Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

非 般 若

青 青 翠 竹 盡 是 眞 如、 郁 郁 黃 花

無 非 般 若 Trúc biếc xanh xanh, thảy đều là thật tướng chân như hoa vàng rực rỡ không gì chẳng phải là trí huệ Bát nhã. Ý nói chân như Phật tính tồn tại ở khắp nơi, là trừ sạch mọi vọng tâm phân biệt, đạt đến cảnh giới vạn vật nhất như, sau khi vật ngã nhất như.

Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »又 問： 古 德 曰： 青 青 翠 竹 盡

是 眞 如、 郁 郁 黃 花 無 非 般 若。 有 人 不 許、 是 邪 說、 亦 有 人 信、 言 不 可 思 議、 不 知 若 爲？ 師 曰： 此 盡 是 普 賢、 文 殊 大 人 之 境 界、 非 諸 凡 小 而 能 信 受、 皆 與 大 乘 了 義 經 意 合。 – Lại hỏi: Cổ đức nói: Trúc biếc xanh xanh thảy đều là thật tướng chân như, hoa vàng rực rỡ không gì chẳng phải là trí huệ Bát-nhã, có người chẳng chịu cho là tà thuyết; cũng có người tin, nói không thể nghĩ bàn, chưa rõ là thế nào? Sư đáp: Đây đều là cảnh giới của các bậc Phổ Hiền Văn-thù, hàng phàm phu tiểu thừa không thể tin nhận, nhưng lại hợp với ý kinh Đại thừa liễu nghĩa.« rằng dùng lời nói để diễn tả Chính pháp nhãn là việc vô lý đến buồn cười).

THANH TÍCH 清 錫

Thiền tăng đời Tống, người xứ Tuyền châu, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Ban đầu sư trụ viện Quảng Bình núi Long Tu rồi dời sang núi Vân Cư ở quận Nam Khang (nay là huyện Tinh Tử, tỉnh Giang Tây), sau đó sư trụ trì viện Tây Minh ở Tuyền Châu.

Có vị tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Dung nhan rất kỳ diệu.

THANH TIẾN 清 進

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư La Hán Đạo Nhàn. Sư ở viện Bảo Ứng tại

Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh

Hồ Nam).

THANH TỊNH PHÁP NHÃN 清 淨

THANH THIÊN BẠCH NHẬT NIỆU SÀNG 青 天 白 日 尿 床 Ban ngày ban mặt lại đái dầm, dụ cho hành vi vô lý đến buồn cười. Tiết Thanh Hóa

Toàn Phó Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi:

»問： 如 何 是 正 法 眼？ 師 曰： 我 卻 不 知。 曰： 和 尚 爲 甚 麼 不 知？ 師 曰： 不 可 青 天 白 日 尿 床 也。 – Hỏi:

Thế nào là Chính pháp nhãn? Sư bảo: Ta cũng chẳng biết. Hỏi: Vì sao Hòa thượng chẳng biết? Sư bảo: Không thể giữa ban ngày ban mặt lại đái dầm.« (Thiền sư cho 法 眼 Huyền chỉ của giáo ngoại biệt truyền (tức Thiền tông). Chương »Thích-ca-mâu-ni Phật« trong CĐTĐL q. 1 ghi: »後 告 弟 子 摩 訶 迦 葉。 吾 以 清 淨 法 眼 涅 槃 妙 心 實 相 無 相 微 妙 正 法 將 付 於 汝。 汝 當 護 持。 – Sau đó, đức Thích-ca bảo với đệ tử là Ma-ha Ca-diếp rằng: Ta đem thanh tịnh pháp nhãn, Niết-bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, chính pháp vi diệu để giao lại cho ngươi, ngươi nên gìn giữ«.

THANH TỊNH TRI KIẾN 清 淨 知 見

Chỉ cho việc dùng trí huệ pháp nhãn để quán chiếu chân tướng của sự vật và thu được sự cảm ngộ, thể nghiệm; do sự thấy biết đạt được này không còn một mảy chấp 730

THANH VIÊN TỰ 青 園 寺

trước, của vọng tình tục niệm nên được gọi là »Thanh tịnh tri kiến«. Chương Ngụy Phủ Hoa Nghiêm Trưởng Lão thị chúng phụ lục ở cuối quyển trong CĐTĐL q. 30 ghi: »爾 若 作 一 切 有 爲 功 德、 只 是 造 業、 增 長 頑 福、 不 生 箇 清 淨 知 見。 – Nếu ngươi làm tất cả công đức hữu vi chỉ là tạo nghiệp, thêm lớn si phúc, chẳng phát sinh thanh tịnh tri kiến«.

THANH TUẤN 清 浚 (1328-1392)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, tự Thiên Uyên, người Hoàng Nham (Chiết Giang)

Trung Quốc. Thuở nhỏ sư học Nho giáo, 13 tuổi theo Diệu Minh chùa Bảo Đà xuất gia, qua tuổi 20 mới cạo tóc thụ giới cụ túc. Diệu Minh sang chùa Trung Thiên Trúc, sư được mời đến Thị Ty, dời sang Song Kính lại giữ chức Ký thất. Một hôm đọc Đại Huệ ngữ lục chợt tỏ ngộ. Trở về ở chùa Thiên Đồng Ninh Ba (Chiết Giang). Niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) ra hoằng pháp trụ trì chùa Vạn Thọ ở Tứ Minh, năm thứ 5 (1372) đến dự đại hội Phổ Độ ở Chung Sơn, xong việc sư trở về núi, vua Thái Tổ ban thưởng rất nhiều. Năm thứ 15 (1382) thăng chức Tả giác nghĩa Tăng lục ty. Năm thứ 19 (1386) phụng chỉ thuyết pháp ở chùa Linh Cốc, Nam Kinh. Năm thứ 3 (1390) vâng lệnh trụ trì chùa Linh Cốc, Minh Thái Tổ đích thân làm 13 bài thơ đề tặng sư. Sư chuyên nghiên cứu giáo nghĩa, thông suốt sách Nho, lại giỏi thi văn.

THANH TỦNG 清 聳

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Thái, người Phúc Thanh, Phúc Châu (Phúc Kiến) Trung Quốc. Ban đầu tham kiến Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, Văn Ích chỉ mưa, nói: »Giọt mưa rơi trong mắt Thượng tọa«.

Thanh Tủng không lãnh hội ý chỉ. Sau nhờ xem kinh Hoa Nghiêm cảm ngộ, được Văn Ích ấn khả, nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Trở về ở thảo am núi Tứ Minh, Minh Châu (Ninh Ba, Chiết Giang), Tiết độ sứ Tiền Ức lễ sư làm thầy. Ngô Việt Trung Ý Vương ra lệnh sư khai đường thuyết pháp hai nơi trong Hàng Châu.

Có vị tăng hỏi: Khi Ngưu Đầu chưa gặp Tứ Tổ thì thế nào? Sư đáp: Non xanh nước biếc. Lại hỏi: Sau khi gặp thì thế nào? Sư đáp: Nước biếc non xanh. Về sau ở chùa

Linh Ẩn, hiệu là Liễu Ngộ Thiền sư.

THANH VẬN 清 運

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Vạn An ở Tuyền Châu. Hiệu: Tư Hóa Thiền sư.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Vạn An? Sư đáp: Việc cơm nước trong nhà. Lại hỏi: Thế nào là cảnh của Vạn An?

Sư đáp: Cây tháp Tùng La ngóng biển xanh.

THANH VIÊN TỰ 青 園 寺 Nằm trên sườn núi Hà Chu, ngoại ô thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Hoàng hậu Cung Tư đời Đông Tấn là Chữ Thị sáng lập. Trúc Đạo Sinh từng ở chùa này giảng nghĩa lý đốn ngộ thành Phật. Niên hiệu Cảnh Bình thứ 1 (423) đời Lưu Tống điện Phật chấn động, tương truyền có rồng thăng thiên bèn đổi tên là »Long Quang Tự«. Bảo Lâm, Pháp Bảo, Huệ Sinh nối nhau đến trụ trì. Khoảng niên hiệu Hội Xương (841-846) đời Đường chùa bị phá hủy. Đến niên hiệu Hàm Thông thứ 2 (861) xây dựng lại, ban cho 731

THÁNH ĐĂNG LỤC 聖 燈 錄

tấm biển »Long Quang Viện«. Niên hiệu Thăng Nguyên thứ 2 (938) đời Nam Đường trùng tu, Trừng Di. Thái Khâm trụ chùa này hoằng dương thiền pháp.

THÁNH ĐĂNG LỤC 聖 燈 錄 Đăng lục, 1 quyển, được biên soạn vào thế kỷ XIII (đời Trần, Việt Nam). Nội dung ghi chép về hành trạng của 5 vị vua đầu đời Trần: Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông, Anh Tông và Minh Tông.

THÁNH ĐẾ ĐỆ NHẤT NGHĨA 聖

諦 第 一 義 Chỉ chân lý tối cao, chân lý chí cực huyền diệu của Phật giáo, Thiền giáo. Bích Nham lục q. 1 ghi: »梁 武 帝 問 達 磨 大 師：

如 何 是 聖 諦 第 一 義？ M磨 云： 廓 然 無 聖。 – Lương Võ Đế hỏi Đại sư Đạt-ma: Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa? Đạt-ma đáp: Rỗng rang không có gì là Thánh.«

THÁNH KHẢ 聖 可

Hiệu của Thiền tăng Đức Ngọc đời Thanh.

X. Đức Ngọc.

THÁNH NGHIÊM 聖 嚴 (1930-?)

Thiền tăng đời hiện đại, họ Trương, hiệu Huệ Không, người Nam Thông, Giang Tô, Trung Quốc. Năm 13 tuổi theo Hòa thượng Lãng Huệ chùa Quảng Giáo cạo tóc xuất gia, 16 tuổi vào Phật học viện chùa Tĩnh An, Thượng Hải. Năm 1949 gia nhập Ngũ tùy quân đến Đài Loan. Mười năm sau khôi phục tăng tịch, theo Trưởng Lão Đông Sơ xuất gia. Năm sau sư thụ giới Tỳ-kheo nơi chùa Hải Hội ở Cơ Long, ngay lập tức đến Mỹ Nồng, Cao Hùng cấm túc và bế quan trong thời gian 6 năm. Mùa xuân năm 1969 sư sang Nhật Bản lầy bằng Tiến sĩ tại Đại học Đại Chính (Taishò) ở Đông Kinh. Mùa đông năm 1975 đến Hoa Kỳ nhận chức Phó Hội trưởng Hội Phật Giáo Mỹ Quốc và trụ trì chùa Đại Giác, xuất bản quý san »Tạp Chí Thiền«. Năm 1978, sư trở về Đài Bắc tiếp quản Trung Hoa Phật Giáo Văn hóa quán, nhậm chức giáo sư Sở nghiên cứu triết học của Đại học Trung Quốc Văn Hóa, Sở trưởng sở nghiên cứu Phật Học của Viện Trung Hoa Học thuật, đồng thời tại Newyork xây dựng Trung tâm Thiền. Tác phẩm: Thiền

Môn Ly Châu tập, Thiền Môn Nghệ Ngữ.

THÁNH PHÀM KHOÀ CỮU 聖 凡

窠 臼 Khuôn mẫu thánh phàm, chỉ cho cái thấy của người thế tục thường hay phân biệt người thánh với kẻ phàm. Nhà thiền cho rằng đây là biểu hiện của vọng tâm phân biệt. Mật Am ngữ lục ghi: »上 堂。 舉 金 峰 和 尚 示 眾 云： 老 僧 二 十 年 前。 有 老 婆 心。 二 十 年 後 無 老 婆 心。

時 有 僧 出 問： 如 何 是 和 尚 二 十 年 前。 有 老 婆 心。 峰 云： 問 凡 答 凡。 問 聖 答 聖。 僧 云： 如 何 是 二

十 年 後 無 老 婆 心。 峰 云： 問 凡 不 答 凡。 問 聖 不 答 聖。 師 云： 烏 巨 當 時 若 見。 但 冷 笑 兩 聲。 這 老 漢 忽 若 瞥 地。 自 然 不 墮 聖 凡 窠 臼。 – Sư thượng đường, nêu công án Hòa thượng Kim Phong dạy chúng rằng: Lão tăng 20 năm trước có tâm lão bà, 20 năm sau không có tâm lão bà. Khi ấy có vị tăng bước ra, hỏi: Thế nào là Hòa thượng 20 năm trước có tâm lão bà? Phong đáp: Hỏi phàm đáp phàm, hỏi thánh đáp thánh.

Tăng hỏi: Thế nào là 20 năm sau không có tâm lão bà? Phong đáp: Hỏi phàm chẳng 732

THÁNH THỌ TỰ 聖 壽

đáp phàm, hỏi thánh chẳng đáp thánh. Sư nói: Ô Cự (pháp hiệu của Hòa thượng Mật Am) nếu có mặt ngay lúc đó chỉ cười nhạt hai tiếng, ông già ấy bất chợt đốn ngộ, tự nhiên chẳng rơi vào khuôn mẫu thánh phàm«.

THÁNH PHÀM TẬN SÁT 聖 凡 盡

殺 Giết sạch Thánh phàm, ý nói hoàn toàn trừ sạch mọi chấp trước trên nghĩa lý đối với bậc. Thánh người phàm, cùng với những vọng tình đối lập giữa Thánh phàm. Tông Môn Võ Khố ghi: »（悅 和 尚） 住 兜 率

五 年。 一 日 說 偈 曰。 四 十 有 八。 聖 凡 盡 殺。 不 是 英 雄。 龍 安 路 滑。 奄 然 而 化。 – (Hòa thượng Duyệt)

trụ trì chùa Đâu-suất năm năm, một hôm nói kệ rằng: ›Bốn mươi tám năm giết sạch thánh phàm, không phải anh hùng, đường

Long An trơn‹. Bỗng nhiên thị tịch.

THÁNH QUẢ TỰ 1聖 果 寺

Ở núi Phụng Hoàng, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Hoàng thứ 2 (582) đời Tùy sáng lập. Đời Đường Thiền sư Vô Trước Văn Hỉ phục hưng khai pháp, ban đầu gọi »Thánh Quả Tự«. Vua Tống Cao Tông đi về phương nam từng đổi thành ngự uyển.

Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 35 (1556) đời Minh bị lửa thiêu rụi. Năm thứ 37 (1558)

tăng Chính Nhân xây dựng lại.

THÁNH QUAN TỰ 聖 觀 寺

Ở thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc, là Thiền tự tông Lâm Tế.

Năm 1948 Tương Nhật Thức cải tạo và xây dựng lại phòng ốc mà thành gọi là »Thánh Quan Phật Đường«. Năm 1968 dỡ bỏ rồi xây dựng lại, đổi tên là »Thánh

Quan Tự«. Thiền sư Thịnh Vân là khai sơn trụ trì.

THÁNH SƯ TỬ 聖 獅 子

Tên hiệu của Phật. Chân minh tụng trong

PKNL q. 18 ghi: »法 王 出 現 世 間、 方 便 談 空 破 有。 有 者 必 歸 於 無、 是 爲 聖 獅 子 吼。 – Bậc Pháp vương xuất hiện ở thế gian, phương tiện nói không để phá trừ chấp có (hữu). Người chấp có ắt sẽ trở về Không, ấy là Thánh sư tử rống.«

THÁNH THAI 聖 胎

Thuật ngữ của Đạo giáo. Thiền tông mượn dùng để chỉ cho Tự tính. Tiết Bát-nhã Hòa thượng thị chúng trong Thiền Quan Sách Tiến ghi: »遍 參 知 識。 得 知 一 切 淺 深。 卻 向 水 邊 林 下。 保 養 聖 胎。 直 待 龍 天 推 出。 方 可 出 來 扶 揚 宗 教。 普 度 群 生。– Phải đi tham vấn các bậc Thiện tri thức để được biết chỗ cạn sâu, rồi sau đến bên bờ suối, dưới rừng cây bảo dưỡng Thánh thai, đợi khi nào Long thiên mời ra, mới nên đi xiển dương chính pháp, độ khắp quần sinh«. THÁNH THỌ TỰ 聖 壽 1. Ở khe núi Linh Không cách trung tâm huyện Tẩm Nguyên, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 18km về phía tây bắc. Niên hiệu Càn Phù thứ 6 (879) đời Đường, Lý Khản con thứ 4 của vua Ý Tông vì tránh nạn Hoàng Sào khởi nghĩa mà đến nơi này. Niên hiệu Cảnh Phúc thứ 2 (893) cất chùa ẩn cư và cạo tóc làm tăng. Thụy hiệu »Tiên Sư Bồ tát«, nhân đây đặt tên chùa là »Tiên Sư Thiền viện«. Niên hiệu Đoan Củng thứ 2 (989) đời Tống trùng tu, đổi tên là »Thánh Thọ Tự«. Chùa ở dưới mỏm núi, nhân địa 733

THÁNH THỦY TỰ 聖 水 寺

thế mà cất, năm tòa sân sướng có thể thông suốt nhau, lại đều có sơn môn tự thành kết cấu và cách thức, trung tâm là Đại Phật điện viện, hai bên là Tiên Sư Bồ tát viện, Tàng kinh viện, Phương trượng viện, Thiền đường viện. Trước Đại Phật điện viện là Thiên vương điện, hai bên đình viện có Phối điện tả hữu và Chung cổ lâu. Trong chùa có vài tấm bia cổ ghi chép sự phát triển biến đổi lịch sử chùa và phong cảnh núi sông.

2. Ở núi Phục Long, huyện Tuy Đức, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Niên hiệu Thái Định thứ 4 (1327) đời Nguyên, Thiên Nham Nguyên Trường vào núi Phục Long thấy chùa hoang phế đã lâu bèn muốn xây cất lại, dân làng ra sức trợ giúp chẳng bao lâu xây dựng thành chùa lớn. THÁNH THỦY TỰ 聖 水 寺 Ở trong núi Vân Cư, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Nguyên Hựu (1086-1093) đời Tống, Phật Ấn Liễu Nguyên xây cất Vân Cư Am trong núi. Sau đó Trung Phong Minh Bản xây cất Thánh Thủy Tự ở gần đó. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 24 (1391) đời Minh, hai chùa cùng được xây cất lại, Minh Thái Tổ ban cho tấm biển

»Vân Cư Thánh Thủy Tự«.

THÁNH TRÌ TỔ 聖 持 祖

Đời Minh, thiền tăng Phổ Trì trụ trì chùa Thánh Ân núi Đặng Úy ở Tô Châu, được người đời gọi là Thánh Trì tổ. X. Phổ Trì.

THÀNH 成

Dẫn dắt, trợ giúp. Chương Long Sách Tự Thuận Hóa Đại sư trong CĐTĐL q. 18 ghi:

»問 學 人 未 達 其 原 請 師 方 便。 師 曰。 是 什 麼 原。 僧 曰。 其 原。 師 曰。 若 是 其 原 爭 受 方 便。 僧 禮 拜。 退 後 侍 者 問 曰。 和 尚 適 來 莫 是 成 他 問 否。 師 曰 無。 – Hỏi: Người học chưa đạt đến cội nguồn, thỉnh Thầy phương tiện dẫn dắt. Sư bảo: Là cội nguồn nào? Tăng thưa: Cội nguồn của con. Sư bảo: Nếu là cội nguồn của con thì đâu cần phương tiện? Tăng lễ lạy rồi lui. Thị giả hỏi: Phải chăng vừa rồi Hòa thượng đã dẫn dắt y? Sư bảo: Không. Thị giả hỏi tiếp:Phải chăng Hòa thượng không dẫn dắt y? Sư đáp: Không.«

THÀNH BIỆN 成 辦

Thành công. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »舉 則 公 案、 事 事 成 辦。 向 外 持 求、 癡 漢 癡 漢。 – Nêu công án này ra, bất cứ việc gì cũng thành công còn chạy tìm bên ngoài là kẻ độn, kẻ ngu!«

THÀNH ĐẲNG MINH LƯỢNG 成

等 明 亮 Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 34, nối pháp Thiền sư Nguyên Thiều Siêu Bạch, chưa rõ quê quán và hành trạng của sư… Có thể sư thọ giáo quy y với Hòa thượng Minh Vật Nhất Tri ở chùa Kim Cang (Bình Thảo-Đồng Nai), và sau đó thiền sư đến trụ trì chùa Đại Giác ở Đại Phố Đồng Nai (cù lao Phố, xã Hiệp Hòa, tỉnh Biên Hòa) sau này.

Theo: LSPGĐTcủa Nguyễn Hiền Đức.

THÀNH HIỆN 成 現

Đầy đủ sẵn sàng, hàm ý vốn tồn tại, luôn luôn tồn tại, hiện tại cũng xem đến được, phần lớn chỉ cho Phật tính, thiền pháp. Tiết Luy Phong Sung Áo Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »人 人 具 足、 人 人 成 現、 爭 怪 得 山 僧？ 珍 重。 – Sư 734

THẢO ĐƯỜNG 草 堂 (?-?)

thượng đường nói: Ai nấy đều đầy đủ, mọi người đều sẵn sàng, đâu trách được sơn tăng? Trân trọng!«

THÀNH TRÌ 成 持

Giúp đỡ, thành lập, thành công. Tiết Giang Tây Mã Tổ trong TĐT q. 14 ghi: »有 西 川 黃 三 郎、 教 兩 箇 兒 子 投 馬 祖 出 家。 有 一 年 却 歸 屋 裏、 大 人 才 見 兩 僧、 生 佛 一 般 禮 拜 云： 古 人 道： 生 我 者 父 母、 成 我 者 朋 友。 是 你 兩 箇 僧、 便 是 某 甲 朋 友、 成 持 老 人。 – Có Hoàng tam lang ở Tây Xuyên bảo 2 đứa trẻ theo Mã Tổ xuất gia.

Một năm nọ, 2 vị tăng ấy trở về nhà, họ Hoàng vừa trông thấy liền lễ bái như Phật sống, bảo rằng: Người xưa nói: Sinh ta ra là cha mẹ, làm thành ta là bạn bè. Hai vị tăng này chính là bạn bè của ta, giúp đỡ cho ta«.

THAO QUANG DƯỠNG HỐI 韜 光

養 晦 Còn gọi: Hối tích thao danh, Ẩn tích mai danh. Ẩn mình, giấu tên. Có tài trí, đạo đức mà giữ kín đáo không cho người ta biết đến mình. Truyện Thiền sư Cảnh Nguyên trong Vân Cư Sơn Chí (134, hạ)

ghi: »隨 眾 作 息、 閉 門 研 經、 韜 光 養 晦 , 不 求 聞 達。 – Theo đại chúng sinh hoạt, đóng cửa nghiên cứu kinh điển, mặc dù có tài trí đạo đức song Sư giữ kín, không muốn mọi người biết đến mình«.

Quy Sơn Cảnh Sách của Thiền sư Linh Hựu ghi: »便 能 澡 心 育 德、 晦 跡 韜 名。 蘊 素 精 神、 喧 囂 止 絕。Lại nên rửa lòng nuôi đức, ẩn mình giấu tên, tịnh dưỡng tinh thần, nhiễu phiền sẽ dứt«.

THÁO LƯỢC 操 略

Hành động ứng cơ tiếp vật, vận dụng cơ duyên. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »你 若 有 這 箇 操 略、

管 取 諸 佛 諸 祖、 向 你 面 前 納 欵 有 分、 就 你 手 裏 乞 命 無 由。 – Nếu ngươi có hành động ứng cơ tiếp vật, bảo đảm chư Phật chư Tổ nộp tiền cho ngươi và xin ngươi tha mạng không lý do«.

THÁO LÝ 操 履

Hành vi, phẩm hạnh. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 3 ghi: »有 等 禪 人、 言 在 飛 龍 之 前、 行 在 跋 鱉 之 後、 却 謂 我 宗 門 下、 只 重 見 地、 不 重 操 履 – Có một bọn tu thiền, lời nói ở trên mây xanh còn việc làm thì ở dưới đất, lại bảo rằng trong tông môn của ta chỉ trọng kiến giải chứ chẳng trọng hành vi«.

THÁO VI 操 爲

Cử chỉ, hành vi. Tiết Huệ Khả Thiền sư trong TĐT q. 2 ghi: »二 祖 碩 學、 操 爲

堅 礭。 – Nhị Tổ là bậc học rộng, hành vi cương quyết«. THẢO ĐƯỜNG 草 堂 (?-?)

Thiền tăng đời Lý, Tổ khai sáng dòng Thiền Thảo Đường ở Việt Nam. Sư vốn là người Trung Hoa, là đệ tử của Thiền sư Trọng Hiển ở Tuyết Đậu, nhằm đời pháp thứ 3 phái Vân Môn. Không rõ lý do gì, sư sang ở Chiêm Thành. Năm Kỷ Dậu (1069), vua Lý Thánh Tông đem binh sang đánh Chiêm Thành, bắt được Chế Củ là vua nước ấy cùng một số tù binh. Về triều, vua ban cho bá quan những tù binh để làm nô bộc. Sư cũng nằm trong số tù binh ấy, và chính sư lại rơi vào thân phận nô bộc cho một vị Tăng lục. Một hôm vị Tăng lục đi 735

THẢO ĐƯỜNG TỰ 草 堂 寺

khỏi, sư thấy bản ngữ lục để trên bàn có mấy chỗ sai, bèn tự ý sửa chữa lại. Vị tăng lục đi về xem thấy thế ngạc nhiên hỏi ra mới biết sư sửa. Ông đem việc ấy tâu lên vua Lý Thánh Tông. Vua đòi sư vào triều, đem kinh luận và thiền hỏi sư. Sư ứng đối rất lanh lẹ và xác đáng. Vua rất kính phục, truy nguyên ra mới biết tông tích của sư.

Từ đó, vua Thánh Tông thường thưa hỏi Phật pháp nơi sư và phong chức Quốc sư, mời ở chùa Khai Quốc trong thành Thăng Long. Đồ chúng nghe tiếng tìm đến tham vấn rất đông. Do đây biến thành phái thiền thứ 3 ở Việt Nam. Đến 50 tuổi, sư có chút bệnh ngồi kiết già thị tịch. Phái thiền của sư truyền xuống được 5 đời, song ít thấy ghi chép lịch sử đầy đủ. Theo: Thiền sư

Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THẢO ĐƯỜNG TỰ 草 堂 寺 Chùa ở làng Thảo Đường, thị trấn Tần, huyện Hộ, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, nằm cách trung tâm thị trấn 15km về phía nam. Vốn là nền cũ »Tiêu Dao Viên« của nhà Hậu Tần vào thời Nam Bắc Triều, là chỗ dịch kinh của cao tăng Cưu-ma-la-thập, nước Quy Tư, Tây Vức. Đời Đường xây dựng thành chùa Thê Thiền, về sau đổi tên là chùa Thảo Đường, Thiền sư Tông Mật từng ở chùa này. Các điện đường phần lớn bị hư hỏng, chỉ còn đại điện và lang vũ (nhà nhỏ ở hai bên) được xây dựng trong đời Dân Quốc là tồn tại đến nay. Góc tây bắc chùa có 1 cái giếng xưa tương truyền thuở xưa trong giếng có cái nón bằng sương mù (Yên vụ) hiện ra. »Thảo Đường

Yên Vụ« là 1 trong 8 cảnh ở Quan Trung.

THẢO LÝ HÁN 草 裏 漢

Người lạc lối vì cỏ rậm. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho đồ cố chấp. Phần Giáp chú của tắc 36, Bích Nham lục q. 4 (Đại 48, 174 trung) ghi: »不 可 落 草。 敗 缺 不 少。 草 裹 漢。 – Không được quanh co, thất bại không ít, đồ cố chấp!«

THẢO Y MỘC THỰC 草 衣 木 食

Kết cỏ lá làm áo, hái trái rừng làm thức ăn, chỉ cho sinh hoạt thô sơ của tăng nhân ở ẩn trong rừng núi sâu kín. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »勤 苦 修 行、 草 衣 木 食。 – Cần cù tu hành, kết cỏ lá làm áo, hái trái rừng làm thức ăn.«

THẢO YỂN PHONG HÀNH 草 偃

風 行 Gió thổi cỏ rạp, chỉ cho hành vi hoặc sự kiện tiến hành thuận lợi, phát triển tự nhiên. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi:

»拈 起 也 天 回 地 轉。 放 下 也 草 偃 風 行。 – Lúc giơ lên thì trời xoay đất chuyển; khi buông xuống thì mọi việc phát triển tự nhiên«.

THÁP BÀ 塔 婆

Phạn: Stūpa. Cây tháp. Ngôi tháp. Tiết Phật Nhật Phổ Chiếu Huệ Biện Thiền sư Tháp Minh (Hữu Tự) trong PKNL q. 20 ghi: »復 造 塔 婆 七 級、 崇 二 百 四 十

餘 尺。 – Còn tạo dựng một ngôi tháp bảy từng, cao hơn 72 mét«.

THÁP CHỦ 塔 主

Vị tăng phụ trách việc quản lý, giữ gìn ngôi tháp. Lâm Tế ngữ lục ghi: »師 到 達 磨 塔 頭。 塔 主 云： 長 老 先 禮 佛 先 禮 祖。 師 云： 佛 祖 倶 不 禮。 塔 主 云： 佛 祖 與 長 老。 是 什 麼 寃 家？ – Sư đến ngôi tháp của Tổ Đạt-ma, Tháp chủ hỏi: Trưởng lão lễ Phật trước hay lễ Tổ 736

THẮC SÁT 忒 剎

trước? Sư đáp: Phật Tổ đều chẳng lễ Tháp chủ nói: Phật Tổ cùng với Trưởng Lão có thù oán gì?«

THÁP ĐẦU 塔 頭

Ngôi tháp, cây tháp. Chữ »đầu« (頭) đứng sau có ý biểu thị phương hướng nơi chốn. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »洞 山 問 僧 曰： 什 麼 處 來？ 對 曰： 三 祖 塔 頭 來。 – Động Sơn hỏi tăng rằng: Ngươi từ đâu đến? Tăng đáp: Từ ngôi tháp của Tam Tổ đến«.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »師 到 達 磨 塔 頭。

塔 主 云： 長 老 先 禮 佛 先 禮 祖。 – Sư đến ngôi tháp của Tổ Đạt-ma, Tháp chủ hỏi: Trưởng lão lễ Phật trước hay lễ Tổ trước«.

THÁP VIỆN TỰ 塔 院 寺

Ở phía nam chùa Hiển Thông, thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung

Quốc, là một trong năm đại thiền tự của Ngũ Đài Sơn. Nguyên là tháp viện của chùa Hiển Thông, thời Minh Tống trùng tu tháp xá-lợi, mới lập riêng thành chùa, gọi là »Tháp Viện Tự«. Phía trước là Đại hùng bảo điện, phía sau là Tàng kinh các, Xá-lợi tháp ở giữa, xung quanh là hành lang, phía đông là Thiền viện, bố cục hoàn chỉnh. Các tượng đắp trong mỗi điện được giữ gìn hoàn hảo, trong Tàng kinh các có Chuyển Luân Tạng 12 tầng làm bằng gỗ, mỗi tầng chứa đầy tạng kinh cung cấp cho tăng chúng đọc tụng, tín đồ lễ bái. Trong chùa có Bạch tháp cao lớn khiến người chú ý được xem là tiêu chí của Ngũ Đài Sơn.

THÁP VIỆN TỰ XÁ LỢI THÁP 塔 院 寺 舍 利 塔 Ở phía nam chùa Hiển Thông, thị trấn Thai Hoài, huyện Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, nguyên là tháp viện của chùa Hiển Thông, niên hiệu Vạn Lịch thứ 10 (1582) đời Minh sau khi xây tháp xá-lợi này, mới lập riêng thành chùa gọi là »Tháp Viện Tự«, là một trong năm đại thiền tự của Ngũ Đài Sơn. Bố cục của chùa lấy tháp làm chủ, tháp xá-lợi nằm ở trung tâm chùa, xung quanh có lang vũ bao quanh, phía đông có Thiền viện. Tháp theo kiểu Lạt-ma hình chiếc bát úp, nền tòa mặt bằng hình vuông, phía dưới là tòa Tu-di cao lớn, ở giữa là thân tháp hình chiếc bát úp xây gạch sơn màu trắng, nên còn gọi »Ngũ Đài Sơn Đại Bạch Tháp«. Hoa cái, ngưỡng nguyệt, bảo châu của sát đỉnh đều làm bằng đồng pha vàng, ánh vàng rực rỡ.

Chung quanh eo tháp và tướng luân có treo 252 chiếc chuông nhỏ, khi gió núi thổi qua tiếng chuông kêu đinh đang, rất có phong vị một chùa cổ. Tháp cao lớn tráng lệ, hùng vĩ nghiêm túc, thân tháp trắng tinh nổi bật giữa điện vũ tường đỏ, cây xanh núi biếc, càng cảm thấy vô cùng trong sáng, được mọi người xem như là tiêu chí của Ngũ Đài Sơn. Tháp này đã có đặc trưng to lớn của tháp Lạt-ma thời kỳ đầu, lại có phong cách tú lệ của tháp Lạt-ma thời kỳ cuối, hiển bày đầy đủ tính chất quá độ, nó chiếm một địa vị trọng yếu trong lịch sử kiến trúc. Nền tòa tháp này xung quanh có hành lang gấp khúc rộng lớn, trên có nhiều ống sắt tròn viết sáu chữ chân ngôn kinh chú, để cho tín đồ khi đi hành hương nhiễu tháp sờ mó, thay vì tụng niệm kinh văn. Đây là điểm khác biệt với tháp Lạt-ma cỡ lớn ở khu vực Trung Nguyên.

THẮC SÁT 忒 剎 Còn gọi: Thái sát. Phó từ, tương đương với 737

THĂNG TÒA 陞 座

rất, thực tại, quá phần. Tông Môn Võ Khố ghi: »古 人 忒 剎 直 截、 爾 不 肯 去 直 截 處 行。 只 爲 分 明 極、 翻 令 所 得 遲。 – Người xưa rất dứt khoát, còn ngươi chẳng chịu thực hành một cách dứt khoát. Chỉ vì quá rõ ràng nên người ta hay trì hoãn«.

THĂNG TÒA 陞 座 Còn gọi: Thăng đường, Thượng đường.

Thiền sư vào pháp đường, lên ngồi pháp tòa thuyết pháp cho đại chúng nghe. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »師 到 靈 隱。 眾

請 陞 座。 僧 問： 遠 別 翠 峰 丈 室。 將 屆 雪 竇 道 場。 如 何 是 不 動 尊。 師 云： 看 風 使 帆。 – Sư đến Linh Ẩn, đại chúng thỉnh sư thăng tòa. Tăng hỏi:

Rời xa trượng thất Thúy Phong, đi đến đạo tràng Tuyết Đậu, thế nào là Đấng Bất

Động? Sư nói: Xem gió mà điều khiển buồm«. Thiên Đâu Suất Huệ Chiếu Thiền sư trong

NĐHN q. 18 ghi: 兜 率 都 無 伎 倆 也 効 諸 方 榜 樣 五 日 一 度 陞 堂 起 動 許 多 龍 象 »Đâu suất đô vô kỹ lưỡng, Dã hiệu chư phương bảng dạng Ngũ nhật nhất độ thăng đường Khởi động hứa đa long tượng«.

»Đâu Suất không có thủ đoạn Noi theo cách thức các phương Năm hôm một bận thăng đường

Long tượng nổi lên cũng bộn«.

THẮNG HỌC 勝 學 (1326-1406)

Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Vô Niệm, người xứ Tùy Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc. Năm 9 tuổi sư lễ ngài Vô Cực ở chùa Bảo Lâm xin làm điệu, sau đó đến Kinh Châu (nay là huyện Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc) tham học với Hòa thượng Vô Văn, chợt phát đại nghi, ngày đêm đề khởi tham cứu. Năm 22 tuổi sư đến Tuyên Châu (nay là Tuyên Thành tỉnh An Huy) đăng đàn thụ giới. Sư còn lên

Tung Sơn tham vấn một hôm bỗng nhiên có tỉnh, viết kệ như sau: »Động Sơn sương mù lất phất bay Tựa lan, trông tạnh suốt cả ngày Đêm về chợt thấy vầng trăng tỏ Mặt gương muôn tượng thảy hiện bày«.

Sư đến Tô Châu tham vấn Thiền sư Thời Úy, cơ ngữ khế hợp nhau. Ngài đích thân viết pháp ngữ, trao Tăng-già-lê, dùng kệ ấn chứng cho sư. Sư trở về chùa Bảo Lâm, đạo phong rực sáng, tăng tục đều kính mộ.

Khoảng niên hiệu Hồng Võ (1368-1398)

sư được triệu vào kinh, ứng phó tuyên dương tông chỉ, Vua đích thân làm thơ văn ban tặng sư. Thụy hiệu: Thanh Phúc

Quảng Huệ Thiền sư.

THẮNG NGHIỆP TỰ 勝 業 寺

X. Chúc Thánh tự

THẰNG SÀNG 繩 床

Giường dây. Một loại giường bề mặt được đan bằng dây, thiền sư thường dùng để ngồi. Tiết Ngũ Thế Hòa thượng trong TĐT q. 15 ghi: »師 元 和 十 三 年 化 緣 周 畢、 澡 浴 焚 香、 端 坐 繩 床、 大 集 僧 眾、 殷 勤 叮 囑 囑 累、 開 喻 門 徒。。 師 正 坐 叠 掌 放 光、 一 剎 那 間 便 歸 圓 寂。 – Đến niên hiệu Nguyên Hòa thứ 13 (818) sư hóa duyên đã xong, tắm gội đốt hương, ngồi ngay ngắn trên giường dây, cho triệu tập chư tăng để ân cần dặn dò nhắn nhủ, giảng giải khuyên 738

THÂN SƠ 親 疏

bảo môn đồ…. Sư ngồi kiết già chắp tay, phóng hào quang, trong khoảng sát-na liền viên tịch«.

Tiết Huyền Sa Sư Bị trong NĐHN q. 7 ghi: »有 一 般 坐 繩 床 和 尚、 稱 善 知 識、 問 著 便 搖 身 動 手、 點 眼 吐 舌 瞪 視。 – Có một bọn Hòa thượng ngồi giường dây xưng là Thiện tri thức, khi bị người khác hỏi liền động thân múa tay, le lưỡi trừng mắt«.

THẶNG NGỮ 剩 語

Lời nói đã có trong tâm nhưng chưa nói ra.

Đối với Thiền tông, có thặng ngữ cũng là đã chấp trước vào lời nói, nghĩa lý rồi. Tiết Pháp Hoa Toàn Cử Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »開 口 又 成 增 語、 不 開 口 又 成 剩 語。 – Mở miệng thì thành tăng ngữ, còn chẳng mở miệng thì thành thặng ngữ«.

THẶNG NHÂN 剩 人

Hiệu của Thiền tăng Hàm Khả sống vào đời Thanh. X. Hàm Khả.

THẶNG PHÁP 剩 法

Sự vật hoặc đạo pháp dư thừa, rối rắm.

Tiết Thị Đổng Văn Thừa Thiền Nhân trong HSLNMDT q. 1 ghi: »佛 祖 怜 憫 此 輩、 特 特 出 世 一 番、 并 無 剩 法 與 人、 不 過 直 指 此 心、 令 一 切 眾 生、 當 下 知 歸。 – Phật Tổ thương xót bọn người này nên chỉ xuất thế một lần, không có một pháp dư thừa nào để cho người, chẳng qua là chỉ thẳng tâm này, khiến cho tất cả chúng sinh, ngay nơi đó biết trở về«.

THÂM SƯ 深 師 (905-965)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Khổng, người Hoài Tập, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ trì Từ Vân Sơn Tự ở

Liên Châu (tại huyện Liên, Quảng Đông).

THẬM ĐỂ 甚 底

Cái gì? Cái chi? Bài thơ Ngôn Pháp Hoa trong Như Tịnh ngữ lục, q. hạ ghi:

腳 下 長 拖 破 木 履 口 內 不 知 道 甚 底 惱 亂 風 光 沒 奈 何 南 北 東 西 無 定 義 »Cước hạ trường tha phá mộc lý Khẩu nội bất tri đạo thậm để?

Não loạn phong quang một nại hà Nam bắc đông tây vô định nghĩa«.

»Dưới chân lê mãi đôi guốc mẻ, Trong miệng không biết nói cái chi?

Làm mưa làm gió ai cũng ngán, Nam, Bắc, Đông, Tây loạn xạ bì!«.

THÂN ĐÍCH 親 的

Khế hợp, ăn khớp với thiền pháp. Tiết Dục

Vương Hoài liễn Thiền sư trong NĐHN q.

15 ghi: »若 是 本 分 衲 僧、 纔 聞 舉 著、 一 擺 擺 斷、 不 受 纖 塵、 獨 脫 自 在、 最 爲 親 的。 – Nếu là nạp tăng biết việc bên trong của mình, vừa nghe nêu ra lập tức lãnh hội, chẳng nhận một mảy trần, siêu thoát tự tại, thật là khế hợp với thiền pháp.« THÂN SƠ 親 疏 Khế hợp với thiền pháp là thân. Tách rời, không khế hợp với thiền pháp là Sơ. Tiết Vong tăng cổ túc trong NĐHN q. 6 ghi:

»昔 有 一 老 宿、 曰： 這 一 片 田 地 分 付 來 多 時 也、 我 立 地 待 汝 搆 去。 法 眼 云： 山 僧 如 今 坐 地、 待 汝 搆 去、 還 有 道 理 也 無？ 那 箇 親、 那 箇 疏、 試 裁 斷 看。 – Thuở xưa có một 739

THÂN TÂM NHẤT NHƯ 身 心 一 如

vị thiền sư già bảo: Một mảnh đất này giao lại cũng mất ít nhiều thời gian. Ngay đây ta đợi ông ngươi nhận lãnh! Pháp Nhãn nói: Hôm nay sơn tăng ngồi chờ ngươi nhận lãnh, còn có đạo lý hay không? Cái nào thân, cái nào sơ? Hãy dứt khoát xem!«

THÂN TÂM NHẤT NHƯ 身 心 一

如 Còn gọi: Sắc tâm bất nhị, Tính tướng bất nhị. Thân chỉ cho sắc thân, thân thể. Tâm chỉ cho tâm linh, tinh thần. Tức là nhục thể cùng tinh thần là một thể không hai, là 2 mặt của một thể, thân tức là thân của tâm, tâm tức là tâm của thân. Ngoại đạo Tiên-ni (Pàli: Senika) ở Ấn Độ cổ đại, cho rằng thân là vô thường sinh diệt, duy có tâm là thường trụ bất biến, đây là đối với thân khởi đoạn kiến, đối với tâm khởi thường kiến. Bởi thân tâm cùng với thiện ác, khổ vui đều có tương quan mật thiết, không có pháp nào riêng tự tồn tại, nếu thân vô thường sinh diệt thì tâm cũng vậy; nếu tâm là thường trụ bất diệt thì thân cũng vậy;

cho nên cho Thân tâm nhất như; là thật tướng của pháp giới.

THÂN TÂM THOÁT LẠC 身 心 脫

落 Còn gọi: Thoát lạc thân tâm. Thân tâm rỗng rang, thoát khỏi mọi phiền não vọng tưởng mà bước vào cảnh giới tự tại chân không vô ngã. Thiên Đồng Như Tịnh Thiền sư Tục ngữ lục q. 8 (Vạn Tục 124, 495 thượng) ghi: »師 因 入 堂、 懲 納 子 坐 睡 云：夫 參 禪 者、 身 心 脫 落、 只 管 打 睡 作 麼？ – Sư gặp dịp vào tăng đường, quở trách các thiền tăng ngủ gục rằng: Tham thiền cốt để thân tâm rỗng rang, tại sao chỉ lo ngủ gục?« Hoặc có người nói: Thân tâm thoát lạc là môn hướng thượng, Thoát lạc thân tâm là môn hướng hạ.

THÂN THIẾT 親 切

Khế hợp với thiền pháp. Phần »Tục Nghệ

Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »投 子、 芙 蓉 之 後、 能 振 洞 上 一 宗 者、 天 童 覺、 眞 歇 了 也。 二 師 見 處 親 切、 而 高 行 碩 德 俱 能 不 愧 古 人。 – Sau ngài Đầu Tử và Phù Dung, người có khả năng làm hưng thạnh tông Tào Động là hai vị Thiên Đồng Giác và Chân Hiết Liễu. Nhận thức của hai vị rất phù hợp, tương ứng với thiền pháp, và có đức hạnh cao thượng không hổ với người xưa.«

THẦN CHIẾU 神 照 (776-838)

Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người Thanh Thành Thục Châu (huyện Quán, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Trí Như ở chùa Thánh Thiện tại Đông Đô, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 4, trụ trì chùa Phụng Quốc ở Đông Đô. Hiệu: Văn Từ

Thiền Sư. Tác phẩm: Thần Chiếu Đại Sư quảng lục.

THẦN CHIẾU ĐẠI SƯ 神 照 大 師

Hiệu của Thiền tăng Pháp Chân sống vào đời Đường. X. Pháp Chân.

THẦN ĐẦU QUỶ DIỆN 神 頭 鬼 面

Hành vi ngông cuồng, ngôn hạnh kỳ lạ ít thấy. Vô Môn Quan ghi: »瑞 巖 彥 和 尚、 每 日 自 喚 主 人 公、 復 自 應 諾。 乃 云： 惺 惺 著、 諾。 他 時 異 日、 莫 受 人 瞞、 諾 諾。 無 門 曰： 瑞 巖 老 子、 自 買 自 賣、 弄 出 許 多 神 頭 鬼 面。 – Mỗi ngày, Hòa thượng Thụy Nham Ngạn tự gọi: Ông chủ! Rồi tự 740

THẦN NGHI 神 宜 (?-1216)

đáp: Dạ! Và nói tiếp: Tỉnh tỉnh nghen! Dạ! Mai kia mốt nọ chớ bị người gạt! Dạ dạ! Vô Môn nói: Ông già Thụy Nham tự mua tự bán, có nhiều ngôn hạnh kỳ lạ ít thấy«.

THẦN HỘI 神 會 (686-795)

Thiền tăng đời Đường, người khai sáng tông Hà Trạch, họ Cao, người Tương Dương (Tương Phàn, Hồ Bắc) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư học đạo Nho, về sau để tâm đến Phật giáo, trước tiên theo pháp sư Hạo Nguyên chùa Quốc Xương xuất gia, chẳng bao lâu lại theo Thần Tú học tập.

Sau đến Tào Khê, Thiều Châu (Thiều Quan, Quảng Đông) tham kiến Huệ Năng, thông qua hỏi đáp, thử nghiệm mới hay thầy trò khế hợp. Sau khi Huệ Năng viên tịch, sư đến khắp nơi trong Lạc Dương xiển dương học thuyết của Huệ Năng. Tại chùa Đại Vân sư biện luận với các thiền sư Bắc tông, chỉ trích Bắc tông »truyền thừa là bàng, pháp môn là tiệm«. Do Bắc tông thù ghét nên sư bị đuổi ra khỏi kinh thành.

Trong khi dẹp loạn sứ quân, sư vì triều đình mở giới đàn độ tăng, dùng »Hương thủy tiền« giúp cho quân phí. Sau khi hòa bình, vua Đường Túc Tông triệu sư vào cung, cất thiền viện trong chùa Hà Trạch, Lạc Dương, ban hiệu »Hà Trạch Đại sư«.

Thụy là »Chân Tông Đại Sư«. Đường Đức Tông truy lập sư làm Tổ thứ bảy Thiền tông. Thần Hội chủ trương »Vô niệm« làm tông, »định huệ nhất thể, bình đẳng song tu«, tuyên truyền thuyết đốn ngộ »đơn đao trực nhập, trực liễu kiến tính«. Đệ tử có Vô Danh, Pháp Như v.v… Tác phẩm: Hiển Tông Ký. Học giả Hồ Thích sưu tập Thần Hội ngữ lục 3 quyển. THẦN HỘI HÒA THƯỢNG DI TẬP 神 會 和 尚 遺 集 Gọi đủ: Hồ Thích Hiệu Đôn Hoàng Đường Tả Bản Thần Hội Hòa thượng Di tập. Sách, 4 quyển, do học giả cận đại là Hồ Thích biên, được Thư viện Á Đông tại Thượng Hải ấn hành vào năm 1930. Hồ Thích sưu tập trong văn hiến Đôn Hoàng các tư liệu về Thần Hội và thêm phần đối chiếu hiệu đính với các sách khác như:

Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Tống Cao Tăng truyện. Riêng có 4 bài bạt, 1 thiên Thần Hội truyện, phụ lục 1 quyển (tức là 3 bài Thần Hội ngữ lục trong Cảnh Đức Truyền Đăng lục quyển 28). Còn phụ phần trình bày và phân tích về tư tưởng, dấu vết hoạt động, tác phẩm của Thần Hội.

THẦN LỘC 神 祿

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Huyền Sa Sư Bị. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Vĩnh Hưng tại núi Liên Hoa, Phúc

Châu, thiền tăng bốn phương tụ về. Mân Vương từng mời sư khai đường thuyết pháp.

2. Thiền tăng đời Tống (872-976), người xứ Phúc Châu. Sư thờ Thiền sư Thụy Nham Sư Ngạn làm thầy, lâu ngày sư xin làm thị giả để báo đáp ân đức của Ngài. Sau khi thầy tịch, sư khai sơn lập viện Thụy Phong ở Ôn Châu (nay thuộc Chiết

Giang), người học đến nương tựa, đạo đức vang xa.

THẦN NGHI 神 宜 (?-1216)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 13, nối pháp Thiền sư Thường Chiếu. Sư họ Quách, quê ở Ngoại Trại (nay thuộc tỉnh Hà Tây), miền Bắc

Việt Nam. Sau khi Thường Chiếu tịch, sư về trụ trì chùa Thắng Quang làng Thị 741

THẦN QUANG TỰ 神 光 寺

Trung, Kim Bài. Nơi đây, sư diễn hóa tông thừa, đồ chúng theo học rất đông. Đến ngày 18 tháng 2 năm Bính Tý, nhằm niên hiệu Kiến Gia thứ 6 (1216) đời Lý Huệ Tông, sư gọi đệ tử là Ẩn Không đến, lấy Chiếu Đối Bản và Nam Tông Tự Pháp Đồ của Thường Chiếu trao cho rồi dặn: »Hiện nay loạn lạc, người khéo giữ bản đồ này, cẩn thận đừng để cho binh lửa làm hoại, ắt là Tổ phong của ta không mất vậy«. Nói xong, sư tịch. Theo: Thiền sư Việt Nam của

HT. Thanh Từ.

THẦN QUANG TỰ 神 光 寺 Còn gọi: Chùa Keo. Chùa ở làng Dũng Nghĩa, huyện Giao Thủy, tỉnh Thái Bình, Việt Nam. Chùa khởi dựng vào đầu thế kỷ XVII, đã qua nhiều lần xây dựng lại, đợt trùng tu lớn nhất quyết định hình thức của chùa Keo lại ở vào thời kỳ gần một thế kỷ sau (năm 1707). Sử chép rằng, đã có một ngôi chùa Keo cổ sơ, ra đời từ thời Lý Thánh Tông ở ven sông Hồng. Khuôn viên chùa rất rộng, diện tích tới 5,7ha, chỗ đặt các công trình chính dọc 300m, ngang l25m. Có đến 15 thành phần công năng tạo thành quần thể kiến trúc: cột cờ, sân lát đá, tam quan ngoài, ao trước chùa, tam quan trong, sân đất, chùa Hộ, chùa Phật, sân gạch, tòa Giá Roi, tòa Thiêu Hương, tòa Phục Quốc, tòa Thượng Điện, gác chuông, nhà Tổ, ngoài ra là hai dãy hành lang chạy dài hai bên từ chùa Hộ trở vào. Chùa hiện nay còn 107 gian (gác chuông tính một gian), trước đây có 154 gian. Trình độ tổ chức không gian ở đây »phức tạp một cách trật tự« theo kiểu »Tiền Phật hậu Tổ: khu chùa phía trước và khu đền thờ Thiền sư Không Lộ phía sau tách khỏi nhau. Các đơn thể kiến trúc, những thành phần, chi tiết và hình thức của chúng, cách dùng gỗ lim, nghệ thuật điêu khắc, màu sắc… rất độc đáo. Đặc biệt gác chuông chùa Keo là một kiệt phẩm kiến trúc mỹ thuật vô giá, một công trình kết cấu gỗ 3 tầng, cao 12m, vừa gây được ấn tượng đồ sộ, vừa có nhịp điệu và chi tiết hài hòa: trong cái nguy nga vẫn có phần đầm ấm, trong cái cốt cách vươn lên vẫn có cái phong thái khoan thai trầm lắng rất Việt Nam. Theo: VHVNTH 1989-1995.

THẦN SINH PHỐC, THIỆT SINH MAO 唇 生 醭 舌 生 毛 Môi miệng lên meo, cái lưỡi sinh mốc. Từ hình dung tình trạng tịnh khẩu rất lâu. Tiết

Khai thị Duy-na trong Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »更 拼 取 唇 生 醭、 舌 生 毛、 一

丁 不 識、 百 事 不 能。 只 恁 麼 挨 將

去、 異 時 驀 忽 向 垃 圾 堆 頭、 點 出 一 句 半 句、 驚 天 動 地、 其 聲 名 腥 薌、 自 不 容 掩 矣。 – Hơn nữa, cần phải tịnh khẩu rất lâu, một chữ chẳng biết đến, muôn việc chẳng màng đến. Chỉ thế ấy mà đun đẩy tiến tới đi! Một hôm nào đó chợt tan đống rác rưởi, đưa ra một câu nửa câu làm kinh động đất trời. Lúc ấy, tiếng tăm của ông vang dậy, dù không muốn cũng không được«.

THẦN TÁN 神 贊

Thiền tăng đời Đường, người Phúc Châu Trung Quốc. Ban đầu sư xuất gia học đạo tại chùa Đại Trung Phúc Châu, về sau hành cước gặp Bách Trượng Hoài Hải khai ngộ.

Trở về chùa Đại Trung vì Bản sư thuyết pháp, Bản sư ngay dưới lời nói của sư liền cảm ngộ. Tuổi già trụ Cổ Linh giáo hóa đồ chúng. Một hôm, trong tiếng chuông báo cạo tóc tắm gội sư an nhiên thị tịch. 742

THẬN AM 慎 庵

THẦN THAM MỘ THỈNH 晨 參暮

請 Sớm thưa chiều hỏi. Vào lúc sáng sớm hoặc khi chạng vạng, chư tăng vào phương trượng của Hòa thượng để tham bái, thỉnh ích. Là luật lệ hằng ngày trong tự viện.

Bích Nham lục q. 1 ghi: »古 人 有 晨 參 暮 請。 – Người xưa đã sớm thưa chiều hỏi«.

Võ Tắc Thiên, Trung Tông, Dục Tông tôn trọng sùng bái, ban hiệu »Tam Đế Quốc Sư«. Do ở phương bắc hoằng dương pháp thiền nên pháp hệ của sư gọi là Bắc Tông.

Sau khi mất, thụy là »Đại Thông Thiền sư«. Đệ tử chủ yếu có Nghĩa Phúc, Kính

Hiền, Phổ Tịch, Huệ Minh.v.v…

THẦN TỊCH THAM KHẤU 晨 夕 參

扣 Sớm chiều gõ cửa phương trượng để cầu xin chỉ dạy. Tắc 96, Bích Nham lục (Đại 48, 219 thượng) ghi: »近 聞 達 磨 大 師 住 少 林。 乃 往 彼 晨 夕 參 扣。 達 磨 端 坐 面 壁。 莫 聞 誨 勵。 – Gần đây nghe nói Đại sư Đạt-ma ở tại chùa Thiếu Lâm, Huệ Khả mới đến đó sớm chiều gõ cửa cầu xin chỉ dạy. Đạt-ma ngồi ngay thẳng, quay mặt vào vách không ngó ngàng đến Sư«.

THẦN TÚ 神 秀 (606-706)

Thiền tăng đời Đường, người khai sáng Thiền Bắc tông, họ Lý, người Úy Thị, Biện Châu (Hà Nam) Trung Quốc. Tuổi trẻ theo Nho giáo, sư học rộng hiểu nhiều, về sau chuẩn bị xuất gia nghiên cứu Phật điển.

Tầm sư học đạo, đến chùa Đông Sơn núi Song Phong, Kỳ Châu (Kỳ Xuân, Hồ Bắc)

yết kiến Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn, làm tạp dịch 6 năm như bửa củi, gánh nước v.v… Sư rất được Hoằng Nhẫn coi trọng, thường nói »pháp Đông Sơn đều thuộc về Tú«. Được tôn làm Thượng tọa. Giữ chức »Giáo thọ sư«. Sau khi Hoằng Nhẫn viên tịch, sư đến chùa Ngọc Tuyền núi Đương Dương truyền thọ pháp thiền, đệ tử rất đông. Lúc tuổi hơn 90, sư phụng chiếu vào đô, được

THẦN VẪN 唇 吻

Lời nói đầu miệng. Tiết Kim Sơn Đàm

Dĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »纔 涉 唇 吻、 便 落 意 思。 盡 是 死 門、 終 非 活 路。 – Vừa dính vào lời nói liền rơi vào ý nghĩ, thảy là cửa chết đều không phải con đường sống.«

THẦN YẾN 神 晏 (?-943)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lý, người Đại Lương (Khai Phong, Hà Nam) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư học Nho giáo, thông minh mẫn tiệp. Năm 16 tuổi sư xuất gia, hâm mộ pháp thiền. Sau yết kiến Tuyết Phong Nghĩa Tồn, hỏi đáp vừa ý, cơ duyên khế hợp, rõ ràng liễu ngộ và được truyền tâm ấn. Mân chúa Vương Thẩm Tri thường hỏi pháp yếu, xây cất chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn, thỉnh sư đến ở cử dương tông chỉ.

Thần Yến ở đây hơn 30 năm đồ chúng tụ hội thường hơn ngàn người. Đời Hậu Tấn, niên hiệu Thiên Phúc thứ 8 (943) sư thị tịch, thọ hơn 70 tuổi. Vua ban hiệu »Hưng Thánh Quốc Sư«. Tác phẩm: Cổ Sơn Tiên

Hưng Thánh Quốc Sư Hòa thượng Pháp Đường Huyền Yếu Quảng tập 1 quyển.

THẬN AM 慎 庵 Thiền tăng đời Minh, họ Lý, người xứ Hải Xương (nay là huyện Hải Ninh, tỉnh Chiết

Giang) Trung Quốc. Thuở bé sư theo Ngọc Hành Cơ Công ở chùa Linh Ẩn học đạo, 743

THẬP ĐẮC 拾 得

kinh sách hễ qua mắt là sư đều đọc thuộc. Lớn lên sư theo vị Trụ trì chùa Linh Ẩn là Toàn Am Lý Công cạo tóc thụ giới cụ túc, và đắc pháp nơi Bích Am Lân Công. Khoảng niên hiệu Cảnh Thái (1450-1456), sư ra hoằng pháp trụ chùa Hiển Ninh ở Hàng Châu. Khoảng niên hiệu Thiên Thuận, sư trụ trì chùa Linh Ẩn, chấn chỉnh quy củ thiền môn, loại bỏ những điều hư tệ lập ra quy chế mới, bồi dưỡng kẻ hậu học nên người học đạo đều tôn trọng sư. Sư mất vào năm 73 tuổi.

THẬP ĐẮC 拾 得 Thiền tăng đời Đường, tên họ quê quán không rõ. Thiền sư Phong Can đang đi trên đường nơi Xích Thành chợt nghe tiếng trẻ con khóc; bởi là con hoang không nhà cửa, Phong Can bồng về chùa Quốc Thanh nhờ chư tăng nuôi dưỡng nên có tên là »Thập

Đắc«. Khi lớn lên sư được giao việc lo nhang đèn nơi Thực đường. Một hôm sư leo lên bàn ngồi ăn cùng các tượng Phật, kêu Kiều Trần Như là Tiểu quả Thanh văn, cười đùa không xem ai ra gì; chư tăng đánh đuổi sư; bãi chức rồi sai làm việc dưới nhà trù. Bình sinh bộ dạng điên khùng làm bạn với Hàn Sơn, hay ngâm vịnh xướng họa với nhau, thi phong rất tự nhiên thanh thoát. Sau đó sư cùng Hàn Sơn đi ra khỏi chùa không ai biết dấu tích. Người đời sau sưu tập thơ của sư và gởi vào cuốn »Hàn

Sơn Tử Thi tập«.

THẬP HUYỀN ĐÀM 十 玄 談

Thi ca, 1 quyển, do Thiền sư Đồng An Thường Sát soạn vào đời Đường, được xếp vào »Cảnh Đức Truyền Đăng lục« quyển 29, »Liên Đăng Hội Yếu« quyển 30. Nội dung chia ra 10 huyền: Tâm ấn, Tổ ý, Huyền cơ, Trần dị, Phật giáo, Hoàn hương khúc, Phá hoàn hương khúc, Tứ cơ, Chuyển vị, Chính vị tiền. Mỗi huyền được làm bằng bài tụng thất ngôn. Năm bài đầu tự thuật yếu chỉ tông môn, năm bài sau chỉ ra con đường đi thực tiễn cho người học.

Do nơi khắc bản sai khác nên tên gọi 10 huyền có chỗ bất đồng.

THẬP MỤC NGƯU ĐỒ LUẬN GIẢI 十 牧 牛 圖 論 解 Luận, 1 quyển do Quảng Trí, Thiền sư Việt Nam soạn vào đời Lê Dụ Tông (1719).

Trong Tục Tạng hiện có hai loại tranh chăn trâu. Một là tranh Đại thừa, hai là tranh Thiền tông. Phổ Minh Thiền sư và Cự Triệt Thiền sư, mỗi vị lại làm mười bài thi tụng cho muời bức tranh này. Ngài Pháp Thông Quảng Trí đã luận giải mười bài thi tụng của Phổ Minh Thiền sư, lời văn rất sáng sủa, ý nghĩa rất uyên bác, chú trọng thức tỉnh lòng người học tu đúng chính pháp. Trước khi vào chính luận, ngài có viết một đoạn luận về chưa chăn, toàn đề cập đến những hạng trong giới xuất gia mà không nói gì đến hạng tại gia, quả đây là lời nhắc nhở sâu xa của ngài đối với kẻ tu hành. Dưới đây là nội dung 10 bức tranh chăn trâu kèm theo 10 bức tranh khổ lạc nhân duyên:

1. Vị mục (chưa chăn) + Khoan hoài du ngoạn ẩm tửu. 2. Sơ điều (mới dắt) + Sơ tĩnh lự.

3. Thọ chế (chịu phép) + Tĩnh lự.

4. Hồi đầu (quay đầu) + Tĩnh lư.̣

5. Thuần phục (ngoan ngoãn)+ Khinh an.

6. Vô ngại (Không ngại) + Hòa quang đồng trần. 7. Nhậm vận (Theo cuộc) + Tuyền thạch tự ngu. 744

THẬP PHƯƠNG PHẬT THÁP 十 方 佛 塔

8. Tương vong (Quên nhau) + Đại thể đại yết.

9. Độc chiếu (Riêng chiếu) + Giác thiên hoảng lộ.

10. Song dẫn (Cả 2 đều vắng bặt) + Nan danh nan trạng (Khó gọi tên, khó miêu tả). Đây là quyển sách được viết ra do 1 thiền sư thạch trụ và theo lời yêu cầu của vua Lê Dụ Tông nên là 1 tư liệu Thiền tông quý giá của dân tộc Việt Nam.

THẬP NGƯU ĐỒ TỤNG 十 牛 圖 頌

Gọi đủ: Trụ Đảnh Châu Lương Sơn Quách Am Hòa thượng Thập Ngưu Đồ Tụng Tinh Tựa tập tranh, 1 quyển, do Quách Am Sư Viễn vẽ vào đời Tống, có thuyết nói do Thiền sư Thanh Cư vẽ, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 113, trang 917. Thập ngưu đồ (10 bức tranh chăn trâu) theo thứ tự là:

1. Tìm trâu. 2. Thấy dấu.

3. Thấy trâu.

4. Được trâu.

5. Chăn trâu.

6. Cưỡi trâu về nhà.

7. Quên trâu còn người. 8. Người trâu đều quên.

9. Trở về nguồn cội. 10. Vào chợ duỗi tay.

Mười bức tranh này lấy việc chăn trâu làm đề tài chính và dưới mỗi bức đều có phụ phần tự tự cùng kệ tụng để giải thích phương pháp và thứ lớp của việc tu thiền.

Thập Ngưu Đồ được in chung với Tín Tâm Minh, Chứng Đạo Ca, Tọa Thiền Nghi thành 1 quyển sách mang tên »Tứ Bộ Lục«.

THẬP NHỊ THỜI 十 二 時

1. Mười hai giờ trong trọn ngày đêm. Đây là cách tính giờ của người Trung Quốc thời xưa, đem trọn một ngày đêm chia làm 12 giờ như: Tý, Sửu, Dần, Mão v. v… Mỗi giờ bằng 120 phút của giờ hiện nay. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong

NĐHN q. 4 ghi: »問： 十 二 時 中 如 何 用 心？ 師 曰： 汝 被 十 二 時 辰 使、 老 僧 使 得 十 二 時。 – Có người hỏi:

Trọn ngày đêm dụng công ra sao? Sư đáp: Ngươi bị trọn ngày đêm sai khiến, còn Lão tăng đây sai khiến được trọn ngày đêm.« 2. Tên gọi một loại ca khúc của thế gian. Cứ mỗi ca khúc được chia làm 12 bài ca nhỏ (đoạn), mỗi đoạn được phân biệt bằng cách lấy tên của 12 giờ đặt cho, như: Dạ bán tý (Tý. Nửa đêm), Kê minh sửu (Sửu.

Gà gáy), Bình đán dần (Dần. Tờ mờ sáng)

Nhật xuất mão (Mão. Mặt trời lên) v. v…

Loại thể tài ca khúc này thường được giới tăng sĩ sử dụng như: Thập nhị thời ca của

Hòa thượng Bảo Chí trong Cảnh Đức

Truyền Đăng Lục quyển 29.

THẬP PHƯƠNG PHẬT THÁP 十 方 佛 塔 Còn gọi: Chư Phật Tháp, Thất Phật Tháp.

Nằm trong khuôn viên chùa Ngũ Tổ, cách trung tâm huyện Hoàng Mai, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 12km về phía đông, được xây vào niên hiệu Tuyên Hòa thứ 3 (1121) đời Tống. Tháp xây bằng sa thạch màu xanh, 7 tầng, hình bát giác, cao 6,36m. Chính diện tầng thứ nhất xây một Phật khám, trên đỉnh Phật khám khắc hai chữ »Thập phương«, nên gọi là »Thập Phương Phật Tháp«.

Dưới đáy Phật khám khắc một chữ »Phật« lớn. Ngoài ra bảy mặt có khắc danh hiệu bảy vị Phật, đó là Nam Mô Đa Bảo Như

Lai, Bảo Thánh Như Lai, Diệu Thanh Sắc Như Lai, Quảng Bác Thanh Như Lai, Ly 745 THẬP PHƯƠNG PHỔ GIÁC TỰ 十 方 普 覺 寺 Bố Úy Như Lai, Cam Lộ Vương Như Lai, A-di-đà Như Lai, nên còn gọi là »Thất Phật Tháp«, »Chư Phật Tháp«. Tầng 2, 3, 4 mặt nam có mở ra Phật khám, trong khám tượng Phật tạo dáng nghiêm cẩn, hình tướng khôi ngô, sinh động rất giống, phong cách thanh tú, là tác phẩm thượng thừa trong các tượng Phật Bồ Tát điêu khắc đá vào đời Tống.

THẬP PHƯƠNG PHỔ GIÁC TỰ 十