Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TRUY MÔN THẾ PHỔ 緇 門 世 譜

vào khoảng niên hiệu Chính Đức (1506- 1521) đời Minh, sau đó xây cất lại. Niên hiệu Khang Hy thứ 42 (1703) đời Thanh ban tấm biển »Linh Trúc Từ Duyên«, niên hiệu Càn Long thứ 30 (1765) đổi tên là »Pháp Tịnh Tự«, niên hiệu Quang Tự thứ 18 (1892) trùng tu.

TRÙNG BIÊN TÀO ĐỘNG NGŨ VỊ HIỂN QUYẾT 重 編 曹 洞 五 位 顯 訣

Còn gọi: Tào Động Ngũ Vị Hiển Quyết.

Trùng Biên Tào Động Ngũ Vị. Sách, 3 quyển, do Huệ Hà biên vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 228.

Nội dung thu thập: Lời tựa của Hòa thượng Hối Nhiên, tựa của Huệ Hà, và bài tựa »Trùng Tập Động Sơn Thiên Chính Ngũ Vị Tào Sơn Giản Ngữ« của Quảng Huy,

Động Sơn Ngũ Vị Hiển Quyết, Thiên Đồng Tứ Tá Tụng, Toại Vị Tụng, Bảo Cảnh Tam-muội, Phần Dương Quảng Trí Ca, Tào Sơn Tam Chủng Đọa Tứ Chủng

Dị Loại v.v…

TRÙNG MÔN KÍCH THÁC 重 門 擊

柝

Làm cửa ải, điểm mõ canh. Nghĩa là có phòng bị thì được an ổn, vui vẻ. Thiền Lâm Bảo Huấn (Đại 48, 1017 trung) ghi: »圓 通 謂 大 覺 曰： 古 聖 治 心 於 未 萌。 防 情 於 未 亂。 蓋 預 備 則 無 患。 所 以 重 門 擊 柝 以 待 暴 客。 – Thiền sư Viên Thông bảo ngài Đại Giác rằng: Bậc thánh xưa trị tâm ở lúc chưa manh nha, ngừa tình ở lúc chưa rối loạn. Vì lẽ nếu có dự bị thì được an vui, thế nên làm cửa ải, điểm mõ canh để phòng ngừa trộm cướp«.

TRÙNG TU PHỔ ĐÀ SƠN CHÍ 重 修 普 陀 山 志 Chí, 6 quyển, do Chu Ứng Tân soạn vào đời Minh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Núi Phổ-đà vốn có »Bổ-đà-lạc-ca Sơn truyện« do Thạnh Hy Minh, người xứ Quy Tư soạn vào đời Nguyên, hiện còn 1 quyển. Đến đời Minh, Hầu Kế Cao tiếp tục soạn Sơn chí. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573- 1619) Chu Ứng Tân đem quyển Sơn Chí (của Hầu Kế Cao soạn) lược bớt phần chùa mà thêm phần núi, làm thành 6 quyển, chia ra 14 môn: Thần hàn (văn chương của Vua), Đồ khảo, Sơn thủy, Điện vũ, Quy chế, Kiến chế, Linh dị, Ban tứ, Mạng sứ, Thích tứ, Vật sản, Nghệ văn, Sự lược, Thi.

Sách này nội dung phong phú, thể lệ nghiêm cẩn, dù đời sau có biên quyển sơn chí khác cũng không hơn nổi, và được ấn hành vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch, lưu truyền không rộng.

TRUY BẠCH 緇 白

Còn gọi: Truy tố. Truy = Hắc: Chỉ cho người xuất gia. Bạch = Tố: Chỉ cho người thế tục. Chúng xuất gia thường mặc áo đen hoặc áo hoại sắc nên được gọi là Truy y.

Kẻ tại gia thường mặc áo trắng nên được gọi là Bạch y. Từ ngữ Truy bạch chỉ chung cho hàng tăng tục, đạo tục.

TRUY MÔN THẾ PHỔ 緇 門 世 譜 Gọi đủ: Chung Nam Sơn Thiên Long Hội Tập Truy Môn Thế Phổ. Còn gọi: Thích Thị Nguyên Lưu Ngũ Tông Thế Phổ Định Tổ Đồ. Sách, 1 quyển, do Tấn Lôi và Minh Hỷ cùng biên tập vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 42 (1703), sau đó được xếp vào Tục Tạng 929

TRUY TỐ 緇 素

kinh tập 147, trang 677. Nội dung thuật lại hệ phổ chính và phụ của các tông: Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn; nguồn gốc và sự phát triển cùng với tông phong đặc biệt của các tông ấy.

TRUY TỐ 緇 素 Phân biệt rõ. Tiết Thanh Nguyên Duy Tín Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »上 堂： 老 僧 三 十 年 前 未 參 禪 時、 見 山 是 山、 見 水 是 水。 及 至 後 來、 親 見 知 識、 有 箇 入 處。 見 山 不 是 山、 見 水 不 是 水。 而 今 得 箇 休 歇 處、

依 前 見 山 祇 是 山、 見 水 祇 是 水。 大 眾、 這 三 般 見 解、 是 同 是 別？ 有 人 緇 素 得 出、 許 汝 親 見 老 僧。 – Sư thượng đường, nói: Ba mươi năm trước, lúc lão tăng chưa tham thiền, thấy núi sông là núi sông. Sau khi gặp Thiện tri thức chỉ cho chỗ vào, thấy núi sông không phải là núi sông. Hôm nay đến được chỗ hoàn toàn thôi nghỉ, thấy núi sông là núi sông. Đại chúng, ba thứ kiến giải này là đồng hay khác? Có người nào phân biệt rõ được thì ta thừa nhận rằng chính mắt thấy được lão tăng«.

TRUYỀN BỐ 傳 布

Truyền bá. Lâm Tế ngữ lục ghi: »獨 出 城 外 自 入 棺 内。 倩 路 行 人 釘 之。 即 時 傳 布。 市 人 競 往 開 棺。 乃 見 全 身 脱 去。 只 聞 空 中 鈴 響 隱 隱 而 去。 – (Thiền sư Phổ Hóa) đi ra ngoài thành một mình, tự chui vào trong áo quan, nhờ người đi đường đậy nắp lại. Tức thì tin ấy được truyền bá, người trong chợ đua nhau đến mở nắp quan tài lên thì thấy toàn thân sư biến mất, chỉ nghe tiếng linh văng vẳng trên không, xa dần rồi mất«.

TRUYỀN DỤC 傳 昱 (1638-1685)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, người xứ Kim Lăng (nay là Nam Kinh) Trung Quốc. Năm 23 tuổi xuất gia. Một hôm, sư xem sách »Trượng Nhân lục« của thiền sư Giác Lãng Đạo Thạnh, đến câu nói »Buông dao xuống liền thôi, đâu cần bảo ta là một trong ngàn đức Phật« trong truyện Đồ tể Quảng Ngạch, sư liền đốn ngộ, thân tâm sảng khoái. Sau đó, sư tham yết Hòa thượng Thê Hà Y được đại ngộ, nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động. Ban đầu sư đến Mộng Bút Sơn tại Phúc Kiến khai pháp, rồi dời đến chùa Hồ Tâm. Niên hiệu Khang Hy thứ 14 (1685), sư trụ chùa Báo

Ân ở Kiến Châu (nay là huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến).

TRUYỀN ĐĂNG 傳 燈

Còn gọi: Truyền pháp. Trong Thiền tông, chư Tổ tiếp nối truyền thừa, giống như cây đèn này mồi qua cây đèn kia, một ngọn đèn có thể mồi được rất nhiều ngọn đèn, các ngọn đèn ấy đều sáng tỏ. Ngọn đèn đầu tiên không vì thế mà giảm bớt một tí ánh sáng nào. Truyện Thiền sư Thủy Nguyệt

Thông Giác trong Thiền sư Việt Nam ghi:

桂 巖 吹 複 續 傳 燈 秋 入 長 空 桂 壁 曾 特 爾 遠 來 開 寶 鏡 辭 子 歸 去 是 金 繩 »Quế nham suy phức tục truyền đăng Thu nhập trường không quế bích tằng Trì nhĩ viên lai khai bảo kính Từ dư quy khứ thị kim thằng«.

»Rừng quế phun hương tiếp mồi đèn, Thu về đâu đấy ngát hương thêm Vì người xa đến bày tự tính Giã biệt ta về chỉ đạo Thiền«. 930

TRUYỀN TÂM 傳 心

TRUYỀN HÓA 傳 化

Truyền bá đạo pháp, giáo hóa chúng sinh.

Chương »Phú-na-da-xa, tổ thứ 11« trong CĐTĐL q. 1 ghi: »如 來 記 云： 吾 滅 度 後 六 百 年、 當 有 賢 者 馬 鳴 於 波 羅 柰 國 摧 伏 異 道。 度 人 無 量 繼 吾 傳 化。 – Như Lai thọ ký rằng: Sau khi ta diệt độ 600 năm, sẽ có hiền giả Mã Minh ở nước Ba-la-nại (Bārānasi) hàng phục ngoại đạo, độ người vô lượng, tiếp nối ta truyền hóa«.

TRUYỀN MINH ĐẠI SƯ 傳 明 大 師

1. Thụy hiệu của Thiền tăng Như Hội, đời

Đường. X. Như Hội.

2. Thụy hiệu của Thiền tăng Thiện Hội, đời

Đường. X. Thiện Hội.

TRUYỀN PHÁP CHÍNH TÔNG KÝ 傳 法 正 宗 記 Gọi tắt: Chính Tông Ký. Đăng lục, 9 quyển, do ngài Khế Tung viết vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 715. Sách này là kế tiếp sau Cảnh Đức Truyền Đăng lục, kể về truyện ký các Tổ sư từ Ấn Độ đến thứ tự trao pháp kế thừa nhau của các Thiền sư Trung Quốc.

Quyển 1: Kể truyện Phật Thích ca Mâu-ni Quyển 2-6: Kể truyện từ Tổ Ca-diếp đến Tổ Huệ Năng Quyển 7-8: Kể vắn tắt truyện của 1304 vị đệ tử của Tổ Huệ Năng.

Quyển 9: Sự tích của 205 vị thuộc hệ phái phụ thuộc, từ ngài Huệ Năng trở về trước.

Ngoài ra, còn có phần phụ lục sau sách này gồm:

Truyền pháp Chính Tông Định Tổ Đồ, 1 quyển.

Truyền pháp Chính Tông Luận, 2 quyển. TRUYỀN PHÁP CHÍNH TÔNG LUẬN 傳 法 正 宗 論 Luận, 2 quyển, do Khế Tung soạn vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 773. Tác giả tra cứu để sửa lại cho đúng pháp thống chính mạch của Tổ sư Thiền môn, trình bày và phân tích vấn đề truyền trao trực tiếp giữa thầy trò, kế thừa thiền pháp. Sách này là chị em với thiên »Truyền Pháp Chính Tông Ký«. Đại ý này nhằm làm sáng tỏ pháp thống của 33 vị Tổ đích truyền pháp hệ kể từ Đức Thích-ca Mâu-ni đến Tổ Huệ Năng và trả lời những câu chất vấn về Thiền tông như:

»Dĩ tâm truyền tâm«, »Giáo chứng nhất như«. v.v…

TRUYỀN SỞ 傳 楚

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Kinh Châu (nay là huyện Kinh Xuyên, tỉnh Cam Túc) Trung Quốc. Sư thờ Thiền sư Lạc Phố Nguyên An làm thầy và đắc pháp nơi ngài. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Thanh Phong tại Phong Tường, người học bốn phương tụ hội, tiếng tăm lan xa. Về sau sư truyền pháp cho Thanh Miễn rồi thị tịch.

TRUYỀN TÂM 傳 心 Truyền bá thiền pháp. Thiền tông còn gọi là Tâm Tông nên truyền bá thiền pháp được gọi là truyền tâm. Tiết Lâm Tế Hòa thượng trong TĐT q. 19 ghi: »師 因 此 侍 奉 大 愚、 經 十 餘 年。 大 愚 臨 遷 化 時 囑 師 云： 子 自 不 負 平 生、 又 乃 終 吾 一 世。 已 後 出 世 傳 心、 第 一 莫 忘 黃 蘗。 – Sư nhân đây hầu hạ Đại 931

TRUYỀN TÂM ĐẠI SƯ 傳 心 大 師

Ngu, trải qua thời gian hơn 10 năm. Đại Ngu lúc sắp thị tịch, dặn dò Sư rằng: Con tự chẳng cô phụ chí bình sinh. Rồi thì sẽ hết một đời ta. Sau này khi ra hoằng pháp truyền tâm, điều thứ nhất là con chớ quên ngài Hoàng Bá«.

TRUYỀN TÂM ĐẠI SƯ 傳 心 大 師 Hiệu của Thiền tăng Sư Hạo, đời Tống. X.

Sư Hạo.

TRUYỀN TÂM PHÁP YẾU 傳 心 法

要 1. Yếu chỉ tham thiền do Tổ sư của Thiền tông truyền cho thiền giả.

2. Lục, 1 quyển, do Thiền sư Hy Vận ở núi Hoàng Bá thuộc Hồng Châu tùy cơ thuyết pháp, được đệ tử của ngài là Bùi Hưu gom góp ghi chép lại vào năm 857. Quyển lục này được xếp vào Đại Chánh Tạng tập 48.

TRUYỀN TRÌ 傳 持

Truyền trao và nhận giữ. Tiết Đạo Nhất, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q.

1 ghi: »有 講 師 來 問 曰： 未 審 禪 宗 傳 持 何 法？ 師 卻 問 曰： 座 主 傳 持 何 法？ – Có vị giảng sư đến hỏi rằng:

Chưa biết Thiền tông truyền trì pháp gì?

Sư vặn lại: Giảng sư truyền trì pháp gì?«

TRUYỀN Y 傳 衣

Thiền tông Trung Quốc từ Sơ tổ Bồ-đề-đạt-ma đến Lục tổ Huệ Năng đều được gọi là »Đơn truyền« (chỉ truyền cho một người). Đồng thời với việc truyền trao thiền pháp, còn giao cho y (casa) để làm pháp tín, sự kiện này gọi là »Truyền y«.

Trùng Tẩm Tào Khê Nguyên Bản Pháp Bảo Đàn Kinh Duyên Khởi: »考 祖 （指 六 祖 慧 能） 二 十 四 傳 衣、 三 十 九 祝 髮、 說 法 利 生 三 十 七 載。 – Khảo tổ (chỉ Lục Tổ Huệ Năng) 24 tuổi được truyền y, 39 tuổi được cạo tóc, thuyết pháp lợi sinh 37 năm«.

TRUYỆN KÝ (THIỀN TÔNG) 傳 記

(禪 宗) Loại hình văn học, tập trung vào việc trần thuật một số nhân vật trong nhà Thiền. Trong truyện ký tổng hợp của Phật Giáo Trung Quốc luôn luôn bao gồm truyện ký của thiền tăng. Như Cao Tăng truyện do Thiền tăng Huệ Kiểu (sống vào đời Lương, Nam Triều) soạn, gom chép 10 khoa truyện ký của Phật tăng, trong đó có một khoa »Tập Thiền« ghi lại truyện của 12 vị thiền tăng nổi tiếng. Tùy theo sự phát triển của Thiền tông, trong truyện ký tổng hợp vào những thời kỳ sau, số thiền tăng chiếm tỷ lệ tăng dần. Như trong Tục Cao Tăng truyện do Đạo Tuyên (vị tăng sống vào thời sơ đường) soạn, khoa »Tập Thiền« gồm có truyện ký của 98 vị thiền tăng. Về sau, Thiền tông phát triển mạnh, liên tục xuất hiện các tác phẩm chuyên viết về truyện ký của Thiền tăng, như Thiền Lâm Tăng Bảo truyện do Huệ Hồng (vị tăng sống vào đời Tống) soạn, ghi được 81 vị, Tăng Bảo Chính Tục truyện do Tổ Tú soạn, ghi được 28 vị. Ngoài ra còn có một loại tác phẩm chuyên viết về truyện ký của một người, như Tào Khê Đại Sư Biệt truyện do Vô Danh soạn, Minh Châu Định Ứng Đại Sư Bố Đại Hòa thượng truyện do Vô danh soạn. Cho đến nay, nếu nhận xét bằng nhãn quang của nhà nghiên cứu lịch sử Thiền tông thì các tác phẩm Truyện ký trong văn hiến Thiền tông dường như chỉ là một số ít, đại đa số thiền tăng bao gồm một số thiền tăng quan trọng đều không có 932

TRỰC HẠ 直 下

truyện ký chuyên biệt.

TRỰC 直

1. Ắt phải. Nhất thiết phải. Tiết Từ Vân Ngạn Long Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »直 要 眞 買、 不 得 信 口 掠 虛。 – Nhất thiết phải là thật sự muốn mua, chứ không được giả vờ trả giá«.

2. Giả sử. Dù cho. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »有 人 問 洞 山： 時 時 勤 拂 拭、 大 剎 好、 因 什 麼 不 得 衣 鉢？ 洞 山 答 曰： 直 道 本

來 無 一 物、 也 未 得 衣 鉢 在。 – Có người hỏi Động Sơn: Luôn luôn chăm lau chùi là rất tốt, do đâu mà chẳng được y bát? Động Sơn đáp rằng: Dù cho nói xưa nay không một vật, cũng chưa được y bát nữa là!« 3. Vậy mà, mà. Phó từ, biểu thị sự bất ngờ.

Phần tựa của Phật Nhật Phổ Chiếu Huệ Biện Thiền sư Tháp Minh trong PKNL q.

20 ghi: »不 意 儒 者 所 造、 直 至 於 此！ – Chẳng ngờ là chỗ nhà Nho đạt đến, vậy mà đến được nơi ấy«.

TRỰC CHỈ NHÂN TÂM 直 指 人 心

Trực tiếp chỉ rõ bản tâm của mọi người.

Chẳng thông qua lời nói chữ nghĩa, chẳng thông qua trình tự tiến hành, chỉ rõ bản tâm của người là Phật, ai nhận ra được bản tâm liền thành Phật. Đây là ý chỉ trọng yếu của Thiền tông, cũng là nguyên tắc quan trọng trong sự truyền pháp, dạy dỗ của thiền gia.

Bích Nham lục q. 1 ghi: »如 祖 師 西 來。 單 傳 心 印。 直 指 人 心。 見 性 成 佛。 – Tổ sư từ Ấn Độ sang, chỉ truyền tâm ấn, trực chỉ nhân tâm kiến tính thành Phật«.

TRỰC ĐẮC 直 得

1. Đến nỗi. Từ biểu thị hành vi, động tác và tình huống tạo thành kết quả nào đó ở tương lai. Tiết Hoài Hải đời thứ 3 dưới Đại Giám (Hoài Hải) trong CTTNL q. 1 ghi: »祖 （即 馬 祖） 便 喝、 師 直 得 三 日 耳 聾。 – Tổ (tức Mã Tổ) liền hét đến nỗi sư bị điếc tai ba ngày«.

2. Giả sử; cho dù. Từ biểu thị giả thiết. Tiết

Tân La Thanh Viện Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »直 得 不 爭、 亦 有 過 在。 –

Giả sử ngươi không tranh đấu cũng là có lỗi!«

TRỰC ĐIỆN 直 殿

Người quản lý điện, đường trong tự viện.

Tông Môn Võ Khố ghi: »回 身 取 時、 見 殿 門 扃 鈅、 遂 喚 直 殿 行 者 取 舜 開 門。 – Sư xoay người lại, tìm cách vào, thấy cửa điện đã đóng, liền gọi vị hành giả trực điện là Thủ Thuấn ra mở của«.

TRỰC HẠ 直 下 1. Xuống phía dưới; hướng phía dưới. Tiết Giang Tây Mã Tổ Đạo Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »龐 居 士 問： 不 昧 本 來 人、 請 師 高 著 眼。 師 直 下 覷。 – Bàng cư sĩ hỏi: Chẳng lầm người xưa nay, thỉnh sư để mắt nhìn lên. Sư nhìn xuống dưới«.

Tiết Thuyền Tử Đức Thành Thiền sư trong

NĐHN q. 3 ghi:

千 尺 絲 綸 直 下 垂 一 波 纔 動 萬 波 隨 夜 靜 水 寒 魚 不 食 滿 船 空 載 月 明 歸 »Thiên xích ty luân trực hạ thùy.

Nhất ba tài động vạn ba tùy Dạ tĩnh thủy hàn ngư bất thực Mãn thuyền không tải nguyệt minh quy«. 933

TRỰC HẠ SỰ 直 下 事

»Nhợ câu ngàn thước vừa buông xuống Một sóng vừa gợn, muôn sóng sinh Nước lạnh đêm thanh câu chẳng dính Đầy thuyền chỉ chở ánh trăng suông«.

2. Lập tức. Tiết Cốc Sơn Sùng Thiền sư trong TLTBT q. 14 ghi: »到 遮 裏 更 能 翻 擲 自 由、 開 合 不 成 痕 縫、 如 水 入 水、 如 火 入 火、 如 風 入 風、 如 空 入 空。 若 能 如 是、 直 下 提 一 口 劍、 刺 斷 天 下 人 疑 网、 一 如 不 作 相 似。 – Đến chỗ này mới có thể lật đổ, vứt bỏ tự do, đóng mở mà chẳng để lại dấu vết, như nước đổ vào nước, như lửa bỏ vào lửa, như gió hòa vào gió, như hư không nhập vào hư không. Nếu có khả năng như thế, lập tức giơ thanh kiếm bén chặt đứt lưới nghi cho thiên hạ, mà hoàn toàn giống như chẳng làm gì cả«.

3. Quả là; thật là. Phó từ, biểu thị hoàn toàn như vậy. Tiết Trường Sa Cảnh Sầm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »師 與 仰 山 翫 月 次、 山 曰： 人 人 盡 有 這 箇、 秖 是 用 不 得。 師 曰： 恰 是 請 汝 用。 山 曰： 你 作 麼 生 用？ 師 劈 胸 與 一 踏。 山 曰：㘞！ 直 下 似 箇 大 蟲。 – Sư cùng với Ngưỡng Sơn đang ngắm trăng. Sơn nói: Mọi người đều có cái ấy, có điều dùng chẳng được. Sư nói: Đúng lúc mời huynh dùng. Sơn nói: Huynh làm sao dùng? Sư liền thộp ngực, cho Sơn một đạp. Sơn nói: Ồ! Thật là giống như cọp«.

trọng của thiền giả? Sư đáp: Chẳng nhờ ngươi hỏi thì ta cũng chẳng nói«.

TRỰC HÁN 直 漢

Người thực hành trực tâm, không có chấp trước, đốn ngộ thiền pháp. Tiết Thị lang

Trương Cửu Thành Cư Sĩ trong NĐHN q.

20 ghi:

卷 席 因 緣 也 大 奇 諸 方 聞 舉 盡 攢 眉 臺 盤 趯 倒 人 星 散 直 漢 從 來 不 受 欺 »Quyển tịch nhân duyên dã đại kỳ

Chư phương văn cử tận toản my Đài bàn địch đảo nhân tinh tán Trực hán tùng lai bất thọ khi«.

»Nhân duyên cuốn chiếu thật lạ kỳ Các nơi nghe cử thảy chau mày

Lật đổ mâm bàn, người tứ tán Trực hán từ nay chẳng bị lừa«.

TRỰC LIỄU 直 了

Lập tức thấu rõ. Đốn ngộ. Phẩm thứ nhất,

Hành do, trong Đàn Kinh của Tông Bảo ghi: »菩 提 自 性、 本 來 清 淨、 但 用 此 心、 直 了 成 佛。 – Tự tính Bồ-đề xưa nay thanh tịnh, chỉ cần đốn ngộ tâm này liền thành Phật«. TRỰC HẠ SỰ 直 下 事 Chỉ cho việc đốn ngộ, việc bản phận quan trọng của thiền giả. Tiết Tiên Tông Hành Đạo Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »問： 直 下 事 乞 師 方 便。 師 曰： 不 因 汝 問、 我 亦 不 道。 – Hỏi: Xin Thầy phương tiện chỉ cho việc bản phận quan

TRỰC MỘC MANH 值 木 盲

Rùa mù gặp phải bọng cây nổi, dụ cho cơ hội khó gặp vô cùng. Tiết Trác Châu Chỉ Y Hòa thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »擬 犯 吹 毛 劍、 還 如 值 木 盲。 進 前 求 妙 會、 特 地 斬 精 靈。 – Muốn chạm vào kiếm thổi lông cũng như rùa mù gặp phải bọng cây nổi, bắt chước người xưa cầu diệu hội khác nào chém loài tinh linh«. 934

TRỰC TUẾ 直 歳

TRỰC NHIÊU 直 饒

Giả sử, dù cho. Tiết »Thị Như Duy-na« trong DTNL q. 3 ghi: »苟 非 道 在 其

中、 直 饒 學 解 過 人、 清 名 蓋 世、

亦 未 免 遭 先 聖 訶 斥。 – Nếu ở bên trong ngươi không có đạo, thì dù cho ngươi có học hiểu hơn người, danh tiếng trùm đời, cũng chưa khỏi bị tiên thánh quở trách«.

TRỰC TÂM 直 心

Tâm chính trực, không cong vạy, không chấp trước. Đàn Kinh, bản Đôn Hoàng ghi:

»但 行 直 心、 於 一 切 法、 無 有 執 著、 名 一 行 三 昧。 – Chỉ thực hành trực tâm, đối với tất cả pháp không có chấp trước, gọi là Nhất hạnh tam muội«.

TRỰC THẢO BẤT ĐẠP, HOÀNH

THẢO BẤT NIÊM 直 草 不 踏 橫 草 不 拈 Chẳng đạp cỏ đứng, chẳng nhổ cỏ nằm, chỉ cho chẳng theo việc của người làm ruộng.

Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL 30 ghi:

»今 吾 輩 直 草 不 踏、 橫 草 不 拈、 安 坐 享 用、 每 思 及 此、 便 覺 藏 身 無 地。 – Ngày nay bọn ta chẳng có làm ruộng mà ngồi yên ổn hưởng dụng. Mỗi khi nghĩ đến việc này, liền biết không có đất để ẩn thân (liền biết mình có tội)«.

TRỰC THỊ 直 是

1. Đích thực; quả tình. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雲 門 初 參 睦 州。 州 旋 機 電 轉。 直 是 難 湊 泊。 – Ban đầu Vân Môn tham vấn Ngài Mục Châu. Cơ phong của Mục Châu nhanh như điện chớp, quả tình khó khế hợp«.

2. Giả sử; dù cho. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »直 是 今 生 不 得 徹 頭、 來 生 亦 不 失 人 身。 – Dù cho đời này chẳng được triệt ngộ, song đời sau cũng chẳng mất thân người«.

TRỰC THƯỢNG 直 上

Về phía trên. Tiết Giang Tây Mã Tổ Đạo

Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »龐 居 士 問： 不 昧 本 來 人、 請 師 高 著 眼。 師 直 下 覷。 士 曰： 一 等 沒 絃 琴、 唯 師 彈 得 妙。 師 直 上 覷。 – Bàng cư sĩ hỏi: Chẳng lầm người xưa nay, thỉnh sư để mắt nhìn lên. Sư nhìn xuống dưới. Cư sĩ nói: Loại đàn không dây chỉ có sư đàn mới tuyệt. Sư nhìn lên trên«.

TRỰC TU 直 須

Ắt phải; nhất thiết phải. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »若 意 根 尚 滯。 直 須 向 前 決 擇。 – Nếu ý căn còn trệ ngại, nhất thiết phải hướng về phía trước quyết trạch«. TRỰC TUẾ 直 歳 Vị tăng chuyên môn trông nom công việc lặt vặt, trực theo phiên làm việc để bảo đảm công tác liên tục, mỗi phiên là 1 năm.

Đây là 1 trong 6 vị Tri sự của ban Đông.

Điều Đông Tự Tri Sự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 ghi: »直 歲 之 職

掌 範 圍、 舉 凡 殿 堂 寮 舍 損 漏 之 修 葺、 雜 物 之 管 理、 役 作 人 力 之 編 派、 工 程 之 稽 察、 乃 至 田 園 莊 舍、 碾 磨 碓 坊、 頭 匹 舟 車、 火 燭 盜 賊、 巡 護 防 警 等 之 差 撥 使 令 及 賞 罰 等 均 屬 之。 – Phạm vi trông coi của chức Trực tuế gồm: Tu bổ điện đường liêu xá bị hư dột, quản lý các món lặt vặt, điều phối nhân lực, khảo sát các công trình cho đến sai khiến và thưởng phạt các việc trong vườn ruộng trang trại, chỗ giã gạo, thuyền xe, đèn đóm, đi tuần canh gác trộm 935

TRƯNG THẢO HÀI TIỀN 徵 草 鞋 錢

cướp…«

TRƯNG THẢO HÀI TIỀN 徵 草 鞋

錢 Đòi tiền giày cỏ. Một đời hành cước tham học mà không được kết quả gì, sau khi chết bị đòi tiền giày cỏ. Đây là lời chê bai, trong nhà thiền thường dùng. Trí Môn Tộ Thiền sư trong Ngũ Gia Chính Tông Tán q. 4 ghi: »若 無 安 身 立 命 處、 虛 踏 破 草 鞋、 閻 羅 王 徵 你 草 鞋 錢 有 日 在。 – Nếu không có chỗ an thân lập mạng, uổng đi rách giày cỏ, Vua Diêm La có ngày đòi tiền giày cỏ của ngươi«.

TRỪNG CHIẾU 澄 照 (1780-1850)

Thiền tăng đời Thanh, họ Bồ, tên Trừng Lãng, tự Thu Phố, người xứ Thanh Phố, Thượng Hải, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Chuyết Tiều Tường Kiên, đời thứ 41 hệ

Thanh Nguyên. Trụ am Thanh Liên ở

Thượng Hải. Tác phẩm: Thu Phố tập.

TRỪNG HUỆ THIỀN SƯ THÁP 澄 慧 禪 師 塔 Ở dưới núi Bát Bảo, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Niên hiệu Chí Chính thứ 26 (1366) đời Nguyên, Tổ sư đời thứ 1 chùa Sùng Quốc Thiền sư Trừng Huệ thị tịch được an táng nơi này. Đây là một ngôi tháp hình bát giác 7 tầng mái kín theo kiểu lâu các, có chỗ khác biệt với những tháp thời kỳ Kim Nguyên, đó là hoa văn trang sức những phần nhỏ nhặt đều được xử lý to khỏe, toàn thể tạo dáng vô cùng uyển chuyển. Trên dưới thân tháp bày ra hình thức mặt lõm cong, mái tháp cũng lõm cong, cả tháp thể hiển bày sự vững vàng thư thái. Trên tám góc của thân tháp đều có một ngôi tháp nhỏ 5 tầng mái kín, dùng thay thế những chiếc cột ở góc thông thường. Tám ngôi tháp nhỏ này tượng trưng 8 địa phương hoặc sự kiện rất quan trọng đã trải qua trong đời Phật Thích-ca.

Những hoa văn trang sức trên cửa sổ tháp cũng được điêu khắc tinh tế, hình tượng rất giống.

TRỪNG THỰC 澄 湜

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bách Trượng Đạo Hằng, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Thê Hiền ở Lô Sơn.

Có vị tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Trương Tam, Lý Tứ.

TRỪNG TĨNH 澄 靜

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hòa thượng? Sư đáp: Đệ tử làm Bình chương sự vào cung điện đọ sức nặng bao nhiêu?

TRỪNG VIỄN 澄 遠 (908-987)

Thiền tăng đời Tống, họ Thượng Quan, người xứ Miên Trúc (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Thuở bé vào viện Chân Tướng ở Thành Đô xuất gia, 16 tuổi thụ giới cụ túc. Sau đó, sư rời Thục vào Tần, du phương khắp nơi, rồi nương ngài Vân Môn Văn Yển, được hết sạch mọi điều nghi và nối pháp ngài, hầu hạ bên cạnh ngài đến 18 năm, là truyền nhân tông Vân Môn. Sư trở về Thành Đô, trụ viện Thiên Vương tại chùa Nghênh Tường, người thời ấy gọi là »Thủy Tinh Cung«.

Niên hiệu Càn Đức thứ 2 (964) đời Tống, sư dời đến viện Hương Lâm, núi Thanh Thành, hoằng dương tông phong Vân Môn, thuyết pháp trên 20 năm. 936

TRƯỚC CÂN CỐT 著 筋 骨

TRỪNG TỴ 澄 忋

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Quảng Châu, Trung Quốc. Xuất gia từ thuở bé, sư tham vấn Thiền sư Chiêu Khánh Đạo Khuông, ngộ triệt tâm địa. Sư ở chùa Sơn Cốc, Thư Châu (nay là huyện Tiềm Sơn, tỉnh An Huy). Về già, sư dời đến viện Long Quang tại Kim Lăng (nay là Nam Kinh). Sư thị tịch vào năm cuối đời

Tống Thái Tổ.

TRƯỚC 著

1. Cố chấp, câu nệ, mắc kẹt. Đàn Kinh, bản Đôn Hoàng ghi: »見 一 切 法 不 著 一 切

法、 徧 一 切 處 不 著 一 切 處。 – Thấy tất cả pháp mà không chấp tất cả pháp, khắp mọi chỗ mà không kẹt mọi chỗ«.

2. Đặt để. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »這 裡 不

著 客 作 漢。 – Ở đây không đặt khách làm chủ«.

3. Dùng, đem. Thập Nhị Thời Ca của Hòa thượng Triệu Châu trong Liên Đăng Hội Yếu q. 30 ghi: »人 定 亥、 門 前 明 月 誰 人 愛？ 向 裏 惟 愁 臥 去 時、 勿 箇 衣 裳 著 甚 蓋？ – Giờ Hợi, kẻ nào thích trăng sáng trước cửa, ở đây chỉ buồn khi đi ngủ, không có áo quần thì dùng cái gì che?« 4. Cần phải. Tiết Vân Cái Thủ Chi Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »若 向 這 裡 薦 得、 不 著 還 草 鞋 錢。 – Nếu lãnh hội được chỗ này thì không cần trả lại tiền giày cỏ«.

5. Bị. Tiết Dụng Nguyên Tứ Châu Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »你 鼻 孔 因 甚 麼 著 拄 杖 子 穿 卻？ – Lỗ mũi ông vì sao bị chiếc gậy xỏ?« 6. Hướng về. Tiết Bạch Mã Quy Hỉ Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »不 著 佛 求、

不 著 法 求。 – Chẳng hướng Phật cầu, chẳng hướng pháp cầu«. 7. Trợ từ cuối câu, biểu thị sự sai khiến. Minh Giác ngữ lục, q. 2 ghi: »一 日 侍 者

報。 有 三 人 新 到。 從 端 巖 來。 師 云： 教 伊 大 展 坐 具 禮 拜 著。 – Một hôm thị giả báo: Có ba người từ Đoan

Nham mới đến. Sư bảo: Biểu họ trải tọa cụ lễ bái đi!« 8. Trợ từ cuối câu, tương đương với

»xong«. Bích Nham lục q. 1 ghi: »且 道 作 麼 生 看。 開 眼 也 著。 合 眼 也 著。 還 有 人 免 得 麼？ – Thử hỏi làm sao xem? Mở mắt cũng xong, nhắm mắt cũng xong, có ai được miễn không?«

TRƯỚC BẤT ĐẮC 著 不 得

1. Không thể chứa, không chịu được. Tiết

Nam Tuyền Hòa thượng trong TĐT q. 16 ghi: »金 屑 雖 貴、 眼 裏 著 不 得。 – Mạt vàng dù quý song con mắt không chịu được«.

2. Không đồng ý. Tiết Quang Hiếu Huệ Giác Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »師 問 相 國 宋 齊 止 曰： 還 會 道 麼？ 宋 曰： 若 是 道 也 著 不 得。 – Sư hỏi Tướng quốc Tống Tề Chỉ: Có hiểu đạo chăng? Tống nói: Nếu là đạo cũng không đồng ý«.

TRƯỚC CÂN CỐT 著 筋 骨 Còn gọi: Trước tinh thần, trước tinh thái. Chú ý, nỗ lực. Tiết Vân Môn Văn Yển

Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »古 德 一 期。 爲 汝 諸 人 不 奈 何、 所 以 方 便 垂 一 言 半 句、 通 汝 入 路。 知 是 般 事 拈 放 一 邊、 自 著 些 子 筋 骨。 豈 不 是 有 少 許 相 親 處？ – Cổ đức vì thấy các ông không biết làm gì trong một đời, cho nên phương tiện buông ra một lời 937

TRƯỚC CÔNG 著 功

nửa câu mở đường cho các ông. Biết là việc này nên để qua một bên, tự mình nỗ lực một chút há không phải có chỗ gần sao?« TRƯỚC CÔNG 著 功 Còn gọi: Trước công phu. Dụng công, hạ thủ công phu. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 有 一 般 禿 子。 便 向 裏 許 著 功。 擬 求 出 世 之 法。 錯了 也。 – Này đạo lưu! Có một lũ trọc nhằm vào đây dụng công mà muốn cầu pháp xuất thế, thật là sai lầm!«

TRƯỚC CƯỚC 著 脚

Đặt chân, hạ chân. Bài thơ »Dạy chúng« của thiền sư Tiêu Sơn Am Thể trong

GTPĐL q. 29 ghi:

著 腳 孤 危 草 不 生 沒 栖 泊 處 等 閑 行 »Trước cước cô nguy thảo bất sinh, Một thê bạc xứ đẳng nhàn hành«.

»Đặt chân đỉnh núi không ngọn cỏ.

Tùy tiện đi về chốn thênh thang«.

TRƯỚC ĐÁO 著 到

Còn gọi: Trước đảo. Cố chấp, dính vào những việc không có thật, không thể thoát ly và siêu việt. Vô Môn Quan ghi: »一 夜 在 是 非 海 裡 著 倒、 直 待 天 明 再 來、 又 與 他 注 破。 – Một đêm nọ, Động Sơn dính vào chuyện thị phi, đợi đến trời sáng Vân Môn mới phá trừ dùm sư«.

TRƯỚC HỎA 著 火

Nhóm lửa, đốt lửa. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »人 工 淘 米 著 火、 行 者 煮 粥 蒸 飯。 – Người vo gạo nhóm lửa, người nấu cháo thổi cơm«.

TRƯỚC KHÍ LỰC 著 氣 力

Hăng hái, nỗ lực. Tiết Bảo Hoa Phổ Giám Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »臥 雲 門

下、 有 箇 鐵 門 限、 更 須 猛 著 氣 力、 跳 過 始 得。 擬 議 之 間、 墮 坑 落 塹。 – Dưới cửa Ngọa Vân có ngưỡng cửa bằng sắt cần phải nỗ lực nhảy qua mới được. Nếu còn chần chừ thì rơi hầm lọt hố«.

TRƯỚC LỰC 著 力

Dùng khí lực, đủ công lực. Tiết Vân Nham

Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 與 道 吾、 船 子 三 人 受 山 下 人 請 齋。 一 人 問： 齋 去、 日 晚。 一 人 云： 近 那、 動 步 便 到。 師 云： 有 一 人 不 動 步 便 到、 作 麼 生？ 後 洞 山 聞 舉 云： 此 語 最 著 力、 如 人 入 鑊 湯 爐 炭、 不 被 燒 煮 始 得。 – Sư cùng Đạo Ngô, Thuyền Tử nhận lời mời thọ trai dưới núi. Một người nói: Đi đi muộn rồi! Một người nói: Gần à! Vài bước là đến. Sư nói:

Có một người không bước mà đến thì thế nào? Về sau Động Sơn nghe kể lại, nói:

Lời nói này rất đủ công lực, như người nhảy vào vạc sôi lò lửa mà không bị phỏng mới được«.

TRƯỚC NGỮ 著 語

Thêm lời bình ngắn ngọn vào trong lời nói cơ duyên của người khác. Tiết Tri Phủ Cát Đàm Cư Sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »嘗 問

諸 禪 曰： 夫 婦 二 人 相 打、 通 兒 子 作 證。 且 道 證 父 即 是、 證 母 即 是？ 或 庵 體 禪 師 著 語 曰： 小 出 大 遇。 – Ông từng hỏi các vị tham thiền rằng: Hai vợ chồng nhà nọ đánh nhau có đứa con làm chứng. Hãy nói là nó làm chứng cho người cha phải hay người mẹ phải? Thiền sư Hoặc Am Thể bình rằng: 938

TRƯỚC TIÊN 著 鞭

Việc bé xé ra to«.

Bài tựa của Thung Dung Am lục ghi: »至 於 著 語 出 眼、 筆 削 之 際、 亦 臨 機 不 讓。 – Trong khi trước ngữ đến chỗ then chốt hoặc trong khi nhuận sắc cũng tùy thời cơ không nhân nhượng«.

TRƯỚC NHÃN 著 眼

Mở to mắt nhìn, trong Thiền tông phần lớn chỉ cho mở pháp nhãn. Tiết Ngưỡng Sơn Hạnh Phật Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »設 使 石 匠 錐 頭、 鑽 出 群 羊 走 獸、 也 祇 是 相 似 模 樣。 若 是 眞 模

樣、 任 是 處 士 石 匠、 無 你 下 手 處。 諸 人 要 見、 須 是 著 眼 始 得。 – Cho dù họa sĩ xuất sắc vẽ ra non xanh nước biếc cũng chỉ là kiểu dáng tương tự;

giả sử thợ đá tài ba đục đẻo thành bầy dê chạy cũng chỉ là kiểu dáng tương tự. Nếu là kiểu dáng chân thật thì dù là họa sĩ, thợ đá tài ba không có chỗ để hạ thủ. Các ông muốn thấy cần phải mở to mắt mới được«.

TRƯỚC PHƯƠNG TIỆN 著 方 便

Tùy theo người mà chỉ dạy, bày phương tiện. Bích Nham lục, q. 1 ghi: »他 又 怕 人 執 在 這 裏。 再 著 方 便 高 聲 云： 這 裹 還 有 祖 師 麼。 自 云： 有。 雪 竇 到 這 裏。 不 妨 爲 人。 赤 心 片 片。 又 自 云： 喚 來 與 老 僧 洗 腳。 – Sư lại sợ người mắc kẹt nơi đây nên bày phương tiện, lớn tiếng hỏi: Ở đây có Tổ sư không? Tự đáp: Có. Tuyết Đậu đến chỗ này chẳng ngại vì người chân thành bày tỏ. Sư lại tự nói: Bảo ông ta đến rửa chân cho lão tăng!«

TRƯỚC QUY 著 龜

Khắc bản ấn hành. Bài sớ phụ lục ở cuối quyển của Hoằng Trí trong CĐTĐL q. 30 ghi: »紀 之 編 簡、 如 見 古 人； 將 以 著 龜、 可 格 後 學。 – Ghi chép những sáng tác đơn giản như thấy người xưa;

định đem khắc bản để làm quy cách cho kẻ hậu học«.

TRƯỚC TA TỬ NHÃN TÌNH 著 些

子 眼 睛 Lưu ý một chút.

TRƯỚC TÀO XƯỞNG 著 槽 廠

Sắp đặt chỗ cho chư tăng hành cước mới xin vào thiền viện. Trước: sắp đặt. Tào xưởng vốn là chỗ xay thóc giã gạo, dụ cho liêu dành cho người công quả trong Thiền viện. NĐHN q. 5 ghi: »如 唐 代 丹 霞 天 然 禪 師 當 初 投 奔 石 頭 希 遷 禪 師 法 席。 希 遷 見 他 充 滿 靈 氣、 一 見 面 就 說： 著 槽 廠 去！ – Như vào đời Đường, Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên ban đầu đến pháp hội của Thiền sư Thạch Đầu

Hy Thiên. Hy Thiên thấy sư thần khí sung mãn nên chỉ qua một lần gặp mặt mà đã bảo rằng: Hãy sắp đặt chỗ ở cho y!«

TRƯỚC THỦ CƯỚC 著 手 脚

Lén lút sắp đặt, làm việc phi pháp. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »大 似 臨 嫁 醫 癭、 卒 著 手 腳 不 辦。 – Rất giống đến lúc đi lấy chông mới lo trị bệnh bướu cổ, vội vàng cũng không kịp làm việc lén lút ấy«. TRƯỚC TIÊN 著 鞭 Giơ roi thúc ngựa, dụ cho sự nỗ lực liên tục. Tiết Nam Phong Vân Biện Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »子 雖 得 入、 未 至 當 也、 切 宜 著 鞭。 – Ông tuy được vào, song chưa đến đích cần phải nỗ lực liên tục«.

TRƯỚC TIỆN 著 便

TRƯỚC TIỆN 著 便 Gặp may mắn. Vân Môn quảng lục, q. hạ: »今 日 上 堂 大 眾 著 便。 – Hôm nay thượng đường, đại chúng gặp may«.

TRƯỚC TINH THÁI 著 精 彩

Phấn chấn tinh thần, lưu ý, xuất sắc. Tiết Thiên Trúc Chứng Ngộ Pháp sư trong NĐHN q. 6 ghi: »卻 祗 從 這 裡 猛 著 精

彩 覷 捕 看。 若 覷 捕 得 他 破、 則 亦

知 本 命 元 辰 落 著 處。 – Lại chỉ từ nơi đây lưu ý rình bắt xem! Nếu rình bắt trúng được nó rồi thì cũng biết chỗ cứu cánh của bản mạng nguyên thần.«

TRƯỚC TINH THẦN 著 精 神

Còn gọi: Trước tinh thái. Phấn chấn tinh thần, lưu ý. Chương Tuyết Phong Hòa Thượng trong TĐT q. 7 ghi: »和 尚 子、

若 實 未 得 悟 入、 直 須 悟 入 水 得、 不 虛 度 時 光。 莫 只 是 傍 家 相 徼、 掠 虛 嫌 說。 悟 入 且 是 阿 誰 分 上 事？ 亦 須 著 精 神 好！ – Này các Hòa thượng, nếu thật chưa ngộ nhập thì cần phải ngộ nhập mới được, chẳng để thời gian luống qua. Chỉ là đừng cầu người bên cạnh, tìm kiếm lời giả dối. Thế thì ngộ nhập việc hướng thượng là ai? Cũng cần phải phấn chấn tinh thần lên!«

TRƯỚC TRƯỚC 著 著

Mỗi một hành vi hoặc động tác. Vô Môn Quan ghi: »未 舉 步 時 先 已 到、 未 動 舌 時 先 說 了、 直 饒 著 著 在 機 先、 更 須 知 有 向 上 竅。 – Chưa dở chân đã đến, chưa động lưỡi đã nói: Cho dù mỗi một hành vi ở trạng thái chưa khởi niệm lại cần biết có bí quyết hướng thượng«.

Vô Môn Quan ghi: »衲 僧 家 騎 聲 蓋 色、 頭 頭 上 明、 著 著 上 妙。 – Nạp tăng vốn phải cỡi âm thanh, đạp màu sắc, mỗi chỗ nơi đều rõ, mỗi hành vi đều hay«.

TRƯỚC Ý LỘ 著 意 路

Mắc kẹt vào tư duy, ý niệm thông thường. Bích Nham lục, q. 1 ghi: »所 以 吐 一 言

半 句。 自 然 坐 斷 天 下 人 舌 頭。 無 爾 著 意 路 作 情 解。 – Do đó cổ nhân buông ra một lời nửa câu tự nhiên quét sạch ngôn ngữ thiên hạ, không cho ông kẹt ý niệm, khởi tình giải, sinh đạo lý«.

TRƯƠNG CHUYẾT 張 拙

Cư sĩ sống vào đời đầu nhà Tống, Ngũ Đại Trung Quốc. Từng đỗ Tú Tài, nhờ Quán Hưu chỉ điểm ông đến tham kiến Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Khánh Chư hỏi:

Tú Tài tên họ gì? Trương Chuyết đáp: Họ Trương tên Chuyết«. Khánh Chư nói: Tìm xảo (khéo) còn không được, chuyết (vụng)

tự đâu có? Trương Chuyết chợt tỉnh ngộ, liền trình kệ:

»Quang minh tịch chiếu biến hà sa, Phàm thánh hàm linh cộng ngã gia.

Nhất niệm bất sinh toàn thể hiện Lục căn tài động bị vân già Đoạn trừ phiền não trùng tăng bệnh Thú hướng chân như diệc thị tà Tùy thuận thế duyên vô quái ngại

Niết-bàn sinh tử đẳng không hoa«. Nhờ Khánh Chư ấn khả, và ông nối pháp của ngài.

TRƯƠNG CÔNG KHIẾT TỬU, LÝ CÔNG TÚY 張 公 喫 酒 李 公 醉 Còn gọi: Trương Tam khiết thiết bổng, Lý Tứ nhẫn đông thống (Trương Tam ăn gậy sắt, Lý Tứ chịu đớn đau). Ông Trương uống rượu, ông Lý say. Họ Trương, họ Lý là hai họ thường thấy ở Trung Quốc, nên 940 TRƯƠNG THƯƠNG ANH 張 商 英 (1043-1121) được dùng để đại diện cho những người dân bình thường. Ông Trương, ông Lý tuy hình dáng khác nhau nhưng bản chất lại giống nhau. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho cảnh giới vạn pháp nhất như.

Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục, q. trung (Đại 47, 558 hạ) ghi: »僧 問： 祇 如 師 意 作 麼 生？ 師 云： 張 公 喫 酒 李 公 醉。 – Tăng hỏi: Ở trường hợp đó thì ý Sư như thế nào? Sư nói: Ông Trương uống rượu, ông Lý say«.

TRƯƠNG CỬU THÀNH 張 九 成 (1092-1159) Cư sĩ đời Tống, tự Tử Thiều, hiệu Hoành Phố Cư sĩ, cũng có hiệu Vô Cấu Cư sĩ, người Tiền Đường (nay là Hàng Châu Chiết Giang) Trung Quốc. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 2 (1132) đỗ Tiến sĩ. Làm quan đến Lễ Bộ, Hình bộ thị lang. Bởi phản đối nghị hòa nên bị Tần Cối ghét bỏ. Bị vu cùng Thiền sư Tông Cảo chê trách triều chính, bị đày đến Nam An nhà lao 14 năm.

Tần Cối chết, ông được làm Tri phủ Ôn Châu. Ông rất hợp với Thiền sư Tông Cảo, chịu ảnh hưởng của sư, tư tưởng học thuật của ông chủ yếu là lý học của Trình Y Xuyên, nhưng phần nhiều có ý dẫn Phật vào Nho, như »Nhân (lòng nhân từ) tức là giác, giác tức là nhân, do tâm sinh giác, do giác có nhân«. (Theo »Hoành Phố Tâm Truyền« quyển thượng). Bị Chu Hi công kích là »Dương Nho âm Thích«, »Hồng thủy mãnh thú«. Tác phẩm: Hoành Phố

Văn tập, Hoành Phố Tâm Truyền, Hoành

Phố Nhật Tân.

TRƯƠNG MẠN THIÊN VÕNG 張

幔 天 網 Còn gọi: Bố mạn thiên võng, Cái thiên cái địa, Duệ khước mạn thiên võng. Bủa giăng tấm lưới trên trời. Thiền tông dùng tỷ dụ này để chỉ cho bậc Thầy tiếp dẫn dạy dỗ người học đến nơi đến chốn. Gia Thái Phổ Đăng lục q. 26 (Vạn Tục 137, 187 thượng)

ghi: »雲 門 大 師 張 幔 天 網、 撈 龍 打 鳳。 – Đại sư Vân Môn bủa giăng tấm lưới trên trời để đón rồng bắt phụng«.

TRƯƠNG THƯƠNG ANH 張 商 英 (1043-1121)

Cư sĩ đời Tống, tự Thiên Giác, hiệu Vô Tận cư sĩ, người Tân Tân (nay thuộc Tứ Xuyên) Trung Quốc. Lúc trẻ nhậm chức quan nhỏ ở địa phương. Thời vua Tống Thần Tông (1068-1085) nhờ Vương An Thạch tiến cử ông làm chức Giám sát Ngự sử, tham dự biến pháp. Khoảng niên hiệu Nguyên Hựu (1086-1094) nhậm chức Đề Điểm hành ngục ở Hà Đông, từng đến Ngũ

Đài Sơn lễ bái Bồ Tát Văn-thù, ở trước tượng Văn-thù sáng tác »Phát Nguyện Văn«, đối trước Phật »ngũ thể quy y«. Về sau giữ chức Chuyển vận sứ ở Giang Tây, đến Lô Sơn yết kiến Thiền sư Đông Lâm Tổng, lại gặp Thiền sư Đâu Suất Duyệt nhiều phen thỉnh giáo, tặng kệ tụng cho nhau. Đầu niên hiệu Thiệu Thánh (1094- 1098) làm quan Tả tư giám. Khoảng niên hiệu Sùng Trử (1102-1106) lên đến chức Thượng thư tả thừa. Bởi không hợp với Tể tướng Thái Kinh nên xuống làm Tri phủ Hào Châu. Còn bị an trí ở Giáp Châu, yết kiến Thiền sư Giác Phạm Huệ Hồng nhận lãnh giáo huấn, tin Phật càng sâu. Niên hiệu Đại Quan thứ 4 (1110) nhậm chức Thượng thư hữu bộc xạ. Bị Tương Du Niên gạt bỏ ra khỏi kinh, làm Tri phủ Hà Nam. Từng trước tác »Hộ Pháp Luận« luận chiến với quan điểm bài Phật đương thời. 941

TRƯỜNG CA 長 歌

TRƯỜNG CA 長 歌

Thơ cổ phong có khuôn khổ khá dài. Bài Nhất bát ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »直

語 向 君 君 未 達。 更 作 長 歌 歌 一

缽。 – Nói thẳng với anh mà anh chẳng rõ, mới làm một bài trường ca tên Nhất bát.«

TRƯỜNG KHÁNH VIỆN 長 慶 院

Còn gọi: Di Sơn Thiền Viện. Thiền viện ở núi Di Sơn gần Tây Thành, huyện Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc; do Thiền sư Đại An xây dựng vào đầu niên hiệu Hàm Thông (860-873) đời Đường, ban đầu có tên là Di Sơn Thiền Viện. Cuối đời Đường-đầu đời Ngũ Đại, Thiền sư Huệ Lăng nhậm chức trụ trì chùa này, đổi tên là »Trường Khánh Viện«. Đến đời Tống là thời kỳ cực thạnh. Đời Minh đổi viện thành tự (chùa). Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1643), Thiền sư Đạo Độc quê ở Quảng Đông,nhậm chức trụ trì. Từ đó về sau phần lớn là do các thiền tăng người Quảng Đông trụ trì, lập thành một trường phái riêng tại xứ Mân. Niên hiệu Quang Tự thứ 2 đến thứ 17 (1876-1891) đời Thanh, vị trụ trì là Vi Diệu đích thân đến Đài Loan, Đông Nam Á để quyên góp, rồi đối chiếu với bố cục đương thời xây dựng lại và xây thêm Tàng kinh các ở sau Pháp đường. Năm 1928, vị Trụ trì là Trí Thủy và Giám viện Chứng Lượng trùng tu, cho xây thêm Minh viễn các. Sau năm 1979, Hoa kiều yêu nước chung vốn trùng tu mới hẳn.

Còn cho đắp thêm tượng Phật, toàn bộ đều thếp vàng. Xây cất lầu Ngọc Phật, rồi đem 2 pho tượng Phật lớn bằng ngọc từ Miến Điện về, an trí trong lầu.

TRƯỜNG KIẾP 長 劫

Lâu dài, vĩnh viễn. Kiếp: Đơn vị thời gian rất lớn, gồm vô số năm. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »悟 即 元 無 差 別、 不 悟 即 長 劫 輪 回。 – Ngộ thì vốn không có sai khác, không ngộ thì vĩnh viễn luân hồi.«

TRƯỜNG LIÊN SÀNG 長 連 床

Còn gọi: Y bát hạ. Sập dài nằm nghỉ tập thể trong tăng đường, được chư tăng cùng sử dụng những khi ngồi thiền hay nghỉ ngơi. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »楊 歧 一 句、 急 著 眼 覷、 長 連 床 上、 拈 匙 把 箸。 – Một câu của Dương Kỳ, mau để mắt nhìn, ngồi trên giường thiền, cầm muỗng cầm đủa«.

TRƯỜNG LINH THỦ TRÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC 長 靈 守 卓 禪 師 語 錄 Còn gọi: Trường Linh Hoà Thượng ngữ lục.

Ngữ lục, 1 quyển, do Trường Linh Thủ Trác soạn vào đời Tống, Vô Thị Giới Thâm biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 307. Nội dung bao gồm những lời niêm hương chúc, thượng đường của thiền sư Thủ Trác khi trụ các nơi.

― Cam Lộ Thiền Viện ở Thư Châu.

― Từ Phúc Thiền Viện ở Lô Châu.

Phụ lục 1 thiên hành trạng của sư. TRƯỜNG NGUYÊN 長 元 (1110- 1165) Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Đạo Huệ. Sư họ Phan, quê ở Trường Nguyên, Tiên Du (nay là huyện Tiên Du, tỉnh Hà Bắc), miền Bắc Việt Nam. Trong núi, hàng 942

TRƯỜNG THỌ TỰ 長 壽 寺

ngày sư mặc áo cỏ, ăn trái giẻ, làm bạn cùng suối, đá, khỉ, vượn. Trong suốt 12 giờ, sư thu xếp, an định thân tâm nhất như, không còn phân biệt đối đãi để trì kinh. Vua Lý Anh Tông nghe tiếng ái mộ, muốn gặp sư mà không thể được. Vua thầm sai Phiên thần họ Lê là bạn cũ của sư khéo dẫn dụ về triều. Họ Lê dụ sư về đến nhà trọ chùa Hương Sát. Sư tự hối hận, liền trốn về núi xưa. Kệ thị tịch:

在 光 在 塵。 常 離 光 塵 心 腑 澄 徹。 與 物 無 親 體 於 自 然。 應 物 無 垠 宗 匠 二 儀。 淘 汰 人 倫 亭 毒 萬 物。 與 物 爲 春 作 舞 鐵 女。 打 鼓 木 人 »Tại quang tại trần, thường ly quang trần, Tâm phủ trừng triệt, dữ vật vô thân.

Thể ư tự nhiên, ứng vật vô ngân, Tôn tượng nhị nghi, đào thải nhân luân.

Đình độc vạn vật, dữ vật vi xuân, Tác vũ thiết nữ, đả cổ mộc nhân«. »Ở chỗ sáng (và) bụi Thường lìa sáng (và) bụi Tâm phủ lóng tột, Cùng vật không thân, Thể vốn tự nhiên, Hiện vật không tỳ (vết)

Hun đúc lưỡng nghi (âm dương), Gạn lọc đạo làm người.

Dưỡng nuôi muôn vật, Cùng vật làm xuân, Người gỗ đánh trống Gái sắt múa may«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

TRƯỜNG NHĨ HÒA THƯỢNG 長 耳 和 尚 (?-951)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, pháp danh Hạnh Tu, người Tuyền Châu, Trung Quốc. Tướng mạo kỳ lạ, hai tai dài chấm vai, người đời gọi sư là »Trường Nhĩ Hòa thượng«. Thuở nhỏ xuất gia nơi viện Bắc Nham, 13 tuổi cạo tóc lên giới đàn Trường Lạc (Phúc Kiến) thọ luật nghi thượng phẩm. Năm 18 tuổi yết kiến Tuyết Phong Nghĩa Tồn được tâm ấn nối pháp Nghĩa Tồn. Niên hiệu Thiên Thành thứ 2 (927)

vào Triết Giang khắp nơi đều đến quy y, sư liền kết am nơi núi Cao Phong, Tây Quan kẻ thọ giáo càng đông. Lại mở rộng xây cất am đường, gọi là »Hàng Châu Nhĩ Tướng Viện«. Ngô Việt Vương từng hỏi Vĩnh Minh lúc này có chân tăng không? Vĩnh

Minh đề cử sư, nói rằng đây là thân của đức Phật Định Quang. Ban hiệu »Tông Huệ Đại Sư«.

TRƯỜNG ÔNG 長 翁

Thiền tăng Như Tịnh, đời Tống, thân tướng to lớn mà tánh tình ngay thẳng phóng khoáng. Người thời ấy gọi sư là

Tịnh Trường. Đời sau gọi sư là Trường Ông. X. Như Tịnh.

TRƯỜNG THỌ TỰ 長 壽 寺 Ở hang Đảng Tử, núi Bạch Nhai, thành phố Đặng Châu, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Ban đầu do hai Thiền sư Nhất Hạnh và Hổ Nhân sáng lập, tên là »Hương Nghiêm Tự«. Khoảng niên hiệu Thượng Nguyên (760-762) đời Đường, lúc Thiền sư Huệ Trung trụ chùa này, gọi là »Hương Nghiêm Trường Thọ Tự«. Cuối đời Đường Ngũ Đại chùa trở thành một đại thiền sát.

Đời Tống thường gọi »Hương Nghiêm Tự«. Đời Nguyên là đạo tràng tông Tào Động, cao tăng lớp lớp xuất hiện giáo hóa khắp nơi. Cuối đời Nguyên chùa bị chiến 943

TRƯỜNG VÃNG 長 往

tranh phá hủy. Đời Minh xây dựng lại, quy mô đã không bằng như xưa. X. »Hương Nghiêm Tự«.

TRƯỜNG VÃNG 長 往 Tạ thế. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »師 自 咸 通 十 年 己 丑 歲 三 月 一 日 剃 髮 被 衣、 令 擊 鐘、 儼 然 而 往、 大 眾 號 慟、 師 復 覺、。 。 。 至 八 日、 使 開 浴、 浴 訖、 端 坐 長 往。 春 秋 六 十 二、 僧 夏 四 十 一。 – Vào ngày mồng một tháng ba năm Kỷ Sửu, niên hiệu Hàm Thông thứ 10 (869), Sư cạo tóc mặc áo, sai người đánh chuông, rồi ngồi thị tịch rất nghiêm trang, đại chúng thương khóc quá độ nên sư tỉnh dậy… Đến ngày mồng tám, sư bảo sửa soạn tắm. Tắm xong, sư ngồi ngay ngắn mà tạ thế. Sư thọ 62 tuổi, 41 tuổi hạ«.

TRƯỜNG VẬT 長 物

Vật dư thừa. Tiết Nhị Linh Tri Hòa Am chủ trong NĐHN q. 18 ghi: »三 十 年 間、 居 無 長 物、 唯 二 虎 侍 其 右。 – Trong ba mươi năm, sư sống không có vật gì dư thừa, chỉ có hai con cọp hầu bên cạnh.«

TRƯỞNG LÃO 長 老

Vị tỳ kheo có tuổi đời lớn và tuổi hạ cao, trí huệ và đức hạnh vượt lên các vị tăng khác trong tùng lâm. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1031 hạ) ghi: »妙 喜 曰： 諸 方 舉 長 老、 須 舉 守 道 而 恬 退 者。 – Diệu Hỷ nói: Các thiền viện nếu muốn suy cử các bậc Trưởng lão, thì cần phải suy cử người biết giữ đạo, tính khí điềm đạm, không ham danh lợi«.

TRƯỢNG TUYẾT THÔNG TÚY 丈

雪 通 醉 Thiền tăng Thông Túy đời Thanh, tự Trượng Tuyết, người đời gọi sư là Trượng

Tuyết Thông Túy. X. Thông Túy.

TRỪU ĐINH BẠT QUYẾT 抽 釘 拔

橛 Nhổ đinh tháo chốt, tỷ dụ trừ bỏ vọng tưởng nghi hoặc, thoát khỏi tục tình mê chướng. Bích Nham lục, q. 1 ghi: »達 磨 本 來 玆 土。 與 人 解 粘 去 縛。 抽 釘 拔 楔。 – Đạt-ma vốn đến đất này vì người gỡ niêm cởi trói, nhổ đinh tháo chốt«.

Bích Nham lục q. 8 ghi: »這 箇 拄 杖 子。 三 世 諸 佛 也 用。 歷 代 祖 師 也 用。 宗 師 家 也 用。 與 人 抽 釘 拔 楔。 解 粘 去 縛。 – Một cây gậy này, tam thế chư Phật cũng sử dụng, lịch đại Tổ sư cũng sử dụng, các thiền sư cũng sử dụng để nhổ đinh tháo chốt, gỡ niêm cởi trói cho người«.

TRỪU ĐƠN 抽 單

Thiền tăng chính thức ra khỏi một thiền viện nào đó. Chương Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »王 山 體 久 依 大

明 寶 爲 侍 者、 一 日 抽 單 去、 眾 疑 之、 問 曰： 體 侍 者 何 往？ 寶 曰： 諸 方 來、 諸 方 去密問 他 作 麼！ – Vương Sơn Thể làm thị giả cho ngài Đại Minh Bảo đã lâu. Một hôm, sư chính thức xin ra khỏi thiền viện của Ngài. Đại chúng sinh nghi, hỏi Ngài: Bạch thầy, thị giả Thể xin đi đâu thế? Bảo nói: Đi tới đi lui các thiền hội, hỏi đến hắn ta nữa làm gì!«

TRỪU GIẢI 抽 解

Nghỉ ngơi (từ ngữ của chư tăng thường sử dụng). Tiết Bảo Ninh Viên Cơ Pháp Sư 944

TỤ MẠT 聚 沫

trong NĐHN q17 ghi: »僧 問： 生 死 到 來、 如 何 回 避？ 師 曰： 堂 中 瞌 睡、 寮 裡 抽 解。 – Tăng hỏi: Lúc sinh tử đến làm sao trốn tránh? Sư đáp: Ngủ gục trong thiền đường, nghỉ ngơi trong liêu«.

TRỪU THÂN 抽 身

Thoái lui, rứt ra. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 夜 不 點 火、 僧 立 次、 師 乃 曰： 我 有 一 句 子、 怠待 特 牛 生 兒、 即 爲 汝 說！ 僧 曰： 特 牛 生 兒 了 也、 只 是 和 尚

不 說。 師 便 索 火、 火 來、 僧 便 抽 身 入 眾。 – Ban đêm sư không đốt đèn, thấy một vị tăng đang đứng, sư liền nói: Ta có một câu, đợi khi nào bò đực sinh con sẽ nói cho ngươi nghe! Tăng thưa: Bò đực sinh con rồi, có điều là Hòa thượng chẳng nói. Sư liền tìm lửa đốt đèn. Đèn sáng. Vị tăng thoái lui vào trong chúng«.

TRỪU THOÁT 抽 脫

Đi tiêu, đi tiểu (từ ngữ của chư tăng thường sử dụng). Tông Môn Võ Khố ghi:

»湛 堂 游 浙 回、 充 首 座、 聞 其 事 （指 廁 所 鬧 鬼 怪 事）、 中 夜 故 入 延 壽 堂 東 司 抽 脫。 – Trạm Đường đi Chiết Giang vừa trở về, được cử làm Thủ tọa; nghe việc ấy (chỉ việc quỷ quái làm loạn nhà xí) nên đợi đến nửa đêm, sư vào nhà xí của Diên thọ đường để đi tiêu, tiểu«.

TRỬU HẬU PHÙ 肘 後 符

Còn gọi: Trửu hậu ấn, Trửu hậu huyền phù. Lá bùa hộ thân, Thiền tông mượn từ này để chỉ cho tâm ấn Phật Tổ, Phật tính sẵn có của mọi người. Tắc 52, Thung Dung lục (Đại 48, 260 thượng) ghi: »叢 林 又 有

肘 後 符。 – Chốn chùa chiền lại có lá bùa hộ thân«.

TU NHẤT ĐẠI SƯ 修 一 大 師

Thụy hiệu của thiền tăng Viên Trí, sống vào đời Đường. X. Viên Trí.

TÚ DÃ 秀 野

Hiệu của thiền tăng Minh Lâm, sống vào đời Thanh. X. Minh Lâm

TÚ PHONG TỰ 秀 峰 寺

X. Khai Tiên tự

TÚ TÔNG 秀 宗

Thiền tông bắc tông lấy ngài Thần Tú làm vị đại biểu chủ yếu. Thần Tú truyện trong

TCCTT q. 8 ghi: »天 下 贊 傳 其 道、 謂 秀 宗 爲 北、 能 宗 爲 南。 – Người đời rao truyền đạo này bảo Tú Tông ở phương Bắc, Năng tông ở phương Nam.«

TỤ ĐẦU 聚 頭

Tụ tập. Họp lại một nhóm. Bích Nham lục q. 1 ghi: »如 今 禪 和 子。 三 箇 五 箇 聚 頭 口 喃 喃 地。 便 道。 這 箇 是 上 才 語 句。 那 箇 是 就 身 處 打 出 語。 – Hôm nay, năm ba vị thiền sinh họp lại một nhóm, trong miệng lẩm bẩm: ›Cái này là ngữ cú của bậc căn khí thượng đẳng nói, cái kia là ngữ cú do thể nghiệm mà có được‹«.

TỤ MẠT 聚 沫 Bóng bọt tụ tập lại, hàm nghĩa tạm thời tụ tập rồi phút chốc rã rời. Chương A-nan, Tổ thứ 2 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »我 身 危 脆 猶 如 聚 沫。 肉 復 衰 老 豈 堪 長 久。 – Thân của ta không bền chắc giống như bóng bọt tụ tập lại, huống là còn già yếu, đâu thể lâu dài?« 945

TỤ VÂN THIỀN TỰ 岫 雲 禪 寺

TỤ VÂN THIỀN TỰ 岫 雲 禪 寺 X. Đàm Chá tự.

TUẤN KHOÁI 俊 快

Thông minh nhanh nhẹn. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »俊 快 底 點 著 便 行、 癡 鈍 底 推 挽 不 動。 便 行 則 人 人 歡 喜、 不 動 則 箇 箇 生 嫌。 山 僧 而 今 轉 此 癡 鈍 爲 俊 快 去 也。– Sư thượng đường nói:

Hạng thông minh nhanh nhẹn một phen chạm phải liền hành động, hạng si độn dù có đẩy kéo cũng không nhúc nhích. Hành động thì mọi người đều vui mừng, không nhúc nhích thì ai nấy cũng không thích ý. Hôm nay sơn tăng tôi sẽ chuyển cái si độn nầy làm thành thông minh nhanh nhẹn.«

TUẤN LƯU 俊 流

Từ gọi chung các bậc tài trí kiệt xuất. Tiết

Tư Thọ Ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »宗 乘 一 唱、 三 藏 絕 詮。 祖 令 當 行、十 方 坐 斷。 二 乘 聞 之 怖 走、 十 地 到 此 猶 疑。 若 是 俊 流、 未 言 而 諭。 – Thiền Tông một phen cất tiếng thì hàng Giáo tông phải bặt lời. Một khi Tổ lệnh đang được thi hành thì mười phương khoáng đãng. Hàng Nhị thừa nghe qua liền sợ hãi bỏ chạy. Bồ Tát Thập địa đến chỗ này còn nghi. Nếu là kẻ anh kiệt thì chưa nói đã tỏ bày.«

TUẤN MINH 俊 明 (1317-1407)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Chương, tự Cổ Chuyết, người xứ Tùng Lăng, Cô Tô (Ngô Giang, Giang Tô) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Phúc Lâm Trí Độ, đời thứ 25 hệ Nam Nhạc. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 11 (1378) trụ trì chùa Thiên Giới ở Nam Kinh. Có ngữ lục truyền lại đời.

TUẤN NHẬN 俊 芿 (1166-1227)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Bất Khả Khí Tuấn Nhận, người xứ Cửu Châu Phì Hậu. Niên hiệu Khánh Nguyên thứ 5 (1199) sang nhà Tống (Trung Quốc) trước lên núi Thiên Đài học giáo nghĩa Thiên Đài, sau lại đến Kính Sơn, Hàng Châu đắc pháp nơi Thiền sư Nguyên Thông, đời thứ 18 hệ Nam Nhạc. Niên hiệu Gia Định thứ 4 (1211) sư trở về nước mang theo rất nhiều kinh luận chương sớ, sáng lập chùa

Tuyền Dũng nơi Kinh Đô. Sư là Sơ Tổ tông Dương Kỳ Nhật Bản.

TUẦN NHÂN PHẠM DẠ 巡 人 犯

夜 Kẻ đi tuần trở thành tội phạm. Nguyên ý là người đi tuần ban đêm coi chừng hỏa hoạn, trộm cướp, nhưng chính mình lại trở thành trộm cướp. Trong Thiền lâm dùng để phê bình tông phong của tông Pháp Nhãn. Tiết Bạch Vân Đoan Thiền sư Pháp Tự trong NĐHN q. 19 ghi: »師 曰： 何 不 問 法 眼 下 事？ 曰： 留 與 和 尚。 師 曰： 巡 人 犯 夜。 – Sư nói: Sao chẳng hỏi việc của tông Pháp Nhãn? Đáp: Xin để dành cho Hòa thượng. Sư nói: Kẻ đi tuần trở thành tội phạm«. Bởi tông Pháp Nhãn là một trong Ngũ gia thất tông của Thiền tông Trung Quốc, là pháp hệ từ Pháp Nhãn Văn Ích, Thiên Thai Đức Thiều… lần lượt truyền nhau. Sau khi Pháp Nhãn đắc pháp, Ngài trụ viện Thanh Lương, Tăng Châu (Giang Ninh, Giang Tô) mở mang Thiền phong, có rất nhiều đệ tử và lấy Chiết Giang, Phúc Kiến làm trung tâm, triển khai giáo pháp tông Pháp Nhãn.

Theo tông phong này, thường đặc biệt lấy việc niêm lộng công án để tiếp hóa người học Thiền. Về mặt giáo học thì dung hợp 946

TỤC CHỈ NGUYỆT LỤC 續 指 月 錄

với tư tưởng Tịnh Độ. Luận rõ về tông phong ấy, Nhân Thiên Nhãn Mục q. 4 (Đại 48, 325 thượng) ghi: »法 眼 宗 者、 箭 鋒 相 拄、 句 意 合 機、 始 則 行 行 如 也、 終 則 激 發、 漸 服 人 心、 削 除 情 解、 調 機 順 物、 斥 滯 磨 昏。 （。 。 。） 法 眼 家 風、 對 病 施 藥、 相 身 裁 縫、 隨 其 器 量、 掃 除 情 解。 – Tông Pháp Nhãn ấy, mũi tên chạm nhau, câu ý hợp cơ, ban đầu thì hành cái hạnh như như, sau cùng thì khơi gợi, lần điều phục lòng người, diệt trừ tình giải, điều cơ thuận vật, bài trừ hôn trệ (…). Gia phong của Pháp Nhãn đối bệnh cho thuốc, coi thân may áo, tùy theo trình độ của họ mà dẹp trừ tình giải«.

TUẦN VĂN TRỤC CÚ 循 文 逐 句

Y theo câu văn, lời nói mà tìm cầu ý nghĩa, đạo lý. Là một lối tham học mà nhà Thiền phản đối. Truyện Bác Sơn Hòa thượng trong NLQL q. 35 ghi: »年 十 六、 矢 志 出 家、 之 金 陵 瓦 棺 寺、 听 講 法 華、 慨 然 曰： 求 之 在 我、 起 可 循 文 逐 句 哉？ 遂 去。 – Năm 16 tuổi, sư thề quyết chí xuất gia, đi đến chùa Ngõa Quan ở Kim Lăng nghe giảng kinh Pháp Hoa, sư khảng khái nói: Tìm việc ấy ở nơi mình, đâu thể y theo câu văn, lời nói mà tìm cầu ý nghĩa, đạo lý. Nói xong, sư liền ra đi«.

TÚC HẠ VÂN SINH 足 下 雲 生

Mây trắng dưới chân, chỉ cho cảnh giới tự do tự tại. Bài kệ của thiền sư Đạo Nguyên

(đời 41, dòng thiền Tào Động ở Việt Nam)

ghi:

光 放 眉 間 無 道 佛、 雲 生 足 下 未 言 仙 饒 君 保 養 牛 兒 壯、 朝 夕 孰 耕 彼 寸 田 »Quang phóng mi gian vô đạo Phật Vân sinh túc hạ vị ngôn tiên Nhiêu quân bảo dưỡng ngưu nhi tráng Triêu tịch thục canh bỉ thốn điền«.

»Quang phóng giữa mày không phải Phật Dưới chân mây trắng chửa là tiên Bảo anh nuôi dưỡng trâu cường tráng

Hôm sớm cày sâu mảnh ruộng thiền«.