Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

THIỀN NHAM 禪 岩 (1093-1163)

Phật cùng tu tập thiền-na, từ đó phân chia đôi ngã, đến nay đã trải qua 6 kiếp«.

THIỀN NGUYÊN CHƯ THUYÊN TẬP ĐÔ TỰ 禪 原 諸 詮 集 都 序 Luận nghị, 2 quyển, do Tông Mật viết vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 397. Sách này là lời tựa của »Thiền Nguyên Chư Thiên tập,« còn gọi »Thiền Na Lý Hạnh Chư Thiên tập«, »Thiền Nguyên Thuyên«, »Khuê Phong Lan-nhã Thiền Tạng«. Cả tập sách đã bị thất lạc vào đời Tống, khoảng niên hiệu Cảnh Đức (1004-1007). Đại ý bài tựa này trình bày về nghĩa lý Thiền Giáo nhất trí,căn cứ vào tính thực tiễn của Thiền mà chia ra: Ngoại đạo thiền, Phàm phu thiền, Tiểu thừa thiền, Đại thừa thiền, Tối thượng thừa thiền. Tác giả cho rằng Phật nói 2 giáo Đốn Tiệm, Thiền mở 2 môn Đốn Tiệm nên có sự phù hợp giữa 2 môn và 2 giáo. Tất nhiên phải dùng giáo để phân biệt thiền và dùng tâm để hiểu giáo, khiến cả hai đều dung thông. Khuê Phong còn đem giáo chia làm 3 thứ:

Mật ý nương nơi tính mà nói tướng.

Mật ý phá tướng mà hiển tính.

Hiển bày chân tâm tức tính.

Và đem thiền chia làm 3 thứ:

Tức vọng tu tâm tông.

Dẫn tuyệt vô ký tông. Trực hiển tâm tính tông, có sáng kiến dung 3 thứ giáo với 3 thứ thiền, chỉ ra sự nhất trí của nó. Tông Mật nối liền học thuyết của 2 nhà thiền và giáo, có ảnh hưởng rất lớn đối với sự hội thông truyền giáo ở đời sau.

THIỀN NGUYỆT ĐẠI SƯ 禪 月 大

師

Hiệu của Thiền tăng Quán Hưu đời Ngũ

Đại do Thục chủ Vương Kiến ban cho. X.

Quán Hưu.

THIỀN NGUYỆT TẬP 禪 月 集

Thi ca biệt tập, 30 quyển, có riêng một quyển bổ di, do Quán Hưu soạn vào đời Đường, đệ tử của sư là Đàm Vực biên chép thơ văn của sư mà thành, được xếp vào »Tứ Khố Toàn Thư«.

Trong 30 quyển nguyên bản, 5 quyển văn tập đã mất, chỉ còn 25 quyển thi tập. Đến đời Minh, Mao Tấn làm một quyển bổ di. Trong ấy có: Nhạc phủ cổ tụng tạp ngôn, Cổ phong tạp ngôn, Luật thi, Tuyệt cú… được gom chung vào trăm bài thơ của Quán Hưu. Tuy ca ngâm trăng gió, nhưng lời lẽ trong sáng đẹp đẽ, xuất phát từ chỗ thật ngộ nên rất có thiền vị.

THIỀN NHẠC PHỦ 禪 樂 府

Thi ca biệt tập, 1 quyển, do Vô Khả soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào năm 1935. Nội dung gồm có 22 bài từ của tác giả đều ngầm chứa thiền cơ, khiến người tìm thấy được ý vị.

THIỀN NHAM 禪 岩 (1093-1163)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 13, nối pháp Thiền sư Đạo Pháp. Sư họ Khương tên Thông, gia thế đời đời làm Tăng quan, tinh thần quắc thước, tiếng nói trong thanh. Triều đình mở khoa thi về các kinh điển Đại Thừa: Pháp Hoa, Bát-nhã, sư đỗ Giáp khoa (thủ khoa).

Về sau sư được một lời ấn chứng của

Thiền sư Pháp Y chùa Thành Đạo, nên nhân đó xuất gia luôn và nối pháp Ngài. 779

THIỀN NHÂN 禪 人

Ban đầu sư trụ trì chùa Thiên Phúc trong núi Tiên Du, giới hạnh tinh nghiêm, tâm đạo rộng lớn. Đói thì ăn lá cây, khát thì uống nước suối, suốt 6 năm trường như vậy. Sau, sư trở về quê trùng tu ngôi chùa Trí Quả làng Cổ Châu, Long Biên và trụ trì nơi đây. Khoảng niên hiệu Thiên Thuận (1128-1132), triều đình gởi chiếu vời sư về kinh đô cầu mưa. Bởi có linh nghiệm nên vua Lý Thần Tông trọng sư vào hàng danh tăng và ban cho thượng phục. Năm Chính Long Bảo Ứng thứ 1 (1163), khoảng giữa mùa xuân, lúc ban ngày, sư đốt hương từ biệt mọi người, ngồi an nhiên mà tịch, thọ 71 tuổi. Thời gian sau, thể xác của sư vẫn còn, thời nhân gọi sư là »Phật sống«. Theo:

Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THIỀN NHÂN 禪 人 Lời gọi người tham thiền, tăng nhân Thiền tông. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »此 夏

居 白 雲。 禪 人 偶 聚 會。 三 月 九 旬 中。 尊 卑 相 倚 賴。 – Hạ này ở Bạch Vân, thiền nhân chợt tụ hội, trong ba tháng hay chín tuần (90 ngày), trên dưới cần nương tựa nhau.«

THIỀN ÔNG ĐẠO GIẢ 禪 翁 道 者 (902-979)

Thiền tăng đời cuối Ngô đầu Đinh, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 11, nối pháp Đinh Trưởng Lão. Sư họ Lữ, quê làng Cổ Pháp (tức làng Đình Bảng, huyện Từ Sơn, tỉnh Hà Bắc hiện nay), tuổi nhỏ sư theo đời học nghiệp Nho, về sau mới theo Đinh Trưởng lão xuất gia. Sư trụ trì chùa Song Lâm làng Phù Ninh, phủ Thiên Đức. Niên hiệu Thái Bình thứ 10 (977) triều Đinh, nhằm năm Kỷ Mão, sư viên tịch, thọ 78 tuổi. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT.

Thanh Từ.

THIỀN PHONG 禪 風

Ngọn gió thiền, phong độ thiền. Bài thơ họa Hưng Trí Thượng Vị Hầu của Tuệ

Trung Thượng Sĩ có câu: 禪 風 無 後 亦 無 前 本 體 如 如 只 自 然 »Thiền phong vô hậu diệc vô tiền Bản thể như như chỉ tự nhiên«.

»Không trước không sau phong độ thiền

Muôn đời bản thể cứ như nhiên«.

THIỀN PHÒNG TỰ THÁP 禪 房 寺

塔 Tháp nằm trên đỉnh ngọn Trượng Nhân, núi Thất Phong, cách thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 35km về phía tây nam, bởi phía bắc dưới núi có một ngôi

Thiền Phòng Tự nên gọi là »Thiền Phòng Tự Tháp«. Được xây vào thời kỳ Liêu, Kim, cao 15m, 7 tầng, mặt bằng là hình bát giác. Tháp càng lên cao càng thu nhỏ là một tháp gạch đặc ruột hình dáng và cấu tạo vững vàng. Mặt tháp có đồ án hoa văn cửa sổ, Phật khám, Đại lực sĩ, điêu khắc tinh xảo.

THIỀN PHƯỜNG 禪 坊

Thiền viện, thiền tự (chùa thiền). Mật Am ngữ lục ghi: »陞 座 拈 香 祝 聖 罷。 歛 衣 就 座。 僧 問 ： 丹 書 來 鳳 闕。 瑞 氣 藹 禪 坊。 少 室 無 私 句。 當 機 願 發 揚。 – Sư lên tòa đốt hương chúc tụng vua xong, vén y lên toà ngồi. Tăng hỏi:

Kinh điển đến cung vua, khí lành đầy thiền viện. Câu vô tư của Thiếu Thất, đương cơ nguyện phát huy«.

THIỀN QUAN SÁCH TIẾN 禪 關 策

THIỀN THÁP 禪 榻

進 Sách, 1 quyển, do Vân Thê Châu Hoằng soạn vào đời Minh, được xếp vào »Vân Thê Pháp Vựng« và Đại Chính Tạng tập 48, trang 1097. Phần đầu trích yếu 39 pháp ngữ của chư Tổ như Hoàng Bá Hy Vận, Huyền Sa Sư Bị, Nga Hồ Đại Nghĩa,…

Phần kế tóm lược 24 gương tu tập, gồm quá trình tu khổ hạnh và khai ngộ của các Thiền sư như: Ngồi trên cây dựa mé hố, lấy dùi chích vào mình, thề không xổ mền, không lúc nào duyên ảnh khác, thân miệng đều quên, đụng đầu vào cột… Phần cuối là phần tóm lược các kinh dẫn chứng.

THIỀN QUÁN 禪 觀

Tĩnh tâm tư duy, quán chiếu chân lý. Chương Chí công Hòa thượng Thập tứ liệu tụng trong CĐTĐL q. 29 ghi:

若 欲 斷 除 煩 惱 此 是 無 明 癡 漢 煩 惱 即 是 菩 提 何 用 別 求 禪 觀 實 際 無 佛 無 魔 心 體 無 形 無 段 »Nhược dục đoạn trừ phiền não Thử thị vô minh si hán Phiền não tức thị Bồ-đề Hà dụng biệt cầu thiền quán Thực tế vô Phật vô ma Tâm thể vô hình vô đoạn«.

»Nếu muốn đoạn trừ phiền não Là kẻ si mê không sáng Phiền não tức là Bồ-đề Đâu cần riêng cầu thiền quán Tự tính không Phật không ma

Tâm thể không hình không tướng«.

THIỀN SƯ 禪 師

Vị thầy có tu chứng trong Thiền tông. Tiết Giác A Thượng Nhân trong NĐHN q. 20

ghi: »且 如 心 佛 及 眾 生、 是 三 無 差 別、 離 相 離 言、 假 言 顯 之。 禪 師 如 何 開 示？ – Nếu như Tâm, Phật và chúng sinh không có sai khác, lìa tướng lìa ngôn, mượn lời nói để hiển bày. Còn Thiền sư khai thị ra sao?«.

THIỀN TÂM 禪 心

Đạo pháp nhà thiền. Đạo Lượng truyện trong TCTT q. 8 ghi: »二 年、 詔 於 西 園 問 道、 朝 廷 欽 貴、 大 都 督 李 孝 逸、 工 部 上 書 張 錫、 國 子 監 周 業 崔 融、 秘 書 監 賀 知 章、 睦 州 刺 史 康 詵、 同 心 慕 仰、 請 問 禪 心、 多 結 師 資、 或 傳 香 火。 – Được 2 năm, có chiếu của Vua vời sư vào Tây viên hỏi đạo, triều đình rất quý kính, Đại đô đốc Lý

Hiếu Dật, Công bộ Thượng thư Trương Tích, Quốc tử giám Châu Nghiệp Thôi Dung, Bí thư giám Hạ Tri Chương, Thứ sử Mục Châu là Khang Sằn đồng tâm ngưỡng mộ, thưa thỉnh đạo pháp nhà thiền, phần đông kết tình thầy trò hoặc ủng hộ nhang đèn«.

THIỀN THÁP 禪 榻 Còn gọi: Thiền sàng. Chiếc bục để tọa thiền, thấp và ngắn hơn chiếc giường. Bài thơ Thứ Vận Tăng Tiềm Kiến Tặng của Tô Đông Pha có câu:

閉 門 坐 穴 一 禪 榻 頭 上 穢 月 空 崢 嶸 »Bế môn tọa huyệt nhất thiền tháp Đầu thượng tuế nguyệt không tranh vanh«. »Giường thiền khép cửa hang sâu Tháng năm chồng chất mái đầu tuyết pha«.

Bài thơ Thạch Thất của Thiền sư Huyền Quang (Việt Nam) ghi: 半 間 石 室 和 雲 住

THIỀN THẤT 禪 室

一 領 毳 衣 經 歲 寒 僧 在 禪 床 經 在 案 爐 殘 榾 拙 日 三 竿。 »Bán gian thạch thất hòa vân trụ Nhất lãnh thuế y kinh tuế hàn Tăng tại thiền sàng kinh tại án Lô tàn cốt đốt nhật tam can«.

»Nửa gian nhà đá lẫn vào mây Một mảnh áo lông khỏi lạnh này Tăng ở giường thiền, kinh tại án Trong lò củi tắt, sáng rạng ngày«.

THIỀN THẤT 禪 室 1. Chỗ tu hành tọa thiền. Bài »Đề Đạm Thủy Tự« của thiền Sư Huyền Quang (Việt

Nam) ghi:

淡 水 亭 邊 野 草 多 空 山 雨 霽 夕 陽 斜 因 過 輦 路 投 禪 室 摧 梵 敲 鐘 揀 落 花 »Đạm Thủy đình biên dã thảo đa Không sơn vũ tễ dịch dương tà Dục nhân liễn lộ đầu thiền thất Thôi Phạm sao chung giản lạc hoa«.

»Bên chùa Đạm Thủy cỏ xanh tươi Mưa tạnh, non yên, nắng xế rồi Tiện lối xe vua vào thiền thất Khua chuông, đọc kệ, nhặt hoa rơi«.

2. Nhà ở của vị Trụ trì, tức phương trượng. Đôi khi ám chỉ vị Trụ trì. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

THIỀN TỊCH 禪 寂

1. Tĩnh tâm tư duy. Chương Ca-tỳ-ma-la Tổ thứ 13 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »太 子 曰： 今 我 國 城 之 北 有 大 山 焉。 山 中 有 一 石 窟。 師 可 禪 寂 于 此 否？ – Thái tử nói: Nay về phía bắc của thành trì nước con, có một ngọn núi lớn, trong núi có một hang đá, Thầy có thể ở nơi đó tĩnh tâm tư duy được không?« 2. Thiền tăng qua đời. Chương Tôn giả Long Thọ Tổ thứ 14 trong CĐTĐL q. 2

ghi: »付 法 訖 入 月 輪 三 昧 廣 現 神 變。 復 就 本 座 凝 然 禪 寂。 迦 那 提 婆 與 諸 四 眾。 共 建 寶 塔 以 葬 焉。 – Truyền pháp xong, Ngài nhập Nguyệt luân tam-muội, hiện các thần biến, rồi trở về chỗ ngồi, ngưng thần thị tịch. Ca-na-đề- bà cùng tứ chúng xây bảo tháp để an táng Ngài«.

THIỀN TỊCH CHÍ 禪 籍 志

Chí, 2 quyển, do Diệu Đế (vị tăng Nhật Bản soạn), được xếp vào »Đại Nhật Bản Phật Giáo Toàn Thư« ấn hành vào niên hiệu Đại Chính thứ 2 (1913). Sách này nêu ra 244 thứ sách vở Thiền tông Trung Quốc và Nhật Bản, có giải thích sơ lược về tựa đề mỗi thứ. Nội dung chia ra: Đơn lục thiền yếu, Bả đoạn công án, Tông môn toàn sử, Tông môn lược sử, Tùng lâm lễ phạm, Thiền giáo tổng sử, Tông môn tùy bút, Thiền giáo tạp thuyết, Tông sư chú kinh v.v… Phần sau có phụ Thập di.

THIỀN TÔNG 禪 宗

Còn gọi: Phật Tâm tông, Đạt-ma tông, Vô Môn tông. Là một trong những tông phái chính của Phật giáo Trung Quốc. Khởi đầu do vị tăng Ấn Độ là Bồ-đề-đạt-ma đến Trung Hoa truyền giáo vào thời Nam Bắc Triều, chính thức hình thành vào đời tiền Đường bởi những hoạt động truyền giáo của Huệ Năng và lấy tác phẩm Đàn Kinh của Ngài làm mốc cắm chủ yếu. Từ cuối nửa đời Đường đến đời Ngũ Đại và đời Bắc Tống là thời kỳ phát triển cực thịnh của Thiền tông, trong đó lần lượt xuất hiện hai hệ (Thanh Nguyên và Nam Nhạc), năm 782 THIỀN TÔNG QUYẾT NGHI TẬP 禪 宗 決 疑 集 nhà-ngũ gia-(Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn), hai phái (Hoàng Long và Dương Kỳ) trở thành dòng chính của Thiền tông. Riêng hai nhà Lâm Tế và Tào Động truyền một mạch đến sau đời Minh Thanh. Từ đời Tống, đời Nguyên đến nay, Thiền tông dần dần bị pha trộn vào các tông phái khác của Phật giáo, nên cũng dần mất đi tính độc lập. Trong thời kỳ Thiền tông cực thạnh đã nhấn mạnh việc chẳng lập văn tự, có cách truyền thừa khác ngoài kinh điển, tâm chính là Phật, kiến tính thành Phật; đề xướng việc chẳng đọc kinh, chẳng lạy Phật, chẳng cần khổ tu, chẳng cầu bên ngoài. Thiền bao hàm tinh thần tự chủ, chuộng sự thật và sáng tạo; nó không những là nhân tố thành công của tôn giáo mà còn giàu ý nghĩa gợi mở về kiếp sống thông thường của con người. Thiền tông từng được sự ủng hộ của các bậc Vua chúa, quan văn quan võ cho đến hạng bình dân, trong mỗi tầng lớp có số lượng tín đồ rất lớn và ảnh hưởng rất sâu sắc đến sự phát sinh văn hóa tư tưởng của Trung Quốc từ đời Đường, Tống về sau, cho đến các nước láng giềng như Nhật Bản, Triều Tiên. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »我 此 禪 宗、 從 上 相 承 已 來、 不 曾 教 人 求 知 求 解、 只 云 學 道、 早 是 接 引 之 詞。 – Thiền tông của tôi đây, từ trước nối tiếp nhau đến nay, chẳng từng dạy người cầu tri cầu giải, chỉ nói học đạo cũng đã là lời lẽ tiếp dẫn rồi«.

THIỀN TÔNG BẢN HẠNH 禪 宗 本

行 Gọi đủ: An Tử Sơn Trúc Lâm Trần Triều Thiền tông Bản Hạnh. Tập thơ nôm của Thiền sư Chân Nguyên sống vào đời Hậu Lê (Việt Nam) viết. Nội dung kể sơ lược về lịch sử Thiền tông từ Phật Thích-ca đến thời nhà Trần.

THIỀN TÔNG CHÍNH MẠCH 禪 宗

正 脉 Đăng lục, 10 quyển, do Như Cần biên tập vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 1. Vì »Ngũ Đăng Hội Nguyên« quá bề bộn khó đọc nổi, cơ duyên cao vút như vách đứng muôn trượng, khiến cho bậc thượng căn phải líu lưỡi còn hàng hạ căn thì không có chỗ xoay xở, nên sư chọn lấy những chỗ đơn giản bình dị mà biên thành sách này, khiến cho mọi người đều có thể đọc hiểu.

THIỀN TÔNG QUYẾT NGHI TẬP 禪 宗 決 疑 集 Sách, 1 quyển, do Đoạn Vân Trí Triệt soạn vào đời Nguyên, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 6 (1667) đời Thanh, sau đó được xếp vào Đại Chính Tạng tập

48, trang 1009. Tác giả đem sự thể nghiệm của chính mình để nói về công phu dụng tâm học đạo cùng với việc trình bày và giải thích phương pháp tu đạo thực tiễn, lấy việc tham cứu sâu huyền chỉ Phật đạo để hiển bày bản lai diện mục nơi mỗi người.

Nội dung chia làm 21 môn: Nguyên trạm lưu thanh môn, Ly trần tinh tấn môn, Khước bộ phục thăng môn, Thối đọa sách lệ môn, Giải đải miễn cần môn, Chấp đại quyết nghi môn, Thất chính cứu cánh môn, Triệt để cùng uyên môn, Chỉ bản hoàn chân môn, Thuận tức miễn hoạn môn, Thượng căn lợi khí môn, Thiền lâm tĩnh lự môn, U cư chính phái môn, Kỳ Viên Thánh chúng môn, Giác ngộ huyền tông môn, Quy nguyên thật tế môn, Thể dụng 783

THIỀN TÔNG TẠP ĐỘC HẢI 禪 宗 雜 毒 海

song tu âm dực Vương hóa, Song lâm di giới chúng đẳng tuân y, Sám hối pháp môn Bồ-đề hạnh nguyện, Ức tích xuất trần thừa huynh cảnh giới, Phục trưng giải đọa chỉ cảnh tức mê. Phần lớn trong văn bàn về việc của Triệu Châu Tùng Thẩm. Sau này các tác phẩm Thiền Quan Sách Tiến của Châu Hoằng, Giác Hổ tập quyển hạ của Tế Năng, phần nhiều lấy sách này để làm căn cứ.

THIỀN TÔNG TẠP ĐỘC HẢI 禪 宗

雜 毒 海

Còn gọi: Đại Huệ Thiền sư Thiền tông Tạp Độc Hải, Phổ Giác Tông Cảo Thiền sư ngữ lục, Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư ngữ lục. Thi ca hợp tập, 2 quyển, do Pháp Hoằng và Đạo Khiêm biên, được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 1 (1131) đời Tống, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 47. Tựa sách được lấy từ lời nói của Thiền sư Đại Huệ »Tham thiền chẳng được, đều do tạp độc nhập tâm«. Nội dung bao gồm cơ duyên pháp ngữ của tiên đức, cư sĩ tham thiền quét sạch ký ức, các bài tán bạn phương ngoại, các bài tán Phật Tổ. Vào đời Minh, Trọng Hiến Tổ Xiển đem sách này biên thêm làm 10 quyển, sưu tập nhiều kệ tụng của thiền sư, bao gồm trên 30 mục, 732 bài về: Phật đản, Thành đạo, Sơ tổ, Chúng tán được ấn hành vào niên hiệu Hồng Võ thứ 17 (1384) đời Minh. Đến niên hiệu Thuận Trị thứ 11(1654) đời Thanh, Mai Cốc Hạnh Duyệt kế tiếp Tổ Hiển lại thêm 870 bài. Khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đời Thanh, Ca Lăng Tính Âm đem bản 10 quyển ra bỏ bớt, biên tập lại thành 8 quyển, nội dung gồm: Phật tán, Tạp tán, Đầu cơ, Sao hóa, Tạp kệ, Đạo hiệu, Sơn cư…

THIỀN TÔNG TỤNG CỔ LIÊN CHÂU THÔNG TẬP 禪 宗 頌 古 聯 珠 通 集 Sách, 40 quyển, do Pháp Ứng biên vào đời Tống, Phổ Ứng tục biên vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 115, trang 1. Sách này sưu tập các tác phẩm về tụng cổ của Tổ sư Thiền tông . Nội dung bao gồm 24 tắc cơ duyên của Thế Tôn, 30 tắc cơ duyên của Bồ Tát, 62 bài kệ kinh Đại Thừa, 702 bài tắc cơ duyên của Tổ sư. Mỗi khi có thêm vào đều có để 2 chữ »Tục

Thu«, nhằm phân biệt với nguyên tập .

THIỀN TÔNG TRỰC CHỈ 禪 宗 直

指 Sách, 1 quyển, do Thạch Thành Kim soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 972. Sách này là một phần trong 4 tập »Truyền Gia Bảo« do Thạch Thành Kim viết. Tựa bên trong là »Truyền Gia Bảo Thiền tông Trực Chỉ«, dưới tựa có viết 12 chữ »Minh tâm kiến tính tu tri, thành Phật thành Tổ yếu pháp« (Pháp môn quan trọng để thành Phật thành Tổ, người muốn minh tâm kiến tính cần phải biết). Đầu tiên đem 46 mục mật truyền yếu pháp tham thiền, trình bày và phân tích tỉ mỉ cách thức hạ thủ công phu ngộ đạo. Tiếp theo đem 10 mục chỉ chung về mật truyền Phật pháp, giải thích một số câu của người đời chất vấn về Phật pháp.

THIỀN TRƯỢNG 禪 杖

Cây gậy bằng trúc một đầu bọc vải v.v…

dùng để đánh thức người hôn trầm khi ngồi thiền. Thích Thị Yếu Lãm q. hạ ghi: »禪 杖、 以 竹、 葦 爲 之、 用 物 包 一 頭、 令 下 座 執 行、 坐 禪 昏 睡、 以 784

THIỀN UYỂN TẬP ANH 禪 苑 集 英

軟 頭 點 之。 – Thiền trượng làm bằng trúc hay sậy, một đầu bọc vải khiến hàng hạ toạ phải chấp hành. Người tọa thiền mà hôn trầm thì lấy đầu gậy mềm gõ đánh thức«. Ngày nay chỉ chung cây gậy của nhà sư.

THIỀN TỦY 禪 髓

1. Phần tinh túy của Thiền. Chương Trần Nhân Tông trong Tam Tổ Thực lục ghi:

»調 御 聖 性 聰 明、 多 能 好 學、 涉 歷

群 書、 通 內 外 典 萬 機 之 暇、 旁 招 禪 客、 參 究 心 宗、 尋 叅 慧 忠 上 士

深 得 禪 髓、 常 以 師 禮 事 之。 – Con người Ngài rất thông minh hiếu học, đọc hết các sách vở, suốt thông nội điển và ngoại điển. Những khi nhàn rỗi, Ngài mời các thiền khách bàn giải về tâm tông, tham học thiền với Thượng sĩ Tuệ Trung, thâm đắc đến chỗ thiền tủy. Đối với Thượng sĩ,

Ngài kính lễ làm thầy«.

2. Tên gọi khác của kinh Lăng Nghiêm.

THIỀN TỨ 禪 肆

Còn gọi: Thiền tự, Thiền lâm. Tự viện Thiền tông, Thiền viện. Chương Giáp Sơn Thiện Hội Thiền sư trong CĐTĐL q. 15 ghi: »師 有 小 師 隨 侍 日 久。 師 住 後 遣 令 行 腳。 游 歷 禪 肆 無 所 用 心。 – Sư có chú tiểu theo hầu hạ lâu ngày. Sau khi trụ trì, sư bảo chú tiểu hành cước đến các thiền viện dửng dưng với tất cả«.

Thung Dung lục q. 1 ghi: »講 肆 謂 之 升 座、 禪 林 號 曰 上 堂。 – Giáo môn gọi việc đó là thăng tòa, còn thiền lâm gọi việc đó là thượng đường«.

THIỀN UYỂN MÔNG CẦU DAO LÂM 禪 苑 蒙 求 瑤 林 Còn gọi: Thiền Uyển Dao Lâm Chú, Thiền Uyển Dao Lâm, Thiền Uyển Mông Cầu, Thiền Lâm Mông Cầu, Thiền Mông Cầu. Sách, 3 quyển, cho Chí Minh soạn vào đời Kim, Đức Giản chú thích vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 189. Sư Chí Minh sưu tập hạnh nghiệp của các thiền sư làm thành sách tham khảo cho người sơ học biện đạo tu nghiệp. Sách này được làm theo thể văn vần, mỗi câu (mỗi tắc) 4 chữ, gồm 562 tắc, thu thập từ Phật Thích-ca mâu-ni đến Thiền sư Thủ Sơn Tỉnh Niệm đời Tống. Phần chú thích của sư Đức Giản chính là trưng dẫn ở các sách: Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Ngũ Đăng

Hội Nguyên, Nhân Thiên Nhãn Mục rất là tường tận. THIỀN UYỂN MÔNG CẦU THẬP DI 禪 苑 蒙 求 拾 遺 Sách, 1 quyển, không rõ tác giả, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 288.

Sách này được làm ra để bổ cứu cho quyển »Thiền Uyển Mông Cầu Dao Lâm«, dùng thể văn vần, mỗi câu 4 chữ, gồm 144 câu (tức 144 tắc), dưới mỗi tắc đều có chú thích, từ tắc »Thiếu Lâm xích tướng« đến tắc »Đại Quy niệm tụng«, trưng dẫn các sách Bích Nham lục, Nhân Thiên Bảo Giám, Lâm Gian lục.

THIỀN UYỂN TẬP ANH 禪 苑 集 英 Đăng lục, 1 quyển, do Thiền sư Kim Sơn đời Trần (Việt Nam) soạn vào năm 1337.

Nội dung ghi lại tông phái Thiền học và sự tích các nhà sư nổi tiếng ở nước ta từ đời Đường, Tống, trải đến các đời Đinh, Lê, Lý, Trần (từ cuối thế kỷ VI đến đầu thế kỷ XIII. Tuy văn bản hiện có không phải là bản in đời Trần mà là một bản khắc in lại vào năm Vĩnh Thịnh thứ 11 (1715), đó 785

THIỀN UYỂN THANH QUY 禪 苑 清 規

cũng là một trong số thư tịch đầu thế kỷ XVIII trở về trước còn giữ được văn bản-hiện vật đến nay. Sách này gồm có:

Bài tựa không mang tên tác giả. Sau bài tựa có danh sách 14 người đệ tử của Thiền sư Thích Như Trí.

Thiền phái Vô Ngôn Thông: gồm 38 vị.

Thiền phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi: gồm 28 vị.

Thiền phái Thảo Đường: chỉ có biểu pháp hệ gồm 19 vị. Đây là một tác phẩm Đăng Lục có giá trị không chỉ riêng về văn học mà cả về sử học, triết học, văn hóa dân gian v.v… Cả về mặt văn bản, tác phẩm này cũng có một giá trị đặc biệt, bởi vì nó là một trong số rất hiếm tác phẩm khởi thảo từ cuối đời Lý, hoàn chỉnh và ổn định đầu đời Trần cách đây đã trên 7 thế kỷ mà vẫn còn truyền bản trọn vẹn lưu lại đến ngày nay.

THIỀN UYỂN THANH QUY 禪 苑 清 規 Sách, 10 quyển, do Trường Lô Tông Trách biên tập vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 875. Vì sách này được hoàn thành vào niên hiệu Sùng Ninh thứ 2 (1103) nên còn được gọi là »Sùng Ninh Thanh Quy«. Cổ thanh quy thời Bắc Tống có phần lỏng lẻo, quy củ thiền lâm tạp loạn, Tông Trách vì xem trọng tinh thần của »Bách Trượng Thanh Quy« nên sưu tập các hành pháp kệ tụng của các chùa còn sót lại để biên thành Thiền Uyển Thanh Quy. Các thanh quy đời sau được chế định phần lớn tham khảo phỏng theo sách này.

THIỀN Y 禪 衣

Y (áo) của thiền tăng. Tông Môn Võ Khố ghi: »坐 次 （劉 宜 翁） 指 其 衲 衣 曰： 喚 作 什 麼？ 淨 （指 眞 淨 禪 師） 曰：禪 衣。 – Sư đang ngồi. Lưu Nghi Ông chỉ nạp y của sư, nói: Gọi nó là gì? Sư (Chân Tịnh Khắc Văn) nói: Thiền y«.

THIỀN YẾU 禪 要

Yếu chỉ Thiền tông. Tiết Đông Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »止 大 中 末 間、 住 於 新 豐 山、 大 弘 禪 要。 – Đến khoảng cuối niên hiệu Đại Trung, Sư đến núi Tân Phong, hoằng dương yếu chỉ Thiền tông«.

THIỆN BẢN 善 本

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến Hào Châu (nay là huyện Phụng Dương, tỉnh An Huy) Trung Quốc, tham vấn thiền sư Tư

Minh và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp, sư ở Thứu Lãnh, Tương Châu. Một hôm, sư đang tắm, có vị tăng hỏi: Hòa thượng là người ly cấu (xa lìa nhiễm bẩn của trần lao phiền não) sao lại phải tắm? Sư đáp: Nước định trong veo đầy ắp, tắm gội người vô cấu này. 2. Thiền tăng đời Tống (1035-1109), họ Đổng, người Dĩnh Châu (Phụ Dương, An Huy) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tông Bản ở chùa Huệ Lâm, thuộc tông

Vân Môn đời thứ 7, trụ chùa Pháp Vân ở Đông Kinh. Hiệu: Đại Thông Thiền Sư.

THIỆN CHIÊU 善 昭 (947-1024)

Thiền tăng đời Tống, họ Du, người Thái Nguyên (Sơn Tây) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư thông minh trí huệ hơn người. Lúc 14 tuổi cha mẹ lần lượt qua đời, sư bèn cắt tóc thụ giới cụ túc. Du phương khắp nơi, từng tham phỏng 71 vị tôn túc thạc đức. Sư đến 786

THIỆN HỘI 善 會

Thủ Sơn, Nhữ Châu (Lâm Nhĩ, Hà Nam)

tham kiến Thiền sư Tỉnh Niệm được đại ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Đến khi Tỉnh Niệm tịch, sư mới đáp ứng lời thỉnh của đạo tục Tây Hà, trụ trì Thái Tử Thiền Tự, Thái Bình Tự ở Phần Châu (Phần Dương, Sơn Tây) diễn nói tông yếu đem cơ dụng ba câu, bốn câu, ba quyết, 18 xướng v.v… tiếp dẫn kẻ học đạo, danh tiếng một thời. Ba mươi năm thuyết pháp không biết mỏi mệt, phong cách cao nhã, giới hạnh tinh nghiêm. Mọi người cung kính ngưỡng mộ không dám kêu tên mà chỉ gọi sư là »Thiền sư Phần Châu«.

Thụy là »Vô Đức Thiền sư«. Tác phẩm: Phần Dương Vô Đức Thiền sư ngữ lục.

院 Ở làng Xã Đầu, huyện Chương Hóa, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1935 do Pháp sư Diệu Tu sáng lập, từ đó qua nhiều năm lần lượt xây cất thêm. Sau khi Diệu Tu thị tịch, do đệ tử Pháp sư Đạt Cẩm kế nhiệm trụ trì. Năm 1957 mời Pháp sư Thánh Ấn làm đạo sư thường xuyên giảng kinh hoằng pháp, tín đồ ngày càng tăng. Năm 1970 xây cất lại hậu điện.

THIỆN GIÁC 善 覺

Thiền tăng đời Đường. Sư thờ Mã Tổ Đạo Nhất và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp ở chùa Hoa Lâm tại Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa tỉnh Hồ Nam). Sư thường cầm tích trượng, ban đêm đi ra khỏi rừng dưới

THIỆN ĐẠO 善 道

chân núi, cứ bảy bước dộng tích trượng 1. Thiền tăng đời Đường. Ban đầu sư một cái. Bùi Hưu hỏi sư rằng: »Sư làm sự nương Thiền sư Trường Thử Khoáng, làm nghiệp gì«. Đáp rằng: »Sơn tăng thường sa-di. Sau khi thọ đại giới, sư yết kiến niệm Quán Âm«.

Thạch Đầu Hy Thiên và đắc pháp nơi ngài.

Gặp lúc triều đình sa thải tăng ni, sư bèn THIỆN HỘI 善 會 làm cư sĩ, ở trong thất đá tại Đàm Châu 1. Thiền tăng đời Đường, (805-881) họ (nay là huyện Trường Sa, Hồ Nam), người Liệu, người Hiện Đình, Quảng Châu Trung bốn phương đến tham yết rất đông mà sư Quốc. Năm 9 tuổi sư xuất gia nơi núi Long dẫn dắt chẳng biết mệt mỏi, người đời gọi Nha, 20 tuổi thụ giới cụ túc. Chẳng bao lâu sư là »Thạch Thất Đạo«, »Thạch Thất sư đến Giang Lăng (Hồ Bắc) chuyên Hành Giả«.

nghiên cứu kinh luận. Về sau quay sang 2. Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến núi Bàn mộ thiền pháp, ban đầu trụ chùa Hạc Lâm Long thờ Thiền sư Khả Văn làm thầy, học ở Kinh Khẩu, Nhuận Châu (Trấn Giang, đạo và đắc pháp nơi ngài. Sư ở núi Mộc Giang Tô) cùng hỏi đáp với Đạo Ngô sư Bình, Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, được sở đắc. Nghe lời khuyên của Đạo tỉnh Giang Tây). Trên đầu sư có nhục kế Ngô, sư đến tham kiến Thiền sư Đức hình xoắn ốc. Nam Đường Trung Chủ Thành, thầy trò khế hợp, ngay dưới lời ngộ nghe đạo đức của sư nên rước về cúng nhập bèn nối pháp. Niên hiệu Hàm Thông dường, dùng lể đãi ngộ như bậc thầy. Thụy thứ 11 (870) nơi Giáp Sơn, Lễ Châu (Đông hiệu: Chân Tịch Thiền sư.

Nam huyện Lễ, Hồ Nam) sư xây dựng viện Đại Đồng truyền bá thiền phong, thiền tăng

THIỆN ĐỨC THIỀN VIỆN 善 德 禪

khắp nơi tụ hội. Thụy là »Truyền Minh Đại 787

THIỆN KIÊN 善 堅 (1409-1493)

Sư«.

2. Thiền tăng thời Bắc thuộc (?-900), thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 2, nối pháp Thiền sư Cảm Thành. Sư quê ở Điển Lãnh Giao Chỉ. Thuở nhỏ sư theo thầy Tiệm Nguyên ở chùa Đông Lâm bản hương xuất gia, hiệu là Tổ Phong. Lớn lên sư tham học khắp nơi và gặp Thiền sư Cảm Thành, phục vụ ngài trong 10 năm. Một hôm sư vào thất ngài thưa hỏi, bỗng nhiên tỉnh ngộ. Sau, sư trụ trì chùa Định Thiền làng Siêu Loại để truyền bá Tâm Tông. Niên hiệu Quang Hóa thứ 3 (900) đời Đường, sư tịch tại bản tự. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THIỆN KIÊN 善 堅 (1409-1493)

Thiền tăng đời Minh, họ Đinh, tự Cổ Đình, người Côn Minh (Vân Nam) Trung Quốc.

Năm 10 tuổi xuất gia nơi chùa Ngũ Hoa, pháp danh Thiện Hiền, 19 tuổi y chỉ Thiền sư Bách Nham đổi pháp danh là Thiện Kiên. Vào niên hiệu Chính Thống (1436- 1449) yết kiến Thiền sư Kim Lăng Vô Tế, đọc kinh Viên Giác đến chỗ »thân tâm như huyễn« hoát nhiên đại ngộ liền được ấn chứng làm truyền nhân tông Lâm Tế. Khoảng niên hiệu Thiên Thuận (1457- 1464) trụ trì Phù Sơn, rồi trở về Vân Nam kiến thiết chùa Quy Hóa. Tác phẩm: Cổ Đình Tổ Sư ngữ lục Tập Lược 4 quyển, Vân Thủy Thạch tập 4 quyển, Hoa Nghiêm

Đại Ý 1 quyển.

THIỆN MỸ 善 美

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Nam An Thủ An. Sư ở Thứu Linh tại

Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn tỉnh Hồ Bắc).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh Thứu Linh? Sư đáp: Hiện Sơn đối Bích Ngọc, nước sông chảy đến dòng Nam.

THIỆN PHÁP 善 法 (?-1409)

Thiền tăng đời Minh, họ Cố, tự Tính Hải, hiệu Vô Thuyết, người xứ Ngô huyện (nay là tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Sư đến chùa Trung Thiên Trúc ở Hàng Châu yết kiến Thiền sư Không Tẩu Ngộ, được lưu lại nhậm chức Tri tạng. Một hôm nhân đi thăm bạn cũ, đi một mình trên đường, chợt nghe tiếng mục đồng gọi thợ cày ăn cơm, sư bỗng nhiên tỉnh ngộ. Niên hiệu Hồng Võ thứ 13, sư ra hoằng pháp trụ chùa Tú

Phong, 25 năm sau (1392) sư dời sang chùa Hổ Khê.

THIỆN QUẢ 善 果 (1079-1152)

Thiền tăng đời Tống, họ Dư, hiệu Nguyệt Am, người Tín Châu (Thượng Nhiêu, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Đạo Ninh, thuộc tông Lâm Tế thư 12, phái Dương Kỳ đời thứ 5, trụ chùa Thượng Phong ở Hành Sơn.

THIỆN TẠNG 善 藏

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến núi Đại Quang, Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam) thờ Thiền sư Cư Hối làm thầy, học đạo với ngài và đắc pháp, rồi trụ chùa Bạch Vân ở Lạc Dương.

THIỆN THANH 善 清 (1057-1142)

Thiền tăng đời Tống, họ hà, hiệu Thảo Đường, người Nam Hùng, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tổ Tâm, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 10, phái Hoàng Long đời thứ 3, sư phụ giúp ngài Tổ Tâm trên 20 năm. Khi Thầy tịch, sư kế tiếp trụ trì Hoàng Long sơn. Niên hiệu Sùng Ninh 788

THIỆP LY VI 涉 離 微

thứ 4 (1105) sư từ Vân Nham đón sư huynh là Ngộ Tân về trụ trì Hoàng Long, còn sư trở về chùa Lặc Đàm ở bản quận. Nhờ học thức uyên bác, tiếp dẫn người học bằng cơ phong bén nhạy nên người đến học tấp nập như chợ, được suy tôn đứng đầu chư sơn. Tác phẩm: Thảo Đường tập, Thiện Thanh ngữ lục.

THIỆN THÔI 善 崔

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Sư trụ Định Châu (nay là huyện Định, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, có thuyết nói sư trụ Trấn Châu (nay là huyện Chính Định, tỉnh Hà Bắc). Có vị tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Đồ sứ ở Định Châu kêu tợ chuông. Sư thích dùng đánh và hét để tiếp dẫn người học, do nghiêm khắc mà nổi tiếng vào thời ấy.

THIỆN TĨNH 善 靜 (858-946)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, người xứ Toàn Thành (nay là huyện Hưng Bình tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Thuở bé sư theo Nho học, thông suốt nhiều sách vở. Năm 27 tuổi, sư đến chùa Phong Đức trong núi Chung Nam lễ Thiền sư Quảng Độ.

Khoảng niên hiệu Thiên Phục (901-903), sư về Nam yết kiến Thiền sư Lạc Phố Nguyên Tĩnh, được cử làm Tri viên. Sau đó sư trụ trì Vĩnh An Thiền Uyển ở Kinh Triệu, có đến 500 người theo học với sư.

Thụy hiệu: Tịnh Ngộ Thiền sư.

THIỆN TRI THỨC 善 知 識

1. Thiền sư đạo pháp tinh thông. Thiên 283 trong Thiền Lâm Bảo Huấn q. 4 (Đại 48, 1039 trung) ghi:

我 自 歸 林 已。 已 與 世 相 疏 賴 有 善 知 識。 時 能 過 吾 廬 »Ngã tự quy lâm dĩ Dĩ dữ thế tương sơ Lại hữu thiện tri thức Thời năng quá ngã lư«.

»Từ khi về núi rừng Tôi cùng đời cách xa Nhờ có Thiện tri thức Thường hay đến thăm nhà«.

2. Lời gọi chung một nhóm tăng nhân và tín đồ.

Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »善 知 識、 淨 心 念 摩 訶 般 若 波 羅 密 法。 – Này Thiện tri thức! Cần tịnh tâm niệm pháp Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật«.

THIỆN VI 善 爲

Hãy bảo trọng. Lưu tâm, chú ý trên đường đi. Lời dặn dò người đi đường. Tiết Động

Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »得 三 五 年 後、 辭 和 尚、 和 尚 云： 善 爲、 善 爲！ – Sau khi ở được mười lăm năm, sư từ giả Hòa thượng để ra đi. Hòa thượng nói: Hãy bảo trọng!«

THIỆP ĐẠO LÝ 涉 道 理

Những gì có liên quan đến tri thức nghĩa lý. Đối với nhà thiền thì những thứ này không dính dáng đến thiền ngộ, hơn nữa còn chướng ngại cho thiền ngộ. Bích Nham lục q. 1 ghi: »所 以 吐 一 言 半 句。 自 然 坐 斷 天 下 人 舌 頭。 無 爾 著 意 路 作 情 解。 涉 道 理 處。 – Thế nên người xưa nói một lời nửa câu tự nhiên làm líu lưỡi mọi người, không có con đường cho ông khởi ý niệm, tình giải, và những gì có liên quan đến tri thức nghĩa lý«.

THIỆP LY VI 涉 離 微 Liên quan đến thế đối lập giữa Ly (thể) và 789

THIỆP NÊ THỦY 涉 泥 水

Vi (dụng), tức là chưa trừ hết vọng tâm phân biệt đối đãi. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »生

如 寄、 死 如 歸。 未 契 悟 宗 向 上

機、 離 四 句、 絕 百 非、 猶 妨 語 默 涉 離 微。 – Sống như gởi tạm, chết như trở về, cũng chưa khế hợp với cơ hướng thượng của tông ta. Ly tứ cú tuyệt bách phi, vẫn còn ngại nói nín chưa trừ hết vọng tâm phân biệt đối đãi«.

THIỆP NÊ THỦY 涉 泥 水 Dính bùn dính nuớc, dụ chỉ những vướng mắc liên quan đến ngôn từ nghĩa lý, làm chướng ngại việc đốn ngộ. Tiết Cổ Sơn An Vĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »要

明 箇 事、 須 是 具 擊 石 火、 閃 電 光 底 手 段、 方 能 嶮 峻 巖 頭 全 身 放 捨； 白 雲 深 處 得 大 安 居。 如 其 覷 地 覓 金 針、 直 下 腦 門 須 迸 裂。 到 這 裡 假 饒 見 機 而 變、 不 犯 鋒 鋩、 全 身 獨 脫、 猶 涉 泥 水。 祇 如 本 分 全 提 一 句、 又 作 麼 生 道？ – Muốn sáng được việc này cần phải có thủ đoạn như lửa đá nháng như ánh điện chớp, mới có thể trên đỉnh núi cao vót phóng mình xuống, ở trong chỗ mây trắng xa xôi sống an ổn. Như người chăm chú tìm kiếm cây kim vàng, lập tức đỉnh đầu phải vỡ toang.

Đến chỗ này giả sử thấy cơ hội mà ứng biến, chẳng phạm nhằm mũi nhọn, toàn thân ngộ được cũng còn dính bùn dính nước. Còn như một câu toàn đề lão luyện làm sao nói đây?«.

THIỆP THẦN VẪN 涉 㖘 吻

Còn gọi: Lạc thần vẫn, Quải thần vẫn. Liên quan tới lời lẽ giảng thuyết. Việc này chẳng phải phù hợp với tông chỉ: »Chẳng lập văn tự ngữ ngôn« của nhà Thiền. Tiết Kim Sơn Đàm Dĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »纔 涉 唇 吻、 便 落 意 思。 盡 是 死 門、 終 非 活 路。 – Vừa có liên quan tới lời lẽ giảng thuyết liền rơi vào khái niệm, đều là cửa chết, chẳng phải là con đường sống«.

THIẾT BÍCH CƠ THIỀN SƯ NGỮ LỤC 鐵 壁 機 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Khánh Trung Thiết Bích Cơ Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 20 quyển, do Thiết Bích Huệ Cơ soạn vào đời Minh, Huyễn Mẫn trùng biên. Nội dung bao gồm:

Thượng đường, Bỉnh phất, Phổ thuyết, Tiểu tham, Thị chúng, Trà thoại, Pháp ngữ, Cơ duyên, Vấn đáp, Tiên sách ngữ, Phật sự, Tượng tán, Tự tán, Thi, Tụng, Kệ, Liên phương, Ca minh, Tụng cổ (Niêm. biệt, bình, trưng, đại), Tạp trước, Thư vấn, Thỉnh khải, Hành trạng, Tháp minh, Tế văn và phụ lục 1 thiên niên phổ. Quyển thủ có lời tựa do Hùng Nhữ Học soạn vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 15 (1642) và lời dẫn do Hành Hoằng Ngộ soạn. Bộ ngữ lục này mang tính chất quảng lục, cũng có đem vào »Thiết Bích Cơ Thiền sư ngữ lục« 3 quyển do Tam Sơn Đăng Lai biên vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 15. Sách này có bản in lại của chùa Lăng Nghiêm phủ Gia Hưng, đời Thanh.

THIẾT CƯỚC 鐵 脚

Thiền tăng Ngộ Duyên sống vào đời Tống, hành cước tham phỏng, chẳng nệ xa gần, người thời ấy gọi sư là »Thiết Cước«. X.

Ngộ Duyên.

THIẾT ĐỊCH ĐẢO XUY 鐵 笛 倒 吹

Tác phẩm, 2 quyển, do sư Huyền Lâu Áo Long thuộc tông Tào Động, Nhật Bản 790

THIẾT PHẬT TỰ 鐵 佛 寺

soạn. Nội dung sách này mô phỏng theo Bích Nham lục gồm 100 tắc công án, có phần bình xướng và tụng cổ. Quyển thượng gồm 50 tắc từ »Văn-thù nhập môn« đến »Nghĩa Trung thăng tòa«. Quyển hạ gồm 50 tắc từ »Bảo Phúc Phật điện« đến »Quy Sơn phương trượng«.

Theo: PQĐTĐ của Nhóm Từ Di.

THIẾT LỢI 設 利

Xá-lợi, chỉ cho những mảnh răng xương giống như ngọc của Phật và các bậc cao tăng. Thiết lợi thu được sau khi hỏa táng thi thể của các vị này. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »次

日 沐 浴、 聲 鐘 集 眾。 就 座、 泊 然 而 逝。 荼 毗 日、 送 者 均 獲 設 利。 – Một hôm sư tắm rửa, đánh chuông họp chúng, ngồi vào tòa, lặng lẽ mà hóa. Hôm thiêu xác, những người đưa đám đều nhặt được xá-lợi.«

THIẾT NGƯU 鐵 牛

Trâu sắt. Vốn là một pho tượng được thần cách hóa để giữ gìn, phù hộ cho vùng Thiểm Phủ Hà Nam khỏi bị nạn lũ lụt bởi nước sông Hoàng Hà. Thiền tông muợn từ này để đổi thành thuật ngữ »Thiết ngưu chi cơ« có nghĩa là Tâm ấn vô tướng của Phật Tổ; về thể thì bất động, về dụng thì tự tại mà không dấu vết. Tắc 38, Bích Nham lục (Đại 48, 175 hạ) ghi: »祖 師 心 印。 狀 似 鐵 牛 之 機、 去 即 印 住、 住 即 印 破。 只 如 不 去 不 住 、 印 即 是、 不 印 即 是？ – Tâm ấn của Tổ sư giống như cơ quan trâu sắt, lấy đi thì gọi là ấn trụ, nếu để lại thì gọi là ấn phá. Còn như lúc không lấy đi, không để lại thì ấn là phải, hay không ấn là phải?«. Lục Tổ Lạc Đạo Ca ghi:

鐵 牛 耕、 石 女 笑 幾 人 識 得 玄 中 妙。 »Thiết ngưu canh, thạch nữ tiếu Kỷ nhân thức đắc huyền trung diệu«.

»Trâu sắt cày, gái đá cười

Mấy ai biết được diệu trong huyền«.

THIẾT PHẬT TỰ 鐵 佛 寺 Ở phía tây thành phố Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Được xây vào khoảng niên hiệu Thiên Giám (502-519) đời Lương Nam Triều, Thượng thư hữu bộc Xạ Từ Miễn sửa nhà làm chùa, ban đầu gọi »Bát Chính Tự«, đời Đường đổi tên »Khai Nguyên Tự«. Thời Bắc Tống, trong chùa Khai Nguyên có hai viện Quảng Phúc, Trí

Giả, chia ra thờ Quán Âm và Phổ Hiền. Tượng Quán Âm đúc bằng sắt vào niên hiệu Thiên Thánh thứ 3 (1025) đời Tống. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 2 (1369) đời Minh ban tên »Thiết Phật Thiền Tự«, tục gọi

»Thiết Phật Tự«, hiện chỉ còn tiền điện, hậu điện và sương phòng. Tiền điện là Quán Âm điện, chính giữa thờ tượng sắt Quán Âm, cao 2, 15m nặng 1500 kg.

Tượng hơi hướng về bên phải, thần thái đoan trang, phong tư phóng khoáng tự nhiên, pháp tướng trang nghiêm, tạo dáng ưu mỹ. Dù trải qua ngàn năm mà không bị gỉ sét, là kiệt tác của kỷ thuật đúc luyện kim đời Tống. Hậu điện là nhà trưng bày văn vật. Có 4 chiếc cột đá khắc kinh Phật của chùa Thiên Ninh, Hồ Châu được xây vào niên hiệu Hội Xương thứ 3 (843) đời Đường, trên có khắc »Tôn Thắng đà la ni kinh« và phù điêu. Còn có dựng một tấm bia lớn, trên có ghi »Thiên Ninh Vạn Thọ Thiền Tự«, là bút tích đích thực của Triệu Mạnh Phủ. Trong chùa còn có một chiếc giếng cổ do trụ trì Đàm Bích xây dựng vào 791

THIẾT PHƯƠNG TIỆN 設 方 便

niên hiệu Tuyên Đức thứ 8 (1434) đời Minh, trên miệng giếng xây vòng rào hình quả bí đỏ bằng đá cẩm thạch.

THIẾT PHƯƠNG TIỆN 設 方 便 Ý nói lập ra pháp môn phương tiện, vì người chỉ dạy. Khai thị Dục Tạng chủ trong DTNL q. 3 ghi: »勞 他 古 佛 世 尊、 不 忍 坐 視、 拖 泥 帶 水、 多 設 方 便、 爲 儞 解 粘 去 縛。 – Làm phiền đến Cổ Phật Thế Tôn khác, chẳng nỡ ngồi nhìn, chỉ dạy dài dòng, lập ra nhiều phương tiện để gỡ niêm cởi trói cho ngươi.«

THIẾT QUYẾT TỬ 鐵 橛 子

Cây cọc sắt. Thiền tông muợn từ này để chỉ cho trạng thái không gì dính mắc được.

Tắc 44, Bích Nham lục (Đại 48, 180 hạ)

ghi: »禾 山 垂 語 云： 習 學 謂 之 聞。 絕 學 謂 之 鄰 （天 下 衲 僧 跳 不 出。 無 孔 鐵 鎚 一 箇 鐵 橛 子）。 – Hòa Sơn dạy rằng: Hữu học gọi là nghe, Vô học gọi là gần (Thiền tăng trong thiên hạ nhảy không ra khỏi; chùy sắt không lỗ, một cây cọc sắt)«.

THIẾT TẬT LÊ 鐵 蒺 藜

1. Trái chùy gai bằng sắt, là vũ khí dùng để đánh nhau vào thời xưa. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho sự dạy đạo nghiêm khắc. Tắc 12, Bích Nham lục (Đại 48, 152 hạ)

ghi: »僧 問 洞 山： 如 何 是 佛？ （鐵 蒺 藜、 天 下 衲 僧 跳 不 出）。 – Tăng hỏi Động Sơn: Thế nào là Phật? (Trái chùy gai bằng sắt, thiền sinh các nơi nhảy không khỏi)«.

2. Gọi đủ: Lô Sơn Biệt Truyền Thiền sư Thiết Tật Lê. Sách, 1 quyển, do Biệt Truyền Đạo Kinh soạn vào đời Minh, Nguyên Hiền và Nguyên Hoảng biên tập. Đại ý sách này nêu lên nghĩa gốc của 100 tắc công án trong Bích Nham lục và có phụ các bài tụng.

THIẾT THỌ KHAI HOA 鐵 樹 開 花

Cây sắt trổ hoa. Thiền tông lấy câu »Thiết thọ hoa khai thế giới hương« tỷ dụ cho mọi vật trong pháp giới đều do diệu dụng vô tâm vô tác hiển hiện. Câu »Thiết thọ hoa khai« biểu thị lý bị xem là cố định bất biến nhưng thật ra có biến hóa. Nếu phối hợp vào thể dụng, thì thiết thọ là thể, hoa khai là dụng, biểu thị công dụng vô vi vô tác do chết mà hiển sống, do tĩnh mà phát động.

Phần lời dẫn, tắc 40, Bích Nham lục ghi:

»休 去 歇 去。 鐵 樹 開 花。 有 麼 黠 兒 落 節。 直 饒 七 縱 八 橫。 不 免 穿 他 鼻 孔。 – Một thiền giả đạt đến cảnh giới thôi hết đi, giống như cây sắt trổ hoa, theo ông có hiện tượng này chăng? Kẻ tinh ranh cũng bị thua, cho dù ông tung hoành ngang dọc cũng không khỏi bị y xỏ mũi«.

THIẾT TÍCH LƯƠNG 鐵 脊 梁

Sống lưng bằng sắt, ví dụ dùng để chỉ hành vi làm phấn chấn tinh thần, tự xây dựng chí lớn và quyết tâm theo đuổi. Tiết Phúc Nghiêm Diễn Thiền sư trong Tăng Bảo Chính Tục truyện q. 6 ghi: »衲 僧 家 直 須 奮 大 志、 鐵 脊 梁、 向 時 人 行 不 得 處 行、 向 古 人 學 不 到 處 學、 行 至 無 可 行、 學 至 無 可 學。 – Thiền tăng cần phải lập chí lớn, phấn chấn tinh thần, làm được chỗ người đời không thể làm, học được chỗ người xưa không thể học;

làm đến chỗ tột cùng, học đến mức tuyệt đỉnh«. 792

THIẾU LÂM 少 林

THIẾT TUẤN THAO 鐵 餕 饀

Còn gọi: Thiết tuấn liêm. Bánh bao có nhưn bằng sắt, không thể nhai, nuốt và tiêu hóa được tỷ dụ cho cơ ngữ của nhà thiền siêu việt ngôn cú, nghĩa lý, rất khó tham cứu. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »法 演 遊 方 十 有 餘 年。 海 上 參 尋 見 數 員 尊 宿。 自 謂 了 當。 及 到 浮 山 圓 鑑 會 下。 直 是 開 口 不 得。 後 到 白 雲 門 下。 咬 破 一 箇 鐵 餕 饀。 直 得 百 味 具 足。 – Pháp Diễn tôi du phương hơn muời năm tìm kiếm trên biển giáo nghĩa, gặp được vài vị tôn túc rồi tự cho là việc lớn đã xong. Khi đến hội Phù Sơn của ngài Viên Giám thì tôi chẳng mở miệng được. Sau đến dưới cửa Bạch Vân cắn vỡ được một cái bánh bao có nhưn bằng sắt, đúng là đầy đủ trăm vị«.

Mật Am ngữ lục ghi: »虛 空 掛 劍。 殺 活 臨 時。 鞭 起 臨 濟 瞎 驢。 放 出 五 祖 鐵 酸 豏。 盡 大 地 人。 亡 鋒 結 舌。 – Treo gươm trên hư không, giết tha tùy lúc, đánh thức con lừa của Lâm Tế, ném ra bánh bao có nhưn bằng sắt của Ngũ Tổ, người khắp mặt đất mất cơ phong, đớ lưỡi«.

THIỆT ĐẦU THƯỢNG THỦ BIỆN 舌 頭 上 取 辯 Trên cái lưỡi mà phân biệt được, nghĩa là thông qua ngôn ngữ mà tham cứu thiền pháp. Tiết Vân Nham Hòa thượng trong TĐT, q. 5 ghi: »如 入 鑊 湯 爐 炭、 不 被 燒 煮 始 得。 這 裏 得、 永 劫 不 失； 余 處 得、 暫 時 間。 切 囑 第 一 莫 向 舌 頭 取 辯、 記 他 了 事 言 語 有 什 麼 用 處？ 這 箇 功 課 從 無 人 邊 得、 不 由 聰 明 強 記。 – Nếu như vào vạc sôi lò lửa mà chẳng bị cháy tiêu thì mới được Từ chỗ này mà được thì không bao giờ mất. Từ chỗ khác mà được thì chỉ là tạm thời. Kỵ nhất là chớ nên thông qua ngôn ngữ mà tham cứu thiền pháp. Nếu như nhớ được nhiều ngôn ngữ của kẻ khác thì dùng nó vào đâu? Công phu này từ bên không có người nào biện nổi mà được, chứ chẳng phải là do thông minh nhớ dai mà được«.

THIÊU TỐNG 燒 送

Hỏa táng. Tiết Hoài Hải, đời thứ 3 dưới

Đại Giám trong CTTNL q. 1: »老 人 於 言 下 大 悟、 告 辭 師 云： 某 甲 已 脫 野 狐 身、 住 在 山 後、 乞 依 亡 僧 燒 送。 師 令 維 那 白 槌 告 眾、 齋 後 普 請 送 亡 僧。 – Ông già ngay nơi lời nói liền đại ngộ, cáo từ sư, nói rằng: Tôi đã thoát kiếp chồn hoang, bỏ xác ở sau núi xin được hỏa táng như một vị tăng vừa qua đời. Sư bảo Duy-na bạch chùy thông báo cho đại chúng hay là sau giờ ngọ trai phổ thỉnh đưa đám một vị tăng«.

THIẾU ĐÀM 少 曇

X. Bảo Đàm THIẾU LÂM 少 林 Chỉ Tổ Đạt-ma, bởi vì Sơ Tổ từng ngồi thiền ngó vách chùa Thiếu Lâm trên Tung Sơn ở Hà Nam trải qua nhiều năm, nên trong các sách vở Thiền tông thường dùng từ Thiếu Lâm để chỉ Tổ Đạt-ma. Pháp

Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »諸 佛 不 出 世。 四 十 九 年 說。 未 審 說 箇 什 麼。 少 林 有 妙 訣。 殃 及 子 孫。 至 今 分 疏 不 下。 更 說 什 麼 妙 訣。 若 人 識 祖 佛 當 處 便 超 越。 – Chư Phật chẳng ra đời, bốn mươi chín năm nói, chưa biết là nói cái gì? Thiếu Lâm có diệu quyết gây họa đến con cháu, đến nay phân biệt không được, còn nói diệu quyết gì! 793

THIẾU LÂM DIỆN BÍCH 少 林 面 壁

Nếu người nào biết rõ Tổ Phật, ngay đây liền siêu việt. Đạt-ma truyền bá thiền pháp chỉ thẳng tâm người, tiếp nối nhau mãi như gương chiếu soi các vật không khác mảy may, đều là THIẾU LÂM DIỆN BÍCH 少 林 面 壁 nương vào nguyện lực đời trước để nêu ra Chỉ câu chuyện Bồ-đề Đạt-ma ngồi thiền một sự kiện này.« ngó vách chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn.

Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »達 磨

無 端 少 林 面 壁。 二 祖 斷 臂。 一 生 受 屈。 – Đạt-ma thật kỳ cục, ngó vách chùa Thiếu Lâm. Nhị Tổ chặt cánh tay, cả đời chịu khuất phục.«

THIẾU LÂM LÃNH TỌA 少 林 冷 坐

Đạt-ma ngồi lặng lẽ (ở chùa Thiếu Lâm).

Chỉ câu chuyện Bồ-đề Đạt-ma suốt ngày ngồi lặng lẽ ngó vách chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn. Tiết Hoàng Long Đạo Trăn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »少 林 冷 坐、 門 人 各 說 異 端、 大 似 眾 盲 摸 象。 – Đạt-ma ngồi lặng lẽ ở chùa Thiếu Lâm, đệ tử mỗi mỗi nói ra những điều dị thường giống như bọn mù sờ voi.«

THIẾU LÂM PHONG 少 林 風

Còn gọi: Thiền phong. Chỉ cho Thiền tông, Thiền pháp do Tổ Đạt-ma truyền. Mật Am ngữ lục ghi: »一 言 劄 住 萬 機 通。 自 然 光 壯 少 林 風。 – Một câu thống thiết vạn cơ thông, tự nhiên rạng rỡ mạch Thiền tông«.

THIẾU LÂM TRỰC CHỈ 少 林 直 指

Đạt-ma chỉ thẳng. Chỉ thiền pháp chỉ thẳng tâm người của Tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền bá.

Tiết Khai thị Bạch Vân Nhiên Trưởng lão trong MANL ghi: »靈 山 拈 花 已 前。 少

林 直 指 之 後。 繩 繩 相 繼。 如 鏡 照 像。 毫 髮 無 差。 皆 是 夙 承 願 力。 提 持 遮 一 著 子。 – Trước khi Thế tôn giơ cành hoa ở hội Linh Sơn, sau khi Tổ

THIẾU LÂM TỰ 少 林 寺

1. Chùa nằm dưới chân ngọn Ngũ Nhũ Phong, núi Thiếu Thất cách Bắc thành

15km, thuộc huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc.

Chùa được xây dựng vào niên hiệu Thái Hòa thứ 19 (495) đời Bắc Ngụy. Niên hiệu Hiếu Xương thứ 3 (527), Bồ-đề-đạt-ma tại chùa này ngồi 9 năm xoay mặt vào vách tu định, rồi truyền pháp cho Huệ Khả, khai sáng Thiền tông Trung Quốc, nên gọi Đạt-ma là Tổ sư và chùa Thiếu Lâm là Tổ đình.

Đầu đời Đường, tăng chúng chùa Thiếu Lâm giúp vua Đường Thái Tông mở nước có công; từ đó chư tăng thường tập quyền thuật nên Thiền tông và võ nghệ Thiếu

Lâm rất nổi tiếng và được truyền bá rộng rãi. Vua Cao Tông và Võ Hậu đều sùng kính, sửa sang chùa miếu. Sau đó, trải qua các cuộc loạn lạc vào cuối đời Đường-đời Ngũ Đại, chùa dần dần suy vi. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 5 (1245) đời Tống, Thiền sư Tuyết Đình Phúc Hựu và các vị nối pháp ngài như: Linh Ẩn Văn Thái, Cổ Nham Phổ Tựu, Tức Am Nghĩa Nhượng, Thuần Chuyết Văn Tài tiếp nối nhau trụ trì chùa này và đều làm hưng thịnh Thiền tông, truyền thừa tông Tào Động dòng chính. Trong khoảng cuối đời Đường-đời Ngũ Đại, có thiền tăng tông Lâm Tế ở chùa Thiếu Lâm; từ đời Kim, Nguyên đến nay là đạo tràng của tông Tào Động. Cuối dời Nguyên, chùa bị phá hoại nghiêm trọng, đến đời Minh thì hưng thịnh trở lại. Đầu 794

THIẾU LÂM TỰ THÁP LÂM 少 林 寺 塔 林

đời Thanh, do vì chùa Thiếu Lâm trở thành khu vực »Phản Thanh phục Minh« nên bị thiêu hủy. Niên hiệu Ung Chính thứ 13 (1735) đời Thanh, chùa đươc trùng tu với quy mô lớn. Năm 1928 một phần chùa bị phá hủy bởi nạn binh lửa. Năm 1932 lại được trùng tu. Diện tích hiện còn trên 30.000㎡, phần lớn là các kiến trúc còn sót lại của đời Minh, Thanh như sau: Sơn môn, Khách đường, Đạt-ma đình, Bạch y điện, Địa tạng điện, Thiên Phật điện. Tấm bảng gắn trên Sơn môn có 3 chữ »Thiếu Lâm Tự« do vua Khang Hy viết. Thiên Phật điện được xây dựng vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 16 (1588) đời Minh, vào khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1975) được trùng tu với quy mô lớn, bảo tồn điện rất hoàn chỉnh. Sau đàn có bích họa »500 vị La-hán chầu Phật Tỳ-lô« rất to của đời

Minh, diện tích trên 300㎡. Bạch y điện là kiến trúc đời Thanh. Trong điện, trên đàn có vẽ các bài luyện tập võ thuật của Thiếu Lâm Tự và bức bích họa »13 vị Hòa thượng cứu vua Đường« rất được trân quý.

Trong chùa còn có trên 300 bia đá được khắc vào đời Đường, trong đó có các tấm:

― »Hoàng Đường Tung Nhạc Thiếu Lâm Tự bi« do Đường Huyền Tông viết.

― »Đại Đường Thiên hậu Ngự chế thư bi« do Vương Tri Kính viết.

― »Đệ Nhất Sơn« do Tống Mễ Phế viết.

― »Tức Am Thiền sư bi« do vị tăng Nhật

Bản tên Thiệu Nguyên viết vào đời Nguyên.

― »Dụ Công bi« do Triệu Mạnh Phủ viết vào đời Nguyên.

― »Đạo Công bi« do Đổng Kỳ Xương viết vào đời Minh đều là những di vật văn hóa trân quý.

Bên ngoài chùa còn có những di tích lịch sử văn hóa như: Sơ tổ am, Nhị tổ am, Đạt-ma động, Tháp lâm. 2. Chùa ở thôn Ngọc Lâm, huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Đây là Thiếu Lâm Tự ở Mân Trung (tức Nam Thiếu Lâm Tự). Ngày 15-11-96, người ta đã công bố tìm thấy được di chỉ của »Mân Trung Thiếu Lâm Tự« ở dưới núi Di-lặc, phía sau là Tung Sơn, dãy núi ở phía bắc gọi là Cửu Liên Sơn. Chùa này là một nhánh của Thiếu Lâm Tự ở Tung Sơn, tỉnh Hà Nam, là một địa chỉ Phật giáo quan trọng của Trung Quốc. Theo: Tạp Chí

Trung Quốc Ngày Nay số 6-1997.

THIẾU LÂM TỰ THÁP LÂM 少 林 寺 塔 林 Rừng tháp nằm dưới chân núi Thiếu Thất, cách chùa Thiếu Lâm chừng 0,5km về phía tây, thuộc huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam Trung Quốc, gồm 250 ngôi mộ tháp lớn nhỏ, là một rừng tháp lớn nhất Trung Quốc. Mộ tháp nơi đây có đủ tháp của các triều đại, sớm nhất là niên hiệu Trinh Nguyên thứ 7 (791) đời Đường, trể nhất là niên hiệu Gia Khánh thứ 8 (1803) đời Thanh, trong đó tháp gạch nhiều, tháp đá ít, từ 1 tầng đến 7 tầng, cao từ 15m trở xuống. Mỗi tháp đều có niên đại chuẩn xác và đều có ghi chép điêu khắc phong phú.

Tạo hình cũng phong phú đa dạng. Xét về bình diện, có tháp hình vuông, hình lục giác, hình bát giác, hình tròn; xét về lập thể, có tháp theo kiểu đình các một mái một tầng, có tháp nhiều mái nhiều tầng, có tháp hình chuông, hình cột, hình bình, trong đó đa số tháp theo kiểu đình các và mái kín. Có thể nói đây là một nơi tham quan thưởng thức về nghệ thuật thư pháp, điêu khắc và cổ tháp qua các thời đại. 795