Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

HOẰNG CHIẾU ĐẠI SƯ 弘 照 大 師

Thiền tăng đời Đường, thụy hiệu Linh Huấn.

HOẰNG CHÚC 弘 烛 (610-1683)

Thiền tăng đời Thanh, họ Mao, người xứ Sơn Dương (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây)

Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tung Nhũ

Đạo Mật, tông Tào Động. Sư trụ trì chùa Hồng Phúc.

HOẰNG CHỨNG 弘 證 (1588-1646)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Tại Khả, hiệu Đại Thọ, người xứ Vô Tích (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Hoa Tạng ở

Lương Khê, chùa Thanh Lương ở Tam Phong.

HOẰNG CHƯƠNG 弘 章

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Hoài Uẩn. Sư kế tiếp thầy, trụ trì chùa Quy Tông.

HOẰNG ĐÀM 弘 曇 (1602-1671)

Thiền tăng đời Thanh, họ Tô, tự Linh Thụy, người xứ Chư Thành (nay thuộc tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư

Tung Nhũ Đạo Mật. Sư trụ các chùa: Báo Ân, Bồ Đề.

HOẰNG ĐẠO 弘 瑫

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ

Tuyền Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư trụ viện An

Quốc, Phúc Châu. Thụy hiệu »Minh Chân Thiền sư«.

HOẰNG ĐẠO ĐẠI SƯ 弘 道 大 師

Thiền tăng đời Đường, thụy hiệu Duy Nghiễm. X. Duy Nghiễm.

HOẰNG GIÁC ĐẠI SƯ 弘 覺 大 師 1. Thiền tăng đời Đường, thụy hiệu Đạo Ưng. X. Đạo Ưng 2. Thiền tăng đời Thanh, tên Đạo Mân, Vua ban hiệu Hoằng Giác Thiền sư. X. Đạo Mân. 313

HOẰNG GIÁC TỰ THÁP 宏 覺 寺 塔

HOẰNG GIÁC TỰ THÁP 宏 覺 寺 塔 Ở núi Ngưu Thủ, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Đại Lịch thứ 1 (766) đời Đường vua Đại Tông cảm ứng theo giấc mộng, ra lệnh xây tháp tại bên trái điện chùa Hoằng Giác, niên hiệu Đại Lịch thứ 9 (774) xây xong. Tháp hình bát giác 7 tầng bằng gạch, cao khoảng 25m. Phần bên trong hình vuông, mỗi tầng không ngay thẳng nhau mà xê xích 45o cho nên gọi là »Thác giác kết cấu«, thang lầu nơi trung tâm tháp nay đã hư. Mái tháp, đấu củng, tòa bằng đều bằng gỗ. Mỗi mặt tháp mở ra ba gian, bốn mặt mỗi tầng đều mở ra cửa vòm. Hai bên cửa tháp có khám đèn hình vuông, vách tường bên trong khám đều có làm bích động hình cung tròn để tăng cường hiệu quả phản quang. Đời

Minh từng đại tu tháp này, ở mặt bên cửa tháp có bia khắc vào niên hiệu Sùng Trinh (1628-1643) đời Minh. Năm 1956 tại giữa đáy tháp phát hiện địa cung, trong có một tòa tháp Lạt-ma bằng vàng ròng, bên cạnh tháp có hộp sứ, bình ngọc, tượng Phật điêu khắc bằng sừng thú.

HOẰNG GIÁO ĐẠI SƯ 弘 教 大 師

Thiền tăng đời Ngũ Đại, hiệu Đạo Phổ. X. Đạo Phổ.

HOẰNG GIÁO ĐẠI TRIỆT THIỀN SƯ 弘 教 大 徹 禪 師 Thiền tăng đời Minh, tên Đàm Tốc được Minh Thái Tổ ban cho hiệu Hoằng Giáo

Đại Triệt Thiền sư«. X. Đàm Tốc.

HOẰNG KẾ 弘 繼 (1605-1686)

Thiền tăng đời Thanh, họ Bộc, người xứ Tô Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tung Nhũ Đạo Mật. Sư trụ chùa Trác Tích, có ngữ lục lưu hành ở đời.

HOẰNG LỄ 弘 禮 (1600-1667)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Trương tự Cụ Đức, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng. Sư trụ trì chùa Vân Môn Quang Hiếu. Tác phẩm: Cụ Đức

Lễ Thiền sư ngữ lục 13 quyển.

HOẰNG NĂNG 弘 能

Thiền tăng đời Thanh, họ Phan, tự Sơn Dữu; nối pháp Hoà thượng Bồ-Đề Mật, tông Tào Động. Sư trụ các nơi: Cảnh Hội, Giang Phố, Độc Phong.

HOẰNG NHẪN 弘 忍

1. Thiền tăng đời Đường (602-675), tổ thứ 5 của Thiền tông, họ Chu, người xứ Hoàng

Mai, Kỳ Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc; nối pháp Tứ Tổ Đạo Tín. Ngài trụ chùa Đông Sơn núi Song Phong huyện Hoàng Mai, nên người đời còn gọi tông phong của Ngài là »Đông Sơn pháp môn«. Tác phẩm: Tối Thượng Thừa luận.

2. Thiền tăng đời Minh (1599-1638), họ Trịnh, tự Đàm Cát, người xứ Tư Châu (nay là huyện Tư Trung, Tứ Xuyên) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa An Ẩn.

Tác phẩm: Ngũ Tông Cứu 10 quyển, An Ẩn lục, Tẫn Dư Ngoại tập.

HOẰNG TÁN 弘 贊 (1611-1685)

Thiền tăng đời Thanh, họ Chu, tự Tại Sám, người xứ Tân Hội (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Đảnh Hồ Đạo Khâu, tông Tào Động. Ban 314 HOẰNG TỪ QUẢNG TẾ TỰ TÂN CHÍ 弘 慈 廣 濟 寺 新 志 đầu sư trụ Bảo Tượng Lâm, sau trụ Đảnh Hồ. Tác phẩm: Đảnh Hồ Sơn Mộc Nhân Cư Tại Sám Thiền sư Thặng Cảo 5 quyển, Tứ Phần Giới Bản Như Thích 12 quyển, Quy Giới Yếu tập 3 quyển, Tâm Kinh Luận, Bát Quan Trai Giới.

HOẰNG TẾ ĐẠI SƯ 弘 濟 大 師

Thiền tăng đời Tống, hiệu Trí Hồng.

X. Trí Hồng.

HOẰNG THÁNH 弘 聖 (1581-1658)

Thiền tăng đời Minh, họ Vu, tự Thạc Cơ, hiệu Không Phàm, người xứ Kinh Khê (nay là huyện Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tam Phong Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Tiêu Sơn ở Trấn Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô). Tác phẩm: Nhị Hội ngữ lục.

HOẰNG THÀNH 弘 成 (?-1641)

Thiền tăng đời Minh, tự Nhất Mặc, người xứ Tiền Đường (nay thuộc Hàng Châu)

Trung quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Đâu Suất ở Hoành Sơn, có ngữ lục lưu hành ở đời.

HOẰNG THỪA 弘 乘 (1585-1645)

Thiền tăng đời Minh, họ Hùng, tự Vấn Thạch, người xứ Cánh Lăng (nay là Thiên Môn, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Tiêu Sơn, Trấn Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Thụy hiệu »Huệ Chiếu Thiền sư«, có ngữ lục lưu hành ở đời.

HOẰNG TRÍ THIỀN SƯ 宏 智 禪 師

Là thụy hiệu của Thiền tăng Chính Giác đời Tống. X. Chính Giác.

HOẰNG TRIỆT 弘 徹 (1588-1648)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Bách, tự Huyễn Không, hiệu Đảnh Mục, người xứ Kim Lăng (nay là Nam Kinh) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư kế tiếp Thầy, trụ trì chùa Thanh Lương ở Tam Phong.

HOẰNG TRỮ 弘 儲 (1605-1672)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lý, tự Kế Khởi, hiệu Thối Ông, người xứ Thông Châu (nay là huyện Nam Thông, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư từng trụ các chùa: Sùng Báo, Bảo Vân, Vân Nham. Tác phẩm: Nam Nhạc Kế Khởi Hòa thượng ngữ lục 10 quyển, Nam Nhạc Lặc

Cổ 1 quyển, Vân Nham Ký Lược 1 quyển.

HOẰNG TỪ QUẢNG TẾ TỰ TÂN CHÍ 弘 慈 廣 濟 寺 新 志 Chí, 3 quyển, do Trạm Hữu soạn vào đời

Thanh, Nhiên Tùng biên tập, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Hoằng Từ Quảng Tế Tự vào đời Nguyên gọi là Báo Ân Hồng Tế Tự, do các vị Vạn Tùng Hành Tú, Lâm Tuyền Tùng Luân nối nhau trụ trì. Tên thường gọi hiện nay là Quảng Tế Tự. Vào khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722), Trạm Hữu dựng đàn Đại Bi, nảy ra sáng kiến sửa lại quyển chí, mới đưa ra thể lệ chung, sưu tập nhiều tư liệu, sau đó được Nhiên Tùng biên tập chỉnh lý làm 3 quyển. Phần đầu là Văn bia Hoằng Từ Quảng Tế Tự do vua ngự chế, 315

HOẰNG VIÊN 弘 垣 (1581-1643)

bảng hiệu chùa do vua viết. Phần sau có 4 môn: Kiến trí đồ, Bi minh tụng, Truyện ký tự, Phú tán bạt. Sách này được khắc bản vào niên hiệu Khang Hy thứ 43 (1704) đời

Thanh.

HOẰNG VIÊN 弘 垣 (1581-1643)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Đạm Tử, người xứ Ngô Huyện (nay là Tô Châu) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hán Nguyệt Pháp Tạng, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Hiển Ninh ở núi Cao Đình.

HÔ PHONG KHIẾU CHỈ 呼 風 嘯 指

Huýt sáo kêu gió. Từ này xuất xứ từ điển tích danh y Triệu Bỉnh đời Hậu Hán. Ngày nọ, Triệu Bỉnh muốn qua sông, gọi đò mà không ai đáp lại; ông bèn huýt sáo kêu gió, lấy nón làm thuyền qua sông. Đời sau, Thiền tông dùng điển tích này làm thuật ngữ để chỉ cho người học Đạo tham thiền đã tỏ ngộ, được tự tại giải thoát, xử thế linh hoạt không bị trói buộc. Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 8 (Đại 47, 1045 thượng)

ghi: »呼 風 嘯 指、 傍 若 無 人； 百 數 成 群、 不 屬 王 化。 – Huýt sáo kêu gió, thản nhiên như không có ai; trăm người họp thành đám đông, không thuộc về sự cai trị của Vua«.

HỒ BỈNH 糊 餅

Bánh mè. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »觀 世 音 菩 薩 將 錢 來 買 糊 餅。 放 下 手 元 來 卻 是 箇 饅 頭。 – Bồ Tát Quán Thế Âm đem tiền để mua bánh mè, lúc xoè tay hóa ra là cái bánh bao«.

HỒ LOẠN 胡 亂

Nghĩa là cẩu thả. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »胡 亂 指 注。 – Bàn luận cẩu thả«.

― Hồ tham, hoặc Hồ toản loạn tràng: Tham cứu cẩu thả.

― Hồ loạn tọa: Ngồi chẳng theo ngôi thứ. ― Hồ thuyết, Hồ đạo, hoặc Hồ thuyết loạn đạo: Xướng thuyết, nói năng càn. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di

HỒ NGÔN HÁN NGỮ 胡 言 漢 語

Nói năng hồ đồ, bậy bạ. NĐHN q. 16 ghi:

»這 裡 從 汝 胡 言 漢 語、 若 到 同 安、 如 何 過 得？– Ở đây ông có thể nói năng hồ đồ. Nếu đến Đồng An thì ông làm sao vượt qua được?«.

HỒ THÍCH 胡 適 (1891-1962)

Học giả Phật giáo hiện đại, tự Thích Chi, người Tích Khê, An Huy, Trung Quốc.

Năm 1917 ông tốt nghiệp Đại học Colombia, đỗ bằng Tiến sĩ Triết học, về nước làm giáo sư Đại học Bắc Kinh. Năm 1926, ông phát hiện nhiều sử liệu về Thiền tông thời kỳ ban đầu tại Thư viện Quốc Lập ở Paris, viện bảo tàng Đại Anh ở London. Năm 1938 nhậm chức Đại sứ Mỹ.

Năm 1946 giữ chức Hiệu trưởng trường Đại học Bắc Kinh. Về già ông ngụ ở Đài

Loan. Tác phẩm:

― Tùng Dịch Bản Lý Nghiên Cứu Phật Giáo đích Thiền Pháp ― Thiền Học Cổ Sử Khảo

― Luận Thiền tông Sử đích Cương Lãnh.

― Bạch Cư Dị Thời Đại đích Thiền tông Thế Hệ ― Bồ-đề-đạt-ma khảo ― Hà Trạch Đại Sư Thần Hội truyện.

― Đàn Kinh khảo ― Lăng-già Sư Tư Ký Tự.

― Lăng-già Tông khảo ― Thần Hội Hòa thượng di tập (Biên tập). HỔ BÀO ĐỊNH HUỆ TỰ CHÍ 虎 跑 定 慧 寺 志

HỒ QUỲ 䠒 跪

Quỳ theo tư thế: chỉ có một đầu gối chạm đất. Đây là cách quỳ của người Ấn Độ thời cổ đại và của dân tộc thiểu số ở miền tây bắc Trung Quốc. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »大 宗 曰： 師 滅 度 後、 弟 子 將 何 所 記？ 師 曰： 告 檀 越 造 取 一 所 無 縫 塔。 帝 乃 䠒 跪 而 曰： 就 師 請 取 塔 樣。 – Vua Đại Tông hỏi: Sau khi Thầy diệt độ, đệ tử sẽ làm gì để nhớ? Sư đáp: Làm cho lão tăng một cái tháp vô phùng. Vua liền hồ quỳ và nói:

Thỉnh Thầy ra kiểu tháp«.

HỒ THÊ 胡 梯

Thang lầu. Tiết Triệu Châu Hòa thượng trong TĐT q. 18 ghi: »師 爲 沙 彌、 扶 南

泉 上 胡 梯。 – Sư làm sa di dìu Nam

Tuyền lên thang lầu.«

HỒ TÔN 胡 孫

1. Con vượn. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi:

»剎 竿 頭 上 煎 鎚 子、 三 箇 胡 孫 夜 簸 錢。 – Trên đầu cột phướn chiên bánh, ba con vượn đếm tiền đêm.« 2. Dụ cho cái tâm lăng xăng bất an. Tiết Phá Am Tổ Tiên Thiền sư trong TTĐL q.

35 ghi: »有 道 者 請 益 云： 胡 孫 子 捉 不 住、 願 垂 開 示。 師 曰： 用 捉 他 作 什 麼？ 如 風 吹 水 自 然 成 紋。 – Có đạo giả thỉnh ích: Cái tâm lăng xăng tôi nắm không được, xin sư rũ lòng chỉ dạy. Sư bảo: Cần nắm nó làm gì! Như gió thổi thì nước tự nhiên gợn sóng.«

HỔ BÀO ĐỊNH HUỆ TỰ 虎 跑 定 慧

寺 Nằm dưới núi Đại Từ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc.

Nguyên tên là »Đại Từ Định Huệ Thiền Tự«, tục gọi »Hổ Bào Tự«. Tương truyền niên hiệu Nguyên Hòa thứ 14 (819) đời Đường Thiền sư Hoàn Trung cùng với đệ tử Tính Không đến đây cư trú, bị khổ vì không có nước. Một hôm nằm mộng thấy thần nhân báo rằng »Nam Nhạc có suối Đồng Tử đang sai khiến hai con cọp dời sang«, sáng ra quả thấy hai con cọp cào đất làm huyệt, nước suối phun lên, nên gọi là »Hổ Bào Tuyền«, nước suối ngọt lạnh, có tên gọi »Thiên hạ đệ tam tuyền«. Chùa này trải qua ba đời Tống Nguyên Minh bao lần phá hủy bao lần xây cất. Niên hiệu Ung Chính thứ 9 (1731) đời Thanh trùng tu, niên hiệu Hàm Phong thứ 11 (1861) bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Đồng Trị thứ 6 (1867) xây cất lại. Núi non sừng sững bao quanh, phong cảnh đẹp đẽ tĩnh mịch. Phía tây suối Hổ Bào có tháp viện của cao tăng Đạo Tế (Tế Công) đời Tống, hậu sơn có điêu khắc và nặn tượng về »mộng hổ«.

HỔ BÀO ĐỊNH HUỆ TỰ CHÍ 虎 跑 定 慧 寺 志 Chí, do Thánh Quang biên soạn vào đời Thanh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Hổ Bào Định Huệ Tự vốn được gọi là Đại Từ Định Huệ Thiền Tự, người đời gọi là Hổ Bào Tự, nằm dưới chân núi Đại Từ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Vào niên hiệu Nguyên Hòa thứ 14 (819)

đời Đường, Thiền sư Hoàn Trung dừng chân cất am ở đây. Sau đó am trải qua nhiều lần hư hoại và kiến thiết. Tự chí có bản Khang Hy đời Thanh, do Thiền sư Nhiên Thâm soạn bản thảo, Mao Kỳ Linh viết tựa, rất được khen ngợi. Đáng tiếc là bị binh lửa thiêu hủy vào niên hiệu Hàm 317

HỔ KHÂU THÁP 虎 丘 塔

Phong thứ 11 (1816). Vào năm 1900, Trụ trì chùa Thánh Quang cho biên tập lại Tự chí thành 1 tập bản thảo, chia ra: Thần ân, Kiến trí, các loại sơn thủy, sau mỗi loại có phụ ghi các bài thơ vịnh chùa trải qua nhiều đời.

HỔ KHÂU THÁP 虎 丘 塔 Còn gọi: Vân Nham Tự Tháp. Tháp nằm trên đỉnh núi Hổ Khâu, thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Khởi công vào niên hiệu Hiển Đức thứ 6 (959)

đời Hậu Chu triều Ngũ Đại, hoàn thành vào niên hiệu Kiến Long thứ 2 (961) đời Tống. Là một tòa tháp gạch bảy tầng hình bát giác, kết cấu theo kiểu lâu các giống như gỗ, cao 47 mét. Thân tháp do ba phần:

vách bên ngoài, hành lang bao quanh và tâm tháp tạo thành, tám mặt đều có làm cửa khổn và dùng gạch để xây những cấu kiện giống như gỗ như cửa sổ song chấn, bình tòa, cột trụ, đấu củng v,v… Tiến vào hành lang và lòng tháp các tầng có thể thấy cấu trúc tinh mỹ của đấu củng và khung trang trí, cho đến dùng vôi đắp các đồ án quét lên các màu đỏ, đen, trắng, vàng, xanh, sáng đẹp lạ thường tràn trề ý xưa.

Năm 1956, khi tu bổ lại tháp phát hiện trong tháp những di vật văn hóa từ đời Ngũ Đại đến đời Bắc Tống như cái khám bằng gỗ chiên đàn, cái rương kinh bằng gỗ chiên đàn, tháp thiếp vàng, tượng Phật đồng, gương đồng, pho kinh bằng gấm lụa. Trải qua ngàn năm sương gió tháp vẫn đứng sừng sững, tượng trưng cho cổ thành Tô Châu. HỔ KHÂU THIỆU LONG THIỀN SƯ NGỮ LỤC 虎 丘 紹 隆 禪 師 語 錄 Còn gọi: Hổ Khâu Long Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hổ Khâu Thiệu Long soạn vào đời Tống, nhóm ông Tự Đoan… biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 791. Nội dung bao gồm các lời dạy của Sư ở:

― Khai Thánh Thiền Viện tại Hòa Châu.

― Chương Giáo Thiền Viện tại Tuyên Châu.

― Linh Nham Thiền Tự, núi Hổ Khâu tại phủ Bình Giang, các bài tán Sơ Tổ, bài minh khắc ở tháp tên »Tống Lâm Tế Chính Truyền Hổ Khâu Long Hòa thượng«. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 20 (1592).

HỔ KHÂU TỰ 虎 丘 寺

Chùa nằm ở núi Hổ Khâu ngã tư Sơn Đường ngoài cổng thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu

Hàm Hòa thứ 2 (327) đời Đông Tấn, quan Tư Đồ Vương Tuần và quan Tư Không Vương Mân sửa nhà làm chùa, lấy tên là Hổ Khâu Tự, chia làm 2 chùa đông, tây. Đời Đường do tránh tên húy mà đổi tên thành »Võ Khâu Báo Ân Tự«. Khi gặp pháp nạn Hội Xương, chùa cũng bị phá hủy; về sau chùa được dời lên đỉnh núi, nhập hai chùa làm một. Khoảng niên hiệu Chí Đạo (995-997) đời Tống, chùa được xây cất lại và đổi tên là »Vân Nham Thiền Tự«. Từ đó, Thiền tông đại thạnh, chùa này trở thành đạo tràng tu hành của thiền tăng. Khi ngài Thiệu Long, phái Dương Kỳ, tông Lâm Tế trụ trì chùa này, tăng chúng tụ về đông đảo, tiếng tăm vang dậy, hình thành phái Hổ Khâu. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131- 1162) đời Tống, chùa Vân Nham quy mô hùng vĩ, có cung ngọc tháp báu, đình các nhiều tầng cực thịnh một thời. Trong 318

HỒI HOÁN 回 換

khuôn viên chùa có: Thiên Phật các, Chuyển luân đại tạng điện, Thổ địa đường, Thủy lục đường, La-hán đường, Già lam đường, Đại sĩ am, Ngọc Hoàng điện, Hoa thần miếu, là một đại tòng lâm của miền Đông Nam, được liệt vào một trong 10 chùa 5 núi (Ngũ sơn thập sát).

Khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722)

đời Thanh, Vua ban cho tấm biển »Hổ Phụ Thiền Tự«. Chùa Hổ Khâu từ đời Tùy đến cuối đời Thanh đã 7 lần hư hoại, các kiến trúc cổ may mắn còn sót lại gồm có: Vân Nham Tự tháp được xây vào thời Ngũ Đại và Đoạn lương điện được xây vào đời Nguyên. Còn Sảng các, Lãnh hương các, Ứng thúy sơn trang, Nhị tiên đình đều là các kiến trúc đời Thanh. Sau giải phóng, (1-10-1949) các kiến trúc mới được hoàn thành như: Hải dũng kiều,

Ngộ thạch hiên, Tôn Võ tử đình, Thông U hiên, Ngọc Lan Sơn phòng, Vạn cảnh sơn trang v.v..

HỔ THỊ 怙 恃

Chỉ cha và mẹ. Hổ (怙) là nương nhờ cha, Thị (恃) là nương nhờ mẹ. Tiểu truyện Thiền sư Quảng Nghiêm trong TUTA ghi:

»… 丹 鳳 人 也、 姓 阮 氏、 蚤 失 怙 恃、 從 舅 是 寶 嶽 受 業。 –Thiền sư họ Nguyễn, người Đan Phượng, từ nhỏ mồ côi cả cha lẫn mẹ, xuất gia và theo học với cậu là Bảo Nhạc.

HỘ LÝ NHẬT MÃN 戶 履 日 滿

Trong thất mỗi ngày đều đầy ắp người.

Tiết Trung Phong Hòa thượng Hành lục trong TPQL q. 30 ghi: »師 之 法 量 汪

洋、 辯 才 無 碍、 至 於 悲 愿 誘 掖、 諄 諄 誨 諭、 户 履 日 滿、 一 無 倦 容。 – Pháp lượng của sư mênh mông, biện tài vô ngại, chí nguyện từ bi dìu dắt giúp đỡ, dạy dỗ dặn dò, trong thất mỗi ngày đều đầy ắp người nhưng sư không lộ chút gì là mệt mỏi«.

HỐI AM 晦 庵

1. Thiền tăng đời Tống, tên Huệ Quang, hiệu Hối Am. X. Huệ Quang.

2. Thiền tăng đời Tống, tên Di Quang, hiệu Hối Am. X. Di Quang.

HỐI CƠ 晦 機

Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người xứ Thanh Hà (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Huyền Tuyền Sơn Ngạn. Sư trụ núi Hoàng Long ở Ngạc Châu (nay là huyện Vũ Hán, Hà

Bắc), được vua ban hiệu »Siêu Huệ Đại Sư«.

HỐI ĐƯỜNG 晦 堂

Thiền tăng đời Tống, tên Tổ Tâm, hiệu Hối Đường. X. Tổ Tâm.

HỐI PHU 晦 夫

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, tên Bản Dự, hiệu Hối Phu. X.

Bản Dự.

HỐI SƠN 晦 山 (1610-1672)

Thiền tăng đời Thanh, họ Vương tự Nguyện Vân, người xứ Thái Thương (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Cụ Đức. Sư trụ trì am Hải Tạng, chùa Vân Sơn Chân Như. Tác phẩm:

Thiền Môn Đoạn Luyện Thuyết, Phật Pháp Bản Thảo, Hiện Quả Tùy lục.

HỒI HOÁN 回 換

Điều động, biến đổi, lôi cuốn. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 今 學 者 不 得 。 病 在 甚 319

HỒI HỖ 回 互

處。 病 在 不 自 信 處。 爾 若 自 信 不 及。 即 便 忙 忙 地。 徇 一 切 境 轉。 被 他 萬 境 回 換。 不 得 自 由。– Hiện nay người học chẳng được khai ngộ là bệnh ở chỗ nào? Chính là bệnh ở chỗ chẳng tự tin. Nếu chẳng tự tin, tức thì các ông rộn ràng lan man theo cảnh, bị muôn cảnh lôi cuốn chẳng được tự do«.

HỒI HỖ 回 互 1. Dung hợp. Tiết Mông Sơn Quang Bảo Thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »眼 耳 緣

聲 色 時、 爲 復 抗 行、 爲 有 回 互？ – Khi tai mắt duyên theo thanh sắc, có phải là chống đối lại hay là dung hợp nhau«.

2. Châm chước, do dự. Tiết Linh Nham Trọng An Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

»覿 面 相 呈、 更 無 回 互。– Tận mặt trình nhau, không hề do dự«.

HỒI QUANG PHẢN CHIẾU 回 光

返 照 Vốn chỉ ánh nắng phản xạ từ chân trời vào lúc chiều tối. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc xoay nhãn quang đang hướng ngoại tìm cầu trở về chiếu soi lại thân tâm của mình. Lâm Tế ngữ lục ghi: »言 下 便 自 回 光 返 照。 更 不 別 求。知 身 心 與 祖 佛 不 別。 – Các ông ngay dưới lời nói của ta phải tự hồi quang phản chiếu, không nên tìm cầu gì khác, phải biết thân tâm của mình không khác với Phật, Tổ«.

Chương Thạch Đầu Thảo Am Ca trong

CĐTĐL q. 30, (Đại 51, 461 hạ) ghi:

住 此 庵、 休 作 解 誰 誇 鋪 席 圖 人 買？ 迴 光 返 照 便 歸 來、 廓 達 靈 根 非 向 背。 »Trụ thử am, hưu tác giải, Thùy khoa phô tịch đồ nhân mãi?

Hồi quang phản chiếu tiện quy lai, Quách đạt linh căn phi hướng bối«.

»Ở thảo am này dứt kiến giải, Ai hay thuyết pháp để người nghe? Hồi quang phản chiếu liền trở về,

Thấu đạt linh căn không thuận nghịch«.

HỘI 會

1. Đoàn thể Phật giáo, pháp hội. Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh Tự của Đức Dị có ghi: »三 傳 而 至 黃 梅、 會 中 高 僧 七 百、 惟 負 舂 居 士 （指 慧 能） 一 偈 傳 衣、 爲 六 代 祖。 – Y được truyền 3 lần mới đến Hoàng Mai, trong hội có 700 Cao tăng nhưng chỉ có cư sĩ giã gạo

(tức Huệ Năng) nhờ 1 bài kệ mà được truyền y làm Tổ đời thứ 6«.

2. Lãnh hội, lãnh ngộ. Lâm Tế ngữ lục có ghi: »學 人 不 會、 便 即 心 狂。 – Người học chẳng lãnh hội thường là do tâm điên cuồng«.

3. Hiểu. Tắc Hoa Lâm Nhị Hổ trong Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn Tục 148, 208 thượng) ghi: »裴 休 問： 師 作 何 行 業 感 得 如 此？ 師 良 久、 曰： 會 麼？ 曰： 不 會。 師 云： 山 僧 常 念 觀 音。 – Bùi Hưu hỏi: Sư làm hạnh nghiệp gì mà cảm hóa được hai con cọp này? Sư im lặng hồi lâu bảo: Hiểu không? Đáp:

Chẳng hiểu. Sư nói: Sơn tăng thường niệm Quán Âm«.

HỘI THIỆN TỰ 會 善 寺

Dưới ngọn Tích Thúy, núi Tung Sơn, huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, là đạo tràng trọng yếu của tông Tào Động. Nguyên là hành cung mùa hè của vua Lý Văn Đế đời Bắc Ngụy, về sau quyên góp làm chùa Phật. Khoảng niên hiệu Khai Hoàng (581-600) đời Tùy đổi 320

HỒN LUÂN 渾 崙

tên là »Hội Thiện Tự«. Vào đời Đường tăng lữ tụ hội về đây càng lúc càng đông.

Đạo An sau khi đắc pháp nơi Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn lui về ở chùa Hội Thiện. Pháp tự của ngài Thần Tú là Cảnh Hiền đã thị tịch tại chùa này vào niên hiệu Khai Nguyên thứ 11 (723). Vào đầu đời Đường, Thiền sư Nhất Hạnh cùng Luật sư Nguyên Đồng từng mở giới đàn Ngũ Phật Chính Tư Duy tại đây, nghiêm tịnh một thời, sau đó suy vi. Niên hiệu Đại Lịch thứ 2 (767)

triều đình ra lệnh kiến lập Giới Đàn Viện phía tây chùa, mỗi năm có vài ngàn người đến thọ giới, thiền tăng nổi tiếng Triệu Châu Tùng Thẩm cũng thọ giới nơi này.

HỘI THÔNG 會 通 (780-860)

Thiền tăng đời Đường, họ Trịnh, tự Vô

Ngôn, người Hồ Dương, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Bách Trượng Hoài Hải, hệ Nam Nhạc đời thứ 4, dòng Vô Ngôn Thông ở Việt Nam sư là Tổ khai sáng (Sư theo thuyền buôn sang Việt Nam vào niên hiệu Nguyên Hòa thứ 15

(820) để hoằng pháp). X. Vô Ngôn Thông.

HỘI THƯỢNG 會 上

Còn gọi: Hội trung, Hội hạ, Thiền hội, Thiền tịch, Pháp hội, Pháp tịch.

Nơi tập thể người học Thiền cùng sinh hoạt học tập, nghe thuyết giảng đạo pháp, tức là đạo tràng vậy. Tiết Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »開 堂 示 眾 云： 昔 日 靈 山 會 上、 世 尊 拈 花、 迦 葉 微 笑。 – Sư khai đường nói với môn đồ rằng: Khi xưa tại đạo tràng ở Linh Sơn, đức Thế Tôn giơ cành hoa, ngài Ca-diếp mỉm cười.« Tổ Đường Tập q. 3 ghi: »（三 祖 僧 璨） 大 集 群 品、 普 雨 正 法。 會 中 有 一 沙 彌、 年 始 十 四。 – (Tam Tổ Tăng Xán) tập họp người học thuộc mọi thành phần để sư thuyết pháp. Trong hội của Tổ có một Sa-di tuổi vừa 14.«

Linh Hựu ngữ lục ghi: »石 霜 會 下 有 二 禪 客 到 云： 此 間 無 一 人 會 禪。 – Có hai vị Thiền khách đến tại đạo tràng của Thiền sư Thạch Sương bảo: Nơi này chả có ai hiểu Thiền pháp cả.«

Chương Hương Nghiêm Trí Nhàn trong CĐTĐL q. 11 ghi: »香 嚴 智 閒 依 潙 山 禪 會。 – Thiền sư Hương Nghiêm

Trí Nhàn nương thân tu học tại thiền hội của Quy Sơn.« Tiết Thanh Nguyên Hành Tư trong NĐHN q. 5 ghi: »聞 曹 溪 法 席 乃 往 參 禮。 – Thiền sư Hành Tư nghe tiếng đạo tràng

Tào Khê, bèn đến tham vấn đạo pháp.«

HỒN 渾

Thực sự, rất. Tiết La Hán Quế Sâm Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »和 尚 恁 麼

道、 渾 是 不 慈 悲！ – Hòa thượng nói như thế thực sự không từ bi.« HỒN LUÂN 渾 崙 Còn gọi: Hỗn luân, Cốt luân, Hốt luân, Côn luân. Chỉ cho trạng thái hỗn độn, lờ mờ giống như một khối vẩn đục, trước khi trời đất chưa hình thành, âm dương chưa có phân chia rõ rệt. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho một khối hồn nhiên, hoặc một vật chẳng thể cắt chia. Đôi khi cũng được dùng để chỉ cho chân tính bình đẳng, vô sai biệt. Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục (Đại 47, 504 thượng) ghi: »師 見 僧 來。 展 開 兩 手。 僧 無 語。 師 云 會 麼。 云 不 會。 師 云。 渾 崙 擘 不 開。 與 爾 兩 文 錢。 –Sư thấy một vị tăng đi đến liền dang rộng hai tay, Tăng 321

HỒNG ANH 洪 英 (1012-1070)

không đáp được. Sư hỏi: Hiểu không? Tăng đáp: Chẳng hiểu. Sư nói: Không mở bày được chân tính, cho ngươi hai đồng tiền«.

Di.

HỒNG ANH 洪 英 (1012-1070)

Thiền tăng đời Tống, họ Trần, người đời gọi là »Anh Thiệu Vũ«; người xứ Thiệu Vũ (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Lặc Đàm.

Tác phẩm: Lặc Đàm Anh Thiền sư Ngữ

Yếu 1 quyển.

HỒNG ÂN 洪 恩

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất, sư trụ Trung Ấp ở Lãng Châu (nay là huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam)

Trung Quốc. Người đời gọi sư là »Trung

Ấp Ân«.

HỒNG CỨU 鴻 究

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Nam Tháp Quang Dũng, tông Quy Ngưỡng. Sư trụ chùa Huệ Lâm ở Thiều Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Thụy hiệu

»Diệu Tế Đại Sư«.

HỒNG CHÂU TÔNG 洪 州 宗

Môn phái của Mã Tổ Đạo Nhất (709-788).

Hồng Châu là tên gọi tắt của xứ Nam Xương, Giang Tây, ở đó có chùa Khai Nguyên, nơi Mã Tổ Đạo Nhất ở. Vì Ngài ở đấy suốt đời để hoằng dương Thiền tông nên môn phái của Ngài mới được gọi tên là Hồng Châu Tông. Tông chỉ: Trong mọi sinh hoạt hàng ngày như: Khởi tâm động niệm, nhướng mày chớp mắt đều là hiển bày Phật tính. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ

HỒNG HỒNG 吽 吽

Tiếng kêu của loài trâu, cọp, biểu thị âm thanh ghê rợn khiến loài khác kinh sợ. Từ này phần nhiều được dùng trong Phật giáo. Thiền tông thường dùng 2 chữ Hồng Hồng để biểu thị cảnh giới vô phân biệt không thể dùng văn tự ngữ ngôn giải thích được. Phần Khám biện trong Lâm Tế lục (Đại 47,

504 thượng) ghi: »師 問 杏 山。 如 何 是 露 地 白 牛。 山 云。 吽 吽。 – Sư hỏi

Hạnh Sơn: Thế nào là trâu trắng lộ thiên?

Sơn đáp: Hồng! hồng!«.

HỒNG HỒNG 叿 叿

Gào lên lớn tiếng. Chương Chí Công Hòa thượng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »世 人 迷 倒 至 甚、 如 犬 吠 雷 叿 叿。 – Người thế gian mê muội hết sức, như chó sủa tiếng sấm ì ầm.« HỒNG LÔ THƯỢNG NHẤT ĐIỂM TUYẾT 紅 爐 上 一 點 雪 Một mảnh tuyết ném vào lò đang rực cháy. Có 2 nghĩa:

1. Vô thường, hư huyễn. Chương Trường Thử Hòa thượng trong CĐTĐL q. 14 (Đại

51, 413 thượng) ghi: »石 頭 問： 爾 見 箇

什 麼 道 理 便 禮 拜？ 髭 云： 據 某 甲

所 見、 如 虹 爐 上 有 一 點 雪。– Thạch Đầu hỏi: Ông thấy đạo lý gì mà lễ bái? Trường Thử nói: Theo chỗ thấy của con thì như ném mảnh tuyết vào lò đang rực cháy«. 2. Không để lại dấu vết. Tắc 69, Bích Nham lục (Đại 48, 198 hạ) ghi: »透 荊 棘 林、 衲 僧 家、 如 紅 爐 上 一 點 雪。 – Việc vượt qua rừng gai góc đối với nạp tăng giống như việc làm không để lại dấu 322

HỒNG SƠN BẢO THÁP 洪 山 寶 塔

vết«.

HỒNG NGHIỄM 洪 儼

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng. Sư trụ viện Thủy Lục ở Phúc Châu.

HỒNG NHÂN 洪 諲

1. Thiền tăng đời Đường (828-901), họ Ngô, người xứ Ngô Hưng (nay là huyện Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc;

nối pháp Thiền sư Linh Hựu, tông Quy Ngưỡng. Sư trụ viện Kính Sơn ở Hàng Châu. Vua ban hiệu »Pháp Tế Đại Sư«.

2. Thiền tăng đời Tống, họ Hộ, người xứ Tương Thủy (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc)

Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thủ Sơn Tỉnh Niệm. Sư trụ chùa Thần Đảnh ở

Tương Âm.

Tác phẩm: Thần Đảnh Sơn Đệ Nhất Đại

Yên Thiền sư ngữ lục.

HỒNG NHẪN THIỀN SƯ 洪 忍 禪

師 Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Tùng Thâm, hiệu »Hồng Nhẫn Thiền sư«. X. Tùng

Thâm.

HỒNG NHƯ 洪 如 (1592-1664)

Thiền tăng đời Minh, họ Đặng, tự Vô Trụ, người xứ Định Viễn (nay là huyện Mâu Định, tỉnh Vân Nam) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Triệt Dung Chu Lý. Sư trụ chùa Phúc Thành, Định Viễn. Tác phẩm:

Thương Sơn tập, Không Minh tập, Khổ Hải Từ Hàng tập, Tông Môn ngữ lục, Nam

Đăng Tục Diệm, Kê Sơn ngữ lục.

HỒNG PHÚC TỰ 洪 福 寺

Còn gọi: Chùa Hòe Nhai. Chùa thuộc số nhà 19 phố Hàng Than, Hà Nội, hiện là Tổ đình của phái thiền Tào Động, Việt Nam.

Đây là ngôi chùa cổ tương truyền có từ đời Lý, trải qua nhiều lần sửa chữa lớn vào các năm 1687, 1899, 1952. Phạm vi chùa trước kia khá lớn, sang thời Pháp thuộc bị thu lại như hiện nay. Phía trước là chính điện, phía sau là nhà Tổ và tăng phòng, xung quanh là hành lang. Trong chùa có 1 số bia đá, cổ hơn cả là bia dựng năm Chính Hòa thứ 24 (1703) ghi rõ vị trí chùa ở phường Hòe Nhai tại Đông Bộ Đầu tức Bến Đông.

Trong chùa có nhiều tượng, cổ nhất là tượng Cửu Long (Thích-Ca sơ sinh) và đặc sắc nhất là tượng vua Lê Hi Tông để tượng

Phật trên lưng, rồi nằm phục xuống biểu lộ vẻ ăn năn sám hối.

Năm 1963, Thành hội Phật giáo Hà Nội đã dựng tại chùa này tháp Ấn Quang để kỷ niệm Hòa thượng Thích Quảng Đức vì pháp thiêu thân vào ngày 11. 6. 1963 tại Sài Gòn. Đây là ngôi chùa có cụ Tổ pháp chủ Thích

Đức Nhuận thuộc dòng Tào Động trụ trì và viên tịch.

HỒNG QUẢ ĐẠI SƯ 洪 果 大 師

Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Đạo Diên, thụy hiệu »Hồng Quả Đại Sư«. X. Đạo Diên.

HỒNG QUY 洪 規

Tức đại pháp. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1019 thượng) ghi: »如 一 器 水 傳 於 一 器。 始 堪 克 紹 洪 規。 –

Cũng như rót nước từ bình này sang bình khác, mới hay nối tiếp được đại pháp«. HỒNG SƠN BẢO THÁP 洪 山 寶 塔 Còn gọi: Linh Tế Tháp. Bởi tháp nằm phía 323

HỒNG TẾ ĐẠI SƯ 洪 濟 大 師

sau Bảo Thông Thiền Tự, núi Hồng Sơn, thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ bắc, Trung Quốc, cho nên gọi là »Hồng Sơn Bảo Tháp«. X. » Linh Tế Tháp.«

HỒNG TẾ ĐẠI SƯ 洪 濟 大 師 Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Hành Tư, thụy hiệu »Hồng Tế Đại Sư«. X. Hành Tư.

HỒNG THỌ 洪 樹

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Quốc Sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Hưng Giáo ở Hàng Châu.

HỒNG TIẾN 洪 荐

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Sư trụ núi Phúc Thuyền ở Phúc Châu. Thụy hiệu »Thiệu

Long Đại Sư«.

HỒNG TIẾN 洪 進

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư La

Hán Quế Sâm. Sư trụ núi Thanh Khê ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

HỒNG TRIỆU 洪 肇 (1586-1632)

Thiền tăng đời Minh, họ Cao, tự Tấn Vân, người xứ Phùng Châu (nay là huyện Phùng An, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư từng tham học với pháp sư Nhị Lăng Nhất Vũ.

HỒNG XUÂN BÌNH 洪 椿 坪

Dưới ngọn Thiên Trì, núi Nga My, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Xưa gọi là »Thiên Phật Am«, Thiền sư Sơ Sơn Tính Nhất đời Minh sáng lập, niên hiệu Càn Long thứ 55 (1790) đời Thanh, Thiền sư Nga Vân trùng tu, bởi trước chùa có cây cổ thụ Hồng Xuân cho nên đổi tên là »Hồng Xuân Bình«. Tự viện tựa vào núi mà xây cất, lâu các tầng lớp một điện rồi một điện. Trong chùa có một ngọn đèn hoa sen ngàn Phật được làm vào cuối đời Minh cao khoảng 1m, đường kính 70 cm, 7 cạnh, trên góc đèn có khắc rồng mây thú lạ, tinh xảo lung linh. Trên đèn điêu khắc 500 tượng Phật, công nghệ tinh tế, tạo dáng sinh động. Xung quanh chùa núi rừng bao bọc xanh um tĩnh mịch. Mây mù trong núi bay bập bềnh, buổi sáng mùa hạ sương mù cuồn cuộn, là một trong mười cảnh đẹp ở Nga My.

HỐT HỐT ĐỒNG ĐỒNG 〖⿰言忽〗 〖⿰言忽〗 詷 詷 Hình dung lời nói vội vàng, không thận trọng, nói bá láp. Vân Môn quảng lục q.

thượng ghi: »莫 空 過 不 識 好 惡。 〖⿰言忽〗 〖⿰言忽〗 詷 詷 地。 聚 頭 說 葛 藤。 莫 教 老 僧 見 捉 來 勘 不 相 當 槌 折 腰。 莫 言 不 道。 – Đừng để luống qua, chẳng biết tốt xấu, dụm đầu nói chuyện bá láp. Nếu lão tăng gặp, bắt lại khám nghiệm mà nói chẳng được, thì ta đánh cho gãy lưng, chớ bảo ta chẳng nói trước!«.

HỐT LUÂN THÔN TẢO 囫 圇 吞 棗

Nuốt trộng trái táo. Thiền sư dùng thành ngữ này để chỉ cho việc đọc kinh sách nhưng không hiểu, không tiêu hóa được.

Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải của Thiền sư Trung Phong Minh Bản ghi: »儞 若 道 是 句 也 掃、 非 句 也 掃、 正 是 渾 侖 吞 箇 棗 – Nếu ông nói: Câu phải cũng quét, câu chẳng phải cũng quét, chính là nuốt trộng trái táo«.

HỢP 合

Nên, cần phải, có khả năng. Minh Giác 324

HUỆ AN 慧 安 (582-709)

ngữ lục q. 1 ghi: »人 天 普 集、 合 發 明 箇 什 麼 事？ – Trời người tụ hội, nên phát minh việc gì?«.

HỢP ĐỒNG THUYỀN 合 同 船

Còn gọi: Thừa Hợp Thuyền. Nghĩa là đi chung một chiếc thuyền mà không phân biệt thân phận khác nhau. Thiền tông dùng từ Hợp Đồng Thuyền để chỉ cho cảnh giới »Vô phân biệt«. Chương Nam Dương Huệ Trung trong CĐTĐL q. 5 (Đại 51, 245 thượng) ghi: 無 影 樹 下 合 同 船、 琉 璃 殿 上 無 知 識。 – Dưới cây không bóng, vô phân biệt, trên điện lưu ly không tri thức«.

HỢP CAN 合 干

Có nghĩa là »Quan hệ với… «. Hợp can nhân: Người có liên quan đến việc tống táng trong chùa. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di

HỢP ĐẮC 合 得

Khả dĩ, có thể. Tiết Hoàng Long Chí Nguyện Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi:

»迦 葉 上 行 衣、 何 人 合 得 披？ – Y đi đường của ngài Ca-diếp, người nào có thể đắp?«.

HỢP ĐẦU 合 頭

Tương ứng, phù hợp nhau. Bài Cư Độn Tụng của Hòa thượng Long Nha trong CĐTĐL q. 29 ghi: 夫 人 學 道 莫 貪 心、 萬 事 無 心 道 合 頭。 – Hễ người học đạo chớ tìm cầu, muôn việc vô tâm mới hợp (tương ứng với) đạo«.

HỢP HẠ 合 下

Còn gọi: Trực hạ. Nghĩa là tức khắc, tức thì. Tắc 79, Bích Nham lục (Đại 48, 205 hạ) ghi: 合 下 做 箇 圈 繢 子、 教 投 子 入 來。 – Tức thì đặt cái tròng để Đầu Tử bước vào«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di

HỢP SÁT 合 煞

Kết thúc, cuối cùng. Khắc Văn ngữ lục trong CTTNL q. 43 ghi: »腊 月 二 十 八、

一 年 將 合 煞。 – Ngày 28 tháng chạp, sắp kết thúc một năm«.

HỢP THỦ KHẨU 合 取 口

Ngậm miệng. Ý nói không thể dùng lời nói để diễn tả nghĩa chân thật của Phật pháp.

Tắc 8, Bích Nham lục (Đại 48, 148 hạ) ghi:

嘮 嘮 翠 巖！ （這 野 狐 精、 合 取 口 好）。 – Cứ lải nhải mãi! Thúy Nham!

(Con chồn tinh ranh này hãy ngậm miệng lại đi!)«.

HỢP THỦY HÒA NÊ 合 水 和 泥

Chỉ cho sử dụng ngôn cú khai thị thiền pháp. Đây là pháp môn phương tiện. Tiết Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »照 用 不 同 時、 有 問 有 答、 立 賓 立 主、 合 水 和 泥、 應 機 接 物。 – Chiếu dụng không cùng một lúc, có hõi có đáp, lập khách lập chủ, sử dụng ngôn cú ứng cơ tiếp vật.« X. Hòa nê hợp thủy.

HUỆ AN 慧 安 (582-709)

Thiền tăng sống vào khoảng đời Tuỳ- Đường, họ Tiết, người xứ Chi Giang, Kinh Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

Vốn tên là Đạo An, người đời sau gọi lầm là Huệ An và còn gọi là Đại An, nối pháp Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn, là 1 trong 10 vị đệ tử lớn của Ngài. Người đương thời gọi sư là »Lão An Quốc Sư«. 325

HUỆ CĂN 慧 根

HUỆ CĂN 慧 根 Trí huệ Phật giáo giống như cội rễ hay phát sinh (nhánh lá) đạo pháp, là 1 trong ngũ căn (Tín, tấn, niệm, định, huệ căn). Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »未 悟 往 生 者、 必 念 佛 極 其 誠 切。 若 參 禪 者 亦 如 彼 之 誠 切、 則 雖 止 滯 人 天、 取 悟 不 遠、 再 出 頭 來、 慧 根 頓 發、 超 證 菩 提、 未 可 限 量。 – Người chưa ngộ mà muốn vãng sinh, cần phải niệm Phật thật thành tâm tha thiết.

Nếu người tham thiền cũng thành tâm tha thiết như người kia thì mặc dù còn ở trong vòng trời người, giữ lấy chỗ ngộ; một khi sinh trở lại, huệ căn chóng phát, siêu chứng Bồ-đề, không thể lường được«.

HUỆ CẦN 慧 懃 (1059-1117)

Thiền tăng đời Tống, họ Giang, tự Phật Giám, người xứ Thư Châu (nay là huyện

Tiềm Sơn, tỉnh An Huy) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Ngũ Tổ Pháp Diễn, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Hưng Quốc ở núi

Thái Bình.

HUỆ CẦU 慧 球 (?-913)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Bồ Điền, Tuyền Châu (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, còn gọi là »Trung Tháp Hòa thượng«; nối pháp Thiền sư Huyền Sa Sư Bị. Sư kế tiếp Huyền Sa trụ trì viện An Quốc ở núi Ngọa Long Phúc Châu. Thụy hiệu: Tịch Chiếu Thiền sư.

HUỆ CHIẾU 慧 照 (1289-1373)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Ma, tự Đại Thiên, hiệu Mộng Thế Tẩu, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu, tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hối Cơ Hy Công. Sư trụ chùa Minh Khánh ở Lạc Thanh (nay thuộc Chiết Giang). Tác phẩm:

Huệ Chiếu ngữ lục.

HUỆ CHIẾU THIỀN SƯ 慧 照 禪 師

1. Thụy hiệu của Lâm Tế Nghĩa Huyền. X.

Nghĩa Huyền.

2. Thụy hiệu của Thiền tăng Hoằng Thừa đời Minh. X. Hoằng Thừa.

HUỆ CƠ 慧 機 (1603-1668)

Thiền tăng đời Thanh, họ La, tự Thiết Bích, người xứ Doanh Sơn (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Xuy Vạn Quảng Chân, tông Lâm Tế. Sư trụ trì chùa Tụ Vân, chùa Khánh Trung.

Tác phẩm: Khánh Trung Thiết Bích Cơ

Thiền sư ngữ lục 20 quyển, Khánh Trung tập 2 quyển.

HUỆ CUNG 慧 恭 (820-903)

Thiền tăng đời Đường, họ La, người xứ Phúc Châu; nối pháp Thiền sư Đức Sơn

Tuyên Giám. Sư trụ viện Thụy Long ở núi Tử Ngưng.

HUỆ CƯ 慧 居

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân; nối pháp Thiên Thai Đức Thiều Quốc Sư, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Long Hoa ở Hàng Châu.

HUỆ DUNG 慧 融

X. Pháp Dung.

HUỆ ĐÀM 慧 曇 (1304-1371)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Dương, tự Giác Nguyên, người xứ Thiên Thai (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tiếu Ẩn Hân Công. Sư từng trụ các chùa:

Ngưu Thủ, Thanh Lương, Quảng Huệ, Bảo 326

HUỆ HỶ 慧 喜 (1564-1639)

Ninh.

HUỆ ĐẠT 慧 達

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiên Thai Đức Thiều Quốc Sư, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Hoa Nghiêm ở Lộ Thành (nay thuộc tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc.

HUỆ ĐỊNH 慧 定 (1310-1378)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Ngô, tự Tất Dị, người xứ Phần Dương, Sơn Tây. Nối pháp Thiền sư Không Tướng Khuê, đời thứ 24 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Khai Nguyên ở Liêu Châu (huyện Tả Quyền, tỉnh Sơn Tây).

HUỆ ĐỒNG 慧 同

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trương, người xứ Ngụy Phủ (nay là huyện Đại Danh, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Long Tế Thiệu Tu. Sư trụ chùa Phụng Tiên ở Thăng Châu (nay là huyện Giang Ninh, tỉnh Giang Tô).

HUỆ GIÁC 慧 覺

1. Thiền tăng đời Đường; nối pháp Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm. Sư trụ chùa Quang Hiếu ở Dương Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc.

2. Thiền tăng đời Thanh, hiệu là Chiếu Y.

X. Chiếu Y.

HUỆ GIÁC BẢO THÁP 慧 覺 寶 塔

Còn gọi: Giá Tổ Tháp. Tháp nằm phía sau Phổ Lợi Thiền Tự, núi Động Sơn, huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Đây là mộ tháp của Động Sơn Lương Giới, do vua Đường Ý Tông ra lệnh xây cất.

Tháp hình lục giác cao vài thước Tàu rêu xanh phủ kín, chỉ sót lại vài chữ »Sư Huệ Giác Bảo Tháp«. Phật giáo đồ xưa nay luôn xem tháp này là thánh vật, đỉnh lễ quỳ lễ. Cuối đời Minh, Hòa thượng Tịnh Thông từng kết am ở nhiều năm dưới tháp.

HUỆ GIÁC ĐẠI SƯ 慧 覺 大 師

Thiền tăng đời Đường, thụy hiệu »Đại Nghĩa«. X. Đại Nghĩa.

HUỆ HẢI 慧 海

1. Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người xứ Kiến Châu (nay là huyện Kiến An, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Người đời gọi sư là »Đại Châu

Hòa thượng«. Tác phẩm: Đốn Ngộ Nhập Đạo Yếu Môn Luận.

2. Thiền tăng đời Thanh (1626-?), họ Tạ, tự Thủy Giám, còn gọi là Sa Ông, Ngụ Tẩu, Ngụ Nhân, người xứ Ngạc Châu (nay là tỉnh Vũ Hán) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Độc Quan Hành Kính, tông Lâm Tế. Sư trụ các chùa: Thiết Phật, Thiên Vương, Địa Tạng, Hoàng Long, Thê Hiền,

Quảng Huệ. Tác phẩm: Thiên Vương Thủy Giám Hải Hòa thượng Lục Hội lục 10 quyển, Ngũ Hội lục 6 quyển, Thiên Vương

Thủy Giám Hải Hòa thượng Trụ Kim Túc ngữ lục 3 quyển.

HUỆ HUY 慧 暉 (1097-1183)

Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người xứ Thượng Ngô (nay thuộc tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Chân Hiết Thanh Liễu. Sư trụ chùa Tịnh Từ ở Lâm An (nay là Hàng Châu), được vua ban hiệu

« Tự Đắc Thiền sư«. Tác phẩm: Linh Ẩn Tịnh Từ Tự Đắc Thiền sư ngữ lục.

HUỆ HỶ 慧 喜 (1564-1639) Thiền tăng đời Minh, họ Lưu, tự Tâm 327

HUỆ KHẢ 慧 可 (487-593)

Duyệt, hiệu Hàn Khôi, người xứ Bồ Thành (nay thuộc Hà Bắc) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Chính Đạo. Sư nối tiếp Thầy, trụ trì chùa Thiếu Lâm.

HUỆ KHẢ 慧 可 (487-593)

Thiền sư thời Bắc Ngụy, Bắc Tề, là Tổ thứ hai của Thiền tông, họ Cơ, ban đầu tên Thần Quang, người xứ Hổ Lao (nay là Huỳnh Dương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc, nối pháp Tổ Bồ-đề-đạt-ma. Thụy hiệu »Đại

Tổ Thiền sư«.

HUỆ KHAI 慧 開 (1183-1260)

Thiền tăng đời Tống, họ Lương, tự Vô Môn, người xứ Hàng Châu, Trung Quốc;

nối pháp Thiền sư Nguyệt Lâm Sư Quán, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Báo Quốc ở Cát An (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) sau dời về các chùa: Thiên Vũ, Thúy Nham, Khai Nguyên, Linh Nham, Tiêu Sơn, Bảo Ninh.

Tác phẩm: Vô Môn Quan 1 quyển.

HUỆ KHÔNG ĐẠI SƯ 慧 空 大 師

Thiền tăng đời Ngũ Đại, hiệu »Tồn Đức«.

X. Tồn Đức.

HUỆ KIẾM 慧 劍

Trí huệ Phật giáo dụ như cây kiếm, dùng nó cắt đứt tất cả phiền não và tà thuyết của ngoại đạo. Tiết Phổ Hiền Nguyên Tố Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

大 丈 夫 秉 慧 劍 般 若 鋒 兮 金 剛 焰 非 但 能 摧 外 道 心 早 曾 落 卻 天 魔 膽。 »Đại trượng phu, bỉnh huệ kiếm Bát nhã phong hề kim cương diệm Phi đản năng tồi ngoại đạo tâm Tảo tằng lạc khước thiên ma đảm« »Đại trượng phu cầm kiếm huệ Ánh Bát nhã hề kim cương lóe Đã hay ngoại đạo bạt tâm mê

Lại khiến thiên ma lùi khiếp vía«.

HUỆ KIÊN 慧 堅

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Quy Nhân, tông Tào Động. Sư trụ núi Đại Dương ở Sính Châu (nay thuộc huyện Chung Tường, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

HUỆ KINH 慧 經 (1548-1618)

Thiền tăng đời Minh, họ Bùi, tự Vô Minh, người xứ Sùng Nhân (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thường Trung, tông Tào Động. Sư trụ chùa: Bảo Phương, Thọ Xương. Tác phẩm:

Vô Minh Huệ Kinh Thiền sư ngữ lục.

HUỆ LÃNG 慧 朗

1. Thiền tăng đời Đường (765-835), họ Âu

Dương, người xứ Thủy Hưng (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc; nối pháp

Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên. Sư trụ chùa Chiêu Đề ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam).

2. Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Trường Khánh Huệ Lăng, tên thường gọi là »Lãng Thượng tọa«. Sư trụ viện Báo Ân ở Phúc Châu. 3. Thiền tăng đời Đường (661-725), họ An, người Thuần An, Chiết Giang, Trung Quốc. Sư nối pháp Lục Tổ Huệ Năng, thuộc Thiền tông Nam tông đời thứ 2, trụ chùa Long Hưng ở Mục Châu (nay là huyện Kiến Đức, Chiết Giang).

HUỆ LĂNG 慧 棱 (854-932)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Tôn, người đời 328

HUỆ MINH ĐẠI SƯ 慧 明 大 師

gọi sư là »Tôn Công«, người xứ Diêm Quan, Hàng Châu (nay ở phía tây nam huyện Hải Ninh, Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Thụy hiệu »Siêu Giác Đại Sư«.

HUỆ LIÊM 慧 廉

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Sư trụ viện Chương Giang ở Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây) Trung Quốc.

HUỆ LONG 慧 龍 (1005-1055)

Thiền tăng đời Tống, họ Triệu, tự Tử Năng, người Phượng Tường, Thiểm Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp đại sư Diệu Quang, thuộc tông Vân Môn đời thứ 6, trụ thiền viện Diên Thọ, núi Bạch Vân, Thiều

Châu.

HUỆ LUÂN 慧 輪

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư

Bảo Phúc Tùng Triển. Sư trụ chùa Diên Thọ ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc.

HUỆ MÃN 慧 滿

1. Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người xứ Huỳnh Dương (nay thuộc tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tăng Na. Sư trụ chùa Hội Thiện ở Lạc Châu (nay là Lạc Dương).

2. Thiền tăng đời Tống (?-1206), hiệu Tuyết Nham, người đời gọi sư là »Tuyết Nham Huệ Mãn«; nối pháp Thiền sư Thể, tông Tào Động. Sư trụ chùa Đại Minh ở

Từ Châu (nay là huyện Từ, tỉnh Hà Bắc).

HUỆ MẠNG 慧 命

Pháp mạch của Phật giáo. Trí huệ là sinh mạng của Phật giáo nên gọi là Huệ mạng.

Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30

ghi: »大 道 惟 公、 法 無 偏 黨。 後 世 妄 生 人 我、 割 截 虛 空、 嗣 臨 濟 者 謗 曹 洞、 嗣 曹 洞 者 謗 臨 濟、 破 滅 法 門、 自 喪 慧 命、 豈 不 深 可 痛 哉！ – Đạo lớn công bằng, pháp không thiên lệch. Đời sau vọng sinh nhân ngã, chia cắt hư không, người nối pháp tông Lâm Tế thì hủy báng tông Tào Động và ngược lại, cả hai đều làm hư mất pháp môn, tự vùi chôn huệ mạng, há không đau xót lắm sao!«.

HUỆ MINH 慧 明

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại (895-975), họ Tưởng, người xứ Tiền Đường (nay thuộc tỉnh Hàng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp

Nhãn. Sư trụ núi Đại Mai ở Ngân Huyện (nay thuộc tỉnh Chiết Giang).

2. Thiền tăng đời Minh (1318-1386), họ Hạng, tự Tính Nguyên, hiệu Huyễn Ẩn, Huyễn Ẩn Sinh; người xứ Hoàng Nham (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc;

nối pháp Thiền sư Nguyên Tẩu Đoan Công. Sư trụ trì chùa Kim Sơn ở Trấn Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô), sau dời về chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu.

3. Tăng nhân hiện đại (1859-1930), họ Ôn, pháp hiệu Viên Chiếu, người xứ Đinh Châu (nay là huyện Trường Đinh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Sư trụ chùa Linh

Ẩn ở Hàng Châu. Tác phẩm: Huệ Minh Pháp Sư Khai Thị lục.

HUỆ MINH ĐẠI SƯ 慧 明 大 師 Thiền tăng đời Tống, vua Tống Thái Tông ban cho sư hiệu Hy Biện. X. Hy Biện.

HUỆ MINH THIỀN SƯ 慧 明 禪 師

HUỆ MINH THIỀN SƯ 慧 明 禪 師 Thiền tăng đời Tống, hiệu Diên San. X. Diên San.

HUỆ MỤC 慧 目

Hiệu của Thiền tăng Uẩn Năng đời Tống. X. Uẩn Năng.

HUỆ NAM 慧 南 (1002-1069)

Thiền tăng đời Tống, họ Chương, người Ngọc Sơn, Giang Tây (có thuyết nói là người Thượng Nhiêu, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thạch Sương Sở Viên, làm truyền nhân tông Lâm Tế đời thứ 8 và là sơ tổ phái Hoàng Long. Sư lần lượt trụ các nơi:Viện Đồng An Sùng Thắng ở Phúc Kiến, Lô Sơn Tây Thiền viện, Hoàng Bá Sơn tự ở Quân Châu (nay là Cao An, Giang Tây), chùa Sùng Ân trên núi Hoàng Long ở phủ Long Hưng. Có ngữ lục truyền bá ở đời. Thụy hiệu: Phổ Giác

Thiền Sư.

HUỆ NĂNG 慧 能 (638-713)

Thiền tăng đời Đường, Tổ thứ 6 của Thiền tông, người khai sáng Nam Tông, họ Lư, nguyên quán Phạm Dương (nay là Đại Hưng, Bắc Kinh), sinh ở Tân Hưng, Nam Hải (nay thuộc Quảng Đông) Trung Quốc; nối pháp Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn. Ngài chủ trương tất cả chúng sinh đều có Phật tính, mỗi người đều có thể thành Phật, dùng cách dạy đạo giản dị, chú trọng cải cách lối dạy kinh nghĩa lộn xộn rối rắm của truyền thống Phật học cũ.