Nhãn đời thứ 4.

DUY HÀN (1410-1495) 維 翰 Thiền tăng đời Minh. Họ Ngô, tự Thiết Nhiêm, tự hiệu Tuyết Khê Hòa thượng, người xứ Liên Giang Phúc Kiến, Trung Quốc. Thuở nhỏ sư học theo khoa cử, làm 159

DUY KHOAN 惟 寬 (755-817)

thơ vẽ tranh đều hay, nghiên cứu rất nhiều. Trong lần thi đầu tiên, sư than rằng: »Chẳng qua như thế mà thôi!«, thấu rõ được con đường làm quan sư bèn trốn vào chùa. Sau khi thụ giới, sư đi bốn phương, lên núi Thiên Mục, đến chỗ Thiền sư Nguyệt Giang Giác Tĩnh, sư theo hầu ngài vài năm, tham ngộ thiền lý, giúp ngài chỉnh lý »Nguyệt Giang Ngoại tập«. Sau khi được tâm ấn của Thầy, Sư chưa vội ra hoằng pháp mà cất am ở Tuyết Khê, người học tìm đến rất nhiều, số tiền bán các bức tranh do Sư họa đều dùng cứu tế dân chúng. Vua Hiến Tông nghe danh của sư, nên vào niên hiệu Thành Hóa (1465) sắc cho sư trụ chùa Thiên Đồng. Vào năm 1468 có vị họa tăng Nhật Bản là Tuyết Chu được sắc làm Thủ tọa chùa Thiên Đồng, vị này nhìn thấy các bức họa của vị Trụ trì đạt đến mức tuyệt diệu, mỗi mỗi đều thể hiện được thiền ý nên thành tâm bái phục sư. Năm kế, Thiên Hoàng hối Tuyết Chu trở về Nhật Bản, thầy trò lưu luyến không nỡ chia ly. Câu chuyện »Tuyết Khê độ Tuyết Chu« này vẫn còn lưu truyền trong giới tu thiền và giới hội họa mãi đến ngày nay. Danh tiếng của sư càng thêm rực rỡ, vì chẳng chịu nổi sự phiền toái do nhiều người đến thăm viếng, sư bèn từ chức trụ trì chùa Thiên Đồng để đi du lịch, hành tung bất định, nhưng tiếng tăm đồn khắp nên đến đâu cũng được nể trọng. Tác phẩm: Tuyết Khê Ngoại tập. Theo phả hệ sư là Tổ: Thiền tông đời thứ 35, Nam Tông đời thứ 30, hệ Nam Nhạc đời thứ 29, tông Lâm Tế đời thứ 25, phái Dương Kỳ đời thứ 18, phái Mật Am đời thứ 12.

Cù Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất thuộc hệ Nam Nhạc. Thụy hiệu: Đại Triệt Thiền sư.

DUY KIẾN 惟 建

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất, thuộc hệ Nam Nhạc. Sư trụ Lặc Đàm ở Hồng Châu (nay là huyện Nam

Xương tỉnh Giang Tây) Trung Quốc.

DUY KÍNH 惟 勁

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Trường Khê (nay thuộc Hà Phụ, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Thự hiệu: Bảo Văn Đại Sư. Tác phẩm: Giám Đăng Ngũ Tự Tụng, Tục Bảo Lâm truyện, Nam Nhạc Cao Tăng truyện,

Phòng Tà luận, Thích tán, Tượng Cốt kệ.

DUY NA 惟 那

Người hướng dẫn các buổi lễ, điều khiển các nghi thức tụng niệm, điều hòa chúng tăng. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1029 thượng) ghi: »雪 堂 曰。 高 菴 住 雲 居。。。 通 烏 頭 爲 知 客。 賢 眞 牧 爲 維 那。 – Tuyết Đường nói: Khi

Cao Am trụ trì Vân Cư (…) Thông Ô Đầu làm Tri khách, Hiền Chân Mục làm Duy-na«.

DUY NGHIỄM 惟 儼 (751-834)

Thiền tăng đời Đường, họ Hàn, người xứ Giáng Châu (nay là huyện Tân Giáng, tỉnh

Sơn Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên. Thụy hiệu: Hoằng Đạo Đại Sư. DUY KHOAN 惟 寬 (755-817)

Thiền tăng đời Đường, họ Chúc, người xứ

DUY NHÂN (1914-1990) 惟 因

Thiền tăng hiện đại, họ Lê, tự Tri Quả, 160

DUY THANH 維 清 (?-1117)

người xứ Phiên Ngộ, Quảng Đông, Trung Quốc. Tuổi trẻ chịu khó đọc sách, đến tuổi trưởng thành từng làm giáo viên tiểu học, nhân viên thuế vụ. Năm 1940, sư xuất gia ở Nam Hoa Thiền Tự, nhờ pháp sư Linh Diệu tế độ. Sau khi thụ giới, sư trụ thiền đường hai năm rất được ngài Trụ trì Hư Vân ưng ý, sư theo hầu ngài mỗi khi ngài đến các nơi hoằng pháp, dự tính trùng tu ngôi Nam Hoa Thiền Tự. Năm 1946, sư đến Đông Giang du lãm thỏa thích rồi trở về Quảng Châu. Năm 1949, Sư lại quay về Tổ đình Nam Hoa. Năm 1953 sư đến núi Vân Cư ở Giang Tây bái yết ngài Hư Vân, chính thức trở thành đệ tử nối pháp của ngài, được truyền »Động Vân Tông Pháp Quyển« rồi trở về. Từ năm 1956 đến 1958, sư nổ lực học tập tại Trung Quốc Phật Học

Viện Bắc Kinh. Năm 1980 sư được chọn làm Hội trưởng Hội Phật Học Trung Quốc.

Năm 1982 được suy tôn làm trụ trì Nam Hoa Thiền Tự, phó hội trưởng Hội Phật Học Quảng Đông. Đầu năm 1983, sư bố trí lớp bồi dưỡng chư tăng, từ lâu sư đã mang hoài bảo mở lớp giảng sư, nhiệt tình tiếp đãi tăng tục trong và ngoài nước. Năm 1984, sư làm Hòa thượng Đàn đầu trong 2 năm liên tiếp. Năm 1986 sư được chọn làm Hội trưởng Hội Phật học thành phố Thiều Quan. Năm 1989 sư lại mở thêm lớp Nghiên cứu Thiền học tại chùa, đích thân sư giảng kinh »Pháp Bảo Đàn« và các kinh luận chủ yếu của Thiền tông. Sau khi sư tịch, tháp được dựng trong khuôn viên chùa. Tác phẩm: Thiền Thất Khai Thị, Duy Nhân Hòa thượng Pháp Ngữ. Giống như ngài Hư Vân, sư cũng kế thừa 2 hệ Thiền tông Nam Tông, sư là Tổ: Thiền tông đời thứ 56, Nam Tông đời thứ 51, hệ Thanh Nguyên, Nam Nhạc đời thứ 50, tông Tào

Động, Lâm tế đời thứ 46.

DUY NHẤT 惟 一

1. Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thê Hiền Trừng Đề, tông Pháp Nhãn, trụ viện Hưng Giáo, Nam Sơn, Hàng Châu.

2. Thiền tăng sống vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên (1202-1281), họ Cổ, hiệu Hoàn Khê, người xứ Tư Châu (nay thuộc huyện Tư Trung, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Vô Chuẩn Sư Phạm, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Tác phẩm: Hoàn

Khê Duy Nhất Thiền sư ngữ lục 2 quyển.

DUY TẮC 惟 則

1. Thiền tăng tông Ngưu Đầu sống vào đời Đường (751-830), họ Trường Tôn, người xứ Tây An, nối pháp Thiền sư Huệ Trung. Tác phẩm: Bảo Chí Thích Đề, Vô Sinh Đẳng Nghĩa (1311-1393).

2. Thiền tăng đời Nguyên, họ Đàm, hiệu Thiên Như, người xứ Kiết An (nay thuộc huyện Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tịnh Độ Hoặc Vấn, Thiền tông ngữ lục, Thập Phương Giới Đồ Thuyết, Lăng Nghiêm Kinh Hội Giải 20 quyển, Lăng Nghiêm Kinh Viên Thông Sớ 10 quyển.

3. Thiền tăng đời Nguyên (1303-1373), họ Phí, tự Thiên Chân, hiệu Băng Bá Lão

Nhân, người xứ Hàng Châu, nối pháp Thiền sư Vô Cực Chí Nguyên, tông Lâm Tế.

DUY THANH 維 清 (?-1117) Thiền tăng sống vào đời Bắc Tống, họ Trần, hiệu Phật Thọ, người xứ Vũ Ninh, Nam Châu (nay là huyện Vũ Ninh, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Xuất gia từ thuở 161

DUY TỐ 惟 素

bé, mới 17 tuổi, sư đã được thụ giới Cụ túc thành đại tăng và du phương tham học.

Đến Diên An, sư ra mắt ngài Pháp An; ngài rất vừa ý và xem trọng sư. Ngài gọi sư là »Thuyền pháp trong biển khổ« đặt hy vọng vào sư nên dạy dỗ cẩn thận rồi bảo sư nên đến ở núi Hoàng Long thuộc Giang Tây. Đến nơi, sư được nhận làm thị giả cho Thiền sư Hối Đường Tổ Tâm. Sư hầu Tổ Tâm lâu ngày, quan sát lắng nghe nên gặt hái được nhiều điều hay tốt và được khai ngộ, nối pháp ngài thuộc tông Lâm Tế.

Khoảng niên hiệu Nguyên Hựu (1086- 1093) đời Tống, sư dời sang ở Vân Cư, được Thiền sư Phật Ấn Liễu Nguyên (đang là Trụ trì) mời làm Tọa Nguyên. Sư an nhiên nhận chức rồi quảng bá pháp đạo của Thiền sư Hoàng Long Tổ Tâm, trở thành bậc tông sư của một thời. Về già, sư kế vị trụ trì chùa Vĩnh An núi Hoàng Long, hoằng dương pháp môn thiền của Hoàng Long, tiếp độ vô số, đạo đức vang khắp gần xa.

pháp ngài Hà Trạch Thần Hội. Có vài phả hệ Thiền tông xếp đặt Thiền sư Trí Như ở phía sau sư, làm đảo lộn mối quan hệ thầy trò, sư sửa lại cho đúng. Sư đến núi Hoàng Long cất am cỏ để ở. Núi nầy vốn có nhiều chương khí, sau ngày sư đến tĩnh tu ra công khai phá, chướng khí hết sạch. Người dân vùng đó đổi tên núi thành Phục Long Sơn. Đời sau có Thiền sư Hốt Cơ dựng chùa Diên Hy nơi núi này. Theo phả hệ sư là Tổ Thiền tông đời thứ 8, Nam Tông đời thứ 3, tông Hà Trạch đời thứ 2.

DUYÊN ĐỨC 緣 德 (898-977)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hoàng, người xứ Lâm An (nay là Hàng Châu tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Khê Hồng Tiến, trụ chùa Viên

Thông. Thụy hiệu: Đạo Tế Thiền sư.

DUYÊN MẬT 緣 密 (905-980)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Tạ, người Ích Dương, Hồ Nam, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Vân Môn Văn Yển, trụ trì chùa DUY TỐ 惟 素 Đức Sơn ở Đỉnh Châu (nay là miền núi Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thường Đức, Hồ Nam).

Thê Hiền Trừng Đề, tông Pháp Nhãn. Sư làm Sơn chủ Định Sơn ở Chân Châu (nay là Nghị Chinh, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc.

DUY TÚC 惟 宿

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Vân Cư Đạo Tề, tông Pháp Nhãn, trụ Xử

Châu (nay là huyện Lệ Thủy, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

DUY TRUNG (735-782) 惟 忠

Thiền tăng đời Đường, người Thành Đô, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Sư là người nối

DUYÊN MỘC CẦU NGƯ 緣 木 求 魚

Leo cây tìm cá. Tề Tuyên Vương thời Chiến Quốc định xưng hùng xưng bá, nhưng cách làm không hợp pháp. Mạnh Tử liền bảo Tề Tuyên Vương rằng: »以 若 所 爲、 求 若 所 欲、 猶 緣 木 求 魚 也！ – Dĩ nhược sở vi, cầu nhược sở dục, do duyên mộc nhi cầu ngư dã«.

Nghĩa là: Lấy việc mình làm để thỏa mãn nguyện vọng của mình thì chẳng khác nào trèo lên cây bắt cá vậy! Thiền sư dùng thành ngữ Duyên Mộc Cầu Ngư để chỉ phương pháp làm sai, tốn công vô ích, 162 DƯƠNG CHÂU THIÊN NINH TỰ 揚 州 天 寧 寺 hoặc chỉ sự việc không thể làm được.