Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TÚC MẠCH TIỀN 足 陌 錢

Đối lại: Tỉnh số tiền. Túc mạch: đủ số trăm. Tỉnh số: không đủ số trăm như: 70, 80, 90. Thiền tông dùng từ Túc Mạch Tiền để dụ cho pháp Thiền của ngài Đại Huệ Tông Cảo, và dùng từ Tỉnh Số Tiền để dụ cho pháp Thiền của ngài Hổ Khâu Thiệu

Long. Hư Đường lục q. 10 (Đại 47, 1061 trung) ghi: »大 慧 下 尊 宿、 尚 多 足 陌； 虎 丘 下 子 孫、 尚 多 省 數。 足 陌 使 之 有 限、 省 數 用 之 無 窮。 – Các bậc tôn túc theo ngài Đại Huệ phần nhiều chuộng túc mạch, còn con cháu của Hổ Khâu đa số chuộng tỉnh số. Túc mạch dùng thì hữu hạn, tỉnh số dùng thì vô cùng«.

TÚC THÀNH 足 成

Họp đủ, họp thành. Vô Môn Quan ghi: »安 晚 欲 就 渠 熱 爐 熬 上、 再 打 一 枚、 足 成 大 衍 之 數、 卻 仍 前 送 似。 – Bởi thế buổi chiều muốn đặt nó vào lò để nấu lại một cái, cho đủ số năm mươi, rồi cứ như trước mà đem tặng.« TỤC CHỈ NGUYỆT LỤC 續 指 月 錄 Đăng lục, 20 quyển, do Niếp Tiên biên soạn vào đời Thanh, kế tiếp sau bộ »Chỉ Nguyệt Lục« của Cù Nhữ Tắc, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 143, trang 744. Nội 947

TỤC DIỆM LIÊN PHƯƠNG 續 焰 聯 芳

dung thu thập tiểu sử và cơ duyên ngữ cú của các vị thiền sư từ đời thứ 17 dưới Lục Tổ thuộc niên hiệu Long Hưng thứ 2 (1164) đời Tống đến đời thứ 38 thuộc niên hiệu Khang Hy thứ 18 (1679) đời Thanh. Quyển thủ có lời tựa của Giang Tương và Phủ Dương Dư Hoài, lời tùy hỷ của cư sĩ Như Thị. Biên giả còn ra sức bổ sung phần cơ duyên ngữ cú bị bỏ sót trong quyển trung của bộ »Chỉ Nguyệt lục«, biên thành »Cù Lục Bổ Di« 1 quyển, xếp ở quyển thủ.

Hơn nữa, ông còn đem những vị tăng chưa rõ kế thừa ai thuộc sau đời Nam Tống, biên riêng thành 1 quyển »Tôn Túc tập«, đặt ở quyển cuối.

TỤC DIỆM LIÊN PHƯƠNG 續 焰 聯 芳 Tiếp ánh sáng, nối mùi hương. Nghĩa là mồi sáng ngọn đèn Tổ, làm cho đạo đức được lưu truyền khắp nơi. Bài tựa của Tỳ kheo Huệ Nguyên trong Trúc Lâm Tổ Sư Tuệ Trung Thượng Sĩ ghi:

理 無 一 物、 事 有 萬 般 續 焰 聯 芳、 光 前 振 後

»Lý không một vật Sự có muôn thứ Tiếp ánh sáng Nối mùi hương Làm rạng rỡ đời trước

Làm hay đẹp đời sau«.

TỤC ĐĂNG CHÍNH THỐNG 續 燈

正 統 Đăng lục, 42 quyển, có riêng 1 quyển mục lục, do Biệt Am Tính Thống biên vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 30 (1691) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 144, trang 500.

Nội dung bao gồm lược truyện và cơ duyên vấn đáp của các bậc kỳ túc trong thiền lâm vào cuối đời Tống đến đời Minh.

Thu thập truyện ký của hơn 2. 300 vị dưới Tổ Huệ Năng như sau:

― Tông Lâm Tế từ đời thứ 16 đến đời thứ 35.

― Tông Tào Động từ đời thứ 16 đến đời thứ 37 cùng với những vị không rõ nối pháp ai.

TỤC ĐĂNG TỒN CẢO 續 燈 存 稿

Đăng lục, 12 quyển, có riêng 1 quyển mục lục, do cư sĩ Thi Bái sưu tập tư liệu, Nhược Am Thông Vấn biên vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 4 (1665) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 145, trang 21. Sách này do Thi Bái sưu tập các ngữ lục, truyện ký, tháp minh v.v.. của các thiền sư từ cuối đời Tống đến đời Minh rồi được Thông Vấn biên tập thành. Nội dung thu thập truyện ký của khoảng 500 vị dưới Lục Tổ Huệ

Năng như sau:

― Tông Lâm Tế từ đời thứ 18 đến đời thứ 34.

― Tông Tào Động từ đời thứ 16 đến đời thứ 36 và các vị không rõ nối pháp ai.

TỤC KIM SƠN CHÍ 續 金 山 志

Chí, 2 quyển, do Thu Ngạn biên tập vào đời Thanh, và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Chí Toàn tập.

Chùa Kim Sơn là một tự viện nổi tiếng của Thiền tông. Vào niên hiệu Quang Tự thứ 26 (1900) đời Thanh, Trụ trì chùa Kim Sơn là Thu Ngạn sưu tập nhiều sách vở, bia cũ còn sót lại, tiếp tục bổ sung cho quyển »Kim Sơn Chí« của Lô Kiến Tằng.

― Quyển thượng kể về hình thắng, kế đến ghi chép về Kiến trí, Bi khắc, Liễn, Ngạch, 948 TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ 慧 忠 上 士 (1230-1291) Tạng bảo.

― Quyển hạ ghi chép hành trạng các vị cao tăng Thiền tông trụ trì chùa này. Sách này tư liệu phong phú, có thể bổ sung chỗ thiếu sót trong quyển chí của họ Lô, cùng được ấn hành vào niên hiệu Quang Tự thứ 26 (1900) đời Thanh.

TỤC TRUYỀN ĐĂNG LỤC 續 傳 燈

錄 Đăng lục, 36 quyển, có thêm 3 quyển mục lục do Viên Cực Cư Đảnh biên soạn vào đời Minh, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 469. Cư Đảnh tiếp tục bổ sung vào Cảnh Đức Truyền Đăng lục từ các sách Ngũ Đăng Hội Nguyên, Phật Tổ Huệ Mạng, Tăng Bảo truyện, Thiền Môn Tông Phái Đồ, ngữ lục của chư Tổ, góp nhặt các tài liệu có liên quan, gom chép các thế hệ truyền pháp từ Lục Tổ Huệ Năng trở xuống, đời thứ 10 đến đời thứ 20.

Chủ yếu là ghi về cơ ngữ, cũng có chép sự tích của 1203 vị; nếu thêm vào những người được truyền trao không chính thức thì được 3110 vị.

TUỆ THÔNG 慧 通 (giữa thế kỷ 14)

Ni sư đời cuối Trần đầu Lê, họ Phạm, con gái nhà quan. Ni sư xuất gia tu trên núi Thanh Lương, tu khổ hạnh, trì giới chuyên cần, tuệ giải thông suốt, thường ngồi thiền định, diện mạo giống hệt La-hán. Kẻ đạo người tục đều kính mộ, danh tiếng Ni sư lừng lẫy, là bậc tông sư của ni chúng cả nước, tên tuổi ngang hàng với các bậc cao tăng. Vua Trần Nghệ Tông (1370-1372)

ban hiệu là »Tuệ Thông Đại Sư«. Về già, Ni sư dời về ở Đông Sơn. Một hôm, Ni sư bảo đệ tử rằng: »Ta muốn đem thân hư ảo này thí cho hổ lang một bữa no«. Ni sư bèn vào giữa núi sâu ngồi kiết già, không ăn uống 21 ngày, hổ lang ngày ngày tới ngồi chung quanh mà không dám đến gần. Đồ đệ nài nỉ Ni sư trở về am. Về am, Ni sư đóng cửa nhập định qua một mùa hè, rồi tập hợp đệ tử lại giảng đạo, bỗng nhiên ngồi tịch, tuổi ngoài 80. Lúc hỏa táng có rất nhiều xá-lợi. Quan địa phương xây tháp cho Ni sư ngay trên núi ấy. Theo: Thiền sư

Việt Nam của HT. Thanh Từ.

TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ 慧 忠 上 士 (1230-1291)

Thiền sư cư sĩ đời Trần, tên thật là Trần Tung, con đầu của Khâm Minh Từ Thiện Thái Vương (Trần Liễu), là anh cả của Hoàng thái hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm.

Khi Đại vương mất, hoàng đế Trần Thái

Tông cảm nghĩa phong cho Thượng sĩ tước Hưng Ninh Vương. Lúc nhỏ, Thượng sĩ nổi tiếng bẩm chất cao sáng thuần hậu, khí lượng uyên thâm, phong thái nhàn nhã. Tuổi còn để chỏm, ngài đã mến mộ cửa không. Sau ngài đến tham vấn Thiền sư Tiêu Dao ở Tinh xá Phúc Đường và lãnh hội được yếu chỉ. Hằng ngày, ngài lấy thiền duyệt làm vui, không lấy công danh làm sở thích. Ngài lui về ở phong ấp Tịnh Bang, đổi tên là làng Vạn Niên. Hòa ánh sáng lẫn với thế tục, dạy dỗ hàng sơ cơ, người học đến thưa hỏi, ngài đều chỉ dạy cương yếu, khiến họ trụ tâm tính. Vua Thánh Tông nghe danh ngài đã lâu, bèn sai sứ mời vào cửa khuyết. Ngài đối đáp với Vua đều là những lời siêu thoát thế tục.

Nhân đó, vua tôn ngài làm sư huynh, tặng hiệu là Tuệ Trung Thượng Sĩ. Về sau, ngài thị tịch ở Dưỡng Chân trang, thọ 62 tuổi.

Tác phẩm: Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục 1 quyển. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. 949 TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ NGỮ LỤC 慧 忠 上 士 語 錄 Thanh Từ.

TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ NGỮ LỤC 慧 忠 上 士 語 錄 Ngữ lục, 1 quyển do Trần Tung (Thiền sư Việt Nam) nói. Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông khảo đính, Pháp Loa biên tập. Nội dung bao gồm:

1. Bài tựa »Trần Triều Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục« của Trần Nhân Tông.

2. Đối cơ 3. Cử công án 4. Thơ tụng 5. Thượng sĩ hành trạng 6. Chư nhân tán tụng.

7. Lời bạt của tướng Trần Khắc Chung.

Bản khắc xưa nhất của sách này vào niên hiệu Cảnh Hưng thứ 24 (1763), với lời tựa của Tỳ kheo Tuệ Nguyên (phái Trúc Lâm)

tu tại chùa Long Động trên núi Yên Tử.

Đây là một quyển ngữ lục mang một bản sắc độc lập của Phật giáo Việt Nam, nhưng độc lập không có nghĩa là cô lập mà phải nằm trong tiến trình văn hóa giao lưu giữa Phật giáo Ấn Độ và Trung Hoa. Nó tổng hợp một số tư tưởng Phật giáo Đại Thừa của Ấn Hoa Việt và góp phần vào kho tàng văn hóa của Phật giáo và dân tộc Việt Nam.

TUNG SƠN 嵩 山

Thuộc mạch núi Phục Ngưu, phía tây bắc huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, do núi Thái Thất và Thiếu Thất họp thành, nằm theo hướng đông tây dài dằng dặc chừng 60km, đồi núi nhấp nhô, núi cao dốc đứng lạ thường. Căn cứ trên lịch sử, hình trạng phương vị mà ngọn núi tọa lạc và di tích danh nhân, chia làm 72 ngọn như Thái dương, Thiếu dương, Minh nguyệt, Ngọc trụ, Vạn tuế, Phụng hoàng, Huyền luyện, Ngọa long, Ngọc cảnh, Thanh đồng, Hoàng cái, Sư tử, Kê minh, Tùng đào, Thạch mạn, Thái bạch, La hán, Bạch lộc v.

v…Ngoài ra còn có ngọn Tuấn Cực và ngọn Ngũ Nhũ. Ngọn Tuấn Cực còn gọi là Tung đỉnh, là ngọn núi cao nhất ở Tung Sơn. Niên hiệu Phổ Thông thứ 1 (520) đời Lương Nam Triều, Bồ Đề Đ t-ma đến núi Ngũ Nhũ ở trong hang đá ngồi nhìn vào vách im lặng 9 năm, người đời gọi là »Bích Quán Bà La Môn«. Động này được gọi là »Đ t-ma diện bích động«, sâu khoảng 7m, rộng 3m. Trước động có một tòa thạch phường song trụ đơn khổng được khắc vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 32 (1604)

đời Minh, trên ngạch động mặt nam khắc 3 chữ »Mặc huyền xứ«, mặt bắc khắc 4 chữ »Đông lai triệu tích«. Cổ tích văn vật Thiền tông còn có chùa Thiếu Lâm, rừng tháp, am Sơ Tổ, am Nhị Tổ, tháp Thiền sư Tịnh Tạng.

TUNG THIẾU TỔ 嵩 少 祖

Thiền tăng Văn tải đời Minh, trụ trì chùa Thiếu lâm 16 năm, đệ tử có đến vài ngàn người. Người đời gọi sư là Tung Thiếu Tổ.

X. Văn Tải

TÚNG NHIÊU 縱 饒

Mặc dù, giả sử. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »設 使 言 前 薦 得。 猶 是 滯 殼 迷 封。 縱 饒 句 下 精 通。 未 免 觸 途 狂 見。 – Dù cho trước lời nói lãnh ngộ được, cũng là si mê đần độn; Già sử ngay lời nói thông suốt, chưa khỏi nơi nơi sinh ra kiến giải cuồng loạn.«

TÚNG NHIÊN 樅 然

Còn gọi: Túng túng 摐 摐, Túng nhiên 摐 950

TÙNG CẨN 從 瑾 (1117-1200)

然. Dẫy đầy, tưng bừng, xôn xao.

Đầy dẫy, sự vật nhiều đến mức gây cảm giác chỗ nào cũng thấy có. Tiết Khai thị Ưu-bà-tắc kết Niệm Phật Xã trong HSLNMDT q. 2 ghi: »是 則 一 念 惡 心 起、 刀 林 劍 樹 樅 然、 一 念 善 心 生、 寶 地 華 池 宛 爾。 – Thế nên một niệm ác nổi lên thì núi đao rừng kiếm đầy dẫy; một niệm phát sinh thì đất báu ao sen.« Tiết La-hán Quế Sâm Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »即 今 聲 色 摐 摐 地、 爲 當 相 及 不 相 及？ – Bây giờ thanh sắc đầy dẫy thế nên ghé hợp hay không ghé hợp.« Tiết Văn-thù Tâm Đạo Thiền sư trong

NĐHN q. 19 ghi: »三 界 唯 心、 萬 法 唯 識。 今 目 前 萬 象 摐 然、 心 識 安 在？ – Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức. Nay trước mắt muôn tượng dẫy đầy, tâm thức ở đâu?«

TÙNG 從

Mặc cho, mặc kệ. Pháp Diễn ngữ lục q.

trung ghi: »灰 頭 土 面 從 他 笑。 贏 得 白 雲 堆 裏 閑。 – Đầu mặt dính tro đất mặc cho người khác cười, thì chỉ có được nỗi khốn khổ trong đồi Bạch Vân.« Tông Môn Võ Khố ghi: »已 後 從 他 眼 寺 開、 棒 了 罰 錢 趁 出 院。 – Về sau mặc kệ người khác miễn là mắt mình sáng, ăn gậy xong, bị phạt tiền và bị đuổi khỏi viện.«

TÙNG ẨN THÁP 松 隱 塔

Do ở thị trấn Tùng Ẩn, huyện Kim Sơn, tỉnh Thượng Hải, Trung Quốc nên có tên.

Trong tháp chứa Kinh Hoa Nghiêm do tăng nhân ở Thiền viện Tùng Ẩn đời Nguyên viết, nên còn gọi »Hoa Nghiêm

Tháp«. X. »Hoa Nghiêm Tháp«.

TÙNG BA 松 波

Thiền tăng đời Thanh, họ Đoàn, người xứ Hạc Dương, Trung Quốc. Xuất gia từ thuở bé, sư theo Đức Chu Thượng nhân tham cứu Thiền tông, sau đó được Dã Trúc Lão nhân ấn khả. Sư đến chùa Thạch Chung hoằng pháp, nhẫn nhục gánh vác trách nhiệm nặng, trăm công ngàn việc khiến cho chùa này trở thành chùa đứng đầu núi

Kê Túc. Người đời quen gọi sư là »Thạch Chung Tùng Ba Thiền sư«.

TÙNG BÃO THÁP 松 抱 塔

Nằm trong tháp viện chùa Giới Đài, trên sườn núi Mã Yên, khu Môn Đầu Câu, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Là mộ tháp của Hòa thượng Pháp Quân, cao tăng đời Liêu. Bởi trên gò đất cao bên cạnh tháp một cây tùng đổ rạp xuống nằm ngang duỗi ra cong vòng giống như ôm lấy tháp, nhân đó mà đặt tên. Pháp Quân (1021- 1075) thuở nhỏ theo Luật sư Phi Nhục chùa Tử Kim ở Kinh Tây làm thư đồng, giữ luật nghiêm cẩn bác thông nội ngoại.

Khi lớn chí thích thiền duyệt, tham phỏng hơn 10 năm, hình như có phát minh.

Khoảng niên hiệu Hàm Ung (1065-1074)

được tôn làm Đại Hòa thượng, lên đàn truyền giới, vua lễ sư làm thầy và ban hiệu »Truyền Giới Đại Sư«. Về sau sư chỉ lấy việc truyền giới làm nhiệm vụ, đắc giới tử 500 vạn người. Sư tịch vào niên hiệu Đại

Khang thứ 1 (1075), cho nên tháp Tùng Bảo phải là tháp đời Liêu.

TÙNG CẨN 從 瑾 (1117-1200)

Thiền tăng đời Tống, họ Trịnh, hiệu Tuyết Am, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu 951

TÙNG CỐC 松 谷

tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư yết kiến Thiền sư Tâm Văn Đàm Bôn có tỉnh ngộ và nối pháp Ngài thuộc tông Lâm Tế. Sư trụ trì các chùa: Linh Nham ở Giang Tô, Thiên Đồng ở Chiết Giang. Sau khi thị tịch, toàn thân sư được an táng mé bên trái tháp của ngài Tâm Văn. Tác phẩm: Tuyết Nham Tùng Cẩn Thiền sư Tụng Cổ tập 1 quyển.

TÙNG CỐC 松 谷 Hiệu của Thiền tăng Như Thiên, sống vào đời Minh. X. Như Thiên.

TÙNG DUYỆT 從 悅 (1044-1091)

Thiền tăng đời Tống, họ Hùng, người Kiền Châu (Cám Châu, Giang Tây), Trung Quốc. Năm 15 tuổi sư xuất gia, 16 tuổi thụ giới cụ túc, tham kiến thiền sư Bảo Phong Khắc Văn đắc pháp làm truyền nhân phái

Hoàng Long tông Lâm Tế. Sư trụ viện Đâu Suất, Long Hưng (Nam Xương, Giang Tây) học thông nội ngoại, giỏi văn hay thơ, đạo tục gần xa đều ngưỡng mộ. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ 3 (1121) Thừa tướng Trương Thương Anh tấu thỉnh ban thụy »Chân Tịch Thiền sư«. Tác phẩm: Đâu Suất Duyệt Thiền sư ngữ lục 1 quyển lưu hành cho đời.

TÙNG ĐẦU 從 頭

Mỗi mỗi, toàn bộ. Tông Môn Võ Khố ghi: »今 時 參 禪 人。 如 蠅 子 相 似。 有 些 腥 羶 氣 味 便 泊。 須 是 從 頭 與 他 拈 卻 到 無 氣 味 處 泊 在 平 地 上。 – Người tham thiền đời này, giống như bầy ruồi, hễ có chút mùi tanh hôi liền bu lại. Phải quét sạch toàn bộ cho các ông ấy, quét đến chỗ không còn mùi vị để các ông ấy chỉ bu đậu trên đất bình thường.«

TÙNG ĐÌNH 松 庭

Hiệu của Thiền tăng Tử Nghiêm, sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh. X. Tử Nghiêm.

TÙNG HÂN 從 欣

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng. Khi ra hoằng pháp sư trụ Thúy Nham ở Xử Châu (nay là

Lệ Thủy tỉnh Chiết Giang), người đời gọi sư là »Thúy Nham Hân«.

TÙNG GIAO 從 教

Để mặc, tùy ý, mặc cho. Tông Môn Võ Khố ghi: 年 老 浩 歌 歸 去 樂 從 教 人 喚 住 山 翁 »Niên lão hạo ca quy khứ lạc Tùng giao nhân hoán trụ sơn ông«.

»Lớn tuổi ưa ca bài vui trở về Mặc cho người gọi lão ở non«.

TÙNG HIỂN 從 顯 (906-983)

Thiền tăng đời Tống, người xứ Bồ Điền Tuyền Châu (nay thuộc Phúc Kiến), nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Quán Âm ở Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Quán Âm?. Sư đáp: Hãy xem trước mắt.

TÙNG KHÔI 從 瑰 (?-973)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ. Sư tham vấn nhiều vị nhưng không khế hợp, sau yết kiến Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng, ngay lời nói liền đốn ngộ và nối pháp Ngài. Khi ra hoằng pháp sư ở chùa Xưng Tâm tại Việt Châu (nay là 952

TÙNG LÂM CÔNG LUẬN 叢 林 公 論

huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang) khai pháp giảng thuyết khiến cho thiền phong hưng thạnh. Về già dời về viện Báo Ân tại Hàng Châu.

TÙNG LÃNG 從 朗

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Mộc Trần ở Vụ Châu (nay là huyện Kim Hoa, tỉnh Chiết Giang). Kệ thị tịch: 三 十 年 來 住 木 陳 時 中 無 一 假 功 成 有 人 問 我 西 來 意 展 似 眉 毛 作 麼 生。 »Tam thập niên lai trụ Mộc Trần Thời trung vô nhất giả công thành

Hữu nhân vấn ngã Tây Lai ý Triển tợ my mao tác ma sinh«.

»Ba chục năm qua ở Mộc Trần Giờ giờ không bận chút thân sơ Ai kia có hỏi Tây lai ý

Mở hoát my mao là cái gì«.

TÙNG LÂM 叢 林

1. Giới Phật giáo. Tiết Thượng Phong Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »掃 佛 祖 見 知、 作 叢 林 殃 害。 – Dẹp bỏ tri kiến Phật Tổ gây tai họa cho giới Phật giáo«.

2. Tự viện, thiền tự. Tông Môn Võ Khố ghi: »如 此 三 十 年、 風 雨 不 易、 鼎 新 創 佛 殿、 輪 藏、 羅 漢 堂、 凡 叢 林 所 宜 有 者、 咸 修 备 焉。 – Suốt 30 năm như thế, dù mưa gió vẫn không đổi chí, sư thay cũ đổi mới các kiến trúc: Phật điện, Luân tạng, La-hán đường; hễ tự viện cần có vật gì, sư đều sắm sửa đầy đủ«.

3. Từ mà chư tăng dùng để gọi các Thiền sư. Tiết Hoàng Long Huệ Nam Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: 傑 出 叢 林 是 趙 州 老 婆 勘 破 有 來 由。 »Kiệt xuất tùng lâm thị Triệu Châu Lão bà khám phá hữu lai do«.

»Thiền sư trổi nhất là Triệu Châu

Bà già bị khám (phá) có cội nguồn«.

TÙNG LÂM CHI ĐỐI 叢 林 祗 對

Sự ứng đối của nhà Thiền, hàm ý mặc dù có vẻ siêu thoát lạ lùng, nhưng vẫn chưa lìa khỏi lời nói. Tiết Từ Thị Thụy Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »棄 謁 諸 方、 後 至 投 子、 廣 鑑 問： 鄉 里 甚 處？ 師 曰： 兩 浙 東 越。 鑑 曰： 東 越 事 作 麼 生？ 師 曰： 秦 望 峰 高、 鑑 湖 水 闊。 鑑 曰： 秦 望 峰 與 你 自 己 是 同 是 別？ 師 曰： 西 天 梵 語、 此 土 唐 言。 鑑 曰： 此 猶 是 叢 林 祗 對、 畢 竟 是 同 是 別？ 師 便 喝。 – Sư không yết kiến thiền sư các nơi, về sau đến

Đầu Tử. Quảng Giám hỏi: Quê ông ở đâu?

Sư đáp: Đông Việt, Lưỡng Chiết. Giám hỏi: Việc của Đông Việt là gì? Sư đáp: Núi Tần Vọng cao, sông Giám Hồ rộng. Giám hỏi: Núi Tần Vọng cao cùng với bản thân ông là đồng hay khác?. Sư đáp: Tây Thiên dùng tiếng Phạn, xứ này nói tiếng Đường.

Giám nói: Đây còn là sự ứng đối của nhà thiền, rốt cuộc là đồng hay khác? Sư liền hét«.

TÙNG LÂM CÔNG LUẬN 叢 林 公 論 Luận, 1 quyển, do Giả Am Huệ Bân soạn vào đời Tống, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 16 (1189) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 113, trang 899. Tác giả bình luận về những việc xưa nay trong thiền lâm, gồm hơn 70 điều, trên 953 TÙNG LÂM HIỆU ĐỊNH THANH QUY TỔNG YẾU 叢 林 校 定 清 規

總 要

một vạn lời. Nội dung xác đáng, luận nghị công bằng. Lời tựa của Tông Huệ có kiến giải rất sáng suốt, nhưng có đôi chỗ trong sách bàn về chỗ đắc thất của văn chương tiên Nho không được đúng lắm.

TÙNG LÂM HIỆU ĐỊNH THANH QUY TỔNG YẾU 叢 林 校 定 清 規 總

要

Còn gọi: Hàm Thuần Thanh Quy, Vụ Châu Thanh Quy, Hiệu Định Thanh Quy.

Sách, 2 quyển, do Hậu Triều Duy Miễn biên vào đời Tống, đến niên hiệu Hàm Thuần thứ 10 (1274) thì hoàn thành, được ấn hành vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 30 (1293) đời Nguyên, và sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 1. Biên giả đem các loại thanh quy của thiền môn từ »Bách Trượng Thanh Quy« về sau, tham khảo hiệu định những chỗ dị đồng, chắt lọc tinh hoa của chúng rồi biên tập lại.

Quyển thượng bao gồm 39 mục: »Biểu đồ:

cáo hương, Y giới, Xuất ban thiêu hương «, »Biểu đồ: cáo hương, Phổ thuyết, Lập bang «… Quyển hạ bao gồm 20 mục:

»Thượng đường, Phổ thuyết, Tiểu tham«,

»Cáo hương, Nhập thất, Thỉnh ích«…

TÙNG LÂM THẠNH SỰ 叢 林 盛 事

Bút ký, 2 quyển, do Cổ Minh Đạo Dung soạn vào đời Tống, được ấn hành vào niên hiệu Khánh Nguyên thứ 5 (1199) đời Tống, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 52.

Soạn giả tuyên bố sách này làm ra vì chí hướng bảo vệ Thiền tông và hoằng pháp.

Nội dung bao gồm những điều thấy nghe hàng ngày chốn tùng lâm, cùng với lời hay ý đẹp của các thiền sư xưa nay. Tất cả là 141 điều trình bày về: Đại Khanh tham vấn Hoàng Long, Phật Ấn cởi ngọc đái của Tô Đông Pha, Bảo Phong Tường khoanh tay,

Phổ Từ Văn, Tối Am Ấn, Vinh Dương Quận v.v…

TÙNG LUÂN 從 倫

Thiền tăng đời Nguyên, Trung Quốc, hiệu Lâm Tuyền. Đến chùa Báo Ân ở Yên Kinh tham kiến Vạn Tùng Hành Tú khai ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động.

Ban đầu trụ chùa Vạn thọ sau đó kế thừa pháp tịch của thầy, trụ trì chùa Báo Ân.

Niên hiệu Chí Nguyên thứ 9 (1272)

Nguyên Thế Tổ hạ chỉ mời sư vào nội điện, từng luận đạo với Đế sư, phát huy đại yếu thiền học, dâng lên vua cuốn »Thiền Nguyên Chư Thuyên tập« của Tông Mật.

Đế sư còn hỏi về công án Tổ sư, phân tích bàn bạc đến tối mới tan. Năm thứ 18 (1281) Tùng Luân thiêu đốt ngụy kinh »Đạo Tạng« nơi chùa Mẫn Trung ở Đại Đô

(Bắc Kinh), ngoại trừ »Đạo Đức Kinh« ra, sư thiêu hủy tất cả. Sư lại trước ngữ và bình xuớng một trăm tắc tụng cổ của Đầu Tử Nghĩa Thanh và một trăm tắc tụng cổ của Đơn Hà Tử Thuần, biên tập thành

»Không Cốc tập«, »Hư Đường tập«.

Truyền pháp cho Đồng Tân rồi tịch.

TÙNG MÔN NHẬP GIẢ, BẤT THỊ GIA TRÂN 從 門 入 者 不 是 家 珍 Vật gì đem từ ngoài cửa vào chẳng phải là của báu ở trong nhà mình. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho Phật tính sẵn có của mình, mình cần phải tu tập để hiển lộ và thọ dụng, nếu đi tìm cái gì khác nữa thì chẳng phải. Tắc 5, Bích Nham lục (Đại 48, 145 thượng) ghi: »巖 頭 喝 云。 爾 不 見 954

TÙNG TẬP 從 襲

道。 從 門 入 者。 不 是 家 珍。 須 是 自 己 胸 中 流 出。 蓋 天 蓋 地。 方 有 少 分 相 應 。 – Nham Đầu hét một tiếng rồi nói: Ông chẳng nghe nói vật gì đem từ ngoài cửa vào chẳng phải là của báu trong nhà, phải là từ trong ngực của chính mình tuôn ra để giáo hóa mọi loài mới có chút phần tương ưng«.

TÙNG NGUYÊN SÙNG NHẠC THIỀN SƯ NGỮ LỤC 松 源 崇 岳 禪

師 語 錄 Còn gọi: Tùng Nguyên Hòa thượng ngữ lục, Tùng Nguyên ngữ lục, Tùng Nguyên Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Tùng Nguyên Sùng Nhạc soạn vào đời Tống, nhóm ông Thiện Khai… biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang

570. Nội dung bao gồm ngữ lục của Sư Tùng Nguyên trong 8 hội ở các thiền viện:

Trừng Chiếu, Thật Tế, Tiến Phúc và Báo Ân Quang Hiếu Thiền Tự, v.v… cùng với các phần: Bỉnh phất phổ thuyết, Pháp ngữ, Tụng cổ, Tán Phật Tổ, Kệ tụng v.v… Sau sách có phụ lục 1 thiên Tháp minh của Lục Du. Sách này được ấn hành vào niên hiệu

Gia Thái thứ 3 (1203) đời Tống.

TÙNG NGUYÊN 松 源

Hiệu của Thiền tăng Sùng Nhạc, sống vào đời Tống. X. Sùng Nhạc.

TÙNG NGUYỆT ÔNG 松 月 翁

Thiền tăng Chính Ấn, sống vào đời

Nguyên, tự xưng là »Tùng Nguyệt Ông«.

X. Chính Ấn.

TÙNG PHẠM 從 范

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Nham Đầu Toàn Khoát. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Hương Khê ở Phúc Châu. Sư từng nói kệ rằng: 迦 葉 上 行 衣、 披 來 須 捷 機 才 分 招 的 箭、 密 露 不 藏 龜 »Áo đi đường của Ca-diếp Mặc vào liền hợp cơ (ky)

Phân biệt thì thọ tiễn Khuôn xưa chẳng giấu chi«.

TÙNG QUÝ 從 貴

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Hoằng Đạo, kế tục trụ trì viện An Quốc ở Phúc Châu.

Có vị tăng hỏi: Thỉnh sư tuyên bày Thiền tông. Sư đáp: Hôm nay đập lúa, ngày mai bửa củi.

TÙNG SÂM 從 琛

Thiền tăng đời Ngũ Đại, theo học với Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp sư trụ núi Phụng Hoàng tại Tuyền Châu. Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh của Phụng

Hoàng?. Sư đáp: Đêm tuyết xem trăng sáng. Thự hiệu: Hồng Nhẫn Thiền sư.

TÙNG SƠN TỬ 松 山 子

Hiệu của Thiền tăng Diệu Luân, sống vào đời Tống. X. Diệu Luân.

TÙNG TẬP 從 襲 Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, Trung Quốc. Là học trò giỏi của Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, nhờ bản sư ấn giải nên thông suốt được tông yếu. Sư thường nói: Đánh trống Quan Nam, hát bài ca Tuyết Phong. Về sau, sư ra giáo hóa ở vùng Chiết Giang, Ngô Việt Vương khâm phục đạo đức của sư, thỉnh sư ở núi Đại 955

TÙNG THẠCH 松 石

Tiễn tại Hàng Châu để xiển dương chính pháp, nên người đời gọi sư là »Đại Tiễn Thiền sư«.

TÙNG THẠCH 松 石 Hiệu của Thiền tăng Pháp Hưng sống vào đời Minh. X. Pháp Hưng.

TÙNG THẠNH 從 盛

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người huyện Mân (nay là Phúc Châu) Trung Quốc. Sư xuất gia ở núi Trường Sinh, sau khi thụ giới liền du phương, tham vấn Thiền sư La Sơn Đạo Nhàn, đốn khế huyền cơ và nối pháp Ngài.

Ban đầu sư ở chùa Long Hồi tại Cao An (nay thuộc Giang Tây) cử dương tông phong.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Long Hồi? Sư đáp: Dọc ngang bắn thủng. Về sau, sư dời đến núi Đạo Ngô tại Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ

Nam) để tiếp hóa chúng sinh.

TÙNG THẨM 從 諗 (778-897)

Thiền tăng đời Đường, họ Hác, người Tào Châu (Hà Trạch, Sơn Đông) Trung Quốc.

Thuở nhỏ sư xuất gia nơi viện Hỗ Thông, Tào Châu (một thuyết nói viện Long Hưng, Thanh Châu). Đến tham kiến Nam Tuyền Phổ Nguyện, Phổ Nguyện rất trọng sư. Lại đến Tung Sơn thụ giới cụ túc. Rồi trở về chỗ Nam Tuyền y chỉ 20 năm, chuyên tâm tham cứu huyền ngộ, được ấn chứng tâm pháp. Sau đó lần lượt tham yết các bậc đại đức như Hoàng Bá, Bảo Thọ, Diêm Quan, Giáp Sơn, Ngũ Đài v.v… Lúc 80 tuổi đại chúng thỉnh sư trụ viện Quán Âm phía đông thành Triệu Châu (huyện Triệu, Hà Bắc) đại dương thiền phong, pháp ngữ huyền ngôn của Sư phổ biến khắp thiên hạ như các câu »Phật tính con chó«. »Cây bách trước sân« v.v… Người đời gọi sư là »Triệu Châu Cổ Phật«. Thụy là »Chân Tế Đại Sư«. Tác phẩm: Chân Tế

Đại Sư ngữ lục 3 quyển.

TÙNG THƯỢNG LAI 從 上 來

Từ xưa đến nay. Tông Môn Võ khố ghi: »從 上 來 作 家 宗 師 能 爲 人。 惟 睦 州。 見 爾 有 坐 地 處。 便 剗 卻。 從 頭 秖 是 剗 將 去。 – Từ xưa đến nay, các bậc pháp sư Thiền tông cao tay hay vì người, chỉ có ngài Mục Châu hễ thấy người có chỗ để ngồi liền xúc bỏ, mỗi mỗi chỉ là xúc bỏ đi.«

TÙNG TỊCH 叢 席

Nơi giảng nói thiền pháp. Thiền viện. Tiết

Hồng Đảnh Nhân Thiền sư trong NĐHN q.

11 ghi: »有 湘 陰 豪 貴、 來 遊 福 嚴、 即 師 之 室、 見 其 氣 貌 閑 靜、 一 缽 挂 壁、 餘 無 長 物。 傾 愛 之、 遂 拜 跪、 請 曰： 神 鼎 乃 我 家 植 福 之 地、 久 乏 宗 匠、 願 師 俱 往、 何 如？ 師 笑 而 諾 之。 即 以 己 馬 負 師 至、 十 年 始 成 叢 席。 – Có người giàu có ở Tương Dương dạo chơi ở Phúc Nghiêm, đến ngay nơi thất của sư, Thấy sắc mặt của sư thanh thản, chỉ có một bát treo trên vách không có một vật nào khác nên rất bội phục sư, liền quỳ xuống làm lệ thỉnh rằng: Thần Đảnh là chỗ mà gia đình con thường trồng cội phúc, từ lâu không có thiền sư, mong sư đến đó, không rõ ý sư thế nào? Sư mỉm cười ưng thuận. Người ấy liền đem ngựa đến rước sư. Mười năm sau mới trở thành thiền viện.«

TÙNG TRIỂN 從 展 (?-928)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ 956

TÙY CƠ ỨNG BIẾN 隨 機 應 變

Phúc Châu. Năm 15 tuổi lễ Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn làm thầy rồi xuất gia theo Ngài tu học. Niên hiệu Trinh Minh thứ 4 (918) thời Hậu Lương, Thứ sử Đàm Châu sáng lập Bảo Phúc Thiền Uyển, rước sư về ở. Niên hiệu Thiên Thành thứ 3 (928) thời Hậu Lương, sư thuyết pháp xong, ngồi ngay thẳng thị tịch.

TÙNG XÃ 叢 社

Đoàn thể thiền tăng, thiền viện, chùa chiền.

Tiết Vô Vi Tông Thái Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »漢 州 無 爲 宗 泰 禪

師、 涪 城 人。 自 出 關、 遍 遊 叢 社。 – Thiền sư Tông Thái ở viện Vô Vi hán Châu, người Phù Thành. Từ khi sư ra khỏi thất (mãn hạn nhập thất), bèn đi khắp các thiền viện.«

TÙNG Y 從 漪

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thanh Khê Hồng Tiến. Sư trụ núi Thiên Bình ở Tương Châu (nay là huyện An Dương tỉnh Hà Nam. Có vị tăng hỏi: Phật là gì?. Sư đáp: Chẳng phải chỉ trời chỉ đất, duy NGÃ là tôn quý.

TÙNG YỂM 從 弇

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư ở viện Báo Ân, Đàm Châu (nay là huyện Chương Phố tỉnh Phúc Kiến), nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Mân Vương ngưỡng mộ đạo đức của sư nên rước sư vào viện Vĩnh Phúc, núi Liên Hoa, Phúc Châu. Thự hiệu:

Siêu Chứng Đại Sư.

TỤNG CỔ 頌 古

Dùng các câu thơ có âm vận đế bình luận về công án Thiền tông đã được nêu ra.

Phần Giải thích của tắc 96, Bích Nham lục q. 10 (Đại 48, 219 thượng) ghi: »雪 竇 一 百 則 頌 古。 計 較 葛 藤。 唯 此 三 頌 直 下 有 衲 僧 氣 息。 – Một trăm bài tụng cổ của Tuyết Đậu quả là tính toán nhiều lời, chỉ được ba bài tụng này là có hơi hám của Thiền tăng«.

TÙY BA TRỤC LÃNG 隨 波 逐 浪

Theo mòi đuổi sóng tức là tùy duyên tiếp vật, ứng bệnh cho thuốc, là nguyên tắc tiếp dẫn người học của tông Vân Môn. Một trong ba câu nói của Vân Môn. Tiết Cửu

Đảnh Huệ Tuyền Thiền sư trong NĐHN q.

18 ghi: »昔 日 雲 門 有 三 句、 謂 函 蓋 乾 坤 句、 截 斷 眾 流 句、 隨 波 逐 浪 句。 – Ngày trước Vân Môn có ba câu là:

Hàm cái càn khôn (Cho trùm trời đất), Tiệt đoạn chúng lưu (Chặt đứt các dòng). Tùy ba trục lãng (Theo mòi đuổi sóng)« TÙY CƠ ỨNG BIẾN 隨 機 應 變 Tùy theo căn cơ của người học đạo mà thay đổi biện pháp tiếp dẫn. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »見 性 成 佛 賺 剎 多 少 人！ 都 道 成 佛 要 緊、 見 性 不 要 緊； 成 佛 念 頭 急、 見 性 念 頭 寬。 其 奈 轉 寬 轉 遠、 轉 急 轉 遲。 只 貪

飯 好 喫、 不 信 是 米 做。 山 僧 今 日 隨 機 應 變、 爲 他 掇 轉 話 頭、 改 作 見 佛 成 性、 又 不 然 改 作 成 佛 見 性、 豈 不 快 哉！ – Một câu ›Kiến tính thành Phật‹ lường gạt biết bao hiêu người! Tất cả nói thành Phật là quan trọng và cấp bách còn kiến tính thì không sao. Nghĩ rằng phải mau mau thành Phật còn thủng thẳng hãy kiến tính. Việc ấy khổ nỗi càng hưỡn thì càng xa, càng gấp thì càng muộn. Chỉ ham ăn thích uống mà chẳng biết nấu cơm. Hôm nay Sơn tăng sẽ tùy cơ ứng biến vì mọi người đổi lại thoại đầu, sửa thành 957 TÙY CHÂU ĐẠI HỒNG SƠN THUẦN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 隨 州 大 洪 山 淳 禪 師 語 錄 ›Kiến Phật thành tính‹, còn chẳng đúng thì sửa thành ›Thành phật kiến tính‹, đâu chẳng thích thay!«

TÙY CHÂU ĐẠI HỒNG SƠN THUẦN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 隨 州

大 洪 山 淳 禪 師 語 錄 X. Đan Hà Tử Thuần Thiền sư ngữ lục.

TÙY CHÚNG 隨 眾

Đi theo tăng chúng cùng nhau tham học.

Vô Môn Quan ghi: »明 云： 某 甲 雖 在 黃 梅 隨 眾、 實 未 省 自 己 面 目。 今 蒙 指 授 入 處、 如 人 飲 水、 冷 暖 自

知。 今 行 者 即 是 某 甲 師 也。 – Đạo Minh nói: Tôi tuy ở Hoàng Mai tùy chúng, thật chưa tỉnh được diện mục chính mình.

Nay nhờ hành giả chỉ dạy chỗ vào như người uống nước, nóng lạnh tự biết, nên hành giả (Huệ Năng) chính là Thầy của tôi vậy«.

TÙY DUYÊN 隨 緣

Thuận theo cơ duyên, thích ứng với hoàn cảnh không phải cố sức. Lâm Tế ngữ lục ghi: »若 是 眞 正 道 人。 終 不 如 是。 但 能 隨 緣 消 舊 業。 任 運 著 衣 裳。 要 行 即 行。 要 坐 即 坐。 無 一 念 心 希 求 佛 果。 – Nếu là bậc đạo nhân chân chính tất cả đều chẳng phải như vậy, chỉ hay thuận theo cơ duyên mà tiêu nghiệp cũ, cứ mặc tình mặc áo quần, muốn đi thì đi muốn ngồi thì ngồi, tâm không một niệm mong cầu Phật quả.«

TÙY PHƯƠNG TỰU VIÊN 隨 方 就

圓 Gặp vuông liền vuông, gặp tròn liền tròn. Tùy chỗ thích ứng. Phương Hội ngữ lục ghi: »上 堂： 楊 岐 （系 方 會 禪 師 之 法 號） 一 言、 隨 方 就 圓。 若 也 擬 議、 十 萬 八 千。 – Sư thượng đường, nói: Dương Kỳ có một lời, tùy chỗ mà thích ứng. Nếu như còn do dự, cách muời muôn tám ngàn«.

TÙY SƠN 隨 山

Hiệu của thiền tăng Chính Nham sống vào đời Thanh. X. Chính Nham

TÙY THỜI 隨 時

Tùy theo chương trình làm việc hàng ngày mà sắp đặt. Minh chơn tụng trong PKNL q. 18 ghi: »禪 師 不 假 多 知、 饑 餐 渴 飲 隨 時、 將 心 用 心 大 錯、 在 道 修 道 堪 悲。 – Thiền sư đâu cần biết nhiều, đói ăn khát uống tùy thời, đem tâm dụng tâm (là) lầm to, nơi đạo tu đạo là việc đang buồn.«

TÙY THỜI CẬP TIẾT 隨 时 及 節

Hợp theo thời tiết, sống bình thường qua ngày. Đây là thể hiện »Bình thường tâm« của nhà thiền. Văn Ích ngữ lục ghi: »出 家 人、 但 隨 時 及 節 便 得、 寒 即 寒、 熱 即 熱。 欲 知 佛 性 義、 當 觀 時 節 因 緣。 – Người xuất gia chỉ cần hợp theo thời tiết liền được, lạnh thì biết lạnh, nóng thì biết nóng. Muốn biết nghĩa Phật tính, phải xem xét thời tiết nhân duyên«.

TÙY XỨ GIẢI THOÁT 隨 處 解 脫

Ý nói chỗ chỗ đều hiển bày cơ duyên giải thoát, nơi nơi thảy có thể đạt được tỉnh ngộ siêu thoát. Tiết Định Sơn Duy Tố Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »法 無 異 轍、 殊 途 同 歸。 若 要 省 力 易 會、 但 識 取 自 家 桑 梓、 便 能 紹 得 家 業、 隨 處 解 脫、 應 用 現 前、 天 地 同 根、 萬 958 TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ 泉 州 開 元 寺 物 一 體、 喚 作 衲 僧 眼 睛、 綿 綿 不 漏 絲 髮。 – Pháp không có cách gì lạ, chỉ là khác nẻo mà cùng về một chỗ. Nếu muốn dễ lãnh hội mà ít phí sức thì chỉ cần biết giữ lấy bản tính, liền có thể tiếp nối gia nghiệp, tùy chỗ giải thoát, ứng dụng hiện tiền, đất trời cùng một gốc, vạn vật đồng một thể, gọi là con mắt của thiền tăng không bao giờ sót lọt một mảy tơ.«

TÙY XỨ NHẬM DUYÊN 隨 處 任 緣

Chẳng câu nệ chỗ ở, ứng duyên mà làm.

Tiết Huệ Khả Thiền sư trong TĐT q. 2 ghi:

»或 在 城 市、 隨 處 任 緣。 或 爲 人 所 使、 事 畢 去 還。 – Hoặc ở phố chợ ứng duyên mà làm; hoặc bị người sai khiến làm xong công việc rồi trở về«.

TÙY XỨ TÁC CHỦ 隨 處 作 主

Ở đâu cũng làm chủ được, là cảnh giới của người ngộ thiền. Vô Môn Quan ghi: »若 能

下 得 此 三 轉 語、 便 可 以 隨 處 作 主、 遇 緣 即 宗。 其 或 未 然、 麤 餐 易 飽、 細 嚼 難 飢。 – Nếu nơi đây mà hạ được ba câu chuyển ngữ thì ở đâu cũng làm chủ được, nơi nào cũng là nhà được.

Còn nếu chưa được thì ăn vội dễ no, nhai kỹ khó đói«.

TUYÊN GIÁM 宣 鍳 (782-865)

Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người Giản Châu (Giản Dương, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Xuất gia từ nhỏ, 20 tuổi thụ giới cụ túc, sư thông suốt chỉ thú các kinh điển Đại, Tiểu thừa; bởi thường giảng kinh Kim Cang Bát Nhã nên thời nhân gọi là »Chu Kim Cang«. Từng nghe pháp thiền phương nam thạnh hành, đề xướng »trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật«, khác biệt với sở học của mình nên sư muốn tranh biện dẹp trừ học thuyết kia. Liền mang theo bộ »Kim Cang Kinh Sớ Sao« của Đạo Nhân rời khỏi Tứ Xuyên. Trước tiên đến chỗ Thiền sư Long Đàm Sùng Tín, trong khi hỏi đáp, sư hoát nhiên đốn ngộ được nối pháp và đốt bộ »Kim Cang Kinh Sớ Sao«.

Sư trụ Đức Sơn, Lễ Dương (huyện Lễ, Hồ Nam) 30 năm. Khi vua Đường Võ Tông phế Phật, sư tị nạn nơi thạch thất núi Độc Phù. Vào khoảng đầu năm Đại Trung (847- 859) Thái thú Vũ Lăng là Tiết Đình Vọng thỉnh sư trở lại Đức Sơn, xây cất Thiền viện Cổ Đức, mở rộng tông phong trở thành đại tùng lâm. Sau khi mất, thụy là »Kiến Tính Đại Sư«. Đệ tử có Nham Đầu

Toàn Khoát, Tuyết Phong Nghĩa Tồn,

Thụy Long Huệ Cung, Tuyền Châu Ngỏa Quan v.v…

TUYÊN PHÁP ĐẠI SƯ 宣 法 大 師

Hiệu của Thiền tăng Trí Y, đời Ngũ Đại.

X. Trí Y.

TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ 泉 州 開 元 寺 Phố Tây, thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến,Trung Quốc, là một trong bốn đại thiền lâm Phúc Kiến. Xây dựng vào niên hiệu Thùy Củng thứ 2 (686) đời Đường, ban đầu tên »Liên Hoa Tự«. Niên hiệu Trường Thọ thứ 1 (692) đổi tên »Hưng Giáo Tự«. Niên hiệu Thần Long thứ 1 (705) lại đổi tên »Long Hưng Tự«. Niên hiệu Khai Nguyên thứ 26 (738) ban tên »Khai Nguyên Tự«. Thời Ngũ Đại, Lưỡng Tống là thời kỳ cực thịnh, xung quanh có chi viện 120 sở, tăng chúng hơn ngàn người. Tống Chu Hi có cặp đối liễn: »Thử địa cổ xưng Phật quốc, mãn nhai giai thị thánh nhân.« (Đất này xưa xưng nước 959 TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ BẢO KHIẾP ẤN KINH THÁP 泉 州 開 元 寺 寶 篋 印 經 塔 Phật, đầy đường đều là thánh nhân). Niên hiệu Chí Nguyên thứ 22 (1285) đời Nguyên, hợp lại thành một chùa ban tên là »Đại Khai Nguyên Vạn Thọ Thiền Tự«, nhưng vẫn gọi là »Khai Nguyên Tự«. Cuối đời Nguyên bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 22 (1389) đời Minh xây dựng lại. Cuối đời Minh, Trịnh Chi Long có xây cất thêm. Toàn chùa hiện chiếm diện tích hơn 50 ha. Mặt chính, mặt tây bên ngoài chùa có lan can đá cẩm thạch bao bọc. Trong chùa trên tuyến trục giữa điện vũ liền nhau. Sơn môn Thiên vương điện hai bên đều có tượng Thiên vương ngồi. Phía sau có Đại thạch đình, gọi là »Bái đình«. Trong đình có các loại hình như tấm đá khắc kinh, tháp đá nhỏ, lò đốt hương. Còn có vài cây cổ dung cành nhánh đan xen rậm rạp che kín mặt trời. Đại hùng bảo điện ở phía sau thạch đình, toàn điện dùng cả trăm cây cột trụ, còn gọi »Bách trụ điện«. Điện làm theo kiểu mái chồng đỉnh yết sơn, cao 20m, mặt rộng 9 gian, sâu 6 gian, diện tích hơn 1000㎡, cao lớn hùng vĩ. Trong điện hình thức trụ đá đa dạng, kết cấu xà kép tinh xảo lạ thường. Trong đấu củng có khắc 24 tượng »kỷ nhạc phi thiên«. Năm pho tượng Đại Phật ở tiền điện cùng với 18 tượng La hán ở hậu điện, thần thái sinh động, nghệ thuật siêu phàm. Trước Đại hùng bảo điện là một nguyệt đài, ba mặt đông nam bắc của đài trên thắt lưng có 72 khối đá xanh khắc nổi mặt người thân sư tử. Đây là do Tùng Khuynh Di vận chuyển từ chùa bên Ấn Độ về Tuyền Châu bằng đường biển, là một vật quý hiếm của chùa Khai Nguyên. Sau đại điện có »Cam lộ giới đàn«, đàn chia làm 5 bậc, bên trong thờ tượng Phật Lô Xá Na, Phật Thích-ca, Phật A-di-đà khắc bằng gỗ vào đời Minh. Bốn bên Phật tượng có Bồ tát đứng hầu, Kim Cang hộ vệ. Hai viện đông tây còn có các chùa nhỏ trực thuộc như Chuẩn Đề Thiền Lâm, Thủy Lục Thiền Tự. Trong chùa còn có Công Đức Đường thờ phụng tượng đắp Thiền sư Khuông Hộ người sáng lập chùa Khai

Nguyên và Thiền sư Đàn Bác từng trụ tích chùa này vào đời Đường.

TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ BẢO KHIẾP ẤN KINH THÁP 泉 州 開 元 寺 寶 篋 印 經 塔 Ở giữa hai hàng cây đại dung, đông tây đình viện trước Đại hùng bảo điện chùa

Khai Nguyên, thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Xây cất vào khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162)

đời Tống. Tháp xây bằng đá cao khoảng 5m. Mặt dưới là một bệ vuông làm bằng khối đá, trên bệ có úp một tòa thắt lưng hình vuông, trên tòa đặt thân tháp. Bốn mặt thân tháp điêu khắc tượng Phật và sự tích Phật. Đỉnh tháp làm hình hoa núi lá chuối, giữa lắp đặt tướng luân. Ngoại trừ nền tòa, cả tháp cùng với tháp A-dục Vương đào được ở huyện Thanh Dương, tỉnh An Huy na ná nhau. Tháp này tạo dáng kì đặc mỹ quan, điêu khắc tinh tế, là kiệt tác của kiểu tháp A-dục Vương.

TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ CẦU HÌNH THÁP 泉 州 開 元 寺 球 形 塔 Nằm trong chùa Khai Nguyên, thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Tháp xây bằng đá, nền tháp là một bệ đá hình vuông, trên bệ đá là tòa Tu-di hình bát 960 TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ TRẤN QUỐC THÁP 泉 州 開 元 寺 鎮 國 塔 giác. Trên tòa còn xây một tầng tòa Tu-di hoa sen nở xòe hình tròn, trên đó đặt thân tháp hình cầu. Đỉnh tháp được che bằng mái tháp hình bát giác, trên cùng là tháp sát của năm lớp tướng luân cao khoảng 4m. Loại tháp hình cầu này chủ yếu phát triển theo kiểu đình các, thân tháp hình cái đình đổi thành hình dáng quả cầu, những bộ phận khác cũng tương ứng đổi thành hình tròn hoặc hình đa giác, song ngay cả thân tháp không theo nó mà tròn. Loại tháp hình cầu này phần nhiều là mộ tháp, khu vực Mân Nam, Việt Đông tương đối thấy nhiều.

TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ

NHÂN THỌ THÁP 泉 州 開 元 寺 仁 壽 塔 Phía tây đại điện Tử Vân, chùa Khai Nguyên, thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, đứng đối diện với tháp Trấn Quốc, cách nhau khoảng 200m. Niên hiệu Trinh Minh thứ 2 (916) đời Hậu Lương Ngũ Đại, Mân vương là Vương Thẩm Tri xây dựng tháp gỗ, hiệu »Vô Lượng Thọ Tháp«, sau đó ban tên »Nhân Thọ Tháp«. Khoảng niên hiệu Chính Hòa (1111-1118) đời Tống đổi thành tháp gạch.

Niên hiệu Thiệu Định thứ 6 đến niên hiệu Gia Hy thứ 1 (1228-1237) đổi thành tháp đá hiện còn cao 44m, hình bát giác năm tầng, phỏng theo kiểu lâu các kết cấu gỗ.

Ngoại trừ tòa Tu-di bằng đá khắc nổi hoa chim, quy mô và cấu tạo đại khái giống như tháp Trấn Quốc. Thể hình song tháp của chùa Khai Nguyên rộng lớn, mái vươn xa, lan can bao quanh, cửa ngõ mở ra, trông giống như do gỗ tạo thành, tỏ rõ kiến trúc do đá làm thành và nghệ thuật khắc đá ở Tuyền Châu đời Tống đã đạt đến trình độ rất cao. Song tháp tạo dáng ưu mỹ, kết cấu tinh xảo, quy mô hùng vĩ, có thể phải kể đến đầu tiên trong các tháp đá ở Trung Quốc, là một cặp tháp tối cao trong tháp đá toàn quốc, trở thành tiêu chí của thành phố Tuyền Châu.

TUYỀN CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ TRẤN QUỐC THÁP 泉 州 開 元 寺 鎮 國 塔 Phía đông đại điện Tử Vân, chùa Khai Nguyên, thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Hàm Thông thứ 6 (865) đời Đường, nguyên là một tòa tháp gỗ 5 tầng. Khoảng niên hiệu Bảo Khánh (1225-1227) đời Tống xây lại thành tháp gạch. Niên hiệu

Gia Hy thứ 2 đến niên hiệu Thuần Hưu thứ 10 (1238-1250) đổi thành tháp đá hoa cương hình bát giác 5 tầng, mô phỏng theo kiểu lâu các kết cấu gỗ, cao 48,24m nguy nga tráng lệ. Thân tháp mỗi tầng đều có mái che, bốn mặt có cửa, có khám. Hai bên cửa, khám có khắc tượng Bồ tát, A la hán, hình thái sinh động, vị trí các tượng này thay nhau xen kẻ cách tầng. Nơi góc quàng mỗi tầng thân tháp điêu khắc thành cột tựa hình tròn, chế tác đặc biệt, là một loại kiến trúc xưa hiếm thấy. Ngoài mỗi tầng thân tháp đều có lắp đặt lan can tòa bằng tạo thành hành lang bao bên ngoài, người ta có thể bước ra ngoài tháp tựa lan can nhìn ra xa. Phần thắt lưng của tòa Tu-di nền tháp xây bằng đá xanh có khắc nổi 39 bức nói về sự tích Phật Thích-ca vô cùng tinh xảo đẹp đẽ. Trong tháp hiện còn nhiều tấm bia khắc đời Nguyên Minh, là tư liệu quý giá để nghiên cứu tháp này. 961

TUYỀN ĐẠI ĐẠO 泉 大 道

TUYỀN ĐẠI ĐẠO 泉 大 道 Thiền tăng Cốc Tuyền hiệu Đại Đạo, sống vào đời Tống, người đời gọi là Tuyền Đại Đạo. X. Cốc Tuyền.

TUYỂN PHẬT TRƯỜNG 選 佛 塲

Chỉ tự viện, pháp hội của nhà thiền. Thời đại Đường Tống dùng khoa cử khảo thí để tuyển người làm quan mượn cách nói này, Thiền tông gọi ái việc mà mọi người học Phật tham thiền là tuyển Phật. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »問 選 佛 場 開。 還 許

學 人 選 也 無。 師 云。 切 忌 點 額。

學 云。 恁 麼 則 心 空 及 第 歸 也。 –

Hỏi: Trường tuyển Phật mở cửa, có cho người học dự tuyển hay không? Sư đáp:

Tôi kỵ điểm trán. Học nói: Thế ấy thì tâm không thi đậu về.«

TUYẾT AM 雪 庵

Hiệu của Thiền tăng Tùng Cẩn đời Tống.

X. Tùng Cẩn. TUYẾT AM KHẮC VĂN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 雪 庵 克 文 禪 師 語 錄 Còn gọi: Vân Am Tịnh Thiền sư ngữ lục, Chân Tịnh Đại Sư ngữ lục. Ngữ lục, 6 quyển, do Chân Tịnh Khắc Văn soạn vào đời Tống, các vị Pháp Thâm, Phúc Thâm biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 210. Nội dung thu thập ngữ lục, kệ tụng của Khắc Văn ở các nơi: Quân Châu, Động Sơn, Kim Lăng Bảo Ninh, Lô Sơn Quy Tông, Bảo Phong Thiền Viện, và phụ lục sớ mời của Vương An Thạch, lời tựa của Tô Triệt. Sách này được xếp vào »Cổ Tôn Túc ngữ lục« quyển 42 đến 45.

Riêng có một thứ Tuyết Am Khắc Văn Thiền sư ngữ lục, trong đó gom chép các Thỉnh sớ, Hành trạng, Tế văn, Chân tán,

Thủ thiếp, Bạt v.v… có thể bổ sung cho bộ ngữ lục trên.

TUYẾT AM TÙNG CẨN THIỀN SƯ TỤNG CỔ 雪 庵 從 瑾 禪 師 頌 古 Còn gọi: Tuyết Am Tùng Cẩn Thiền sư Tụng Cổ tập. Tụng cổ, 1 quyển, do Tuyết Am Tùng Cẩn soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 336. Nội dung bao gồm 38 cổ tắc công án cử dương tông thừa như: Nữ tử xuất định, Ca-diếp môn tiền sát can, Đạt-ma kiến Lương Võ Đế, Nhị Tổ an tâm, Nam Tuyền bình thường tâm thị đạo, Hoàng Long tam quan v.v..

TUYẾT CHU 雪 舟 (1420-1506)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tuyết Chu Đẳng Dương. Niên hiệu Thành Hóa thứ 4 (1468) sang Nhà Minh (Trung Quốc) bái

Hòa thượng Tuyết Khê làm thầy, đời thứ 30 hệ Nam Nhạc, đời thứ 13 tông Lâm Tế Nhật Bản. Năm sau trở về nước vẫn trụ trì chùa Tướng Quốc, sư thường dùng nét họa để biểu thuật thiền ý, những bức họa của ngài được khen là quốc bảo.

TUYẾT DUY THAO 雪 惟 韜 (1602- 1682) Thiền tăng đời Minh, họ Dư, tên Thao, tự Tuyết Duy, người xứ Triều Châu, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hám Sơn Đức Thanh, đời thứ 33 hệ Nam

Nhạc. Trụ trì chùa Phúc Phổ ở Triều Châu.

Tác phẩm: Tuyết Duy Thao ngoại tập. TUYẾT ĐẬU MINH GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC 雪 竇 明 覺 禪 師 語 錄 X. Minh Giác Thiền sư ngữ lục. TUYẾT ĐƯỜNG THẬP DI LỤC 雪 堂 拾 遺 錄

TUYẾT ĐẬU TRỌNG HIỂN 雪 竇 重

顯 Thiền tăng Trọng Hiển đời Tống trụ trì núi Tuyết Đậu, người đời gọi là Tuyết Đậu Trọng Hiển. X. Trọng Hiển.

TUYẾT ĐẬU TỤNG CỔ TRỰC

CHÚ 雪 竇 頌 古 直 註 Gọi đủ: Quỳnh Tuyệt Lão Nhân Thiên Kỳ Trực Chú Tuyết Đậu Hiển Hòa thượng Tụng Cổ. Sách, 1 quyển, do Thiên Kỳ Bản Thụy chú vào đời Minh, Đạo Lâm Tính Phúc biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 506. Nội dung là do Bản Thụy chú thích 100 tắc tụng cổ của Tuyết Đậu, từ tắc thứ 1 »Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa« do Lương Võ Đế hỏi Tổ Đạt-ma cho đến tắc »Thế nào là Xuy mao kiếm« do vị tăng hỏi Thiền sư Ba Lăng, mỗi tắc đều có thêm lời giải thích để hướng dẫn người học trực ngộ linh cơ, thông đạt bản diệu.

TUYẾT ĐẬU TỰ 雪 竇 寺

Chùa nằm trên núi Tuyết Đậu, cách trấn Khê Khẩu 5km về phía tây bắc,thuộc thành phố Phụng Hóa, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Tương truyền vào đời Tấn có tỳ-kheo-ni cất am ở đây. Niên hiệu Cảnh Phúc thứ 1 (892) đời Đường, Tuyên Thành Thường Thông phục hưng chùa này, đổi tên là Thập Phương Thiền Viện. Niên hiệu Quảng Thuận thứ 2 (952) đời Hậu Chu, ngài Vĩnh Minh Diên Thọ trụ trì chùa này.

Đầu đời Bắc Tống, hai sư Thanh Giản, Hạnh Duyên ở đây. Khoảng niên hiệu Thuần Hóa đến Hàm Bình (990-1003), chùa được ban bảng hiệu Tư Thánh Tự.

Niên hiệu Càn Hưng thứ 1 (1022), Tuyết Đậu Trọng Hiển ở chùa này đến 30 năm, mở rộng cơ sở, hoằng dương tông phong Vân Môn. Tống Nhân Tông từng nằm mộng đi đến núi này, nên sắc tứ bảng hiệu »Ứng Mộng Danh Sơn«. Lại được Như Trạm xây dựng lại rất quy mô, được Tống Ninh Tông chọn làm 1 trong 10 ngôi chùa lớn trong nước. Niên hiệu Trung Hiệp đời Nam Tống, Thiền sư Thạch Thất Tổ Anh cử dương tông phong Lâm Tế ở đây. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 27 (1290) đời Nguyên, ngài Thiện Lai trụ trì chùa này, Hốt-tất-liệt ban khen chùa là một trong 10 ngôi chùa Thiền tông trong nước. Khoảng năm Dân Quốc, Đại sư Thái Hư từng trụ trì chùa này, đặt tên là Di-lặc Đạo tràng, cùng với Phổ-đà, Cửu Hoa, Nga My, Ngũ Đài được gọi là 5 ngôi đạo tràng nổi tiếng trong nước. Trong chùa có thờ 3 pho tượng Tổ bằng gỗ: Bách Trượng, Hoàng Bá, Lâm Tế. Trong cuộc cách mạng văn hóa chùa bị phá hủy, đến năm 1988 mới được trùng tu.

TUYẾT ĐÌNH 雪 庭

Hiệu của Thiền tăng Phúc Dụ, đời Nguyên.

X. Phúc Dụ.

TUYẾT ĐƯỜNG 雪 堂

Thiền Tăng Đạo Hạnh đời Tống, được người đời gọi là Tuyết Đường. X. Đạo Hạnh.

TUYẾT ĐƯỜNG THẬP DI LỤC 雪 堂 拾 遺 錄 Gọi đủ: Tuyết Đường Hạnh Hòa thượng Thập Di lục. Còn gọi: Thiền Môn Thập Di lục, Tuyết Đường Hạnh Thập Di lục, Tuyết Đường Đạo Hạnh Thiền sư Thập Di lục.

Ngữ lục, 1 quyển, do Tuyết Đường Đạo Hạnh biên vào đời Tống, và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 142, trang 950. Sách 963

TUYẾT HIÊN 雪 軒

này thu thập cơ duyên ngữ yếu của hơn 30 vị tăng và cư sĩ Thiền tông như: Hoàng Long Ngộ Tân, Thúy Nham Viên Cơ, Hoàng Long Cung, Văn-thù Tuyên Năng, Bạch Dương Pháp Thuận, Trương Vô Tận, Hoàng Sơn Cốc v.v.. Nội dung sách này cùng một loại hình với »Tông Môn Võ

Khố«.

TUYẾT HIÊN 雪 軒 Hiệu của Thiền tăng Đạo Thành, đời Minh.

X. Đạo Thành.