Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

DUYÊN QUÁN 緣 觀 (920-990)

Thiền tăng đời Tống, họ Võ, người Lương Sơn, Tứ Xuyên nối pháp Thiền sư Đồng An Chí, tông Tào Động, trụ Lương Sơn, Đảnh Châu (nay là huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam), Trung Quốc.

DUYỆT CHÚNG 悅 衆

Phạn: Karmadāna. Hán âm: Yết-ma Đà-na.

Còn gọi: Tri sự. Người biết việc của mình và làm vui lòng đại chúng. Tên gọi chức vụ của người trông nom các công việc trong Tăng đoàn. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di.

DƯ NHỊ 餘 二

Còn lại, cái khác. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi:

»唯 有 一 乘 道、 餘 二 則 非 眞。 – Chỉ có con đường nhất thừa, còn những cái khác thì không phải chân thật«.

DỮ MA 與 麼

Còn gọi: Nhậm ma, Dị một, Y ma, Thập ma. Như thế, Thế ấy. Vốn là tục ngữ đời Tống, dùng để chỉ trạng thái của sự vật đã được thực hiện và đang tiếp diễn. Vô Môn Quan q. 23 (Đại 48, 295 hạ) ghi: »不 思 善、 不 思 惡、 正 與 麼 時、 那 箇 是 明 上 座 本 來 面 目？ – Chẳng nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, ngay lúc ấy cái gì là bản lai diện mục của Thượng tọa Minh?«.

DỮ PHÀM DỮ THÁNH 與 凡 與 聖

Không luận là phàm nhân hay thánh nhân.

Tiết Mông Sơn Quang Bảo Thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »與 凡 與 聖、 平 等 如 幻。 – Không luận là phàm nhân hay thánh nhân đều bình đẳng như huyễn.«

DỰ TAO ĐÃI DẠNG 豫 搔 待 癢

Chưa ngứa mà đã gãi. Dụ cho hành vi ngu si đáng chê cười. Tiết Tịnh Từ Sư Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »古 人 恁 麼 說 話、 大 似 預 搔 待 痒。 – Người xưa nói như thế giống như chưa ngứa mà đã gãi«.

DƯỢC BỆNH ĐỐI TRỊ 藥 病 對 治

Còn gọi: Dược bệnh tương trị 藥 病 相 治.

Nhân bệnh mà cho thuốc, thuốc do bệnh mà lập ra, dụ cho quyền nghi giáo hoá, pháp môn phượng tiện, không phải là pháp căn bản. Tiết Y Khuyết Tự Tại Thiền Sư trong NĐHN q. 3 ghi: »上 堂 曰： 卽 心 卽 佛、 是 無 病 求 藥 句。 非 心 非 佛、 是 藥 病 對 治 句。 – Sư thượng đường nói: Tức tâm tức Phật là câu không bệnh mà cầu thuốc; phi tâm phi Phật là câu thuốc bệnh trị nhau.«

DƯỢC HỐNG NGÂN THIỀN 藥 汞

銀 禪 Thiền thủy ngân. Thiền bắt chước hình thức bên ngoài của thiền chân chính, mà không nắm được thực chất, cũng như thủy ngân bề ngoài giống như bạc, nhưng không phải là bạc thật. Tắc »Lặc Đàm Dược Hống« trong Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di ghi: »Vân Môn như đơn sa đã luyện được 9 lần, đem nhỏ vào sắt, sắt biến thành vàng; còn Hoài Trừng như thủy ngân nhìn thấy tuy đẹp mắt, nhưng để vào lò liền chảy!«.

DƯƠNG CHÂU THIÊN NINH TỰ 揚 州 天 寧 寺 Chùa ở phía bắc thành Dương Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, đứng đầu trong tám đại danh sát ở Dương Châu vào đời 163

DƯƠNG DIỆM BA TRỪNG 陽 焰 波 澄

Thanh, dân gian có lời ca ngợi »Nhất miếu ngũ môn thiên hạ thiểu, lưỡng lang thập điện thế gian hy« (Thiên hạ ít có một miếu năm cửa, thế gian hiếm thấy hai lang mười điện). Nền chùa nguyên là biệt thự của Thái Truyền Tạ An đời Đông Tấn. Niên hiệu Nghĩa Hy thứ 14 (418) đời Đông Tấn có tăng thỉnh Tư Không Tạ Diễm xây cất »Hưng Nghiêm Tự«. Niên hiệu Chứng Thánh thứ 1 (695) đời Đường xây cất »Chứng Thánh Tự«. Vào niên hiệu Chính Hòa (1111-1117) đời Tống vua ban tên »Thiên Ninh Thiền Tự«. Khi vua Tống Cao Tông đi về nam từng dừng chân nơi chùa này, về sau bị phá hủy bởi binh lửa.

Vào niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh trùng tu. Niên hiệu Khang Hy thứ 23 đến thứ 46 vua Khang Hy sáu lần nam hạ đều dừng chân nơi chùa này. Niên hiệu

Càn Long thứ 22 (1757) ban tặng Thiên Ninh Tự là đứng đầu các chùa ở Trường Giang và Hoài Hà. Trong chùa xây cất Hành cung, Ngự hoa viên; trước chùa xây Ngự mã đầu. Trong Ngự hoa viên có xây Đại quán đường, Văn hối các, vua ban tặng »Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành«, »Tứ Khố Toàn Thư« mỗi thứ một bộ. Tào Dần từng nhận lệnh vua thiết kế thư cục, chủ trì in khắc »Toàn Đường Thi«, soạn »Bội Văn Vận Phủ«. Đầu nhà Thanh đại họa gia Thạch Đào, cho đến Trịnh Bản Kiều, Kim Nông, Lý Thiện trong »Dương Châu Bát Quái« từng làm khách nơi tăng xá chùa Thiên Ninh. Khoảng niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) bị phá hủy bởi binh lửa. Niên hiệu Đồng Trị thứ 4 đến niên hiệu Tuyên Thống thứ 3 (1865-1911), nhiều lần xây dựng lại. Hiện còn Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Hoa nghiêm các, Đông tây lang phòng, Phối điện, Phương trượng lâu phân bố thành trục đối xứng, bố cục nghiêm cẩn, ngay ngắn có trật tự. Là quần thể kiến trúc tự miếu theo hình thức tứ hợp viện truyền thống Trung Quốc.

DƯƠNG DIỆM BA TRỪNG 陽 焰 波 澄 Vào đầu mùa Xuân, ánh mặt trời chiếu rọi bụi trần bay đi khắp nơi, từ xa trông hiện tượng bụi bay này giống như sóng nước.

Đây chỉ là cảm giác sai lầm mà thôi. Hễ sóng nước biến mất thì cảm giác sai lầm cũng hết. Thiền tông dùng thí dụ này để chỉ cho việc loại trừ ý thức hư vọng. Thư đáp Trịnh Côn Nham Trung thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »如 此 著 力、 自 然 得 見 好 消 息。 若 一 念 拶 得 破、 則 一 切 妄 念、 一 時 說 謝。 如 空 花 影 落、 陽 焰 波 澄。 過 此 一 番、 便 得 無 量 輕 安、 無 量 自 在。 – Dụng công như thế, tự nhiên thấy được tin tức tốt. Nếu bức bách một niệm vỡ được thì tất cả vọng niệm đồng thời rơi rụng như không hoa ảnh lạc, như dương diệm ba trừng. Một phen qua được chỗ này liền được vô lượng khinh an, vô lượng tự tại«.

DƯƠNG DIỆM KHÔNG HOA 陽 焰

空 花 Dương diệm: Vào đầu mùa Xuân, ánh mặt trời chiếu rọi bụi trần bay đi khắp nơi, từ xa trông hiện tượng bụi bay này giống như sóng nước. Không hoa: Hoa đốm trong hư không mà người bị hoa mắt nhìn thấy.

Cả 2 thí dụ đều chỉ cho giả tướng hư huyễn do vọng tâm sinh ra.

DƯƠNG HÓA 揚 化

Hoằng dương giáo hóa. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »釋 迦、 彌 勒 動 地 雨 164

DƯƠNG KỲ TỰ 楊 岐 寺

花、 文 殊、 普 賢、 觀 音、 勢 至、 各 踞 一 方、 助 佛 揚 化。 – Thích-ca, Di-lặc thuyết pháp vang động khắp nơi; Văn-thù, Phổ Hiền, Quán Âm, Thế Chí chia nhau mỗi vị ở một phương để giúp Phật hoằng dương giáo hóa«.

DƯƠNG HỒNG PHI 楊 鴻 飛 (1918-)

Cư sĩ hiện đại, người xứ Nam Thông, Giang Tô, Trung Quốc. Năm 12 tuổi bắt đầu ăn chay học Phật. Năm 20 tuổi giã từ cha mẹ thụ giới cụ túc, pháp hiệu Viên Minh, từng theo học với các vị đại sư: Ấn Quang, Thái Hư… Lần lượt giữ chức Giảng sư Phật học viện Mân Nam ở Amoy, chủ nhiệm Giáo vụ Phật học viện Thiên Ninh ở Thường Châu, sáng lập tạp chí »Học tăng« ở Phật học viện Tĩnh An. Sau khi đến Đài Loan, ông lại sáng lập tạp chí »Nhân sinh«. Lúc 34 tuổi, ông sang Nhật học tại Đại học Rishō, Kyūshū, đỗ bằng Thạc sĩ, Tiến sĩ. Về sau hiện thân cư sĩ, sáng lập học viện Trung Văn Đại Bản, kiêm giảng sư bộ môn Văn học thuộc Đại học Đồng Chí Xã ở Kinh đô. Ông còn cực lực tuyên dương văn hóa Phật giáo Trung Quốc, được mời làm Trưởng ban Phật học Nhật Bản của hội Tu Đính Đại Tạng Kinh Trung Hoa. Ông hết lòng tìm hiểu tư tưởng Hà Trạch Thần Hội và có viết luận văn »Người trứ tác và niên đại của Vĩnh Gia

Chứng Đạo Ca«.

DƯƠNG KỲ PHƯƠNG HỘI HÒA

THƯỢNG NGỮ LỤC 楊 岐 方 會 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 1 quyển, do Dương Kỳ Phương Hội soạn vào thời Bắc Tống, nhóm Bảo Ninh Nhân Dũng và Bạch Vân Thủ Đoan biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 398. Nội dung gồm 5 thiên: 1. Ngữ lục của Hòa thượng Phương Hội khi ở Thiền viện Phổ Thông núi Dương Kỳ Viên Châu, do đệ tử là Nhân Dũng ở Thiền viện Bảo Ninh, phủ Giang Ninh ghi chép. 2. Ngữ lục của Hòa thượng Phương Hội khi trụ trì chùa Hải Hội núi Vân Cái Đàm

Châu, do đệ tử là Thủ Đoan ở Bạch Vân Phong, Thư Châu ghi chép.

3. Ngữ yếu của Thiền sư Đạo Ngô Chân ở Đàm Châu. 4. Khám biện.

5. Kệ tụng, gồm 9 bài kể từ Quy Sơn Thủy cổ ngưu trở xuống và bài tụng Tam Diệu Tam Quyết. Sách này bị nghi là phần trích riêng ra từ quyển 19 của Cổ Tôn Túc ngữ lục. Ngoài ra còn có Dương Kỳ Phương Hội Hòa thượng Hậu lục (1 quyển, cũng được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47), nội dung gồm 30 điều bao quát những pháp ngữ lúc nhập viện khai đường ở Hưng Hóa thiền tự, Đàm Châu, cho đến những bài pháp ngữ thượng đường, khám biện 7 điều và bài chân tán tự thuật. Sách này cũng bị nghi là phần trích riêng ra từ Tục Cổ Tôn Túc ngữ yếu do sư Minh đời Tống biên tập. DƯƠNG KỲ TỰ 楊 岐 寺 Chùa dưới đỉnh Thọ Đào, núi Dương Kỳ, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, cách thành phố Bình Hương 35km về hướng bắc, được xây dựng vào khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713-741) đời Đường, do Thiền sư Thừa Quảng chủ trì, ban đầu lấy tên là Quảng Lợi Tự. Đầu niên hiệu Khánh Lịch (1041-1048) đời Tống, thiền sư Phổ Huệ trụ chùa này đổi tên là Phổ Thông Thiền Tự. Ngài Phương Hội ở đây hoằng dương Thiền tông, sáng lập phái Dương Kỳ của tông Lâm Tế. Đời Nguyên chùa bị phá 165

DƯƠNG MY THUẤN MỤC 揚 眉 瞬 目

Đường.

2. Do Vương Quan viết tên là »Chân Thúc Thiền sư tháp minh«, dựng vào niên hiệu Thái Hòa thứ 6 (832) đời Đường. Trước chùa có tháp của Thiền sư Thừa Quảng, trong chùa vốn có tượng Như Lai, Bồ tát Quán Âm, Hộ pháp Vi Đà, 18 tượng La-hán. Hiện chỉ còn các bức phù điêu: Sư tử, hoa Mẫu Đơn, Phù Dung trên 2 cánh cửa gỗ.

DƯƠNG MY THUẤN MỤC 揚 眉 瞬

目 Còn gọi: Thuấn mục dương my, Cử mục dương my. Nhướng mày chớp mắt. Dụ cho sự suy nghĩ trong một thoáng. Tiết Khai Tiên Thiện Xiêm Thiền sư trong NĐHN q.

15 ghi: »一 棒 一 喝、 猶 是 葛 藤、 瞬 目 揚 眉、 拖 泥 帶 水。 – Một gậy một hét còn là trói buộc, một thoáng suy nghĩ liền rơi vào cửa phương tiện«.

DỮU SƠN 庾 山 (532)

Hiệu của Thiền tăng Tư Học đời Minh. X. Tư Học.

hủy. Đầu đời Minh, có vị tăng tên Tự Quan xây dựng lại. Niên hiệu Càn Long thứ 1 (1736) đời Thanh, chùa được sửa sang.

Niên hiệu Đạo Quang thứ 23 (1843), các người trong ấp như: Cam Bảo Hiền… tiếp tục sửa sang. Quy mô toàn chùa rất khả quan như hồi đời Đường. Theo »Chân Thúc Đại sư tháp minh« của Đường Vương Quan ghi:

獨 步 楊 崎 山 頂 上、 見 出 花 宮 勝 仙

關 樓 檯 壯 勢 射 虛 空、 魔 界 輪 幢 盡 摧 折 Đỉnh Dương Kỳ một mình cất bước Thấy cung hoa đẹp vượt cõi tiên Lâu đài sừng sững vút lên

Cờ ma xe quỷ hết còn dương uy.

(Hạnh Huệ dịch) Đến đời Tống, chùa này trở thành tự viện Thiền tông quan trọng, quy mô càng hùng vĩ. Trong bài thơ »Phổ Thông Tự« của vị tăng tên Đức Huệ ghi:

傍 山 千 間 屋、 騰 空 百 盡 樓 Nhà ngàn gian dựa núi Lầu trăm thước vờn mây. Trịnh Cường, một thi nhân đời Tống cũng có bài thơ »Phổ Thông Tự« như sau:

緣 藍 青 黛 染 晴 山 院 鎖 層 巒 疉 嶂 間 庾 嶺 插 天 雲 漠 漠 曹 溪 瀉 地 水 潺 潺 Núi tạnh nhuộm màu xanh thẫm xanh Viện nằm giữa lớp núi vây quanh Dữu lãnh chọc trời mây mịt mịt Tào Khê phun đất nước lan man.

(Hạnh Huệ dịch) Trong chùa còn lại 2 tấm bia đời Đường:

1. Do Lưu Vũ Tích vì Thiền sư Thừa Quảng soạn văn bia, bia được dựng vào niên hiệu Nguyên Hòa thứ 2 (807) đời

ĐA BẢO 多 寳

Thiền tăng cuối đời Lê đầu đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 5, nối pháp Thiền sư Khuông Việt. Về sau, sư trụ trì chùa Kiến Sơ, làng Phù Đổng (nay thuộc huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội), Việt Nam.

ĐA ĐA 多 多

Rất nhiều. Mật Am ngữ lục ghi: »更 有 多 166

Đ

ĐẢ BẢN 打 板

多 葛 藤、 不 欲 盡 說。 – Còn rất nhiều lời nói rối rắm không muốn nói hết.«

ĐA ĐA HÒA HÒA 多 多 和 和

1. Bô lô ba la cái miệng mà trong lòng không hiểu gì cả. Tiết Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »仁 者！ 莫 祇 是 記 言 記 語、 恰 似 念 陀 羅 尼 相 似、 蹋 步 向 前 來、 口 裡 哆 哆 和 和 地、 被 人 把 住 詰 問 著 沒 去 處、 便 嗔 道 和 尚 不 爲 我 答 話、 恁 麼 學 事 大 苦。– Này nhân giả! Chớ nên ghi nhớ ngôn ngữ, giống như niệm kinh Đà la, chân bước tới trước, trong miệng thì bô lô ba la, khi bị người nắm lại vặn hỏi chỗ đi đến thì nổi giận nói rằng Hòa thượng không trả lời cho ta, việc học đạo phải khổ như thế.« 2. Lúng ba lúng búng, ăn nói vụng về.

Hàm ý nghĩa lãnh ngộ diệu nghĩa thiền pháp, không chấp trước ngôn cú tri giải.

Mật Am ngữ lục ghi: »好 大 眾。 不 是 文 章 四 六。 亦 非 少 室 單 傳。 哆 哆 和 和 如 荐 得。 祖 師 鼻 孔 一 時 穿。 – Này đại chúng! Chẳng phải văn chương tứ lục, cũng chẳng phải Thiếu Thất riêng truyền, lúng ba lúng búng như tỉnh ngộ được thì nhất loạt xỏ mũi Tổ sư.«

ĐA KHẨU A SƯ 多 口 阿 師

Chỉ cho thiền tăng lắm lời, nhiều chuyện.

Tắc 50, Bích Nham lục (Đại 48, 185 trung)

ghi:

砵 裹 飯 桶 裹 水 多 口 阿 師 難 下 嘴 »Bát lý phạn, dũng lý thủy, Đa khẩu a sư nan hạ chủy«.

»Cơm trong bát, nước trong thùng, Thiền tăng lắm lời khó ghé mỏ«.

ĐA TIỂU 多 小

Còn gọi: Đa thiểu 多 少. Bao nhiêu? Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi:

»（國 師） 又 問： 解 算 否？ 對 曰： 解。 師 曰： 三 七 是 多 小？ 對 曰： 和 尚 弄 弟 子！ 三 七 二 十 一。 – Quốc sư lại hỏi: Biết tính không? Tăng nói: Biết. Sư hỏi: Ba lần bảy là bao nhiêu? Tăng nói: Hòa thượng đùa với đệ tử. Ba lần bảy là hai mươi mốt.«

ĐÀ NÊ ĐỚI THỦY 拖 泥 帶 水

»Nói năng, văn viết« lôi thôi dài dòng, rườm rà. Tiết Tịnh Từ Huệ Huy Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »雲 門 尋 常 乾 爆 爆 地、 錐 劄 不 入。 到 這 裡、 也 解 拖 泥 帶 水。 – Vân Môn bình thường khô không khốc, dùi đâm chẳng thủng, đến chỗ này mới hiểu các lời chỉ dạy là lôi thôi dài dòng«.

ĐẢ 打 (k. ng)

1. Đặt trước động từ, thường không có thật nghĩa. Những động từ mang chữ »đả« ở trước đều biểu thị hành vi, động tác của người ấy. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »飢 時 喫 飯、 困 來 打 眠。 – Lúc đói hãy ăn cơm, khi mệt hãy đi ngủ«.

2. Đánh cướp, trộm cướp. Hoa Nghiêm

Hòa thượng trong TĐT q. 8 ghi: »賊 不 打 貧 兒 家。– Cướp không đánh nhà nghèo«. ĐẢ BẢN 打 板 Đánh vào tấm bảng cây phát ra tiếng để thông báo cho đại chúng biết lúc nào là đến giờ ăn, giờ tắm, giờ làm việc công cộng, giờ thượng đường. Điều Dục Chủ trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 4 (Vạn Tục 111, 167

ĐẢ BIỆN 打 辦

448 hạ) ghi: »鋪 設 諸 聖 浴 位、 及 淨 巾、 香 花、 澄 （疑 作 燈） 燭 等、 並 眾 僧 風 藥、 茶 器、 齋 後 打 版。 – Sắp đặt chỗ tắm cho chư tăng, sửa soạn khăn sạch, hương hoa, đèn đuốc cùng với thuốc phong, ẩm trù. Sau giờ ăn thì đánh bảng«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

ĐẢ BIỆN 打 辦 Phấn chấn tinh thần. Tiết Thần Đảnh Hồng Nhân Thiền sư trong LĐHY q. 12 ghi: »諸

兄 弟、 直 須 打 辦 精 神、 窮 徹 根 源。 – Các huynh đệ cần phải phấn chấn tinh thần truy tìm tận cùng căn nguyên.«

ĐẢ CÁT ĐẰNG 打 葛 藤

Trói buộc, vướng mắc, giảng nói. Tiết Thiên Đồng Phổ Giao Thiền sư trong

NĐHN q. 18 ghi: »山 僧 無 恁 麼 閑 唇 吻 與 汝 打 葛 藤、 何 不 休 歇 去！ – Sơn tăng không có rảnh môi mép như thế để cùng ông giảng nói, sao chẳng ngưng dứt đi!«.

ĐẢ CẤP 打 給

Cấp: Cung cấp, cấp cho. Chỉ cho việc cung cấp cơm cháo cho đại chúng. Tiết Khố Đầu trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 4 (Vạn Tục 111, 448 thượng) ghi: »如 遇 打 給、 即 時 應 副。 – Như gặp phải lúc cung cấp cơm cháo cho đại chúng, liền sẵn sàng làm ngay«.

ĐẢ CHI NHIỄU 打 之 繞

Đi loanh quanh. Tiết Kính Sơn Biệt Phong Khâu Thiền sư trong PĐL q. 25 ghi: »直 截 簡 徑、 廣 大 明 白 底 一 段 大 事。 諸 人 自 打 之 繞、 自 求 葛 藤、 遂 見 紛 紛 紜 紜。 – Việc quan trọng này vốn thẳng tắt, giản dị, rõ ràng mà các ông tự đi loanh quanh, tự tìm trên văn tự ngữ ngôn«.

ĐẢ CUNG 打 供

Cúng dường, cung phụng. Tông Môn Võ

Khố ghi: »暨 明 安 遷 寂。 遺 囑 云。 瘞 全 身 十 年 無 難。 當 爲 大 陽 山 打 供。 – Đến khi Minh An thị tịch có di chúc rằng: Ẩn giấu toàn thân mười năm không có tai nạn, nay nên cúng dường cho núi Đại Dương.« (Núi Đại Dương là chỗ ở của thị giả Bình, đệ tử của thiền sư Minh An).

ĐẢ DÃ TRAI 打 野 榸

Còn gọi: Đả dã thái. Du phương hành cước. Tắc 48, Bích Nham lục (Đại 48, 183 hạ) ghi: »明 招 云: 朗 上 座 喫 卻 招 慶 飯 了。 卻 去 江 外 打 野 榸。 – Minh Chiêu nói: Thượng tọa Lãng ăn cơm của

Chiêu Khánh xong, rồi đi du phương hành cước«. Ngoài ra, từ »Đả Dã Trai« theo ngạn ngữ

Phúc Châu có nghĩa là tụ tập nhiều người và làm ồn náo.

ĐẢ ĐỊA 打 地

Công án. Sự việc được thấy trong tiết Đả Địa Hòa thượng, NĐHN q. 3 ghi: »打 地

和 尚 忻 州 打 地 和 尚、 自 江 西 領 旨、 常 晦 其 名。 凡 學 者 致 問、 唯 以 棒 打 地示 之。 時 謂 之 打 地 和 尚。 一 日 被 僧 藏 卻 棒 然 後 致 問、 師 但 張 其 口。 – Hòa thượng Đả Địa ở Hân Châu từ Giang Tây lãnh chỉ, thường không rõ tên họ. Hễ người học có hỏi gì thì chỉ lấy chiếc gậy đập xuống đất, cho nên thời ấy gọi sư là Hòa thượng Đả Địa. Một hôm bị ông tăng giấu đi chiếc gậy, sau đó tăng hỏi, sư chỉ biết há miệng.« Phương sách »đả địa« ẩn ý thiền pháp không thể dùng ngôn ngữ để bày tỏ, cũng 168

ĐẢ NGẠNH 打 硬

thể hiện thiền ngộ như người uống nước lạnh nóng tự mình biết. Tiết Long Môn Thanh Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »擎 叉 打 地、 豎 拂 敲 床。– Giơ cây xiên, đập gậy xuống đất, dựng phất tử, gõ giường thiền.«

ĐẢ ĐIỆP 打 疊

Quét sạch, thu dọn. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »長 慶 云。 淨 潔 打 疊 了 也。 卻 近 前 就 我 覓。 我 劈 脊 與 爾 一 棒。– Dọn dẹp sạch sẽ rồi thì trước mắt đến tìm ta, ta sẽ cho ngươi một gậy vào xương sống.«

ĐẢ GIAO CỔN 打 交 滾

Vướng mắc. Chương »Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham« trong HSLNMDT q. 1

ghi: »今 之 做 工 夫 人、 總 不 知 自 心 妄 想、 元 是 虛 妄、 將 此 妄 想 誤 爲 眞 實、 專 只 與 作 對 頭、 如 小 而 戲 燈 影 相 自、 轉 戲 轉 沒 交 涉、 弄 久 則 自 生 怕 怖。 又 有 一 等 怕 妄 想 的、 恨 不 得 一 把 捉 了、 拋 向 一 邊、 此 如 捕 風 捉 影、 終 日 與 之 打 交 滾、 費 盡 力 氣、 再 無 一 念 休 歇 時。 – Những kẻ tu hành ngày nay không biết tự tâm vọng tưởng vốn là hư vọng, Lầm nhận vọng tưởng này là chân thật nên chuyên chỉ đối đầu với nó giống như trẻ con đùa với cái bóng trước ánh đèn, càng đùa càng không dính dáng, đùa lúc lâu thì sinh ra sợ hãi. Lại có loại người sợ vọng tưởng, chỉ tiếc không nắm bắt nó được để ném qua một bên, đây giống như bắt gió chụp bóng, suốt ngày vướng mắc phí tổn hơi sức và lại không có một niệm ngơi nghỉ.«

ĐẢ HÓA 打 化

Khất hóa, mộ hóa (xin bố thí). Tông Môn

Võ Khố ghi: »（淵 首 座） 住 慧 安 逐 日 打 化。 遇 暫 到。 即 請 歸 院 中 歇 泊。 容 某 歸 來 修 供。 如 此 三 十 年 風 雨 不 易。 – Uyên Thủ tọa trụ chùa Huệ An mỗi ngày đi khất thực. Khi có tăng đến tạm trú sư mời về nghỉ ngơi trong viện để cho sư cúng dường. Ba mươi năm như thế, dù cho mưa gió cũng không thay đổi.«

ĐẢ HỐNG 打 鬨

Rắc rối. Tiết Tiến Phúc Hưu Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »此 土 與 西 天、 一 隊 黑 漆 桶。 誑 惑 世 間 人、 看 看 滅 胡 種。 山 僧 不 奈 何、 趁 後 也 打 鬨。 – Trung Quốc với Tây Thiên toàn một lũ ngu si. Dối gạt kẻ thế gian, sắp diệt mất pháp mạch Phật giáo. Sơn tăng không thể làm gì, đuổi theo sau càng rắc rối.«

ĐẢ MÔ HOẠCH DẠNG 打 摸 畫 樣

Mô phỏng (bắt chước). Phương Hội Hậu lục ghi: »釋 迦 老 子 初 生 時、 周 行 七 步、 自 頋 四 方、 一 手 指 天、 一 手 指 地。 今 時 衲 僧 盡 皆 打 模 畫 樣、 便 道 天 上 天 下 唯 我 獨 尊。 – Lão Thích-ca lúc mới sinh bước đi bảy bước, mắt nhìn bốn phương, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất. Hôm nay nạp tăng hết sức bắt chước, bèn nói trên trời dưới trời chỉ có ta tôn quý«.

ĐẢ NGẠNH 打 硬 1. Cố chấp, bướng bỉnh. Bài tán của Thiền sư Xiển Đề Chiếu trong GTPĐL q. 29 ghi:

»自 少 來 打 硬、 佛 祖 不 奈 何。 – Từ nhỏ đã bướng bỉnh, Phật Tổ cũng đầu hàng«. 2. Gắng gượng. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám 169

ĐẢ NGÕA TOẢN QUY 打 瓦 鑽 龜

Thiền sư trong LĐHY q. 20 ghi: »你 被 他 諸 方 老 禿 奴 魔 魅 著、 便 道 我 是 修 行 人、 打 硬 作 模 作 樣、 恰 似 得 道 底 人 面 孔。– Ngươi bị lão trọc các nơi lừa bịp, nên tự nói rằng mình là người tu hành, gắng gượng ra vẻ kiểu cách, giống như bộ mặt của người đắc đạo«.

ĐẢ NGÕA TOẢN QUY 打 瓦 鑽 龜 Dùi rùa đập ngói. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho việc làm tốn công vô ích. Trong bài Tự Thuật của Trần Thánh Tông (Thiền sư Việt Nam) có ghi:

自 從 丱 角 入 禪 流 打 瓦 鑽 龜 沒 外 求 認 得 本 來 眞 面 目 到 頭 何 處 不 休 休 »Tự tòng quán giốc nhập thiền lưu

Đả ngõa toản quy một ngoại cầu Nhận đắc bản lai chân diện mục Đáo đầu hà xứ bất hưu hưu«.

»Từ phen để chỏm nhập làng Thiền Tốn công vô ích hướng ngoại tìm, Một khi nhận rõ chân diện mục

Đến đâu mà chẳng thấy hồn nhiên«.

ĐẢ NHAI 打 街

Xin ăn ở ngõ phố. Tông Môn Võ Khố ghi: »時 湛 堂 爲 座 元。 問 （淵 首 座） 曰。 公 去 如 何 住 持。 淵 曰。 某 無 福。 當 與 一 切 人 結 緣。 自 負 栲 栳 打 街 供 眾。 – Bấy giờ Trạm Đường làm Tọa nguyên hỏi Uyên Thủ tọa: Ông đi trụ trì như thế nào? Uyên đáp: Tôi vô phúc, đang kết duyên với mọi người, tự mang cái sọt đi xin ăn ở ngõ phố để cúng dường tăng chúng.«

ĐẢ NIÊM Y 打 拈 衣

Áo ngủ của thiền tăng. Thời xưa, phần đông chư tăng đắp y 5 điều để ngủ. Về sau, mới thay bằng tấm vải trực chuyết gọi là Đả niêm y.

ĐẢ PHÁ TẤT DŨNG 打 破 漆 桶

Tất dũng: Thùng sơn, chỉ cho hầm sâu vô minh. Đả Phá Tất Dũng là đập vỡ thùng sơn, là dụ cho phá được vô minh, nói khác đi là kiến tính. Như Tịnh ngữ lục, q. hạ có ghi:

打 破 黑 漆 桶、 十 方 空 索 索 不 授 靈 山 記、 安 居 大 圓 覺 »Đả phá hắc tất dũng Thập phương không sách sách Bất thọ Linh Sơn ký An cư đại viên giác«.

»Đập vỡ thùng sơn đen Mười phương trống hoang hoác

Chẳng nhận Linh Sơn (thọ) ký Ở yên (trong) đại viên giác«.

ĐẢ PHẠN 打 飯

Đả: động từ, có nghĩa là làm thành, làm ra.

Đả phạn tức là nấu cơm. Theo môn Phạn Phần trong Thiền Lâm Tượng Khí Tiên: »鶴 林 玉 露 云： 陸 象 山 家 人、 計 口 打 飯。 – Hạc Lâm Ngọc Lộ nói: Gia nhân của Lục Tượng Sơn tính số người ăn để nấu cơm«.

Ngoài ra, từ ngữ Đả Phạn còn có nghĩa là ăn cơm.

ĐẢ THÀNH NHẤT PHIẾN 打 成 一

片 Nhồi thành một khối. Trong sách vở Thiền tông thường dùng thuật ngữ này để biểu thị trạng thái của tâm khi sạch hết quan niệm đối lập, hoặc tham cứu thoại đầu đến trình độ thoại đầu luôn luôn hiện tiền, không bị cảnh duyên cướp đoạt. Phần Bình Tụng 170

ĐẢ TỌA 打 坐

của tắc 6 trong Bích Nham lục (Đại 48, 146 hạ) ghi: »長 短 好 惡。 打 成 一 片。 一 一 拈 來 更 無 異 見。 – Dài ngắn tốt xấu, nhồi thành một khối, mỗi mỗi nêu ra, trọn không có kiến giải khác«. Phần Bình Xướng của tắc 19 trong Bích Nham lục (Đại 48, 157 trung) ghi: »嘗 云： 我 四 十 年。 方 打 成 一 片。 – Hương Lâm ưa nói: Đến 40 năm, tôi mới nhồi thành một khối«.

ĐẢ THẢO KINH XÀ 打 草 驚 蛇

Đập cỏ làm rắn kinh sợ. Theo Tây Dương Tạp Trở của Đoàn Thành Thức: Vương Lỗ đời Đường từng làm huyện lệnh huyện Đồ, tính hay lừa lọc mưu lợi, tham nhũng bậy bạ. Có người viết đơn tố cáo ông, chẳng dè đơn ấy lại lọt vào tay ông, ông vừa xem vừa run, cuối cùng ông phê vào lá đơn: »Mi đã đập cỏ, ta như rắn giật mình« (Nhữ tuy đả thảo, ngô dĩ kinh xà). Đời sau rút gọn lời phê thành »Đả thảo kinh xà«, ý nói không giữ được bí mật khi bắt đầu làm việc gì, khiến đối phương kinh động và phòng bị trước. Phần Niêm thuộc Công án thứ 28 trong Khóa Hư lục của Trần Thái

Tông ghi:

焚 山 須 虎 避、 打 草 要 蛇 驚 »Phần sơn tu hổ tỵ, đả thảo yếu xà kinh«.

»Đốt núi khiến hổ lánh, đập cỏ cốt rắn sợ«.

ĐẢ THẤT 打 七

Còn gọi: Kiết thất. Chỉ cho việc tu hành đặt ra quy định là phải có kết quả trong thời gian 7 ngày. Như trong 7 ngày đó, người chuyên tu niệm Phật thì gọi là Đả Phật thất, gọi tắt là Phật thất, người chuyên tu về Thiền tông thì được gọi là Đả Thiền thất, gọi tắt là Thiền thất. Điều Khắc Kỳ Thủ Chứng trong Tu Tây Tập Yết của ngài Tín Am (Vạn Tục 110, 206 hạ) ghi: »欲 得

一 心、 必 須 結 七。 近 今 七 期 念 佛、 多 成 散 善 因 緣。 – Muốn được nhất tâm cần phải kiết thất. Gần đây, người ta lấy phương pháp Niệm Phật trong 7 ngày để làm kỳ hạn, phần nhiều thành tựu được nhân duyên tán thiện«.

ĐẢ TĨNH 打 靜

Đối lại: Khai tĩnh. Nghĩa là mới bắt đầu ngủ hay tọa thiền. Huấn Đồng Hạnh trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 9 (Vạn Tục 111,

44 thượng) ghi: »打 靜 已 後、 未 開 靜 已 前、 除 常 住 事、 不 得 於 堂 內 及 近 童 行 堂 說 話。 – Sau khi đả tĩnh và trước khi khai tĩnh, trừ những việc của

Thường trụ, tất cả mọi người không được nói chuyện trong Tăng đường và nói chuyện gần Đồng hạnh đường (nhà ở của các chú điệu mới vào chùa)«.

ĐẢ TỊNH 打 并

Sắp xếp, sửa soạn. Mật Am ngữ lục: »應 庵 一 日。 喝 恭 上 座 云： 爾 常 在 此。 作 什 麼。 恭 煩 惱 打 併 起 單。 – Một hôm Ứng Am quát Thượng tọa Cung:

Thường ngày ở đây ông làm gì? Thượng tọa Cung phiền não, sắp xếp rời khỏi chùa«. ĐẢ TỌA 打 坐 Tức chỉ cho việc ngồi thiền. Đả: Động tác, hành vi. Đả tọa: Chư tăng hoặc Đạo nhân thực hành phương pháp ngồi ngay ngắn để tư duy thâu liễm tâm thần, hoặc để tu pháp quán của Tông Thiên Thai hoặc pháp quán Du-già của Mật Tông… Viên Ngộ Phật Quả Thiền sư ngữ lục q. 14 (Đại 47, 779 hạ) ghi: »金 色 頭 陀 論 劫 打 坐、 達 磨 171

ĐẢ VIÊN CẦU 打 圓 毬

少 林 面 壁 九 年。 – Đầu đà Ca-diếp suốt đời tọa thiền, Thiếu Lâm Đạt-ma chín năm ngó vách«.

ĐẢ VIÊN CẦU 打 圓 毬 Còn gọi: Đả cầu tử. Cuộn bong bóng nước, sủi bọt nước. BNL q. 1 ghi: 僧 問 趙 州。 初 生 孩 子。 還 具 六 識 也 無 州 云。 急 水 上 打 毬 子 僧 復 問投 子。 急 水 上 打 毬 子。意 旨 如 何 子 云。 念 念 不停 流。 — Có vị tăng đến hỏi ngài Triệu Châu: Trẻ em mới sinh có đủ sáu thức chăng? Triệu Châu đáp: Trên dòng nước chảy xiết làm bọt bong bóng nước sủi tuôn. Sau vị tăng ấy đến hỏi ngài Đại Đồng Đầu Tử: Trên dòng nước chảy xiết làm bọt bóng bóng nước sủi tuôn, ý nghĩa thế nào?

Sư đáp: Niệm niệm chẳng tạm dừng.

ĐẠC LẠC TOẢN 鐸 落 鑽

1. Cái dùi lớn. Theo điển tích: Lúc vua Tần

Thủy Hoàng xây cất cung A-phòng (có thuyết nói xây dựng Vạn Lý Trường Thành) đã cho thợ làm cái dùi rất lớn để khoan vật. Về sau chiếc dùi này không dùng được nữa. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho kẻ vô dụng, cơ phong chậm lụt. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 12 (Đại 51, 291 trung) ghi: »有 僧 扣 門。 師 云： 阿 誰？ 僧 云： 某甲。 師 云： 秦 時 鐸 落 鑽。 – Có vị tăng gõ cửa. Sư hỏi: Ai đó?

Tăng đáp: Tôi đây. Sư bảo: Đồ chậm lụt!«.

2. Một loại dùi có cán xoay, dụ cho thiền ngữ cơ phong. Tiết Hà Sơn Thủ Tuần Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »〖⿰車度〗 轢 鑽 住 山 斧、 佛 祖 出 頭 未 輕 與。 縱 使 醍 醐 滿 世 間、 你 無 寶 器 如 何 取？ – Cái dùi cơ phong, chiếc búa trụ sơn, Phật Tổ ra đời không dám xem thường. Giả sử đề hồ đầy thế gian, các ông không có đồ quý làm sao đựng?«

ĐÀI NAM KHAI NGUYÊN TỰ 臺

南 開 元 寺 Chùa ở thành phố Đài Nam, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Nguyên là »Bắc Viên Biệt Quán« do Trịnh Kinh con của Trịnh Thành Công, xây cất để phụng dưỡng mẫu thân là Đổng Thị. Vào niên hiệu Vĩnh Lịch (1647- 1661) đời Minh sáng lập. Niên hiệu Khang Hy thứ 28 (1689) xây cất lại thành chùa, khi ấy gọi là »Hải Hội Tự«. Vào niên hiệu Càn Long (1736-1795) trùng tu, mở rộng xây dựng, đổi tên chùa là »Lựu Hoàn Tự«, »Lựu Thiền Tự«, »Hải Tình Tự«, cuối cùng quyết định gọi là »Khai Nguyên Tự«.

Trụ trì khai sơn là Pháp sư Chí Trung, đời sau các vị trụ trì càng nổi tiếng hơn như

Thiền sư Vinh Phương, Truyền Phương,

Huyền Tinh. Hiện chùa có mở Viện Thiền học Khai Nguyên.

ĐÃI 待

Đối đãi, đối nhau. Tiết »Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »悟 之 一 字、 待 迷 得

名。 今 人 將 悟 字 都 錯 認 了、 將 謂 有 道 理 可 知、 則 知 道 理 者 是 謂 妄 識、 所 知 道 理 是 謂 妄 境 矣、 非 迷 而 何？ – Một chữ ngộ là đối lại chữ mê mà có tên. Người thời nay đều lầm nhận chữ ngộ này, tưởng rằng có đạo lý khả tri mới gọi là ngộ. Không biết rằng đã có đạo lý khả tri thì cái biết đạo lý là vọng thức, đạo lý bị biết là vọng cảnh, không phải mê lầm là gì?«

ĐÃI NGỘ THIỀN 待 悟 禪

Thiền đợi ngộ. Lời phê phán của tông Tào Động Nhật Bản đối với pháp môn tham 172

ĐẠI AN TỰ 大 安 寺

thiền của tông Lâm Tế. Bởi tông Lâm Tế rất thạnh hành vào cuối đời Tống. Thiền pháp của họ lấy sự chứng đắc làm mục đích để tu, cũng tức là xem việc tọa thiền là phương pháp khai ngộ. Từ ngữ này hàm ý chê bai. Vĩnh Bình quảng lục q. 8 ghi: »諸 宗 坐 禪 待 悟 爲 則。 譬 如 者 船 筏 而 渡 大 海、 將 謂 渡 海 而 可 拋 船 矣！ 吾 佛 祖 坐 禪 不 然、 是 乃 佛 行 也。 – Các Tông phái tọa thiền lấy sự trông chờ chứng đắc làm quy tắc. Ví như nhờ thuyền bè để qua biển lớn, tưởng rằng qua biển rồi có thể vứt bỏ thuyền đi! Tọa tiền của Phật Tổ ta chẳng như thế mà nói toạ thiền ấy là làm Phật!«.

ĐẠI 大

Quá, rất, thật. Phó từ biểu thị trình độ. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »頓 教 法 者 是

西 流、 求 度 世 人 須 自 修。 今 報 世 間 學 道 者、 不 於 此 見 大 悠 悠。 – Pháp đốn giáo là từ Ấn Độ mang đến, cứu độ người đời phải tự tu. Nay báo cho người học đạo ở thế gian rõ, đối với kiến giải này không được quá lơ mờ.« Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 大 不 識 好

惡。– Ngươi thật không biết tốt xấu.«

ĐẠI AN 大 安 (793-883)

Thiền tăng đời Đường, họ Trần, hiệu Lại An, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Củng Huệ Tạng. Sư trụ Quy Sơn. Thụy hiệu »Viên Trí Đại Sư«.

ĐẠI AN CƯ 大 安 居

Hoàn toàn yên lành, hoàn toàn nghỉ ngơi, cũng chính là tỉnh ngộ đến cùng. Tiết Cố Sơn An Vĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: 要 明 箇 事、 須 是 具 擊 石 火、 閃

電 光 底 手 段、 方 能 嶮 峻 巖 頭 全 身 放 捨； 白 雲 深 處 得 大 安 居。 – Muốn sáng được việc của mình, cần phải có thủ đoạn nhanh chóng mới có thể phóng mình từ đỉnh núi cao ngất, đến chỗ mây trắng xa xôi, được hoàn toàn yên lành, hoàn toàn nghỉ ngơi.

ĐẠI AN LẠC 大 安 樂

Hoàn toàn yên lành, vui sướng, là cảnh giới của người ngộ thiền. Tiết Giáo Trung

Di Quang Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

»慧 過 雲 門 庵、 師 侍 行、 一 日 問 曰： 某 到 這 裡、 不 能 得 徹、 病 在 甚 處？ 慧 曰： 汝 病 最 癖、 世 醫 拱 手。 何 也？ 別 人 死 了 活 不 得、 汝 今 活 了 未 曾 死。 要 到 大 安 樂 田 地、 須 是 死 一 回 始 得。 – Huệ (chỉ Hòa thượng Đại Huệ) dời qua am Vân Môn, sư đi theo hầu. Một hôm sư hỏi rằng:

Con đến chỗ này chẳng thể thấu triệt được, bệnh ở chỗ nào? Huệ bảo: Ngươi mắc chứng ham mê vô cùng, thầy thuốc thế gian cũng chịu thua. Sao vậy? Vì người khác chết rồi, sống lại chẳng được; còn ngươi bây giờ sống mà chưa hề chết. Muốn đến cảnh giới hoàn toàn yên lành, vui sướng, cần phải chết một phen mới được.« ĐẠI AN TỰ 大 安 寺 1. Chùa nằm trên đường Dự Chương Hầu, trong cửa Đức Thắng, thành phố Nam Xương, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Tăng nhân Tây Vực là ngài An Thế Cao sáng lập vào niên hiệu Kiến Ninh thứ 3 (170) đời Đông Hán. Khoảng niên hiệu Vũ Đức (618-626) đời Đường đổi tên là »Tuyên Minh Tự«, khoảng niên hiệu Đại Trung (847-860) đổi tên là »Phổ Tế Tự«. Thiền sư nổi tiếng Hoàng Bá Hy Vận đến chùa 173

ĐẠI ÂM 大 音

này cử dương tông phong, xây cất Đại thiền uyển, học giả bốn phương tụ hội, Tướng quốc Bùi Hưu cũng thờ sư làm thầy. Đầu đời Minh gọi lại là »Đại An Tự«. Trong chùa có lư hương lớn bằng sắt do tín đồ đệ tử thời Tam Quốc quyên góp sắt đúc thành, cao 8 thước Tàu, trên có khắc bài minh. 2. Chùa thuộc nam bộ Thiên Sơn, cách thành phố Yên Sơn, tỉnh Liễu Ninh, Trung Quốc 20km về phía đông, là một trong năm đại thiền lâm ở Thiên Sơn. Chùa xây cất vào đời Minh, đến đời Thanh được tu bổ thêm. Hiện còn Thích-ca điện, Vi Đà điện. Trong điện treo một chiếc chuông sắt được đúc vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 9 (1530) đời Minh. Đỉnh núi phía bắc chùa có »Thạch động tàng vân« là một trong 16 cảnh đẹp ở Thiên Sơn. Thạch động dài hơn

20m, trong có đắp 18 tượng La hán, cho nên cũng gọi là »La Hán Động«.

ĐẠI ÂM 大 音 Thiền tăng đời Minh, họ Diêu, tự Cửu Mặc, người xứ Trường Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp

Thiền sư Minh Tuyết ở Thiết Bích.

ĐẠI BÁO ÂN TỰ 大 報 恩 寺 (29)

Chùa ở làng Cổ Trường Can bên ngoài cửa Trung hoa, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Xích Ô (247) thời Đông Ngô Tam Quốc, gọi là »Kiến Sơ Tự« và xây tháp A-dục Vương. Nam Triều gọi là »Trường Can Tự«. Đời Đường gọi là »Phụng Tiên Tự«. Đời Tống gọi là »Thiên Hy Tự«, các bậc cao tăng Thiền tông Khuông Dật, Huyền Tắc, Pháp An từng ở chùa này hoằng pháp. Đời nguyên gọi là »Từ Ân Tinh Trung Tự«. Đầu đời Minh bị lửa thiêu hủy. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 10 (1412) vua Minh Thành Tổ quyết định xây cất lại tự tháp tại nền cũ, lấy tên là »Đại Báo Ân Tự«. Công trình trải qua 19 năm, đến niên hiệu Tuyên Đức thứ 6 (1431)

hoàn thành. Đại hùng bảo điện, Thiên vương điện đều dùng đá cẩm thạch xây nền, thợ khéo chạm khắc thành hoa văn.

Đấu củng điện vũ đồ họa màu, mái tỏa góc vênh trông như chim sải cánh; ngoài ra còn có Phật điện, Quán Âm điện, Tổ sư đường, Pháp đường, Thiền đường. Vào khoảng niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) chùa bị phá hủy bởi binh lửa. Hiện còn một dãy nhà điện vũ, một tấm bia Đại Báo Ân Tự.

ĐẠI BẢO QUANG THÁP 大 寳 光

塔 Còn gọi: Bảo Hoa Ngọc Thạch Tháp. Nằm trong chùa Bảo Hoa sơn huyện Cán, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Theo »Cán Châu Phủ Chí«, tháp này được vua Đường Mục Tông xây cho Thiền sư Đại Giác vào khoảng niên hiệu Trường Khánh (821-824)

đời Đường. Đến đời Vũ Tông phá hủy.

Niên hiệu Đại Trung thứ 7 (853) Vua ra lệnh xây lại. Tháp có 7 tầng cao hơn trượng, trong tháp có tượng Bồ Tát, đỉnh tháp dùng đá Đại Lý điêu khắc thành, trang nhã mỹ quan. Vào khoảng niên hiệu

Nguyên Phong (1078-1085) đời Tống xây cất lại mới hoàn toàn.

ĐẠI CHÚNG 大 眾

1. Chỉ cho chúng tăng học Phật pháp trong tự viện. Lâm Tế lục ghi: »大 眾 要 會 臨 濟 賓 主 句、 問 取 堂 中 二 首 座。 – Sư nói: Đại chúng! Muốn biết câu chủ khách của Lâm Tế, hãy hỏi hai vị Thủ tọa 174

ĐẠI CƠ ĐẠI DỤNG 大 機 大 用

trong Tăng đường.« 2. Đại sư. Đối với các vị Thượng tọa, Trưởng lão, thì tăng nhân nhỏ tuổi, hạ lạp thấp, đặc biệt gọi tôn trọng họ là đại chúng. Tiết Lặc Đàm Pháp Hội Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »法 會 禪 師、 問 馬 祖： 如 何 是 祖 師 西 來 意？ 祖 曰： 低 聲！ 近 前 來、 向 汝 道！ 師 便 近 前、 祖 打 一 摑 曰： 六 耳 不 同 謀、 且 去。 來 日 來。 師 至 來 日、 獨 入 法 堂 曰： 請 和 尚 道。 祖 曰： 且

去！ 待 老 漢 上 堂 出 來 問、 與 汝 證 明。 – Pháp Hội hỏi Mã Tổ: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Tổ quở: Nói khẽ chứ! Ngươi xích lại gần đây ta nói cho nghe. Sư liền bước tới gần, bị Mã Tổ vả vô miệng bảo: Nơi đông người không thể nói bàn gì được. Ngươi hãy tạm lui ra, ngày mai hãy đến. Đến ngày mai, sư một mình vào thưa: Xin Hòa thượng chỉ dạy. Tổ nói:

Ngươi hãy tạm lui ra, đợi khi lão tăng ta đây thượng đường có đông người hãy bước ra mà hỏi, chừng đó ta sẽ chứng minh cho.

Sư bỗng tỉnh ngộ thưa: Tạ ơn đại sư đã chứng minh!«

ĐẠI CHỨNG 大 證 (1297-1361)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Sử, tự Vô Ấn, người xứ Bà Dương (nay là huyện Ba Dương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vân Ngoại Vân Tụ, tông Tào Động. Sư trụ chùa Nam Thiền ở Cù Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang), sau dời về chùa Quang Hiếu. Sư được Vua ban hiệu »Phật Nhật Viên Minh Huệ Biện Thiền sư«.

ĐẠI CỐ 大 故

Quả thật, chắc chắn là. Tiết Ngũ Tổ Pháp Diễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師

遂 謁 浮 山 遠 禪 師、 請 益 前 話。 遠 云： 我 有 箇 譬 喻、 說 似 你。 你 一 似 箇 三 家 村 裡 賣 柴 漢 子、 把 箇 匾 擔 向 十 字 街 頭、 立 地 問 人、 中 書 堂 今 日 商 量 甚 麼 事？ 師 默 計 云： 若 如 此 大 故 未 在。 – Sư liền tham yết thiền sư Pháp Diễn ở Phù Sơn, thỉnh ích công án đã tham từ trước. Viễn nói: Ta có một thí dụ nói cho ngươi nghe. Ngươi giống như gã nhà quê đi bán củi, mang tấm bảng đến ngã tư đường rồi hỏi mọi người: Hôm nay trong nhà quan Tể tướng (Trung thư) có bàn bạc việc gì? Sư lặng yên ngẫm nghĩ rồi thưa: Nếu như thế, quả thật là con chưa lãnh ngộ.«

ĐẠI CƠ 大 機

Thiền nghĩa mầu nhiệm, vi tế, sâu kín, không để lại dấu vết. Tiết Hoài Hải trong CTTNL q. 1 ghi: »馬 祖 出 八 十 四 人 善 知 識、 幾 人 得 大 機、 幾 人 得 大 用？ – Mã Tổ sản xuất ra 84 vị Thiện tri thức. Có bao nhiêu người được đại cơ?

Bao nhiêu người được đại dụng?

ĐẠI CƠ ĐẠI DỤNG 大 機 大 用 Thiền pháp vi diệu cực kỳ thực tiễn, vận dụng và trao nhận. Tiết Hoài Hải trong

CTTNL q. 1 ghi: »潙 山 問 仰 山： 百 丈 再 參 馬 祖 竪 拂 因 緣、 此 二 尊 宿 意 旨 如 何？ 仰 山 云： 此 是 顯 大 機 大 用。 – Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn: Bách Trượng tái tham Mã Tổ về nhân duyên giơ phất tử, ý chỉ của 2 vị tôn túc này ra sao?

Ngưỡng Sơn nói: Đây là 2 ngài hiển đại cơ đại dụng«. Cũng trong tiết Hoài Hải trong CTTNL q.

1: »今 日 因 和 尚 舉 得 見 馬 祖 大 機 大 用。– Hôm nay nhờ Hoà thượng nêu ra con được thấy đại cơ đại dụng của Mã 175

ĐẠI DỤNG 大 用

Tổ.«

ĐẠI DỤNG 大 用 Chỉ cho Thiền pháp thực tiễn, thiền pháp vận dụng, thiền pháp trao và nhận. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »人 天 普

會、 佛 祖 透 關、 發 大 機、 顯 大

用。 – Khắp cả trời người hợp lại, lọt qua cửa ải thiền ngộ, phát đại cơ, hiển đại dụng.« Tiết Thủ Sơn Tỉnh Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »大 用 不 揚 眉、 棒 下 須 見 血。 – Đại dụng không phải nhướng mày, gậy đánh cần phải thấy máu.«

ĐẠI DỤNG ĐƯỜNG ĐƯỜNG 大

用 堂 堂

Ý nói tính thực tiễn và trao nhận thiền pháp đâu đâu cũng thế cả, vôn công khai không giấu giếm. Tiết Văn Định Hồ An Quốc Cư sĩ trong NĐHN q. 18 ghi:

手 握 乾 坤 殺 活 機 縱 橫 施 設 在 臨 時 滿 堂 兔 馬 非 龍 象 大 用 堂 堂 總 不 知 »Thủ ác càn khôn sát hoạt cơ Tung hoành thi thiết tại lâm thời Mãn đường thố mã phi long tượng Đại dụng đường đường tổng bất tri«.

»Nắm chặt càn khôn tung bẫy rập Ra tay ngang dọc chỉ tuỳ thời Đầy nhà nào phải hàng long tượng

Đại dụng đường đường trọn chẳng hay«.

ĐẠI DỤNG HIỆN TIỀN 大 用 現 前

Ý nói ngay bây giờ thực tiễn trao và nhận thiền pháp. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q 15 ghi: »況 汝 等 各 各 當 人 有 一 段 事、 大 用 現 前、 更 不 煩 汝 一 毫 頭 氣 力、 便 與 祖 佛 無 別。 – Này các ông, mỗi người có mỗi một việc là đại dụng hiện tiền mà không tốn một mảy khí lực, liền cùng Phật Tổ không khác«.

ĐẠI DỤNG HIỆN TIỀN, BẤT TỒN QUỸ TẮC 大 用 現 前 不 存 軌 則 Đại dụng hiện tiền, chẳng còn phép tắc. Trước mắt chính tự mỗi người phải thực tiễn vận dụng thiền pháp không bị lệ thuộc vào các phép tắc hạn định và ràng buộc, cũng chính là ý nghĩa vận dụng thiền pháp tự do tự tại. Bích Nham lục q. 1 ghi: »大 用 現 前 不 存 軌 則。 有 時 將 一 莖 草 作 丈 六 金 身 用、 有 時 將 丈 六 金 身 作 一 草 莖 用。 – Đại dụng hiện tiền, chẳng còn phép tắc, có khi đem một cọng cỏ làm thân vàng một trượng sáu, có khi đem thân vàng một trượng sáu làm thành một cọng cỏ.«

ĐẠI DỮU LÃNH 大 庾 嶺

Còn gọi: Dữu Lãnh, Lãnh Sơn, Mai Lãnh.

Núi Đại Dữu. Vị trí ở phía nam huyện Đại Dữu tỉnh Giang Tây, phía bắc huyện Nam Hùng tỉnh Quảng Đông. Xưa gọi là Tái Thượng. Đời Đường Huyền Tông, sau khi ngài Huệ Năng được Ngũ Tổ mật truyền y bát để làm Tổ thứ 6, suốt đêm Lục Tổ mang y bát rong ruổi về Nam. Bạn đồng môn là Huệ Minh cùng 10 người khác đuổi theo Ngài để đoạt lại y bát. Khi đến Đại Dữu Lãnh, Huệ Năng để y bát trên tảng đá rồi ẩn mình trong đám cỏ rậm. Huệ Minh dở y bát lên chẳng nổi rồi xin Lục Tổ khai thị cho, cuối cùng được đại ngộ. Lục Tổ tiếp tục đi đến chùa Pháp Tính ở Quảng Châu. ĐẠI DỮU LÃNH ĐẦU ĐỀ BẤT 176

ĐẠI ĐOẠN 大 段

KHỞI 大 庾 嶺 頭 提 不 起 Ở núi Đại Dữu giở lên chẳng nổi. Câu truyện của Thiền Tông. X. Đại Dữu lãnh. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »既 是

大 庾 嶺 頭 提 不 起、 爲 什 麼 却 在 這

里？ – Đã là ở núi Đại Dữu giở lên chẳng nổi, vì sao lại ở nơi đây?«

ĐẠI DỮU LÃNH ĐẦU NHẤT PHỐ CÔNG ĐỨC 大 庾 嶺 頭 一 鋪 功 德 Núi Đại Dữu-một tòa công đức, chỉ cho việc tham thiền ngộ pháp. Dùng điển cố tại núi Đại Dữu, Lục tổ Huệ Năng khải phát cho Huệ Minh được lãnh ngộ thiền pháp.

Mật Am ngữ lục ghi: »石 頭 問 長 髭：什

麼 處 來？ 髭 云： 嶺 南 來。 石 頭 云： 大 庾 嶺 頭 一 鋪 功 德 成 就 也 未？ – Thạch Đầu hỏi Trường Thử: Từ đâu đến đây? Thử đáp: Từ Lãnh Nam đến.

Thạch Đầu hỏi: Núi Đại Dữu-một tòa công đức đã thành tựu hay chưa?«.

ĐẠI ĐỊA MỘT NHÂN PHÙNG 大

地 沒 人 縫 Khắp nơi trên trái đất không tìm thấy một người để vá may lại. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho cảnh giới bất khả đắc, không, siêu việt mọi thấy biết phân biệt. Nếu dùng trí thông minh thì không thể nào đạt đến cảnh giới này. Đổng Thượng Cổ Triệt, q. thượng (Vạn Tục 125,

358 thượng) ghi: 石 人 衫 子 破、 大 地 沒 人 縫 »Thạch nhân sam tử phá, Đại địa một nhân phùng«. »Người đá mặc áo rách,

Khắp nơi không người vá«.

ĐẠI ĐIÊN 大 顛 (732-824)

Thiền tăng đời Đường, họ Trần, pháp hiệu Bảo Thông, tự hiệu Đại Điên Hòa thượng, người xứ Dĩnh Châu (nay thuộc huyện Hứa Xương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên. Tác phẩm: Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm Kinh

Thích Nghĩa, Kim Cang Kinh Thích Nghĩa.

ĐẠI ĐIÊN THIỀN SƯ THÁP 大 顛

禪 師 塔 Còn gọi: Thiệt cảnh tháp. Nằm ở phía sau chùa Linh Sơn, làng Đồng Vu, huyện Triều Dương, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Là mộ tháp của Thiền sư Đại Điên, một cao tăng đời Đường. Mộ tháp xây bằng đá hình chuông cao 2,8 mét, thân tháp thẳng đứng cao ngoài 1,8m. Trong khám thờ chính diện khắc năm chữ »Đại Điên Thiền sư Tháp«. Dưới khám thờ là hình hoa sen nở bằng đá, dưới hoa sen nở là bệ tháp. Chung quanh bệ tháp chạm trỗ đồ án hoa văn theo phong cách thuần phác cổ xưa trang nhã.

Trước tháp có lư hương, bó đuốc bằng đá được điêu khắc giản dị trong sáng mang đậm màu sắc hương vị cổ xưa.

ĐẠI ĐỊNH 大 定 (1824-1906)

Thiền tăng cận đại, họ Đặng, tên Đại Đảnh, tự Mật Nguyên, người xứ Hoàng Pha, Hồ Bắc, Trung Quốc, nối pháp Hòa thượng

Quán Tâm ở chùa Kim Sơn, Trấn Giang.

Sư trụ trì chùa Kim Sơn.

ĐẠI ĐOẠN 大 段 1. Hết sức, quả là, rất. Phó từ. Tông Môn Võ Khố ghi: »他 大 段 會 説、 我 輩 説 時 費 多 少 工 夫、 他 只 一 兩 句、 便 了 分 明。 – Ông ấy quả là lãnh hội được ngay lời nói, còn lúc nói với bọn tôi thì tốn biết bao là công sức. Ông ấy chỉ nghe một hai câu liền hiểu rõ ràng.«

ĐẠI ĐÔ 大 都

2. Nói chung, đại khái. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q, 2 ghi: »大 段 聖 凡 二 途、 只 是 惟 自 心 中 迷 悟 兩 路。 一 切 善 惡 因 果、 除 此 心 外、 無 片 事 可 得。 – Nói chung hai nẻo Thánh phàm chỉ là hai đường mê ngộ trong tự tâm. Tất cả thiện ác nhân quả nếu ngoài tâm này thì không thể lập. Tấu đối cơ duyên ghi: »中 庸 説 心 性、 而 歸 之 天 命。 與 老 莊 所 見 大 段 皆 同。Sách »Trung Dung« nói tâm tính rồi quy về thiên mệnh cùng với kiến giải của Lão, Trang đại khái đều giống nhau.« ĐẠI ĐÔ 大 都 1. Quả thật là. Tiết Thắng Nhân Hàm Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »釋 迦 老

子 初 成 佛 道 之 時、 大 都 事 不 獲 已、 纔 方 成 箇 保 社、 便 生 退 倦 之 心。– Ông già Thích-ca lúc mới thành Phật đạo, quả thật là việc bất đắc dĩ. Vừa mới thành xong cái Bảo xã liền sinh tâm rút lui.« 2. Đại khái, nói chung. Tiết Ô Cự Đạo Hành Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »黃 梅 雨、 麥 秋 寒。 恁 麼 會、 太 無 端。 時 節 因 緣 佛 性 義、 大 都 須 是 髑 髏 乾。 – Mưa ở Hoàng Mai khiến mùa gặt lúa mì lạnh lẽo. Làm sao hội được lời nói ấy, thật là kỳ cục. Muốn biết nghĩa Phật tính, thời tiết nhân duyên, đại khái phải là cái đầu lâu rỗng.«

ĐẠI ĐỒNG 大 同

1. Thiền tăng đời Đường (819-914), họ Lưu, người xứ Hoài Ninh, Thư Châu (nay thuộc huyện Tiềm Sơn, tỉnh An Huy) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thúy Nham Vô Học. Sư trụ núi Đầu Tử. Thụy hiệu »Từ Tế Đại Sư«.

2. Thiền tăng đời Nguyên (1289-1370), họ Vương, tự Nhất Vân, hiệu Biệt Phong, người xứ Thượng Ngu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư tham học với 2 vị: Hối Cơ Hy Công và Trung Phong

Minh Bản. Tác phẩm: Bảo Lâm Tạp Biên, Thiên Trụ Thi Cảo.

ĐẠI GIÁC 大 覺

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền, tông Lâm Tế. Sư trụ

Ngụy Phủ (nay là huyện Đại Danh, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc.

ĐẠI GIÁC KIM TIÊN 大 覺 金 仙

Chỉ cho Đức Phật. Nguyên do là vua Tống Huy Tông hạ chiếu bắt buộc phải đổi tên gọi Phật. Theo Huy Tông Kỷ trong Tống Sử: Ngày Ất mão, tháng giêng năm 1119, Vua hạ chiếu đổi hiệu Phật thành Đại Giác Kim Tiên, các vị Bồ Tát là Tiên nhân Đại sĩ, Tăng là Đức sĩ, ni là Nữ đức, Nữ quan

(Nữ đạo sĩ) là Nữ đạo.

ĐẠI GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC 大 覺 禪 師 語 錄 Còn gọi: Lan Khê Hòa thượng ngữ lục, Kiến Trường khai sơn Đại Giác Thiền sư ngữ lục, Đại Giác lục. Ngữ lục 3 quyển, do Lan Khê Đạo Long soạn vào đời Tống, các vị: Trí Giác, Viên Hiển biên, được xếp vào Đại Chính Tạng. Vào niên hiệu Thuần Hựu thứ 6 (1246) đời Tống, Đạo Long đi sang Nhật Bản hoằng pháp, nên ngữ lục này được biên soạn bởi các vị đệ tử nối pháp của ngài Đại Giác ở hai nước Trung Hoa và Nhật Bản.

Nội dung bao gồm ngữ lục (tiểu tham) ở các chùa tại Nhật Bản như: Thường lạc, 178

ĐẠI HẠN 大 限

Kiến Thường, Kiến Ninh. Riêng có các phần: Phổ thuyết, Pháp ngữ, Tụng cổ, Kệ tụng, Phật Tổ tán, Tiểu Phật sự. Quyển cuối phụ lục 1 thiên » Phổ thuyết bổ di«.

ĐẠI GIÁC TỰ 大 覺 寺

1. Chùa trên ngọn Liên Hoa, núi Thiên Mục, phía tây tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Gọi đủ là »Đại Giác Chính Đẳng Thiền Tự«. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 29 (1292) đời Nguyên, tăng nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế là Cao Phong Nguyên Diệu sáng lập. Sau khi Nguyên Diệu tịch thì Đại Giác Tổ Ung quyền nhiếp việc chùa, sau đó Vĩnh Thái trụ trì chùa này.

Trong chùa có Ngũ phụng lâu, Chư thiên các, Tàng kinh khả quan lâu. Cuối đời Nguyên gặp binh lửa. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đời Minh, Long Tiềm xây cất lại. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 1 (1403) bị hồng thủy hủy hoại. Năm thứ 12 (1414)

Tông Cố di dời nền chùa đến chỗ hiện nay.

Niên hiệu Hoằng Trị thứ 7 (1494) Tri phủ Lương Vạn Chung khôi phục lại nền cũ, xây cất lại Đại điện và Thiền đường. Cuối đời Minh lại bị phá hủy.

2. Xem »Vân Môn Tự«.

ĐẠI GIÁM THIỀN SƯ TIỂU THANH QUY 大 鑑 禪 師 小 清 規 Còn gọi: Đại Giám Tiểu Thanh Quy. Sách, 1 quyển, do Chính Trừng soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 81, trang 619. Sau khi đi Nhật Bản về, Chính Trừng dùng »Bách Trượng Thanh Quy« làm lam bản để soạn sách này, cốt thích ứng với các chùa chiền Nhật Bản.

Nội dung gồm có hơn 10 điều: Cách niêm hương lưỡng ban, xuất ban, Cách trải tọa cụ lễ bái, Phép tắc Duy-na cần biết, Văn chú nguyện khi dùng cháo mỗi ngày, Thí thực, Chúng tăng trong tăng đường cần biết, Bảng nơi liêu thị giả, Thưa hỏi xin ở trọ, Tuần đường lễ bái trong 4 mùa, Nghi thức dâng trà nơi tăng đường trong 4 mùa, Bảng nơi liêu Tạng chủ, Cách thăng tòa thuyết pháp, Khuyên tinh tấn.