Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TỊNH PHÙ 淨 符

Thiền tăng đời Thanh, họ Lưu, hiệu Vị Trung, người xứ Lô Lăng (nay là huyện Cát An tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Ban đầu, sư đến Biện Sơn tham vấn Thụy Bạch Minh Tuyết, chẳng khế hợp. Sư trở về làng, chợt thấy chim bay mỏ ngậm quả lê làm rơi xuống đất, hoát nhiên có ngộ. Sư còn đến núi Bảo Thọ tham vấn Thạch Vũ Minh Phương, trình bày chỗ ngộ của mình với ngài, được ấn khả, nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động. Năm 1641, do ưa thích vẻ đẹp u nhã của non nước Chiết Giang nên khi ra hoằng pháp sư trụ chùa Bạch Nham ở Tiền Đường; trong khoảng vài năm nơi đây trở thành một đại tòng lâm. Năm 1667, sư soạn »Pháp Môn Sừ Quỹ«. Năm 1672, sư soạn »Tổ Đăng Đại Thống« để tu chính các sai lầm về hệ thống truyền thừa của chư Tổ. Khi 2 quyển sách này ra đời, danh tiếng của sư truyền khắp thiên hạ, thiền tăng bốn phương tìm đến. Sư ở chùa Bạch Nham khai đường thuyết pháp 30 năm, hoằng dương thiền phong, giáo hóa được rất nhiều kẻ mê lầm. Sư truyền pháp cho Hương Mộc Trí Đàn rồi tịch. Tác phẩm:

Nhân Thiền Nhãn Mục Khảo 1 quyển,

Tụng Cổ Trích Châu 1 quyển, Tông Môn Niêm Cổ Vựng tập 45 quyển.

TỊNH PHỦ 淨 甫 (? – 1660)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lữ, người đời gọi sư là »Tam Tật Tịnh Phủ Thiền Sư;

người Thiệu Hưng (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tam Tuyên Minh Vu, làm truyền nhân tông Tào

Động, trụ chùa Thanh Lương ở Ngô Hưng (nay là Hồ Châu, Chiết Giang).

TỊNH QUÁN THIỀN 淨 觀 禪

Thiền của Giáo môn, gồm 3 loại: Chỉ, Quán và Thiền.

1. Sa-ma-tha (Chỉ): Bồ Tát tu pháp cực tịnh, do sức tịnh được dứt hẳn phiền não, thành tựu rốt ráo nên chẳng rời chỗ liền vào Niết-bàn.

2. Tam-ma-bát đề (Quán): Bồ Tát tu pháp quán như huyễn, dùng sức Phật tính biến hóa thế giới và đủ thứ tác dụng để thực hành diệu hạnh trong sạch của Bồ Tát, nơi pháp tổng trì chẳng lạc mất tịch niệm và tịnh huệ. 3. Thiền-na (Thiền): Bồ Tát chuyên diệt các huyễn, chẳng cần tác dụng mà tự dứt phiền não. Khi phiền não dứt sạch, liền chứng thật tướng.

Theo: Kinh Viên Giác.

TỊNH TÀI 淨 財

Của cải vật chất của thí chủ cúng vào chùa. 862

TỊNH THÔNG 淨 聰 (1591-1647)

Động Sơn ngữ lục ghi: »有 宮 人 設 齋 施 淨 財、 請 師 看 轉 大 藏 經。 – Có một vị quan thiết trai, bố thí tịnh tài, thỉnh sư đọc tụng kinh«.

TỊNH TẠNG THIỀN SƯ THÁP 淨

藏 禪 師 塔 Nằm phía tây sơn môn, chùa Hội Thiện, cách trung tâm huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc 6km về phía tây bắc.

Thiền sư Tịnh Tạng tịch tại chùa Hội Thiện vào niên hiệu thiên Bảo thứ 5 (746)

đời Đường, xây tháp bên phải chùa. Tháp gạch hình bát giác, một tầng mái chồng, cao 9m. Nền tháp, thân tháp, đỉnh tháp đại thể đều chiếm 1/3. Cửa tháp hình cuốn tò vò, trong cửa xây thất ở giữa hình bát giác.

Các mặt thân tháp đều có xây những cửa giả, phần điêu khắc cơ hồ phỏng theo kiểu kết cấu gỗ, đều là thủ pháp đời Đường, là hiện vật tư liệu cung cấp cho việc nghiên cứu nghệ thuật kiến trúc kết cấu gỗ đời Đường. Tháp đời Đường phần lớn hình vuông, hình bát giác rất ít. Tháp này là tháp hình bát giác có sớm nhất hiện còn ở

Trung Quốc.

TỊNH TẨY NÙNG TRANG 淨 洗 濃

粧 Rửa sạch phấn son. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho phụng vị trong năm vị công huân của Động Sơn. Động Thượng Cổ

Triệt, q. thượng (Vạn Tục 125, 358 hạ)

ghi:

淨 洗 濃 粧 爲 阿 誰 子 規 聲 裏 勸 人 歸 »Tịnh tẩy nùng trang vi a thùy?

Tử quy thinh lý khuyến nhân quy«.

»Phấn son rửa sạch là ai?

Đỗ quyên khắc khoải gọi người về quê«.

TỊNH THIỀN 淨 禪 (1121-1193)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, đời thứ17, nối pháp Thiền sư Đạo Lâm. Sư họ Phí tên Hoàn, quê ở làng Cổ Giao, quận Long Biên, miền Bắc Việt Nam. Lúc đầu, sư cùng bạn đồng học là Tịnh Không thờ Thiền sư Đạo Lâm chùa Long Vân làm thầy. Hàng ngày hai người cùng dùi mài nghiên cứu đạt đến huyền chỉ Thiền tông. Đạo Lâm biết sư là pháp khí, ban cho pháp hiệu là Tịnh Thiền và ấn chứng rằng: Tịnh là trí tịnh tròn mầu,

Thiền là tâm thiền lặng lẽ. Và sư nối pháp ngài Đạo Lâm qua đời, sư mới dạo khắp các thiền hội, tìm bạn đạo và học hỏi thêm. Đạo duyên thuần thục, sư về quê nhà trùng tu ngôi chùa Long Hoa rồi trụ trì tại đây.

Văn bia nơi tháp sư:

»Sư sinh đồng thời họ Lý trị đời Sáu độ đâu quên, tứ hoằng nào bỏ

Chỗ uống trà là chỗ thập phương thí chủ dồn về

Khi chống tích bốn bộ học đồ quy tụ Thần thông khó lường, huyền dụng khôn xét Tự chẳng đến trường Phật giác thì đâu thể nêu cao thắng nghiệp Thực là vầng trăng báu trong bầu trời, là hoa pháp của linh hồn xóm làng…« Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

TỊNH THÔNG 淨 聰 (1591-1647)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Lý, người đời gọi là »Cô Nhai Tịnh Thông Thiền sư«, người xứ Đức An (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Sư tham vấn ngài Thụy Bạch Minh Tuyết đắc ngộ, nối pháp ngài, thuộc tông 863

TỊNH TRỤ 淨 柱 (1601-1654)

Tào Động. Sư có phong thái trang nghiêm, từ tâm tiếp vật. Ban đầu sư trụ Lô Sơn, suốt 18 năm chân không bước ra khỏi cổng chùa, hoằng dương thiền phong bằng hết sức mình. Về sau, sư trụ chùa Tân Xương Động Sơn ở Thụy Châu (nay là huyện Cao An, tỉnh Giang Tây).

TỊNH TRỤ 淨 柱 (1601-1654) Thiền tăng cuối đời Minh, đầu đời Thanh, họ Trần, hiệu Viễn Môn, người đời gọi là »Viễn Môn Tịnh Trụ Thiền sư«, người Long Khê (Phúc Kiến) Trung Quốc. Từ nhỏ sư đã thích Phật điển, không ưa thế tục. Sau khi xuất gia thụ giới cụ túc, nhân đọc Đăng sử có sự cảm ngộ bèn đến chùa Viên Thông yết kiến Giác Lãng Đạo Thạnh, lại đến Thúy Nham tham kiến Ngọ Tinh Tịnh Quýnh có chỗ tỉnh ngộ. Sau đó đến núi Bảo Thọ, Dư Hàng (Chiết Giang)

tham kiến Thạch Vũ Minh Phương nhận được yếu chỉ, liền nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Ban đầu sư khai đường tại chùa Long Đường, Hàng Châu, về sau kế thừa pháp tịch núi Bảo Thọ. Sư có biên tập Ngũ Đăng Hội Nguyên Tục

Lược 8 quyển.

TỊNH TU THIỀN SƯ 淨 修 禪 師

Thụy hiệu của thiền tăng Tỉnh Đăng sống vào đời Ngũ Đại. X: Tỉnh Đăng

TỊNH TỪ TỰ 淨 慈 寺

Nằm dưới ngọn Huệ Nhật, núi Nam Bình, phía nam Tây Hồ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, là một trong bốn đại cổ sát ở Hồ Tây. Niên hiệu Hiển Đức thứ 1 (954) đời Hậu Chu, Ngũ Đại, Ngô Việt Vương Tiền Thúc vì Thiền sư Vĩnh Minh mà xây dựng, nguyên tên là »Huệ Nhật Vĩnh Minh Viện«. Đầu niên hiệu Kiến Long (960-963) đời Tống Thiền sư Diên Thọ từ chùa Linh Ẩn đến đây xây cất Tông Cảnh đường, vua Tống Thái Tông ban tên »Thọ An Thiền Viện«, Tô Đông Pha có làm thơ vịnh chùa này: »Ngọa văn Thiền lão nhập Nam Sơn, tịnh tảo thanh phong ngũ bách gian« (Nằm nghe Thiền lão vào Nam Sơn, gió mát quét sạch năm trăm gian). Sau đó chùa bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 9 (1139) đời Tống xây dựng lại, đổi tên là »Tịnh Từ Báo Aân Quang Hiếu Thiền Tự«, năm thứ 19 (1149) lại đổi tên là »Tịnh Từ Thiền Tự«. Vào đời Tống Thiền sư Đạo Tế từng ở chùa này. Vào khoảng niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh bị hủy, Đại sư Pháp Tịnh xây dựng lại. Niên hiệu Chính Thống (1436-1449) lại bị hủy, Đại sư Tông Diệu lại xây dựng lại. Niên hiệu Khang Hy thứ 38 (1699) đời Thanh chùa được tu sửa lớn, ban tên »Sắc Kiến Tịnh Từ Thiền Tự«, đến nay vẫn còn. Trong chùa còn có một đại đồng chung nặng 20 tấn được đúc bằng đồng vào niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đời Minh, mỗi khi chiều xuống tiếng chuông vang vọng trong khói lam sương mù. Chùa Tịnh Từ nổi tiếng cũng là nhờ có Phật sống Tế Công ở trong chùa này, trong chùa có tượng khắc Phật sống Tế Công, phía đông chùa có

»Thần Vận Tỉnh«, liên quan đến truyền thuyết Tế Công vận chuyển gỗ cất chùa.

TỊNH TỪ TỰ CHÍ 淨 慈 寺 志

Chí, 28 quyển, do Tế Tường soạn vào đời Thanh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Chùa Tịnh Từ từng được gọi là ngôi chùa đứng nhất Tây Hồ. Vào khoảng niên hiệu Thiên Khải 864

TỌA ĐOẠN 坐 斷

(1621-1627) đời Minh, có vị tăng ở chùa này tên Đại Hách biên tập »Tịnh Từ Tự Chí« 10 quyển. Đầu niên hiệu Càn Long (1736), Triện Ngọc biên tập lại Chí này, chỉ có vài mươi hạng mục. Trong niên hiệu Gia Khánh (1796-1820), Tế Tường khảo cứu nhiều sách vở, sưu tập nhiều tư liệu, soạn riêng tân chí, nội dung gồm 12 loại: Hưng kiến, Chi viện, Tự sản, Trụ trì, Pháp tự, Tháp viện, Sơn thủy, Viên đình, Cổ tích, Nghệ văn, Tạp ký, Ngoại kỷ.

TỊNH XÁN 淨 璨 (1600-1658)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Chu, hiệu Phiên Quang, người đời gọi sư là »Phiên Quang Tịnh Xán Thiền sư«, người xứ Kim Lăng (nay là Nam Kinh) Trung Quốc. Lúc trẻ làm đạo sĩ, sau chuyển hướng theo Phật, xuất gia, đến tham học nơi ngài Thụy Bạch Minh Tuyết. Một hôm chợt nghe tiếng trái cây rơi xuống mái ngói, sư liền ngộ, được ngài ấn khả cho nối pháp, thuộc tông Tào Động.

Năm 1646, sư kế tục trụ Biện Sơn. Về già, trụ trì chùa Kim Sơn, Tô Châu, sau đó làm vị Trụ trì đời thứ 5 của chùa Hoa Lâm. Đệ tử nối pháp sư hơn 20 người.

TỊNH VỨC 淨 域

Chỗ thanh tịnh, ý nói cửa Phật, chùa chiền.

Huyền Tế truyện trong TCTT q. 9 ghi: »髫 齓 希 尚、 求 歸 釋 門、 父 母 從 之、 出 依 淨 域。 – Thuở bé sư đã mong mỏi những điều cao thượng, tìm về cửa Phật, cha mẹ thuận cho sư xuất gia nương chốn chùa chiền«.

TỌA 坐

1. Ở, cư trú. Tiết Cửu Phong Kiền thị giả trong NĐHN q. 6 ghi: »無 家 可 坐、 無 世 可 興。 – Không có nhà nào đáng ở, không có đời nào đáng hưng.« 2. Ở vào, nằm ở. Lục Tổ Đại sư Pháp Bảo Đàn Kinh lược tự trong Toàn Đường Văn q. 915 ghi: »吾 高 祖 墳 墓 淨 坐 此 地。

– Phần mộ của cao tổ ta đều nằm ở đất này.«

TỌA CHỦ 坐 主

Có 2 nghĩa:

1. Người chỉ đạo, Trụ trì một tự viện.

2. Trong thiền viện, thường gọi Tọa chủ là vị tăng giảng kinh từ phương xa đến tham vấn. Chương Giang Tây Đạo Nhất Thiền sư trong CĐTĐL q. 6 ghi: »有 一 講 僧 來 問 云： 未 審 禪 宗 傳 持 何 法。 師 卻 問 云： 坐 主 傳 持 何 法？ – Có một vị tăng giảng kinh đến hỏi sư: Chẳng biết Thiền tông truyền dạy pháp gì? Sư hỏi ngược lại: Tọa chủ truyền dạy pháp gì?«.

3. Ở Nhật Bản, chỉ cho người chủ quản một chùa lớn, thông thường do chính phủ bổ nhiệm.

TỌA ĐỊA 坐 地

Ngồi. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi:

»上 堂 云： 諸 方 老 禿 奴。 曲 木 禪 床 上 坐 地。 求 名 求 利。 問 佛 答 佛 問 祖 答 祖。 屙 屎 送 尿 也。 – Lão trọc ở các nơi ngồi pháp tòa, cầu danh cầu lợi, hỏi Phật đáp Phật, hỏi Tổ đáp Tổ chính là đi ỉa đi đái«.

TỌA ĐOẠN 坐 斷 Còn gọi: Tọa phá, Tiệt đoạn, Tiệt trừ. Là quét sạch, cắt đứt. Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư ngữ lục (Đại 47, 479 hạ) ghi: »坐 斷 報 化 佛 頭。 – Quét sạch báo thân Phật và hóa thân Phật«. Tắc 32, Bích Nham lục (Đại 48, 171 trung) 865 TỌA ĐOẠN THIÊN HẠ NHÂN THIỆT ĐẦU 坐 斷 坐 斷 天 下 人 舌 頭 ghi: »十 方 坐 斷 千 眼 頓 開。 一 句 截 流 萬 機 寢 削。 – Mười phương quét sạch ngàn mắt liền mở, một câu có tác dụng chặt đứt tất cả tâm phân biệt vọng tưởng, chấm dứt muôn ngàn tính toán«.

Ngoài ra, chữ »Tọa« còn có nghĩa »Tỏa«.

Hình dung ngăn chặn lời nói vô dụng của người khác, chẳng cho nói bất cứ lời nào, gọi là »Tọa đoạn thiệt đầu«. Miêu tả không cho bất cứ ai phát biểu một lời, gọi là »Tọa đoạn thiên hạ nhân thiệt đầu«. Tắc 13, Bích Nham lục (Đại 48, 153) ghi: »舉 一 明 三

即 且 止。 坐 斷 天 下 人 舌 頭。 作 麼

生 道。 – Việc thông minh lanh lợi tạm gác lại, câu làm líu lưỡi mọi người trong thiên hạ, thì làm sao nói đây?«.

Lại, hình dung ngăn chặn cửa sông trọng yếu từ bờ này (phàm) sang bờ kia (Thánh), cũng tức là biểu thị đoạn tuyệt quan hệ đối đãi: Phàm Thánh, chúng sinh Phật, mê ngộ, tu chứng, gọi là »Tọa đoạn yếu tân bất thông phàm thánh«. Phần Giáp chú, tắc 52, Bích Nham lục (Đại 48, 187 trung) ghi:

»坐 斷 要 津 不 通 凡 聖。 蝦 蜆 螺 蚌 不 足 問。 – Quét sạch địa vị không còn phàm thánh, hạng thiền sinh tầm thường không đáng hỏi đến«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di. TỌA ĐOẠN THIÊN HẠ NHÂN

THIỆT ĐẦU 坐 斷 坐 斷 天 下 人 舌 頭 Làm líu lưỡi người đời. Ý nói chặt đứt con đường suy nghĩ, ngăn chận lời nói của người đời, khiến họ không còn cách nào phát sinh vọng tưởng phân biệt, Không thể dùng lời nói để hiểu rõ và giải thích. Đây là lời khen đối với cơ phong kiệt xuất, lạ lùng. Bích Nham lục tắc 13 ghi: 擧 一 明 三 即 且 止。 坐 斷 天 下 人 舌 頭。 作 麼 生 道。 – Việc thông minh linh lợi tạm gác lại, câu làm líu lưỡi người đời thì làm sao nói đây.«

TỌA KHƯỚC 坐 卻

Chặt đứt, quét sạch, ngăn chận. Tiết La Hán Quế Sâm Thiền sư trong NĐHN q. 8

ghi: »塞 卻 你 眼、 教 你 覷 不 見。 塞 卻 你 耳、 教 你 聽 不 聞。 坐 卻 你 意、 教 你 分 別 不 得。 – Bịt mắt ngươi lại, khiến ngươi nhìn mà chẳng thấy; bịt tai ngươi lại, khiến ngươi lắng mà chẳng nghe; ngăn chận ý của ngươi khiến ngươi không còn phân biệt.«

TỌA THAM 坐 參

Có 2 nghĩa:

1. Tức ngồi thiền trước khi tham, cũng là ngồi thiền lúc xế trưa (từ 2-4 giờ sau giờ

Ngọ). Trong lúc chờ đợi tiểu tham và Vãn tham, mỗi ngày ở nơi Tăng đường ngồi thiền lắng tâm gọi là Tọa tham. Điều Tọa Tham trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh

Quy q. 6 (Đại 48, 1143 trung) ghi: »蓋 古 者 每 晚 必 參 住 持 以 求 開 示、 故 率 眾 齊 集 坐、 待 鼓 鳴 而 往 參 之、 名 曰： 坐參。 – Bởi ngày xưa mỗi chiều phải tham kiến Trụ trì cầu khai thị, nên đại chúng tụ hội lại ngồi chờ đến giờ tham vấn, gọi đó là tọa tham«.

2. Tọa tham: Chỉ cho việc đi các nơi tham thiền.

― Tọa tham bài: Tấm thẻ treo trước Tăng đường, trước liêu của đại chúng trong lúc tọa tham.

TỌA THANG 坐 湯

Tắm nước nóng. Có lớn nhỏ khác biệt:

― Khố ty mời cả đại chúng trong chùa tắm nước nóng vào 4 tiết trong năm, gọi là Đại 866

TOÀN KHÁNH 全 慶

tọa thang.-Vào cuối Hạ, bày ra cho mọi người chấp dịch trong hạ tắm nước nóng, gọi là Tiểu tọa thang. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TỌA THIỀN 坐 禪

Phương thức tu hành của tăng nhân, ngôi kiết gìa tĩnh tâm tư duy. Tiết Nam Nhạc Hoài Nhượng trong NĐHN q. 3 ghi: 開 元 中 有 沙 門 道 一、 ﹝即 馬 祖 也。﹞ 在 衡 嶽 山 常 習 坐 禪。 – Trong niên hiệu Khai Nguyên có sa môn Đạo Nhất, tức là Mã Tổ, ở núi Hành Nhạc thường tập tọa thiền.«

TOÀN CƠ 全 機

Toàn bộ việc quán chiếu và cơ phong nắm lấy thật tướng của sự vật, là thiền cơ thật sự có bản sắc. Bích Nham lục q. 1 ghi: »若

要 見 他 全 機、 除 非 是 一 棒 不 回 頭 底 漢、 牙 如 劍 樹、 口 似 血 盆、 向 言 外 知 歸。 方 有 少 分 相 應。 – Nếu muốn thấy toàn cơ của người khác, thì chỉ có kẻ cương quyết răng như kiếm bén, miệng tợ chậu máu, ở ngoài lời nói mà kiến tính, mới có ít phần tương ưng.«

TOÀN ĐỀ 全 提

Nêu ra hoàn toàn triệt để, đây là thiền cơ được lập bày có tính chất siêu việt ngôn cú nghĩa lý, chỉ thẳng tâm người. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »諸 上 座。 翠 峰 若 也 全 提。 盡 大 地 人。 普 須 結 舌。 – Này các Thượng tọa! Nếu Thúy Phong (pháp hiệu của thiền sư Minh Giác) toàn đề, mọi người trên mặt đất phải câm họng«.

Tiết Nam Phong Vĩnh Trình Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »教 分 三 藏、 直 指 一 心。 或 全 提 而 棒 喝 齊 施、 或 縱 奪 而 賓 主 互 設。 或 金 剛 按 劍、

或 師 子 翻 身。 或 照 用 雷 奔、 或 機 鋒 電 掣。 無 非 剪 除 邪 妄、 開 廓 玄 微。 直 下 明 宗、 到 眞 實 地。 – Giáo chia ra ba tạng, chỉ thẳng nhất tâm. Hoặc nêu ra triệt để mà bày ra đánh và hét, hoặc túng đoạt mà đặt ra chủ khách. Hoặc vỗ kiếm Kim Cang, hoặc sư tử chuyển mình.

Hoặc chiếu dụng như sấm rền, hoặc cơ phong như chớp giật. Tất cả đều nhằm trừ sạch tà vọng, mở rộng huyền vi, liền đó thấu rõ tông, đến được chỗ chân thật«.

TOÀN ĐỀ CHÍNH LỆNH 全 提 正 令

Sự gợi ý hoàn toàn triệt để, giáo pháp chính tông bản sắc, chỉ cách truyền trao tâm ấn đặc biệt của nhà thiền. Vô Môn Quan ghi: »狗 子 佛 性、 全 提 正 令、 纔 涉 有 無、 喪 身 失 命。 – Công án ›Con chó có Phật tính‹ là sự gợi ý hoàn toàn triệt để, giáo pháp chính tông bản sắc, vừa dính vào hữu vô liền vùi thây mất mạng.«

TOÀN ĐỀ NHẤT CÚ 全 提 一 句

Lời nói gợi ý thiền pháp hoàn toàn triệt để.

Đây là lời nói siêu việt ngôn ngữ nghĩa lý. Tiết Cổ Sơn An Vĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »到 這 裡 假 饒 見機 而 變、 不 犯 鋒 鋩、 全 身 獨 脫、 猶 涉 泥 水。 祇 如 本 分 全 提 一 句、 又 作 麼 生 道 ？ – Đến nơi đây dù cho tùy cơ ứng biến, chẳng chạm mũi nhọn, toàn thân ngộ nhập cũng còn vướng mắc ngôn từ nghĩa lý. Ngay như lời nói gợi ý thiền pháp hoàn toàn triệt để siêu thoát sinh tử, lại làm sao nói?« TOÀN KHÁNH 全 慶 Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư 867

TOÀN KHẲNG 全 肯

Đạo Dung, tổ khai sơn Chân Như Thiền Tự trên núi Vân Cư. Khoảng niên hiệu Nguyên Hòa (806-820) đời Đường, sư từng phụ giúp ngài Đạo Dung khai sáng thiền viện Vân Cư, có công hơn hết. Sau khi Đạo Dung tịch, sư kế vị và chủ trì mọi việc trong thiền viện. Khoảng giữa 2 niên hiệu Thái Hòa và Khai Thành (827-840) đời Đường, sư có cống hiến rất lớn vào việc củng cố và phát triển thiền viện Vân

Cư.

TOÀN KHẲNG 全 肯 Thiền tăng đời Tống. Sư đến tham vấn Quốc sư Đức Thiều; Đức Thiều biết được pháp danh của sư là Toàn Khẳng, nên hỏi:

Chấp nhận (khẳng) cái gì? Sư lập tức lãnh ngộ, nối pháp Ngài, thuộc tông Pháp Nhãn.

Khi ra hoằng pháp sư trụ chùa Trí Giả ở

Vụ Châu (nay là huyện Kim Hoa tỉnh Chiết Giang). Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-983), sư chợt đem chức Trụ trì giao lại cho đệ tử là Kế Trung rồi thị tịch.

TOÀN KHOÁT 全 豁 (828-887)

Thiền tăng đời Đuờng, họ Kha, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc. Thuở nhỏ sư lễ Thanh Nguyên Huyên Công, sau khi thụ giới cụ túc, sư trụ Bảo Thọ Tự ở Trường An học tập các bộ kinh luật, dạo khắp các thiền uyển, kết bạn cùng Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Khâm Sơn Văn Thúy. Sư yết kiến Đức Sơn Tuyên Giám và nối pháp ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Nham Đầu ở Ngạc Châu (nay là huyện Vũ Xương tỉnh Hồ Bắc) hoằng truyền Thiền tông, thiền tăng khắp nơi kéo đến. Lúc mất sư được ban hiệu: Thanh Nghiêm Đại Sư.

TOÀN NHẤT 全 一

Hiệu của Thiền tăng Chí Ôn đời Nguyên.

X. Chí Ôn.

TOÀN PHÓ 全 怤 (882-947)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hà, tự Lai Thế người xứ Côn Sơn (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Thuở bé sư nghe các thiền hội thạnh hành liền xin xuất gia nơi Đại sư Thanh Bình ở Giang Hạ (nay là huyện Vũ Xương tỉnh Hồ Bắc). Sau sư đến Ngưỡng Sơn Nam Tháp ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân tỉnh Giang Tây) yết kiến Thiền sư Quang Dũng, đối đáp qua lại, sư khế ngộ sâu cơ của Ngưỡng Sơn, nối pháp ngài, thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư trụ Thiền viện Ứng Quốc ở An Phúc Lô Lăng (nay thuộc Giang Tây), sau đó dời về viện Thanh Hóa núi Vân Phong ở Việt Châu.

Ngô Việt Trung Hiến Vương ban cho sư tử y phương bào nhưng sư từ chối chẳng nhận, vua liền đổi ban cho nạp y và ban cho hiệu »Thuần Nhất Thiền sư«. TOÀN TÂN THỊ CHỦ, TOÀN CHỦ THỊ TÂN 全 賓 是 主、 全 主 是 賓 Toàn khách là chủ, toàn chủ là khách. Khách và chủ vốn là những gì đối đãi, nhưng theo sự xem xét toàn bộ, theo nhãn quang soi thấu toàn bộ của nhà thiền thì không có gì phân biệt và đối lập, vì thế khách tức là chủ, chủ tức là khách. Mật Am ngữ lục ghi: »全 賓 是 主、 全 主 是 賓。 賓 主 交 參。 通 同 和 氣。 – Toàn khách là chủ, toàn chủ là khách, khách chủ xen nhau, có không khí hòa thuận.«

TOÀN THẤT 全 室

Hiệu của Thiền tăng Tông Lặc đời Minh. X. Tông Lặc. 868

TÔ CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ 穌 州 開 元 寺

TOÀN THỂ 全 體

Xem xét và nắm lấy toàn bộ thực tướng sự vật. Là việc làm siêu việt chỗ nơi, số lượng, không có phân biệt đối lập, là cảnh giới của người tu thiền. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »十 方 空 索 索、 全 體 露 堂 堂。 貪 瞋 癡 從 那 裡 得 來？ 戒 定 慧 向 何 處 安 著？ – Mười phương trống hoang hoác, toàn thể hiện rành rành, tham sân si từ đâu đến được? Giới định huệ nhằm chỗ nào sắp đặt?« TOÀN VỌNG TỨC CHÂN, TOÀN

PHÀM TỨC THÁNH 全 妄 即 眞、

全 凡 即 聖 Ý nói từ trên tổng thể mà xem xét và nắm lấy thực tướng sự vật, tức không phân biệt, không đối lập, vọng tức là chân, phàm tức là thánh. Phạm Kỳ ngữ lục q. 7 ghi: »諸 佛

出 世、 祖 師 西 來、 全 妄 即 眞、 全 凡 即 聖。 – Chư Phật xuất hiện ở đời, Tổ sư từ Ấn Độ sang, từ trên tổng thể mà xem xét và nắm lấy thực tướng sự vật thì vọng tức là chân, phàm tức là thánh.«

TOẢN CỐ CHỈ 鑽 故 紙

Dùi giấy cũ. Chế giễu những vị tăng chỉ biết một bề dùi mài kinh điển mà không biết cầu ngộ. Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư ngữ lục q. 27 (Đại 47, 928 trung) ghi: »杜 門 壁 觀、 此 息 心 良 藥 也； 若 更 鑽 故 紙、 定 引 起 藏 識 中 無 始 時 來 生 死 根 苗。 – Đóng cửa ngó vách, đây là thuốc hay để dứt vọng tâm… Nếu chỉ dùi mài kinh sách thì ắt dẫn khởi mầm mống sinh tử từ vô thỉ đến nay trong tàng thức«.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TÔ CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ 穌 州 開 元 寺 Ở phố Đông Đại trong Bàn Môn, thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Xây dựng vào khoảng niên hiệu Xích Ô (238-251) đời Đông Ngô thời Tam Quốc, ban đầu gọi »Thông Huyền Tự«. Niên hiệu Khai Nguyên thứ 26 (738) đời Đường đổi tên là »Khai Nguyên Tự«, sau đó bị phá hủy. Niên hiệu Bảo Đại thứ 2 (925) đời Ngô Việt, Ngô Việt Vương Tiền Lưu xây dựng lại trên nền hiện nay. Qua ba đời Tống Nguyên Minh lần lượt xây cất thêm Thiên vương điện, Đại điện,Thạch Phật điện, Giới đàn, Địa Tạng điện, Tây phương điện, Tàng kinh các (Vô lương điện),Vạn Phật các. Những vị cao tăng Thiền tông trụ chùa này qua nhiều đời có Ấn Tông, Kinh Khê Trạm Nhiên, Trường Khánh Huệ Lăng, Hoàng Long Sở Nam, Thanh Lương Trừng Quán, Từ Vân Tuân Thức. Niên hiệu Hàm Phong thứ 10 (1860) đời Thanh chùa lại bị chiến tranh phá hủy, chỉ còn Tàng kinh các. Gác kinh này chọn dùng kết cấu gạch theo kiểu vòm cuốn, không dùng tấc gỗ cho nên tục gọi »Vô Lương Điện« (Điện không có xà). Gác được xây vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 46 (1618) đời Minh, theo kiểu lâu các hai tầng, rộng 7 gian, mái chồng đỉnh yết sơn. Chính giữa lâu các có khung trang trí trên trần nhà hình bát giác bằng gạch tinh xảo đẹp đẽ, bốn vách đều có khảm thạch khắc »Phạm Võng Kinh«, »Hoa Nghiêm Kinh« đời Minh. Mặt tường ngoài điện trên dưới đều có mở ra 5 cửa vòm, cột sát tường hình bán nguyệt và tòa Ti di khắc đá. Dưới mái điện thòng xuống liên trụ, tước thế, hoa bản, ngạch phương, đấu củng làm bằng gạch, 869

TÔ THỨC 蘇 軾 (1037-1101)

tất cả hình dáng và cấu tạo đều mô phỏng theo kết cấu gỗ. Tầng hai lan can tòa bằng khắc bằng gạch tinh tế, đồ án trang nhã. Đỉnh nhà độ nghiêng không lớn, mái sát biên và bốn góc hơi vểnh ngược lên trời cho người cảm giác vừa vững vàng vừa lung linh. Năm 1977 trong khi dỡ bỏ bình phòng ở gần đó phát hiện một hòm đá, trong chứa một bộ »Khai Nguyên Tự Chí«ghi chép tường tận lịch sử chùa Khai

Nguyên.

TÔ THỨC 蘇 軾 (1037-1101)

Cư sĩ đời Tống, tự Tử Chiêm, hiệu Đông Pha Cư Sĩ, người My Sơn (nay thuộc Tứ Xuyên) Trung Quốc. Niên hiệu Gia Hựu nguyên niên (1056) ông đỗ Tiến sĩ. Nhiều lần giữ chức quan địa phương, có khiếu về chính trị. Về sau ông làm quan đến Lễ bộ Thượng thư kiêm Đoan minh điện Hàn lâm thị độc Lưỡng học sĩ. Lúc tuổi già bị giáng chức làm quan ở Đam Châu. Tô Thức lúc trẻ không tin Phật, sau do chính trị không được như ý, mới tìm đến Phật giáo để an ủi tinh thần. Ông nghiên cứu sâu xa các kinh Lăng Già, Hoa Nghiêm, A-di-đà. Làm bạn với các vị tăng như Khế Tung, Huệ Biện…

thích bàn về Tam giáo hợp nhất. Ông là nhân vật đại biểu phái Thục học chủ trương dung hợp Tam giáo đương thời.

Người đời sau biên tập thành sách là

»Đông Pha Thiền Hỉ tập«.

TÔ TRIỆT 蘇 轍 (1039-1112)

Cư sĩ đời Tống, tự Tử Do, hiệu Dĩnh Tân Di Lão, người My Sơn (nay thuộc Tứ Xuyên) Trung Quốc. Lần lượt làm quan Hữu tư giám, Trung thư xá nhân, Hộ bộ Thị lang, Hàn lâm học sĩ Tri chế cáo, Ngự sử trung thừa. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 6 (1091) giữ chức Thượng thư hữu thừa, năm sau lên chức Môn hạ thị lang. Khi vua Triết Tông thân chính, ông xuống chức làm Tri phủ Nhữ Châu. Thời vua Huy Tông được đề cử chức Cung quan. Tại Quân Châu (nay là Cao An, Giang Tây) khi giám sát thuế muối, rượu, ông giao du với Thiền sư Hoàng Bá Đạo Toàn, Đạo Toàn khuyên ông tham thiền. Sau đó yết kiến Thiền sư Thượng Lam Thuận được tỉnh ngộ. Từ đây ông thường giao du với tăng nhân, hay lưu lại chùa vài tháng không về. Ông là nhân vật trọng yếu phái Thục học, chủ trương Tam giáo hợp nhất.

Tác phẩm: Loan Thành tập, Lão Tử Giải.

TÔ UYÊN LÔI 蘇 渊 雷 (1908-?)

Học giả Phật giáo hiện đại. Còn có tên

Trọng Tường, người Bình Dương, Chiết Giang Trung Quốc. Năm 1926 ông tốt nghiệp Trường Sư phạm thứ 10 xây dựng ở

Chiết Giang. Từng giữ chức giáo sư kiêm Tổng Vụ trưởng Trường Trung Hoa Công Thương Chuyên Khoa. Sau giải phóng, lần lượt giữ chức Chuyên viên Bộ Kế hoạch thuộc Hoa Đông Tài ủy hội, Phó Hội trưởng Hiệp hội Phật giáo thành phố Thượng Hải, hiện đang là giáo sư Sở Nghiên cứu sử học Trung Quốc thuộc Đại học Sư phạm Hoa Đông. Ông hiệu điểm »Ngũ Đăng Hội Nguyên«, trước tác các luận văn »Thiền tông Sử Lược«. »Đăng Lục dữ Ngũ Đăng Hội Nguyên«…

TỐ QUỶ QUÁI 做 鬼 怪

Làm những việc quỷ quái để mê hoặc người khác khiến cho họ mất sáng suốt, lầm lẫn. Mật Am ngữ lục ghi: »有 箇 不 識 好 惡 漢。 。。 復 回 熊 耳 峰 前。 做 許 多 鬼 怪。 – Có một gã chẳng biết tốt 870

TỔ ĐĂNG 祖 燈

xấu… trở về trước núi Hùng Nhĩ làm nhiều việc quỷ quái để mê hoặc người khác«.

TỔ ẤN 祖 印

Gọi đủ: Tổ sư tâm ấn. Thiền pháp của Tổ sư Thiền tông được truyền thừa thông qua phương thức tâm thầy in sang tâm trò. Mật Am ngữ lục ghi: »祖 師 心 印。 不 涉 言 詮。 問 訊 燒 香。 早 成 多 事。 行 棒 行 喝。 開 眼 尿 床。 舉 古 舉 今。 泥 中 洗 土。 – Tâm ấn Tổ sư không dính líu đến ngôn thuyên. Vái chào, thắp hương đã thành phiền phức. Sử dụng phương pháp đánh hét cũng là mở mắt mà đái dầm. Nêu xưa bày nay giống như rửa đất trong bùn«.

TỔ ẤN MẬT HOẰNG 祖 印 密 弘 (1735-1835) Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 36, nối pháp Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư họ Nguyễn, quê ở huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định, Trung Việt. Lúc 15 tuổi, sư từ Bình Định vào Gia

Định, tu hành ở chùa Đại Giác, tại Đại phố Đồng Nai, huyện Phúc Long, dinh Trấn Biên (nay là cù lao Phố, xã Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa tỉnh Đồng Nai). Năm 1773, sư được cử làm Trụ trì chùa này.

Khoảng thời gian 1778-1801, Nguyễn Vương có người con gái tên Ngọc Anh xin xuất gia thụ giới với thiền sư Mật Hoằng, nên khi thống nhất đất nước Nguyễn Vương ra lệnh quan địa phương trùng tu lại chùa Đại Giác, cho Tượng binh đem voi đến dậm nền chùa. Do đó, chùa này còn có tên là chùa Tượng. Năm Gia Long thứ 14 (1815) vua xuống chiếu triệu sư về kinh đô Huế, phong chức Tăng cang chùa Thiên Mụ, đồng thời thỉnh vào nội cung thuyết pháp cho Hoàng gia. Năm 1817, sư được sắc trụ trì chùa Quốc Ân và trùng tu lại chùa. Năm 1820, sư trùng tu lại chùa Thập Tháp-Di Đà ở Bình định, tổ đình của phái thiền Lâm Tế Đàng Trong do Tổ Nguyên Thiều thành lập. Năm 1835, sư thị tịch tại chùa Quốc Ân (Huế) thọ 101 tuổi, đồ chùng lập tháp thờ ở bên hông chùa. Theo:

LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

TỔ ẤN THIỀN SƯ 祖 印 禪 師

1. Hiệu của Thiền tăng Hành Lâm, đời Ngũ Đại X. Hạnh Lâm. 2. Hiệu của Thiền tăng Cư Nột đời Tống, do Tống Nhân Tông ban cho. X. Cư Nột.

TỔ ẤN TRÙNG QUANG 祖 印 重 光

Thiền pháp của Tổ sư rạng ngời và được nối tiếp nhau mãi mãi như ánh sáng trùng điệp của mặt trời, mặt trăng. Trong bài phục nguyện có ghi: »宗 風 永 振、 祖 印 重 光、 佛 日 增 輝、 法 輪 常 轉。 – Thiền tông được hưng thịnh dài lâu, Thiền pháp của Tổ sư rạng ngời và được tiếp nối nhau không dứt. Mặt trời trí huệ càng thêm rực rỡ, bánh xe chính pháp lăn mãi không ngừng«.

TỔ ĐẠO 祖 道

Đạo pháp Thiền tông. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »若 以 世 諦 觀 之。 曹 山 合 喫 二 十 棒。 若 以 祖 道 觀 之。 白 雲 合 喫 二 十 棒。 – Nếu đem thế đế xem xét việc này, thì Tào Sơn đáng ăn hai mươi gậy; nếu dùng đạo pháp Thiền tông xem xét việc này thì Bạch Vân đáng ăn hai mươi gậy.« TỔ ĐĂNG 祖 燈 Đèn tổ, dụ cho thiền pháp mà Tổ sư truyền nhau. Bài thơ »Nhân việc đề ở chùa Cứu 871

TỔ ĐĂNG ĐẠI THỐNG

Lan của Huyền Quang (Thiền sư Việt Nam) ghi:

德 薄 常 慚 繼 祖 燈 空 教 寒 拾 起 冤 憎 爭 如 逐 伴 歸 山 去

疊 嶂 重 巒 萬 萬 層 »Đức bạc thường tàm nối Tổ đăng Không giao Hàn Thập khởi oan tăng Tranh như trục bạn quy sơn khứ Điệp chướng trùng loan vạn vạn tầng«.

»Đức mỏng thẹn mình nối Tổ đăng Luống cho Hàn Thập dấy hờn căm Chi bằng theo bạn về non quách Muôn lớp non xanh chất chập chùng«.

TỔ ĐĂNG ĐẠI THỐNG Đăng lục, 98 quyển, quyển thủ phụ »Tổ Đăng Biện Ngoa« 2 quyển, do Tịnh Phù soạn vào đời Thanh. Tác giả chủ trương hễ là thiền tăng thì đều thuộc pháp hệ Bồ-đề

Đạt-ma, nên phế bỏ những tên gọi »dưới Thanh Nguyên«, »dưới Nam Nhạc« mà tất cả đều quy về hệ thống Thiếu Lâm. Sách này do tham khảo các sách Truyền đăng lục, sử truyện mà biên tập thành. Ghi lại sự truyền thừa từ Đạt-ma đến Thiếu Lâm đời thứ 40, không luận là ẩn hay hiển, nhất loạt đều không dùng bàng (phụ) hay chính để phân chia, Trong ấy sự trao truyền giữa thầy trò được gạn lọc từ gốc ngọn, chính xác không cho đồ giả lẫn lộn; thế hệ biên niên nối tiếp nhau san sát và có thứ tự lớp lang.

TỔ ĐÌNH 祖 庭

Hiệu của Thiền tăng Cổ Chuyết sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh. X. Cổ Chuyết.

TỔ ĐÌNH KIỀM CHÙY LỤC 祖 庭

鉗 錐 錄 Lục, 2 quyển, do Phí Ẩn Thông Dung viết vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 745. Tác giả sưu tập các ngữ yếu rèn luyện người học đạo của các thiền sư: Linh Nguyên Duy Thanh, Hối Am Di Quang, Đại Huệ Tông Cảo… gồm trên 50 điều, cùng kể thêm kiến giải của mình.

TỔ ĐÌNH SỰ UYỂN 祖 庭 事 苑

Sách, 8 quyển, do Mục Am Thiện Khanh soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 113, trang 1. Nội dung gồm có:

ngữ lục của các vị thiền sư như: Vân Môn Văn Yển, Tuyết Đậu Trọng Hiển cùng phần giải thích ngữ nghĩa khó hiểu, nêu lên những điển cố mà các ngữ lục này dùng và đính chính những chữ bị sót mất, tổng cộng có hơn 2.400 điều. Đây là quyển từ điển trong thiền lâm thời xưa giúp cho người sơ học tra cứu. Quyển thủ có lời tựa của Pháp Anh, kể lại lý do làm sách này.

Quyển cuối có lời bạt của Tiết độ sứ Kiến Võ Quân vào niên hiệu Đại Quan thứ 2

(1108) đời Tống, lời bạt khi in lại của Tỳ-kheo Sư Giám vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 24 (1154), còn có lời hậu tựa của Tỳ- kheo Tử Vân ở chùa Ngọc Luật viết cùng năm.

TỔ ĐƯỜNG 祖 堂

Ngôi điện đường trong thiền viện có an trí, thờ phượng đức Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma. Minh

Giác ngữ lục q. 1 ghi: »師 乃 頌 云。 太 阿 橫 按 祖 堂 寒。 千 里 應 須 息 萬 端。 莫 待 冷 光 輕 閃 爍。 復 云 看 看。 便 下 座。 – Sư liền tụng rằng: Lúc cầm ngang cây kiếm Thái A thì cả Tổ đường lạnh lẽo. Nơi ngàn dặm cần phải chặt đứt muôn mối. Đừng đợi ánh sáng 872

TỔ KHÂM 祖 欽 (1204-1287)

lạnh toát ra nơi cây kiếm mà xem thường tia chớp từ lò rèn. Lại bảo: Xem! Xem! Rồi bước xuống tòa.«

TỔ ĐƯỜNG SƠN 祖 堂 山

Ở núi Ngưu Đầu Nam Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Chu vi 20km, cao khoảng 300m. Niên hiệu Đại Minh thứ 3 (459) đời Nam Tống, nơi núi Nam Sơn xây chùa U Thê cho nên còn gọi »U Thê Sơn«. Đầu năm Trinh Quán (627- 649) đời Đường Thiền sư Pháp Dung đắc đạo tại núi này, làm Tổ sư tông Ngưu Đầu, nên đổi tên »Tổ Đường Sơn«. Có những thắng cảnh như Phục hổ động, Tượng tị động, Thần xà động,Tức tuyền, Trường canh tuyền, Thái Bạch tuyền, Phi Lai thạch. Hang đá phía nam tương truyền là nơi Thiền sư Pháp Dung nhập định, có truyền thuyết trăm chim hiến hoa cho nên được gọi là »Hiến Hoa Nham«.

TỔ ĐƯỜNG TẬP 祖 堂 集

Đăng lục, 20 quyển, do 2 ngài: Thích Tịnh và Thích Quân viết. Vào niên hiệu Bảo Đại thứ 10 (952) thời Nam Đường thì biên thành. Sách này vốn có 1 quyển, người sau chia ra 20 quyển. Nội dung ghi lại sự tích chủ yếu trong cuộc đời và ngữ lục ứng đối của Phật Tổ và thiền sư kể từ ngài Ca-diếp đến cuối đời Đường đầu đời Ngũ Đại, gồm 256 vị. Đây là 1 quyển sách nói về lịch sử Thiền tông được hoàn thành sớm hơn bộ »Cảnh Đức Truyền Đăng lục« độ nửa thế kỷ, có giá trị sử liệu rất cao. Thể lệ biên tập của nó có ảnh hưởng rất lớn đối với các quyển Đăng lục đời sau. Tổ Đường tập ở Trung Quốc đã thất truyền, nhưng vào đời Tống nó được truyền sang Cao Ly nên bản hiện còn là do Cao Ly khắc bản vào đời Cao Tông (1245). Về sau, nó được truyền vào Nhật Bản, bản ảnh ấn do nhà xuất bản

Trung Văn ở Kyoto, xuất bản vào năm

1972.

TỔ ĐƯỜNG TỰ 祖 堂 寺

X. U Thê Tự.

TỔ GIÁM 祖 鍳 (?-1206)

Thiền tăng đời Tống, họ Từ, tự Hội Đường, người xứ Mân Trung, Trung Quốc.

Sư vào núi Chung Sơn dưới Chân Môn cạo tóc rồi đến tham học nơi ngài Hạt Đường Viễn. Sau đó sư trở về Mân, tham lễ Thiền sư Càn Nguyên Dĩnh được khai ngộ, nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa: Tư Phúc, Thừa Thiên, Quang

Hiếu, trụ chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn 7 năm rồi tịch.

TỔ HÙNG 祖 雄 (1285-1365)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Viễn Khê

Tổ Hùng. Niên hiệu Đại Đức thứ 6 (1302)

sang nhà Nguyên (Trung Quốc) lên núi Thiên Mục, sư theo học với Thiền sư Trung Phong Diệu 7 năm, được truyền tâm ấn, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Diên

Hựu thứ 3 (1316) sư trở về nước khai sáng chùa Cao Thanh.

TỔ KHÂM 祖 欽 (1204-1287)

Thiền tăng cuối đời Tống đầu đời Nguyên, họ Tổ, hiệu Tuyết Nham người đời gọi là »Tuyết Nham Tổ Khâm Thiền sư«. Người Vụ Châu (Kim Hoa, Chiết Giang), một thuyết nói là người Chương Châu (Chương Phố, Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 5 tuổi làm sa-di, 16 tuổi được độ, 18 tuổi vân du khắp nơi, trước sau tham yết Đoản Bồng 873

TỔ LỆNH 祖 令

Viễn chùa Song Lâm, Diệu Phong Chi Thiện, Diệt Ông Văn Lễ chùa Tịnh Từ, song đều không khế ngộ. Lại đến Kính Sơn tham kiến Vô Chuẩn Sư Phạm, thấy cây bách cổ ở núi Thiên Mục mà đại ngộ, được Sư Phạm ấn khả nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Đời Tống, niên hiệu Bảo Hựu thứ 1 (1253) khi ra hoằng pháp trụ trì chùa Long Hưng, Đàm Châu (Trường Sa, Hồ Nam), lần lượt trụ chùa Đạo Lâm ở Sơn Tây, Phật Nhật Thiền tự ở Nam Minh (Chiết Giang), Hộ Thánh Thiền Tự, Quang Hiếu Thiền Tự ở Tiên Cư (Chiết Giang). Đời Tống niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 (1269) trụ trì Ngưỡng Sơn Thiền Tự ở Viên Châu (Nghi Xuân, Giang Tây) danh tiếng càng vang dội. Đến đời

Nguyên, bởi niên lạp đều cao nên vua Nguyên Thế Tổ càng kính trọng sư hơn, ban tử y. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 24 (1287) sư thị tịch, hưởng thọ hơn 70 tuổi.

Đệ tử nối pháp có Nguyên Diệu v.v… Tác phẩm: Tuyết Nham Hòa thượng ngữ lục 4 quyển.

TỔ LỆNH 祖 令 Thiền cơ, nhân duyên cơ ngữ của Tổ sư Thiền tông. Tiết Tư Thọ Ni Diệu Tổng trong NĐHN q. 20 ghi: »宗 乘 一 唱、 三 藏 絕 詮。 祖 令 當 行、 十 方 坐 斷。 – Thiền tông một phen cất tiếng thì hàng Giáo tông phải bặt lời. Một khi Tổ lệnh đang được thi hành thì mười phương khoáng đãng.«

TỔ MINH 祖 銘

Thiền tăng đời Minh, họ Ứng, tự Cổ Đảnh, hiệu Huệ Tính, người xứ Phụng Hóa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư yết kiến Thiền sư Hạnh Đoan, được ngài sai làm ký thất. Sư để tâm nơi Phật thừa, nghiên cứu huyền chỉ và được ấn chứng, thuộc tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp sư trụ Xương Quốc Long Giáo Tự, tìm người để trụ trì chùa Kính Sơn ở Hàng Châu. Khi lâm chung, sư có viết bài kệ:

生 死 純 眞、 太 虛 純 滿。 »Sinh tử thuần chân

Thái hư thuần mãn«.

Lúc mất, Sư được 79 tuổi.

TỔ NĂNG 祖 能 (1326-1396)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Đại Chuyết Tổ Năng. Niên hiệu Chí Chính thứ 2 (1342) sang nhà Nguyên (Trung Quốc) sư đến Phúc Châu tham kiến Vô Ngôn Tuyên,

Đông Dương Huy. Sau đến núi Thiên Mục tham kiến Thiền sư Đức Nhiên mà đắc pháp, đời thứ 26 hệ Nam Nhạc, đời thứ 9 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Chí

Chính thứ 11 (1351) trở về nước, người theo học rất đông.

TỔ NGUYÊN 祖 元 (1226-1286)

Thiền tăng đời Tống, họ Hứa, tự Liễu Nguyên, biệt hiệu Vô Học, người huyện Ngân (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 13 tuổi sư theo Bắc Giản Cư Giản chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu cạo tóc xuất gia, theo hầu 5 năm rồi đến Kính Sơn yết kiến Vô Chuẩn Sư Phạm nỗ lực tham cứu 5 năm. Sau khi Vô Chuẩn tịch, sư lần lượt tham kiến Thạch Khê Tâm Nguyệt chùa Linh Ẩn, Yển Khê Quảng Văn núi Dục Vương, Hư Đường Trí Ngu, sau đó trở về quê trụ 2 năm. Một hôm sư lên thềm giếng kéo nước, xoay con lăn liền khai ngộ. Tháng 10 niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 (1269) sư trụ trì chùa Chân Như ở Thai Châu (Lâm Hải, Chiết Giang). Niên hiệu Đức Hựu thứ 1 874

TỔ SƯ 祖 師

(1275) quân Nguyên đến, sư phải lánh nạn ở chùa Năng Nhân ở Ôn Châu (Chiết Giang). Niên hiệu Cảnh Viêm thứ 2 (1277)

trở lại Tứ Minh đến núi Thiên Đồng tham kiến Hoàn Khê Duy Nhất, giữ chức Đệ nhất tọa. Niên hiệu Tường Hưng thứ 2 (1279) Bắc Điều Thời Tông Nhật Bản sai hai vị sư Đức Thuyên và Tông Anh thỉnh Tổ Nguyên sang Nhật Bản. Mùa thu niên hiệu Hoằng An thứ 2 (1279) sư đến Liêm Thương trụ chùa Kiến Trường. Về sau Bắc Điều Thời Tông xây cất chùa Viên Giác ở Liêm Thương thỉnh sư làm Tổ khai sơn thứ nhất. Sắc thụy »Phật Quang Thiền sư«, »Viên Mãn Thường Chiếu Quốc Sư«. Pháp hệ của Sư được gọi là »Phật Quang Phái«, là 1 trong 24 phái Thiền tông Nhật Bản.

TỔ PHÁP 祖 法

Thiền pháp, đạo pháp của Tổ sư. Thần Hội truyện trong TCTT q. 8 ghi: »會 （指 神 會） 也 稟 祖 法 則 有 餘、 行 化 行 則 不 足。 – Hội (chỉ Thần Hội) có thừa năng khiếu về đạo pháp của Tổ sư, chỉ là chẳng đủ.«

TỔ PHONG

Dụ chỉ Thiền tông, Thiền pháp truyền bá khắp nơi giống như gió nơi nào cũng thổi đến được. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi:

»進 退 全 機 變、 從 行 振 祖 風。 – Tiến thoái đủ cơ phong biến hóa, cầm cân nẩy mực làm hưng thạnh Thiền tông.«

TỔ PHỤ ĐIỀN VIÊN 祖 父 田 園

Còn gọi: Tự gia điền viên. Ruộng vườn của ông cha ta. Thiền tông dùng từ này để chỉ Phật tính, tự tâm. Bài thơ »Trú miên« của Huyền Quang (Thiền sư Việt Nam) ghi: 祖 父 田 園 任 自 鋤 千 青 盤 屈 繞 吾 盧 木 犀 窻 外 千 鳩 寂 一 枕 清 風 晝 夢 餘 »Tổ phụ điền viên nhậm tự sừ Thiên thanh bàn khuất nhậm ngô lư Mộc tê song ngoại thiên cưu tịch Nhất chẩm thanh phong trú mộng dư«.

»Tự tay cày cấy ruộng cha ông Ruộng vườn, non biếc khắp bao quanh Ngoài song cửa gỗ chim im tiếng

Gió mát, ban trưa đánh giấc nồng«.

TỔ SƯ 祖 師 1. Các bậc Thầy của các Tông phái, có đủ năng lực truyền pháp cho đệ tử, dựng lập đường lối tu hành rõ ràng, hóa độ được nhiều người. Chẳng hạn như:

― Bồ-đề Đạt-ma là Tông tổ của Thiền tông Trung Quốc.

2. Người được truyền tâm ấn từ một thiền sư đắc đạo rồi lập ra một phái có cách tiếp hóa người học rất đặc biệt. Người này được gọi là Phái tổ. Chẳng hạn:

― Thiền sư Nghĩa Huyền là Phái tổ của tông Lâm Tế, thường tiếp hóa người bằng tiếng hét.

― Thiền sư Lương Giới là Phái tổ của tông Tào Động, thường tiếp hóa người học bằng Ngũ vị Quân Thần.

Tắc »Hiểu Thông Tài Tùng« trong Thiền Uyển Mông Cầu ghi: 語 言 渾 不 滯、 高 躡 祖 師 蹤 夜 坐 連 雲 石、 晝 栽 帶 雨 松 »Ngữ ngôn hồn bất trệ Cao niếp tổ sư tung

Dạ tọa liên vân thạch Trú tài đái vũ tùng«.

»Chẳng kẹt vào lời nói Noi theo dấu Tổ sư Đêm ngồi (tòa) đá mây kết 875

TỔ SƯ BA TỴ 祖 師 巴 鼻

Ngày trồng tùng đẫm mưa«.

TỔ SƯ BA TỴ 祖 師 巴 鼻 Chỉ đạo pháp, cơ phong của Tổ sư Thiền tông. Tiết Ngọc Tuyền Tông Liễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »今 時 人 不 能 一 徑 徹 證 根 源、 祇 以 語 言 文 字 而 爲 至 道。 一 句 來、 一 句 去、 喚 作 禪 道、 喚 作 向 上 向 下、 謂 之 菩 提 涅 槃、 謂 之 祖 師 巴 鼻。 – Hôm nay mọi người không thể triệt để chứng nhập cội nguồn, chỉ cho ngôn ngữ văn tự là chí đạo.

Nói tới nói lui cho đó là thiền đạo, Gọi việc hướng thượng hướng hạ là Bồ-đề Niết-bàn, là cơ phong của Tổ sư Thiền tông.«

TỔ SƯ QUAN 祖 師 關

Còn gọi: Tổ sư quan liệt. Cửa ải lãnh ngộ thiền cơ Tổ sư, cửa ải lãnh ngộ thiền pháp.

Quan (cửa ải) dụ cho thiền cơ kín đáo, huyền diệu, chẳng dễ ngộ nhận. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »不 識 曲 彔 樹。 爭 解 喫 果 子。 不 過 祖 師 關。 – Chẳng biết cây khúc lục, đâu biết nếm trái của nó.

Chẳng qua cửa ải lãnh ngộ thiền cơ Tổ sư, đâu biết đối địch sinh tử? Thế nào là cửa ải lãnh ngộ thiền cơ Tổ sư?«

TỔ SƯ TÂY LAI Ý 祖 師 西 來 意

Còn gọi: Tây lai Tổ sư ý, Tây lai ý, Tổ ý.

Cùng với cụm từ »Đại ý Phật pháp« đều biểu thị áo nghĩa của Phật pháp, chỉ ý của Thiền lý. Ngài Bồ-đề Đạt-ma, Sơ Tổ Thiền tông, từ Ấn Độ đến Trung Quốc hoằng truyền thiền pháp. Các thiền tăng đời sau dùng sự kiện này đặt thành câu hỏi »Tổ sư Tây lai ý?« để thưa hỏi các bậc thiền sư, mong các Ngài chỉ dạy, giúp mình khai ngộ. Tham Thiền Kệ trong Thiền Tịnh Hợp

Yếu của thiền sư Phương Tụ Thành ghi: 參 禪 第 一、 祖 意 歷 歷 瞬 目 揚 眉、 擬 議 不 及 »Tham thiền đệ nhất Tổ ý lịch lịch Thuấn mục dương my Nghĩ nghị bất cập«.

»Pháp tham thiền bậc nhất Ý tổ rất rõ ràng Chớp mắt cùng nhướng mày Do dự thì chẳng kịp«.

Chương Đạo Khuông Thiền sư trong CĐTĐL q. 21 ghi: »問： 如 何 是 西 來 意？ 師 曰： 蚊 子 上 鐵 牛。 – Tăng hỏi: Thế nào là ý chỉ của Thiền tông? Sư đáp: con muỗi đáp tren mình con trâu sắt«.

TỔ SƯ THIỀN 祖 師 禪

Thiền pháp không có thứ bậc, xông thẳng vào bản thể Phật tính, không có giải thích.

Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 149 thượng) ghi: »師 又 作 一 偈

云： 我 有 一 機、 瞬 目 視 伊。 若 又 不 會、 別 喚 沙 彌。 仰 山 即 報 溈 山

云： 且 喜、 香 嚴 師 兄 會 祖 師 禪

也。 – Sư lại nói bài kệ khác:

Ta có một cơ Nháy mắt nhìn y Nếu còn chẳng ngộ Chớ gọi Sa-di«.

Ngưỡng Sơn bảo với Quy Sơn rằng:

»Mừng cho sư huynh Hương Nghiêm đã ngộ Tổ Sư thiền«.

TỔ TÂM 祖 心 (1205-1100)

Thiền tăng đời Tống, họ Ô, hiệu Hối Đường, người xứ Thủy Hưng (nay thuộc Quảng Đông) Trung Quốc. Năm 19 tuổi, sư nương ngài Huệ Toàn ở chùa Long Sơn 876 TỔ TÔNG VIÊN QUANG 祖 宗 圓 光 (1758-1827) xuất gia, năm sau sư dự khoa thi kinh được độ làm tăng, ở viện Thọ Nghiệp phụng trì giới luật. Sư tham vấn nơi ngài Vân Phong Văn Duyệt, theo hầu ngài 3 năm. Sư còn đến núi Hoàng Bá ra mắt ngài Huệ Nam, được giữ lại làm thị giả 4 năm. Sau đó, sư y chỉ ngài Thạch Sương Sở Viên. Một hôm sư xem Truyền Đăng lục, đọc đến ngữ lục của thiền sư Đa Phúc và đại ngộ, nhờ ngài Huệ Nam ấn chứng, nối pháp ngài, thuộc phái Hoàng Long tông Lâm Tế. Tính sư điềm tĩnh đôn hậu, học rộng biết nhiều, hành trì cẩn nghiêm, Sau khi ngài Huệ Nam tịch, sư tiếp nối trụ trì được 12 năm, khiến pháp môn hưng thạnh. Vua xuống chiếu triệu sư vào kinh sư, phò mã Đô úy là Vương Tiển kính lễ đón rước sư, nhưng Tổ Tâm chỉ ở am ngoài cửa thành. Về già, sư dời am vào chốn rừng sâu. Thụy hiệu:

Bảo Giác Thiền sư.

TỔ TỊCH 祖 席

Chỗ tuyên giảng, truyền bá thiền pháp.

Pháp hội của nhà thiền, thiền viện. Minh Giác ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂。 僧 問。 承 學 士 有 言。 輟 翠 峰 之 祖 席。 登 雪 竇 之 道 場。 如 何 是 不 動 尊。 – Sư thượng đường, tăng hỏi: Nhân học sĩ có nói: Dừng chân ở thiền viện Thúy Phong, lên đạo tràng Tuyềt Đậu. vậy thì thế nào là bậc bất động?«

TỔ TIÊN 祖 先 (1136-1211)

Thiền tăng đời Nam Tống, họ Vương, hiệu Phá Am, người xứ Quảng An, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Sư đắc pháp nơi Thiền sư Hàm Kiệt, là truyền nhân trọng yếu của phái Mật Am, đời thứ 19 hệ Nam Nhạc.

Trước trụ trì chùa Ngọa Long, sau trụ trì chùa Long Ẩn. Có ngữ lục truyền lại đời.

TỔ TÔNG 祖 宗

Thiền tông, thiền pháp. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »造 化 之 功。 祖 宗 門 下。 作 天 地 發 生 之 氣。 春 夏 秋 冬。 決 含 靈 顛 倒 之 心。 常 樂 我 淨。 – Công của tạo hóa là làm phát sinh khí hậu của trời đất: Xuân, Hạ, Thu, Đông.

Đệ tử của Thiền tông là quyết trạch tâm điên đảo của chúng sinh: Thường, Lạc,

Ngã, Tịnh.« TỔ TÔNG VIÊN QUANG 祖 宗 圓 光 (1758-1827)

Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 36, nối pháp Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư chưa rõ tên họ thật, có thể sư là người Minh Hương (người Việt lai Hoa), quê ở Biên Hòa, Đồng Nai Nam Việt. Lúc nhỏ, sư thường cùng Trịnh Hoài Đức đến chùa Đại Giác ở Đại phố Đồng Nai để lễ sám. Lúc lớn lên, sư tiếp tục tu hành còn Trịnh Hoài Đức theo Nho học và ra làm quan dưới thời vua Gia Long và Minh Mạng, được thăng đến chức Hiệp biện Đại học sĩ, tước An toàn hầu. Khi lớn lên, sư Tổ Tông quy y thọ giáo với Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư chăm chỉ tu học, nghiên cứu nhiều kinh sách nên uyên thâm cả Phật học lẫn Nho học. Năm 1772, sư được cử làm Trụ trì chùa Giác Lâm xã Phú Thọ, huyện Tân Bình, dinh Phiên Trấn (thành phố Hồ Chí Minh ngày nay). Sư vừa giảng kinh thuyết pháp vừa lo tài chính cho chùa. Phật học xá do sư phụ trách, hoạt động suốt hai mươi mấy năm mà vẫn chu đáo, đầy đủ.

Năm 1798, sư tạm cho học tăng nghỉ học một thời gian để lo đại trùng tu chùa Giác Lâm. Sau khi chùa hoàn tất (1804), sư tiếp tục khai giảng kinh luận trở lại, chư tăng ở 877

TỔ UYÊN 祖 渊 (1389-1449)

các tỉnh tựu về học rất đông. Khoảng năm 1816-1820, Trịnh Hoài Đức được vua Gia Long cử làm Hiệp Tổng trấn »Gia Định Thành«, tình cờ quan Tổng trấn gặp lại sư trong một dịp lễ ở chùa Tập Phúc (xã Bình Hòa, Gia Định) và cảm hứng làm 1 bài thơ tặng sư như sau: »Tây giao thích nhàn hành Sơn môn ngẫu tương tri Ngã Hiệp biện Trấn công

Sư Đại Hòa thượng vị Chấp thủ nghĩ mộng hồn Đàm tâm tạp khinh quí Vãn sự hà tức luận Đại đạo hợp như thị«. »Nay bỗng nhiên nhàn hành Nơi thiền môn gặp gỡ Ta Hiệp biện Trấn công Sư Cao tăng Thượng sĩ Nhìn xưa như giấc mộng Tâm cùng tâm tương nghị.

Chuyện xưa nói sao cùng, Đại đạo vốn như thị«.

Năm 1819, sư mở giới đàn ở chùa Giác Lâm, tăng chúng và thiện nam tín nữ đến quy y thụ giới rất đông. Năm 1827, sư thị tịch tại chùa Giác Lâm, thọ 70 tuổi, đồ chúng lập tháp tại sân chùa. Theo:

LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức. TỔ UYÊN 祖 渊 (1389-1449)

Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Thiên Tuyền, hiệu Vũ Am, người Lô Lăng (Kiết An, Giang Tây) Trung Quốc. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 1 (1403) sư đến núi Thanh Nguyên cạo tóc thụ giới cụ túc. Lại đến Nam Kinh yết kiến Huyễn Cư Giới Công có chỗ tỏ ngộ. Sư không lấy làm tự mãn, hết lòng cầu đạo chuyên tâm khổ cứu 5 năm mới được triệt ngộ. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 20 (1422) đến chùa Thiên Giới chích máu viết kinh Pháp Hoa. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 1 (1426) Thiền sư Nguyệt Sơn khen ngợi đức hạnh sư cho làm Thủ tọa quản lý đại chúng. Khi ra hoằng pháp sư trụ trì chùa Linh Phong, Thiên Đồng. Năm thứ 9 (1434) giữ chức Tả giác nghĩa trong Tăng lục ty kiêm trụ trì chùa Đại Công Đức. Sư cho rằng chư tăng lộn xộn nên khó chỉ dạy, bèn tâu vua phân biệt ba chùa Đại Công Đức, Đại Từ Ân, Đại Long Thiện làm ba chỗ giảng dạy ba tông Thiền học, cho chư tăng tự chọn rồi sắp xếp lại để dạy. Phụng mệnh làm tông sư truyền giới trong thiên hạ, ở trên giới đàn Vạn

Thiện khai đàn thụ giới, đệ tử được độ trên vạn người.