Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

HÀM TOAN 含 酸

罔 不 歸 依。 – Một đêm chợt thấy ánh sáng lạ phóng ra từ trên đỉnh chiếu sáng cả núi sông trải khắp vài mươi dặm, các loài hàm tình không ai không quy y.«

HÀM TOAN 含 酸 Đau buồn. »Đàm Thôi truyện« trong TCTT q. 8 ghi: »俄 端 然 入 定、 七 日 而 滅、

春 秋 六 十 二。 是 歲 天 授 三 年 二 月

六 日 也。 翌 日、 依 天 竺 法 火 化、 遺 骸 收 灰 建 塔、 士 庶 含 酸、 悉 皆 號 慟。 – Phút chốc trang nghiêm nhập định đến bảy ngày nhập diệt, thọ 62 tuổi. Là ngày mùng 6 tháng 2 năm Thiên Thọ thứ 3. Hôm sau y theo pháp Thiên Trúc hỏa táng, thu nhặt tro di hài xây tháp thờ, sĩ thứ đau buồn thảy đều khóc gào thảm thiết«

HÀM TRẠCH 咸 澤

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Trường Khánh Huệ Lăng. Sư trụ chùa Quảng Nghiêm, núi Linh Ẩn, Hàng Châu,

Trung Quốc.

HÀN DŨ 韓 愈 (768-824)

Nhà văn học, nhà triết học đời Đường, tự là Thối Chi, người Hà Dương (nay thuộc phía tây huyện Mạnh tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Niên hiệu Nguyên Hòa thứ 14 (819)

ông dâng biểu can gián vua Hiến Tông cung nghinh Phật cốt nên bị biếm chức làm Thứ sử ở Triều Châu. Ông từng thỉnh Thiền sư Đại Điên đến Châu Nha đàm đạo hơn mười ngày, và vì cầu mưa cúng tế thần biển mà phải đến Triều Dương, ở lại ngủ tại chùa Linh Sơn. Khi Hàn Dũ phụng mệnh đến nhận chức Thứ sử Viên Châu còn để lại chiếc áo tặng cho Thiền sư Đại Điên. Người đời sau xây cất Lưu Y Đình trong chùa Linh Sơn để kỷ niệm.

HÀN KHÔI 寒 灰

Hiệu của Thiền tăng Huệ Hỉ đời Minh. X. Huệ Hỉ.

HÀN LÔ TRỤC KHỐI, SƯ TỬ GIẢO NHÂN 韓 獹 逐 塊、 獅 子 咬 人 Chó mực đuổi theo cục xương, còn sư tử thì cắn người. Hàn lô: Giống chó mực rất thông minh của nước Hàn. Có người quăng ra cục xương, con chó mực đuổi theo cục xương mà cắn, sư tử thì phát hiện người quăng cục xương mà cắn ngay người đó.

Người dụ cho tự tính, cục xương dụ cho lời nói của chư Phật, chư Tổ. Nếu hướng vào lời nói lãnh hội là con chó, còn hướng vào tự tính lãnh hội mới là con sư tử. Niệm Phật Kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của

Thiền sư Phương Tụ Thành ghi: »念 佛 三 昧、 全 體 無 外、 韓 獹 逐 塊、 獅 子 咬 人。 – Pháp niệm Phật tam-muội, toàn thể đều gồm thâu, sư tử thì cắn người, chó đuổi theo cục xương«.

HÀN SƠN 寒 山

Còn gọi: Hàn Sơn Tử, Bần Tử. Thi tăng đời Đường. Sư sinh vào đầu niên hiệu Cảnh Vân (710-711). Khoảng niên hiệu Đại Lịch (766-779) sư ở trong hang núi vắng vẻ lạnh lẽo núi Thiên Thai, bởi không biết rõ tên họ nên gọi là Hàn Sơn. Sư làm bạn với tăng nhân Thập Đắc chùa Quốc Thanh. Thập Đắc thường thu nhặt cơm thừa canh cặn của tăng trong chùa đựng trong ống trúc, đợi khi Hàn Sơn đến thì đưa cho. Hành vi của sư rất quái đản, giống như điên khùng, đến chùa Quốc Thanh, hoặc có khi đi chầm chậm dưới mái 280

HÀN SƠN TỰ 寒 山 寺

hiên, hoặc có khi quát tháo chửi mắng người, hoặc hướng lên trời chửi đổng, các ông tăng trong chùa nhịn không nổi bèn lấy gậy đánh đuổi thì sư lộn nhào vỗ tay cả cười mà bỏ đi. Sư ăn mặc rách rưới, hình hài khô héo, thích ngâm thi xướng kệ thường khế hợp lý thiền. Theo truyền thuyết, sư là hóa thân của Bồ tát Văn-thù, cùng với Phong Can (Di Đà hóa thân), Thập Đắc (Phổ Hiền hóa thân) gọi là »Tam Thánh«, »Tam Ẩn«. Lại do ba vị này ẩn náu trong chùa Quốc Thanh núi Thiên Thai, cho nên còn gọi là »Quốc Thanh Tam Ẩn«. Niên hiệu Ung Chính thú 11 (1733) đời Thanh phong Hàn Sơn làm Hòa Thánh, Thập Đắc làm Hiệp thánh, cùng xưng là »Hòa Hiệp Nhị Thánh«, »Hòa Hiệp Nhị Tiên«. Người đời sau tập hợp hơn 300 bài thơ của sư đặt tên là »Hàn Sơn

Tử Thi Tập«

HÀN SƠN TỬ THI TẬP 寒 山 子 詩

集 Còn gọi: Hàn Sơn Thi. Thi ca biệt tập, 1 quyển, do vị tăng đời Đường là Hàn Sơn soạn, được xếp vào »Tứ Bộ Tùng San«. Về cuộc đời của nhà sư Hàn Sơn không ai biết rõ, sư ra đời khoảng thế kỷ thứ VIII, là vị tăng ở chùa Quốc Thanh, Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang. Theo mục »Đông độ ứng hóa Thánh hiền« trong NĐHN q. 2 thì sư là một vị thi tăng nổi tiếng vào đời Đường.

Sách này thu thập hơn 300 bài thơ của sư, phần lớn là thơ ngũ ngôn, một số ít thuộc thể thất ngôn. Lời lẽ phổ thông, không coi trọng cách luật. Nội dung biểu hiện rất phong phú, hoặc tự thuật về thân thế, hoặc miêu tả phong tục, hoặc ngâm vịnh về cuộc sống ẩn cư, hoặc giải bày thiền nghĩa Phật lý. Chẳng hạn như: Tâm ta tợ trăng thu

Đầm xanh trong tinh khiết Không vật nào sánh được Bảo ta nói cái gì?

Trên thực tế là sư đã thi ca hóa các ngữ lục của nhà thiền. Hàn Sơn Thi rất được mọi người ưa thích, bắt đầu từ đời Tống trải qua các triều đại đều có bản in mới và được dịch ra nhiều ngoại ngữ, truyền bá rộng rãi ở nước ngoài. Phần phụ sau sách này có trên 50 bài thơ của Thập Đắc, phong cách giống như thơ Hàn Sơn. Thập Đắc là người cùng thời đại với Hàn Sơn, cũng là một thi tăng nổi tiếng. HÀN SƠN TỰ 寒 山 寺 Còn gọi: Phong Kiều Tự. Nằm bên cầu Giang Thôn thị trấn Phong Kiều, bên ngoài cổng thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu

Thiên Giám (502-519) đời Lương, ban đầu gọi là »Diệu Lợi Phổ Minh Tháp Viện«.

Tương truyền vào niên hiệu Trinh Quán (627-649) đời Đường, Hàn Sơn và Thập Đắc kết am cỏ nơi đây, sau đó xây cất tự viện, gọi là »Hàn Sơn Tự«. Thi nhân đời Đường là Trương Kế có làm thơ vịnh chùa này: »Nguyệt lạc điểu đề sương mãn thiên, Giang Phong ngư hỏa đối sầu miên. Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn Tự, Dạ bán chung thinh đáo khách thuyền.« (Chim kêu trăng lặn sương mù khắp, đối diện đèn chài giấc ngủ buồn. Hàn Sơn chùa ở ngoài thành ấy, chuông vẳng đến thuyền lúc nửa đêm).

Vần thơ thanh thoát mọi người đều thích, chùa Hàn Sơn nhân đây mà nổi tiếng trong thiên hạ. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 1 (976) đời Tống, Tiết độ sứ Tôn Thừa Hựu xây tháp 7 tầng. Những năm Gia Hựu (1056-1063) đổi tên là »Phổ Minh Thiền Viện«. Cuối đời Nguyên chùa bị binh lửa 281

HÀN SƠN TỰ CHÍ 寒 山 寺 志

phá hủy, khoảng niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh trùng tu. Niên hiệu Hàm Phong thứ 10 (1860) lại bị phá hủy bởi binh lửa. Hiện còn những kiến trúc được lần lượt xây lại vào niên hiệu Quang Tự thứ 22 đến niên hiệu Tuyên Thống thứ 3 (1896-1911) đời Thanh như đại điện, lầu tàng kinh, lầu chuông, lầu Phong Giang, bia đá, hành lang. Sau giải phóng lại trải qua hai lần sửa chữa toàn diện, bên ngoài chùa sông ngòi tôn vẻ đẹp cho nhau, cầu đá cao vút, bên trong chùa lan can uốn khúc, hành lang lượn quanh, cây xanh tường vàng, có thờ tượng khắc đá Hàn Sơn, Thập Đắc và một đôi tượng đắp » vui đùa khi gặp thần« do họa gia La Sính đời Thanh làm ra. Còn có bia đá khắc nét bút của những danh nhân Nhạc Phi, Đường Dần, Khang Hữu Vi, bia đá khắc kinh Kim

Cang của người Tống, vài chục tấm bia đá khắc thơ đề vịnh chùa Hàn Sơn qua nhiều đời. Chuông cổ đựơc đề vịnh trong thơ Trương Kế đã bị thất lạc. Chuông chùa Hàn Sơn đúc vào đời Minh về sau lưu nhập Nhật Bản. Người Nhật mô phỏng đúc chuông theo đời Đường để trả lại, hiện treo bên trái đại điện. Trên lầu chuông phía sau điện còn có một cái chuông lớn đúc vào cuối đời Minh.

thích tựa Hàn Sơn Thi tập, khảo chứng tự bạt phần thi thoại và thư từ của chư gia.

HÀNH ÁI 行 靄

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bạch Triệu Chí Viên. Sư trụ núi Bạch Mã ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, người đời gọi sư là »Bạch Mã Hòa thượng«.

HÀNH BỔNG HÀNH HÁT 行 棒 行

喝 Đánh bằng gậy và sử dụng tiếng hét, là cách ứng cơ, thị cơ mà các thiền sư tông Lâm Tế thường dùng. Chỉ chung cho việc lập bày thiền cơ nhanh chóng và mãnh liệt. Bích Nham lục q. 1: »趙 州 平 生 不 行 棒 喝。 – Triệu Châu suốt đời không đánh bằng gậy và sử dụng tiếng hét«.

HÀNH CƯỚC 行 脚

Còn gọi: Du phương, Du hành, Vân thủy.

Nghĩa là tăng lữ không có chỗ ở nhất định, hoặc vì tìm kiếm Danh sư hoặc vì tự mình tu trì, hoặc vì giáo hóa kẻ khác, mà chu du bốn phương. Tăng đi du phương gọi là Hành cước tăng. Tăng hành cước, lúc đi du phương có thể mang theo bên mình một số vật thường dùng, nhưng số lượng và loại biệt của vật dụng đều có sự hạn chế nhất HÀN SƠN TỰ CHÍ 寒 山 寺 志 định. Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Chí, 3 quyển, do Diệp Xương Sí soạn vào Tục 148, 150 hạ) ghi: »巖 頭 擔 鋤 頭、 đời Thanh, được khắc bản vào năm 1922, 行 腳 到 處 只 做 園 頭。 – Nham Đầu được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí vác cái bừa hành cước đến nơi nào cũng Vựng San tập 1. Ông bắt đầu biên tập vào chỉ làm Viên đầu«.

niên hiệu Tuyên Thống thứ ba (1911) đời Thanh, chia làm 10 loại: Chí kiều, Chí tự, Chí tượng, Chí chung, Chí bi, Chí tăng, Chí sản, Chí du, Chí sự, Chí thi và phụ lục sự tích của Hàn Sơn với Thập Đắc, giải

HÀNH CƯỚC NHÃN 行 脚 眼

Pháp nhãn. Con mắt trí huệ soi thấy chân tướng sự vật của người ngộ thiền. Tiết Kim Ngưu Hòa thượng trong NĐHN q. 3 ghi: 282

HÀNH NHÂN 行 因

»有 會 處 麼？ 若 未 會、 行 腳 眼 在 甚 麼 處？ – Có chỗ hội chăng? Nếu chưa hội, con mắt trí huệ ở đâu?«.

HÀNH CHỈ 行 止

Hành tung, phẩm hạnh. Quy Sơn Cảnh Sách ghi: »如 斯 行 止、 實 不 枉 披 法 服、 亦 乃 酬 報 四 恩、 拔 濟 三 有。 – Phẩm hạnh như thế, thật không uổng mang pháp phục, cũng là thù đáp bốn ơn, cứu vớt ba cõi«.

HÀNH GIẢ 行 者

1. Chỉ cho người quán hạnh, hoặc chỉ chung một số người tu hành theo đạo Phật.

Còn gọi: Hành nhân, Tu hành nhân. Thí dụ: Hành giả niệm Phật, Hành giả Chân

Ngôn, Hành giả Pháp Hoa.

2. Chỉ cho những người làm công quả ở chùa mà chưa cạo tóc xuất gia (Tịnh nhân), cũng có khi đã được cạo tóc nhưng việc làm của họ còn giống như người thế tục như: gánh nước, bổ củi, nấu cơm…

Hành giả có các loại: Phương hành, Tây hành, Hậu hành, Giám hành, Phó hành, Duy hành, Điển hành, Khách hành, Thủ hành, Đồng hành.

HÀNH LÂM 行 林 (910-985)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trương, người Cát Châu nối pháp Thiền sư Quy Tông Nghĩa Nhu, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện La Hán ở Nam Khang (nay là huyện Tinh Tử, tỉnh Giang Tây), được vua ban hiệu

»Tổ Ấn Thiền sư«.

HÀNH LÝ 行 履

Hành vi, tác vi.

HÀNH MÃN 行 滿

Thiền tăng đời Tống, người xứ Nam Phố, Vạn Châu (nay là huyện Vạn, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư từng học thiền nơi Thiền sư Thạch Sương, trụ viện Trí Giả dưới ngọn Hoa Đảnh. Sư có hành tích kỳ lạ, thường hiện thân Đại Sĩ Quán Thế Âm.

HÀNH MẬT 行 謐

x: Bản Mật.

HÀNH MINH 行 明 (?-840)

Thiền tăng đời Tống, họ Vu, người xứ Hàng Châu, Trung Quốc; nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ trì chùa Lục Hòa, được Tống Thái Tông ban hiệu »Truyền Pháp Thiền sư«, và đổi tên chùa thành Khai Hoa.

HÀNH NGÔN 行 言

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn.

Sư trụ trì viện Báo Từ ở Kim Lăng (nay thuộc Nam Kinh, Giang Tô). Thụy hiệu »Huyền Giác Đạo Sư«.

HÀNH NHẠC 行 嶽 (1614-1666)

Thiền tăng đời Minh, họ Trầm, tự Thê Vân, người xứ Ô Trình (Hồ Châu, Chiết Giang). Nối pháp Thiền sư Thông Tú núi Thiên Mục, đời thứ 36 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Báo Ân (núi Vũ Khang phía tây bắc huyện Đức Thanh, tỉnh Chiết Giang).

Tác phẩm: Ngữ lục và Ám Hắc Đậu tập.

HÀNH NHÂN 行 因 Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Nhạn Môn (nay là huyện Đại, tỉnh Sơn Tây)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lộc Môn Xử Chân. Sư ở trong động Phật Thủ Nham 283

HÀNH NHÂN SỰ 行 人 事

tại Lô Sơn nên còn có hiệu »Phật Thủ Nham Hòa thượng«.

HÀNH NHÂN SỰ 行 人 事 Đưa lễ vật tặng người. Tiết Ngưỡng Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 18 ghi: »怪 和 尚 把 大 家 底 行 人 事。 潙 山 云： 汝 不 見 達 磨 從 西 天 來、 亦 將 此 物 行 人 事、 汝 諸 人 盡 是 受 他 信 物 者。 – Trách Hòa thượng đem lễ vật tặng mọi người. Quy Sơn nói: Ông chẳng thấy Đạt-ma từ Ấn Độ sang, cũng đem vật này tặng người. Các ông đều là người nhận tín vật của ngài«.

HÀNH SƠN 衡 山

Còn gọi: Nam Nhạc. Núi thuộc huyện Hành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, cách trung tâm huyện 15km về hướng tây bắc.

Thế núi hùng vĩ, chu vi vài trăm dặm, lớn nhỏ gồm có 72 tòa. Trong đó có 5 ngọn nổi tiếng nhất: Chúc Dung, Thiên Trụ, Phù Dung, Tử Cái, Thạch Lẫm. Riêng Chúc Dung Phong cao hơn mặt biển 1290 m, đứng trên đỉnh núi này có thể nhìn bao quát nhóm núi, thưởng thức vầng đông vừa lố dạng. Ngoài ra còn có: 10 động, 15 hang, 38 suối, 25 khe, 9 ao, 9 đầm, 9 giếng. Vào niên hiệu Thái Thủy thứ 4 (268) đời Tây Tấn, ngài Pháp Sùng đến đây khai sơn, sáng lập chùa Lệ Sơn. Niên hiệu Thái Kiến thứ 2 (570) đời Trần, ngài Huệ Tư vào Hành Sơn giảng kinh Bát-nhã, Trung Luận, gọi là Đạo tràng Bát-nhã, nên Huệ Tư còn được gọi là »Nam Nhạc Đại Sư«. Vào niên hiệu Tiên Thiên thứ 2 (713)

đời Đường, Hoài Nhượng vào Hành Sơn trụ ở đài Quan Âm chùa Bát-nhã 30 năm, hoằng dương thiền pháp, mở ra hệ phái Nam Nhạc. Mã Tổ Đạo Nhất ở núi này tham học với Hoài Nhượng, đắc pháp, lưu lại di tích »Ma cảnh đài« (Đài mài gương).

Niên hiệu Thiên Bảo thứ 1 (742), Hy Thiên vào núi này cất am trên tảng đá nên được gọi là »Thạch Đầu Hòa thượng«. Từ đó về sau, các hoạt động của cao tăng Thiền tông rất nhiều, như đời Tống có Phật Quả Khắc Cần, Vô Chuẩn Sư Phạm từng ở chùa Đạo Lâm, núi Hành Sơn. Có khá nhiều tự viện trong núi như: Đại Miếu, Phúc Thánh Tự, Tàng Kinh Điện, Phương Quảng Tự, Thượng Phong Tự, Chúc Dung Điện, Nam Đài Tự, Phúc Nghiêm Tự. Hành Sơn Tứ Tuyệt (4 cảnh đẹp của Hành Sơn) là: Độ cao của Chúc Dung Phong, cái đẹp của Tàng Kinh Điện, độ sâu của Phương Quảng Tự, cái lạ của Thủy Liêm Động.

Nếu cộng thêm cái vắng vẻ của Ma Cảnh

Đài, cái hiểm trở của Thức Tâm Thạch, cái xưa của Đại Vũ Bi, cái hùng của Nam Nhạc Miếu thì thành Hành Sơn Bát Tuyệt.

HÀNH THAO 行 韜 (?-1652)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Triệu, vốn tên là Dữu Tiên, tự Đại Dữu, người xứ Ngô Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Phù Thạch Thông Hiền, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Quốc Thanh. Tác phẩm: Đại Dữu Thiền sư Trụ Thiên

Thai Cảnh Đức Quốc Thanh Thiền Tự ngữ lục 1 quyển.

HÀNH THAO 行 滔

x: Linh Thao.

HÀNH TRIỀN 行 纏

Còn gọi: Hành tất, cước bán. Thiền tăng lấy vải quấn quanh chân khi đi hành cước. Tiết Vạn Cư Hiểu Thuấn trong LĐHY q. 284

HẠNH SÂM 行 森 (1614-1677)

28 (Vạn Tục 136, 454 thượng) ghi: »夜 間 脫 襪 打 睡、 早 朝 旋 繫 行 纏。 – Ban đêm cởi vớ đi ngủ, sáng sớm quấn vải vào chân«.

HÀNH TU 行 修

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại, tự Quang Mục, hiệu Huệ Quán, nối pháp Thiền sư Cửu Phong Đạo Kiền. Sư trụ Nam Nguyên ở Viên Châu (nay thuộc huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. 2. Thiền tăng đời Ngũ Đại (?-950), do sư có vành tai dài, lông mày rũ xuống nên người đời gọi là »Trường Nhĩ Hòa thượng«.

HÀNH TÚ 行 秀 (1166-1246)

Thiền sư sống vào khoảng hai đời Kim, Nguyên, họ Thái, tự Báo Ân, hiệu Vạn Tùng Lão Nhân, người xứ Hà Nội (nay là phía nam Lạc Dương, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Nham Mãn, tông Tào Động. Sư trụ các chùa:

Tịnh Độ, Thê Ẩn. Tác phẩm: Thung Dung lục, Vạn Tùng Lão Nhân Bình Xướng Thiên Đồng Giác Hòa thượng Niêm Cổ Thỉnh Ích lục, Tổ Đăng lục, Minh Đạo tập,

Tứ Hội ngữ lục.

HÀNH TƯ 行 思 (?-740)

Thiền tăng đời Đường, họ Lưu, người xứ Lô Lăng Cát Châu (nay thuộc Cát An, Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Lục Tổ Huệ Năng. Sư trụ chùa Tĩnh Cư ở núi Thanh Nguyên. Pháp hệ hình thành thuộc những đời sau sư gồm có các tông: Tào

Động, Vân Môn, Pháp Nhãn.

HẠNH ĐẠO 行 道

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư trụ viện Tiên Cư, Phúc Châu. Thụy hiệu »Nhân Huệ Đại Sư«.

HẠNH CỦNG 行 珙

Thiền tăng Như Củng đời Tống mạt

Nguyên sơ, còn gọi là Hạnh Củng. X. Như Củng.

HẠNH ĐOAN 行 端 (1253-1341)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hà, tự Cảnh Nguyên, hiệu Nguyên Tẩu, người xứ Lâm Hải (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tạng Tẩu Thiệu Trân, tông Lâm Tế. Sư trụ Tư Phúc Thiền Tự ở núi Tường Phong, sau dời về chùa Linh Ẩn Cảnh Đức. Tác phẩm: Huệ Văn

Chính Biện Phật Nhật Phổ Chiếu Nguyên Tẩu Đoan Thiền sư ngữ lục 8 quyển.

HẠNH HẢI 行 海

1. Thiền tăng đời Thanh (1604-1670), họ Tiễn, hiệu Đại Phương, người xứ Đồng Hương, Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư từng tham học nơi Mật Vân Viên Ngộ, Phí Ẩn Thông Dung và trụ am Thiền Đăng ở Lâu Giang tỉnh Giang Tô. Tác phẩm: Đại Phương Thiền sư ngữ lục 6 quyển.

2. Thiền tăng đời Thanh, họ Tương, người đời gọi sư là »Thiết Chu Hạnh Hải Thiền sư«, người xứ Tân An (nay thuộc tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư

Nhược Am Thông Vấn, tông Lâm Tế. Sư trụ Long Du Thiền Tự. Tác phẩm: Kim Sơn Chí Lược.

HẠNH SÂM 行 森 (1614-1677) Thiền tăng đời Thanh, họ Lê, tự Mao Khê, 285

HẠNH SÙNG 行 崇

hiệu Từ Ông, người xứ Bác La (nay thuộc Quảng Đông) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Ngọc Lâm Thông Tú, tông Lâm Tế. Sư trụ am Long Khê ở Hàng Châu, sau đổi tên thành chùa Viên Chiếu. Tác phẩm: Mao Khê Lâm Thiền sư ngữ lục 1 quyển.

HẠNH SÙNG 行 崇 Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển. Sư trụ viện Báo Ân ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc.

HÀO LY MỸ THẮC 毫 釐 靡 忒

Không có mảy may sai lầm. Chương »Cưu-ma-đa-la« Tổ thứ 19 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »凡 人 恆 見 仁 夭 暴 壽 逆 吉

義 凶。 便 謂 亡 因 果 虛 罪 福。 殊 不 知 影 響 相 隨 毫 釐 靡 忒。 縱 經 百 千 萬 劫 亦 不 磨 滅。 – Người đời bình thường thấy người làm điều nhân đức lại chết sớm, kẻ làm việc bạo ác lại sống lâu, làm quấy lại gặp tốt lành, làm điều phải lại gặp xấu ác nên bảo là mất nhân quả, không tội phúc, mà chẳng biết là chúng theo nhau như bóng như vang, không có mảy may sai lầm, dù trải qua trăm ngàn muôn kiếp cũng chẳng tiêu mất«.

HÀO NGOA 誵 訛

Nhầm lẫn, sai lầm. Tiết Vân Cư Đạo Ưng Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »如 將 方 木 逗 圓 孔、 多 少 誵 訛。 – Như đem cây vuông tra vào lỗ tròn. Bao nhiêu là nhầm lẫn«.

HẢO 好 (k. ng)

1. Đặt ở cuối câu, biểu thị ngữ khí cầu khiến: a/…… hảo: hãy….. đi! Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 3 ghi: »長 老 房 中 有 客、 歸

去 好。 – Trong phòng Trưởng lão có khách, hãy về đi!« b/ Bất như…….. hảo: chẳng bằng…… nhé! Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 15 ghi: »不 如 悟 去 好。 – Chẳng bằng ngộ đi nhé!«.

c/ Tu… hảo: Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 7

ghi: »也 須 安 慰 好！ – Cũng cần an ủy nhau!«.

d/ Bất phòng….. hảo: Cứ….. đi! Cứ…. đi nhé! Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 10 ghi: »若 也 知 得、 不 妨 參 取 好！ – Nếu cũng biết được thì cứ tham đi!«.

e/ Mạc….. hảo!: Đừng … nhé! Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 7 ghi: »和 尚 莫 謾 人 好！ – Hòa thượng đừng có gạt người nhé!« 2. Đặt ở đầu câu, biểu thị sự bất mãn. Vô

Môn Quan ghi: »好 箇 師 僧 又 恁 麼 去。 – Hay nhỉ, Thầy lại đi như vậy à!«.

HẢO KHÁN 好 看

Chú ý, đề phòng. Tiết Hoàng Bá Hy Vận trong NĐHN q. 4 ghi; »大 雄 山 下 有 一 大 蟲、 汝 等 諸 人 也 須 好 看！ – Dưới núi Đại Hùng có một con cọp, các ông phải đề phòng!«

HẢO NHỤC UYỂN SANG 好 肉 剜

瘡 Da thịt đang lành lặn chợt khoét thành thương tích. Tỷ dụ không việc mà bày ra việc, hiệu quả hoàn toàn ngược lại. Vô

Môn Quan ghi: »從 門 入 者、 不 是 家 珍。 從 緣 得 者、 始 終 成 壞。 恁 麼 説 話、 大 似 無 風 起 浪、 好 肉 剜 瘡。 – Từ cửa mà vào thì không là đồ gia bảo, nhờ duyên tạo được tất phải có trước sau, có thành hoại. Nói như vậy, thiệt chẳng khác chi khi không gió mà dậy sóng, 286

HÁT 喝

da thịt đang lành chợt khoét thành thương tích«.

HẢO THÁI 好 彩

May mà. Tiết Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong LĐHY q. 9 ghi: »臨 濟 也 麤 心！ 好 彩 是 這 僧、 若 是 今 時 衲 僧、 且 作 麼 生 出 得？ – Lâm Tế cũng sơ ý! May mà gặp ông tăng này, nếu như gặp phải nạp tăng hôm nay thì làm sao ra được?«

HẢO TRỤ 好 住

Lời dặn dò từ biệt trước khi chết hoặc trước khi ra đi, giống như nói »bảo trọng«.

Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »大 師

言： 汝 等 門 人 好 住、 吾 留 一 頌、 名 自 性 眞 佛 解 脫 頌、 後 代 迷 人 識 此 頌 意、 卽 見 自 心 自 性 眞 佛。 與 汝 此 頌、 吾 共 汝 别。 – Đại sư nói:

Các ông hãy bảo trọng! Ta để lại một bài tụng gọi là »Tự tính chân Phật giải thoát tụng«, những kẻ si mê đời sau hiểu được ý nghĩa bài tụng này liền thấy chân Phật tự tâm tự tính. Cho các ông bài tụng này rồi ta sẽ từ biệt các ông.«

HẠO GIÁM 顥 鑒

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Vân Môn Văn Yển, tông Vân Môn. Sư trụ chùa Tân Khai, Ba Lăng Nhạc Châu (nay là huyện Nhục Dương, tỉnh Hồ Nam)

Trung Quốc, người đời gọi sư là »Ba Lăng Hạo Giám«. Do giỏi biện luận nên sư còn có tên »Giám Đa Khẩu«.

HẠO XIÊM 顥 暹

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Công Thần Giác Kha, tông Pháp Nhãn. Sư trụ Nghiêu Phong, Tô Châu.

HÁT 欱、 嗬、 喝

Ăn. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »（行 腳 僧） 曰： 雖 在 彼 中、 且 不 曾 上 他 食 堂。 師 曰： 口 欱 東 南 風 那。 – (Tăng hành cước) nói: Tuy ở lại nơi đó nhưng chưa từng đi lên đến nhà ăn. Sư nói: Vậy ăn không có khí sạch«.

HÁT 喝 1. Tiếng hét. Đời Đường trở đi, thiền sư thường dùng tiếng hét để phá trừ tà chấp của học nhân, hoặc thay cho lời nói, suy nghĩ không diễn tả được. Theo Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 1: Bách Trượng đã từng bị Mã Tổ hét. Đây là sự khởi nguyên sử dụng tiếng hét. Về sau Bách Trượng đề xướng nó, Hoàng Bá thọ lãnh cơ dụng ấy mà đánh bằng gậy, Lâm Tế thì sử dụng cả hét và đánh. Theo phần Khám Biện trong Lâm Tế lục, thì tiếng hét của Lâm Tế có 4 tác dụng:

― Có lúc tiếng hét như gươm báu Kim Cang Vương (phá trừ chấp trước danh tướng ngôn cú).

― Có lúc tiếng hét như sư tử lông vàng ngồi xổm trên đất (phá tiểu cơ tiểu kiến).

― Có lúc tiếng hét như cành trúc thăm dò, như bóng cỏ (nghiệm định học nhân hoặc khám biện Sư gia).

― Có lúc tiếng hét chẳng có tác dụng tiếng hét (chỉ cho tiếng hét hướng thượng thâu về tất cả, có đầy đủ mọi tác dụng mà chưa tác dụng). Đây chính là »Lâm Tế tứ hát«. Nhưng nếu không biết tác dụng mà hét thì gọi là »Hát loạn« (Hét loạn xạ). Pháp ứng cơ tiếp vật này về sau trở thành tông phong của Lâm Tế, thạnh hành ở Trung Quốc, Nhật Bản.

2. Nghĩa là »Xướng«. Trong Thiền tông hay dùng đến. »Hát tham« tức là xướng lên 287

HÁT HỎA 喝 火

rằng mình đã đến rồi; »Hát tán« là tuyên cáo giải tán mọi người; »Hát hỏa« là xướng câu đề phòng hỏa hoạn trước khi đi ngủ.

HÁT HỎA 喝 火 Kêu gọi đề phòng hỏa hoạn. Trong Thiền tông, trước khi ngủ kiểm tra các liêu, kêu gọi nhớ tắt đèn đuốc. Kệ tụng của Khai Phúc Đạo Ninh Thiền sư ngữ lục (Vạn Tục 120, 239 thượng) ghi: »夜 深 聞 喝 火 皑 聲。 故 經 曰： 即 時 觀 其 音 聲 而 得 解 脫。 – Đêm khuya nghe tiếng hô đề phòng lửa.. Cho nên kinh nói: Tức thời quán xét âm thanh kia mà được giải thoát«. Lại theo Oánh Sơn Thanh Quy: Mỗi tối, sau tiếng trống thứ hai của canh hai, đi quanh chùa lắc chuông hô to ›Coi chừng đèn đuốc, củi lửa‹, đi từ tam quan đến phương trượng rồi trở về nhà kho, đúng tiếng trống thứ ba của canh hai.

HÁT PHẬT MẠ TỔ 喝 佛 罵 祖

Còn gọi: Ha (呵) Phật Mạ Tổ. Chửi Phật mắng Tổ. Thiền gia đối với sự vật bên ngoài tâm không chấp trước, không mê tín, chủ trương tự tâm là Phật, tự mình làm chủ, thường dùng ngôn cú chửi Phật mắng Tổ để khải phát người học đạo. Uyển Lăng Lục ghi: »說 禪 說 道、 喝 佛 罵 祖。 到 這 裏 都 用 不 著。 – Nói thiền nói đạo, chửi Phật mắng Tổ, đến chỗ này đều dùng không được.«

HÁT THAM 喝 參

Trong Thiền viện, người có chức vụ, thân phận thấp hơn, lúc ra đứng trước bậc Tôn trưởng phải báo cáo rằng mình đang có mặt tại đây. Điều Huấn Đồng Hạnh, chương Trụ Trì trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. thượng (Đại 48, 1122 thượng) ghi: »參 頭 領 眾 雁 立、 插 香、 喝 參 三 拜、 退 分 東 西 序 後 雁 立。 – Tham đầu dẫn chúng đứng thành hàng, cắm hương hát tham, ba lạy rồi lui lại phía sau, theo thứ tự chia ra đông tây đứng thành hàng«.

HÁT THỰC 喝 食

1. Trong Thiền viện, đến giờ chư Tăng ăn cơm, hành giả xướng báo cho đại chúng biết ăn món gì và cách thức ra sao. Như xướng »Tịnh chúc« tức là phân phối cháo;

xướng »Hương thang tịnh« tức là phân phối nước nóng; còn như ăn xong, sau khi rửa sạch chân bát thì xướng »Triết thủy«.

2. Gọi tắt của Hát thực hành giả, là chức vụ trông coi việc Hát thực. Điều Phó Chúc Phạn trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 1 ghi rằng: Pháp hát thực như sau: »Hát thực hành giả« sau khi bước vào Tăng đường, lần lượt vái chào Thánh tăng, Trụ trì, Thủ tọa. Chờ Thủ tọa thí thực xong rồi mới tiến hành Hát thực; lúc xướng cần phải rõ ràng, danh mục nếu có sai lầm thì chưa hoàn thành phép thọ thực, ắt cần phải xướng lại.

Ngoài ra, chức vụ của Hát thực hành giả không những xướng báo đồ ăn uống mà còn xướng báo việc tham thiền, như điều Đại Tọa Tham, chương Lưỡng Tự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. hạ (Đại 48, 1143 hạ) ghi: »Hát thực hành giả đứng giữa vái chào rồi xướng dài: Phóng tham! Đánh 3 tiếng chuông, mọi người đứng dậy cùng nhau xướng Hòa nam«. Chức vụ này không liên quan đến tuổi tác, song ở Nhật Bản gần đây phần lớn giao nhiệm vụ này cho đứa trẻ khoảng 10 tuổi chưa được cạo tóc. Còn đối với Sa-di đã cạo tóc mà lãnh 288 HẮC ĐẬU VỊ SINH NHA THỜI 黑 豆 未 生 芽 時 nhiệm vụ Hát thực thì gọi là »Sa hát«, gọi tắt của »Sa-di Hát thực«.

HẠT LŨ SINH 瞎 屢 生

Còn gọi: Hạt lư, Hạt hán, Lũ sinh tử, Độn lũ sinh, Ngốc lũ sinh. Hạt: mắt mù. Lũ: ngu muội. Sinh: người. Hạt Lũ Sinh nghĩa là người ngu si, người không có kiến thức.

Phần Thị Chúng trong Lâm Tế lục (Đại 47, 501 hạ) ghi: »瞎 屡 生！ 爾 向 枯 骨 上 覓 什 麼 汁。 – Đồ ngu si! Ngươi tìm nước gì trên bộ xương khô?«

Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 2 (Đại 47, 997 trung) ghi: »師 云： 明 之 則

瞎。 僧 云： 謝 師 指 示。 師 云： 屢 生 子！ – Sư nói: Chứng tỏ việc đó thì bị mù. Tăng đáp: Cảm ơn Thầy chỉ dạy. Sư nói: Đồ ngu si!«.

HẠT LƯ 瞎 驢

Con lừa mù, chỉ cho người không sáng được pháp nhãn. Đây là lời chê trách của thiền sư. Bài thơ »Nữ tử xuất định« trong

MANL ghi: »出 得 何 如 未 出 時、 瞎 驢 成 隊 喪 全 機。 – Xuất (định) được đâu bằng lúc chưa xuất, bọn không có pháp nhãn vùi chôn tông chỉ thiền«.

HẠT NGỐC TỬ 瞎 禿 子

Gã mù trọc đầu, chỉ cho thiền tăng không sáng được pháp nhãn. Đây là lời chê trách của Thiền sư. Lâm Tế ngữ lục ghi: »有 一 般 瞎 禿 子。 飽 喫 飯 了。 便 坐 禪 觀 行。 把 捉 念 漏 不 令 放 起。 – Có một bọn mù trọc đầu ăn cơm no rồi ngồi thiền quán hạnh, chụp bắt niệm lậu không cho sinh khởi«.

HẮC DIỆN BÀ LA MÔN 黑 面 婆 羅

門 Bà-la-môn mặt đen. Từ để gọi Bồ-đề-đạt-ma, hàm ý khinh tiện. Tiết Hoàng Long Đạo Chấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

»師 上 堂： 少 林 冷 坐 、 門 人 各 說 異 端、 大 似 眾 盲 摸 象。 神 光 禮 三 拜、 依 位 而 立。 達 磨 云： 汝 得 吾 髓。 這 黑 面 婆 羅 門、 腳 跟 也 未 點 地 在。 – Sư thượng đường: Thiếu Lâm ngồi trong xó, mỗi vị đệ tử nói mỗi khác, rất giống lũ mù sờ voi. Thần Quang lạy 3 lạy rồi trở về đứng chỗ cũ. Đạt-ma nói:

Ngươi được tủy của ta. Gã Bà-la-môn mặt đen này, gót chân còn chưa chấm đất‹«.

HẮC ĐẬU PHÁP 黑 豆 法

Phép đậu đen. Thiền tông dùng đậu đen để chỉ cho văn tự. Nghĩa là nghiên cứu văn tự, ngôn cú, pháp số trong kinh điển một cách miên mật chi ly, giống như đếm số đậu đen; do quá chú trọng mặt chữ nghĩa mà không thấy được nghĩa chân thật. Thiền tông dùng từ này để chê cười thái độ chấp chặt vào văn tự, ngôn cú. Hư Đường lục q.

8 (Đại 47, 1047 hạ) ghi: »松 源 師 祖 臨 示 寂 告 眾 云： 久 參 兄 弟、 正 路 上 行 者 有、 只 不 能 用 黑 豆 法。 – Sư tổ Tùng Nguyên trước khi tịch bảo chúng: Các huynh đệ tham cứu lâu nay, mặc dù đi trên đường chính, nhưng không nên chấp chặt vào văn tự«.

Lại »Án hắc đậu« cũng chỉ cho thái độ chấp trước kinh văn. Ngoài ra, »Hắc đậu khám định« cũng dùng để châm biếm kẻ chỉ nghiên cứu Phật giáo trên văn tự.

HẮC ĐẬU VỊ SINH NHA THỜI 黑 豆 未 生 芽 時 Lúc đậu đen chưa nẩy mầm. Thiền tông 289

HẮC LUÂN THUÂN 黑 輪 皴

dùng cụm từ này để dụ cho dáng dấp xưa nay hoàn toàn không hình tướng; tức là mặt mũi lúc cha mẹ chưa sinh. Tào Sơn Nguyên Chứng Sư ngữ lục (Đại 47, 531 hạ) ghi: »無 語 中 有 語、 如 云 黑 豆 未 生 芽 時、 十 方 諸 佛 出 身 處。 – Có lời trong không lời, như nói lúc hạt đậu đen chưa nẩy mầm, là chỗ xuất thân của chư Phật mười phương«.

HẮC LUÂN THUÂN 黑 輪 皴 Chỉ cho cây gậy đen bóng, hình vảy cá. Phá Am Tổ Tiên Thiền sư ngữ lục (Vạn Tục 121, 417 hạ) ghi: »萬 化 千 變、 惟

有 拄 杖 子、 黑 輪 皴、 沒 思 算！ – Muôn ngàn sự biến hóa chỉ có một cây gậy đen bóng hình vảy cá, không có so đo«.

HẮC MẠN MẠN 黑 漫 漫

Nguyên chỉ dòng sông mênh mang đen tối.

Trong Thiền tông mượn dùng để chỉ trạng thái vô tri không phân biệt thị phi, thiện ác.

Tắc 44, Bích Nham lục (Đại 48, 181 trung)

ghi: »報 君 知、 莫 莽 鹵、 甜 者 甜 兮 苦 者 苦。 （謝 答 話、 錯 下 注 腳、 好 與 三 十 棒、 喫 棒 得 也 未？ 便 打。 依 舊 黑 漫 漫）。 – Báo cho ông biết, chớ có lỗ mãng. Ngọt thì ngọt còn đắng thì đắng. (Cảm ơn lời đáp, lầm buông lời giải thích bậy, đáng cho 30 gậy, ăn gậy được chưa? Liền đánh. Vẫn như lối cũ tối mênh mang)«.

HẮC SƠN 黑 山

Núi tối đen. Luận Câu-xá q. 11 ghi: Phía bắc Nam Thiệm Bộ châu, ba chỗ đều có ba lớp Hắc sơn. Nơi ấy tối tăm, là chỗ ở của các ác quỷ. Trong Thiền tông mượn từ này dụ cho sự chấp trước tình thức phân biệt, như sa vào hang tối của Hắc sơn không cách nào ra được. Tắc 41, Bích Nham lục (Đại 48, 179 trung) ghi: »銀 山 鐵 壁、 擬 議 則 髑 髏 前 見 鬼、 尋 思 則 黑 山 下 打 坐。 – Núi bạc vách sắt, do dự thì quỷ hiện trước mắt, suy nghĩ thì ngồi trong núi tối đen«. HẮC TẤT CÔN LÔN DẠ LÝ BÔN 黑 膝 崑 崙 夜 裏 奔 Một mình, chân trần đi trong đêm tối ở đảo Côn Lôn. Côn Lôn là một hòn đảo tối tăm mờ mịt và cô quạnh. Một mình đi trong đêm tối ở đó cũng chẳng khác nào người thủy thủ lạc hướng trong biển cả mênh mông, không biết đâu là bờ bến. Sau khi ngài Oánh Sơn tham công án »Bình thường tâm thị đạo« được liễu ngộ, ngài đảnh lễ tạ ơn thầy là Thiền sư Triệt Thông Nghĩa Giới. Ngài Triệt Thông liền hỏi: Ngươi đã ngộ được đạo lý gì? – Một mình, chân trần đi trong đêm tối ở đảo Côn Lôn.

HẮC TẤT DŨNG 黑 漆 桶

1. Còn gọi: Tất dũng. Thùng sơn. Vô minh nhiều kiếp của chúng sinh kết tập dính chặt khiến che mất Phật tính sẵn có, giống như thùng sơn đen tối thui không thấy một vật.

Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 trung)

ghi: »一 等 是 打 破 葛 藤、 不 妨 與 他 打 破 漆 桶。 – Một hạng người đả phá ngôn ngữ song chẳng ngại gì việc Đạt-ma đạp vỡ thùng sơn cho họ«.

Cũng có người lấy từ »Tất dũng«, »Tất dũng bối« để quở mắng bọn ngu độn, không hiểu chân lý Phật pháp.

2. Nghĩa là đen thui không thấy một vật gì.

Dụ cho cảnh giới tuyệt đối siêu việt mọi sai biệt đối lập. Như Tịnh Hòa thượng ngữ lục q. hạ (Vạn Tục 124, 487 hạ) ghi: »平 地 起 骨 堆、 慿 空 剜 窟 籠； 驀 透 兩 290

HỆ LƯ QUYẾT 繫 驢 橛

重 關、 拈 卻 黑 漆 桶。 – Đất bằng nổi phần mộ, hư không khoét hang lỗ, vượt qua hai lớp ải, liền vào cảnh giới tuyệt đối«.

Lại, nhà thiền dùng từ »Tất dũng bất hội« cũng có 2 nghĩa, một chỉ cho tâm vọng tưởng phân biệt, không rõ sự lý; hai chỉ cho vũ trụ pháp giới siêu tuyệt suy nghĩ phân biệt. Tắc 5, Bích Nham lục (Đại 48, 144 hạ) ghi: »舉：雪 峰 示 眾 云： 盡 大 地 撮 來 如 粟 米 粒 大、 拋 向 面 前。 漆 桶 不 會。 打 鼓 普 請 看。 – Tuyết Phong dạy chúng: Gom cả đất đai rồi vò lại lớn bằng hạt thóc, ném ra trước mặt, nếu không rõ được sự lý thì đánh trống mời hết đi!«.

機。 不 惜 眉 毛。 亦 爲 頌 出。 有 中 有。 無 中 無。 細 中 細。 粗 中 粗。 – Các ông làm sao hiểu đây? Bạch Liên (là pháp hiệu của thiền sư Pháp Diễn) hôm nay chìu theo kẻ hậu cơ không tiếc lông mày, cũng làm bài tụng: hữu trong hữu, vô trong vô, tế trong tế, thô trong thô.«

HẬU GIÁ 後 架

Cái giá để rửa ráy ở phía sau tăng đường trong tự viện. Tông Môn Võ Khố ghi: »晨 興 後 架。 秖 取 小 杓 湯 洗 面。 復 用 濯 足。 – Sáng sớm thức dậy, tại hậu giá chỉ được lấy một ít nước nóng rửa mặt, lại dùng rửa chân.«

HẬU TẾ 後 際

HẰNG THÔNG 恒 通 (834-905)

Đời sau, vị lai. Uyển Lăng Lục ghi: »前 際 Còn gọi: Thường Thông. Thiền tăng đời 無 去、 今 際 無 住、 後 際 無 來。 – Đường, họ Lý, người xứ Bình Ân, Hình Quá khứ không đi, hiện tại không dừng, vị Châu (nay là phía tây huyện Khâu, tỉnh Hà lai không đến.« Bắc) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Chiêu Hiền Cảnh Sầm. Sư trụ viện Thụy Thánh ở Tuyên Thành (nay thuộc tỉnh An Huy), sau dời về chùa Tuyết Đậu ở Tứ Minh.

HÂN NGỘ 忻 悟 (1337-1391)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Nữu, hiệu Không Tẩu, người huyện Ngô (nay là Tô Châu) Trung Quốc;

nối pháp Thiền sư Ngu Am, tông Lâm Tế. Sư trụ trì chùa Sùng Ninh ở Chiết Giang, sau trụ trì chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu. Tác phẩm: Tam Hội ngữ lục.

HẬU CƠ 後 機

Lời xưng hô của Thiền gia đối với những kẻ hậu học vãn bối. Pháp Diễn ngữ lục q. 5 ghi: »諸 人 且 作 麼 生 會。 白 蓮 （系 法 演 禪 師 之 法 號） 今 日 曲 順 後

HẬU TỬ 堠 子

Bảng chỉ đường (vào đời xưa). Chương

Vân Đảnh Sơn Tăng Đức Phu trong CĐTĐL q. 30 ghi:

見 人 須 棄 敲 門 物 知 路 仍 忘 堠 子 名 »Kiến nhân tu khí sao môn vật Tri lộ nhưng vong hậu tử danh«.

»Gặp được người rồi cần ném đi vật gõ cửa, biết được đường đi rồi phải quên luôn bảng chỉ đường« (Hai câu này tỷ dụ cần phải »được ý quên lời«).

HỆ LƯ QUYẾT 繫 驢 橛 Trụ gỗ bên đường để cột lừa. Thiền tông dùng hình ảnh này để dụ cho sự trói buộc khi người học chấp trước vào một kiến giải, dù cho nó có cao siêu đến mấy. Lâm 291

HỆ NAM 系 南 (1050-1094)

Tế lục (Đại 47, 497 hạ) ghi: »羅 漢 辟 支

猶 如 厠 穢。 菩 提 涅 槃 如 繋 驢 橛。

– La-hán Bích-chi giống như phẩn dơ, Bồ-đề Niết-bàn giống như cọc cột lừa«.

HỆ NAM 系 南 (1050-1094)

Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người xứ Đinh Châu (nay là huyện Trường Đinh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Vân Cư Nguyên Hựu, tông Lâm Tế. Sư trụ thiền viện La Hán ở Lô Sơn nên người đời gọi là »La Hán Hệ Nam«, hoặc gọi là »Tiểu Nam« để phân biệt với Hoàng

Long Huệ Nam.

HI DI TẨU 熙 怡 叟

Hiệu của Thiền tăng Chí Nhân đời Nguyên mạt Minh sơ. X. Chí Nhân.

HÍ HẢI NINH LONG, MA THIÊN TUẤN CỐT 戲 海 獰 龍 摩 天 俊 鶻 Rồng dữ đùa biển, diều hâu bay cạm trời.

Ninh long: rồng dữ. Tuấn cốt: diều hâu.

»Ninh long, tuấn cốt« dụ cho bậc tài trí vượt hơn mọi người. Thiền tông dùng thuật ngữ này để chỉ cho người tu hành đã đạt đến cảnh giới thênh thang như biển rộng trời cao, nhậm vận tự tại. Gia Thái Phổ Đăng lục q. 27 (Vạn Tục 137, 194 hạ) ghi:

»即 心 即 佛、 鐵 牛 無 骨、 戲 海 獰 龍、 摩 天 俊 鶻。 西 江 吸 盡 未 爲 奇、 火 裏 生 蓮 香 緐 緐。 – Tâm chính là Phật, trâu sắt không xương, rồng dữ đùa biển, diều hâu bay cahm trời. Uống cạn Tây Giang cũng chưa phải lạ, sen mọc trong lò mùi hương phảng phất«.

HIỀN KHOAN 賢 寬 (?-1326)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, người xứ Hàm Sơn Hòa Châu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Kim Ngưu Chân, tông Lâm Tế. Người đời gọi sư là »Vô Dụng Hiền Khoan Thiền sư«. Sư trụ chùa Phổ Minh ở Thái Hồ, được vua ban hiệu »Phật Chiếu Viên Ngộ«.

HIỂN GIÁO ĐẠI SƯ 顯 教 大 師

Hiệu của Thiền tăng Chí Viên đời Ngũ Đại. X. Chí Viên.

HIỂN TÔNG KÝ 顯 宗 記

Gọi đủ: Hà Trạch Đại Sư Hiển Tông Ký.

Ký, 1 thiên, do Hà Trạch Thần Hội soạn vào đời Đường. Toàn thiên chỉ có 660 chữ, kể về tông yếu Thiền tông. Lời đầu quyển là: »Vô niệm là tông, Vô tác là bản, Chân không là thể, Diệu hữu là dụng«. Từ đó trở đi là giải thích vắn tắt ý nghĩa của chủ trương Vô niệm, Vô tác. Kế đến bàn luận đến lý Bát-nhã và Niết-bàn cùng về một mối. Theo các câu truyện truyền y của Thiền tông thì sự truyền thừa rất quan trọng. Toàn thiên lấy »Bát-nhã KHÔNG TRÍ, ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm« của Kinh Kim Cang Bát-nhã làm nền tảng, và kế thừa tư tưởng: Bát-nhã Vô Tri Luận, Niết-bàn Vô Danh Luận của Tăng Triệu đời Hậu Tần và Định Huệ nhất thể của Đàn Kinh. Lại trình bày về sự truyền y để chỉ rõ Huệ Năng là người chính thức được truyền thừa. Thiên này được xếp vào Cảnh

Đức Truyền Đăng lục quyển 30, Toàn Đường Văn quyển 916, Đại Chính Tạng tập 51.

HIỂN TỪ 顯 慈 (1888-1955)

Tăng nhân hiện đại, người huyện Hương Sơn, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Năm 1922, sư tham thiền ở chùa Cao Mân, giữ chức Thủ tọa. Năm 1928, sư đến chùa 292 HIỂN THÔNG TỰ VÔ LƯƠNG ĐIỆN NỘI THÁP 顯 通 寺 無 梁 殿 內

塔

Trích Tinh đóng cửa ẩn tu. Sau khi ra thất, sư vân du các nơi để hoằng giáo thuyết pháp. Tác phẩm: Tâm Kinh Quán Châu Giải, Lăng Nghiêm Nghĩa Giải Sớ, Viên Giác Kinh Thích Yếu, Kim Cang Kinh Chân Nghĩa Sớ.

HIỂN THÁNH TỰ 顯 聖 寺

Còn gọi: Vân Môn Hiển Sơn Thánh Tự.

Nằm trong núi Vân Môn, thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Đời Minh Thiền sư Trạm Nhiên Viên Trừng tông Tào Động ban đầu trụ chùa này. Sau đó các vị Thiền sư tông Tào Động như Nhĩ Mật Minh Phục, Thạch Vũ Minh Phương trụ chùa này.

HIỂN THÔNG TỰ 顯 通 寺

Nằm phía Bắc thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài

Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền lâm của Ngũ Đài Sơn.

Được xây cất vào niên hiệu Vĩnh Bình (58- 75) đời Đông Hán, ban đầu gọi »Linh Thứu Tự«. Đời Bắc Ngụy vua Hiếu Văn Đế ban tên là »Hoa Viên Tự«. Đời Đường đổi tên là »Đại Hoa Nghiêm Tự«. Vào niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh trùng tu, ban cho tấm biển »Đại Hiển Thông Tự«. Đời Thanh lại trùng tu, hình thành quy mô hiện hữu. Trên tuyến trục giữa điện vũ bảy tầng không cái nào giống cái nào. Phối điện hai bên nghiêm chỉnh đầy đủ, Trai đường, Thiền viện hoàn hảo. Điện đồng 3 gian đúc rất tinh xảo. Điện Vô Lượng xây gạch mái chồng đỉnh yết sơn, quy mô hùng vĩ, gạch khắc tỉ mỉ. Lầu chuông trước cửa hùng vĩ tráng lệ, bên trong treo cái chuông đồng nặng vạn cân, khi đánh lên âm thanh vang khắp núi.

Trong các núi ở Ngũ Đài Sơn, Hiển Thông Tự quy mô rất lớn, lịch sử rất lâu đời, tục gọi là »Chùa Tổ«. Những tín đồ lên chùa dâng hương lễ Phật thì trước hết phải bái kiến Hiển Thông Tự.

HIỂN THÔNG TỰ ĐỒNG THÁP 顯 通 寺 銅 塔 Tháp ở trong khuôn viên chùa Hiển Thông, thị trấn Đài Hoài, huyện Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Chùa Hiển Thông là ngôi chùa Phật lâu đời nhất trong lịch sử Ngũ Đài Sơn, là một trong năm đại thiền lâm. Phía sau chùa có ba tòa kiến trúc đúc bằng đồng, chính giữa là một tòa điện đồng, hai bên điện đồng có đặt một đôi tháp đồng do Thiền sư Diệu Phong tại Vân

Nam hóa duyên đúc nên vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1620) đời Minh.

Ngoại hình hai tháp gần giống nhau, tạo dáng kỳ đặc, do tổ hợp lâu các, đình các, bát úp tạo thành. Tháp cao 8m tọa lạc trên bệ đá điêu khắc tinh mỹ, phần dưới tháp là tòa Tu-di, trên tòa là bát úp, phía trên là thân tháp 13 tầng theo kiểu lâu các. Trên thân tháp lại có đình các mái chồng, trên cùng mới là tháp sát. Trên dưới thân tháp được trang trí hoa văn đúc bằng đồng, so với tháp sắt tinh tế hơn nhiều. Phía đông trên tháp có ghi tháp được đúc vào tháng 8 niên hiệu Vạn Lịch thứ 38 (1610) đời

Minh. HIỂN THÔNG TỰ VÔ LƯƠNG ĐIỆN NỘI THÁP 顯 通 寺 無 梁 殿 內 塔 Nằm trong điện Vô Lương, chùa Hiển Thông, thị trấn Đài Hoài, huyện Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Tháp này là 293

HIỂN VĂN 顯 文 (1856-1909)

tháp trong điện xây trên một cái bệ gạch hình vuông, trên bệ là tòa nền hình bát giác, trên tòa xây tháp. Toàn bộ tháp dùng gỗ làm thành, là hình bát giác mặt bằng, 13 tầng, cao 15m. Tầng thứ nhất hình trụ có hành lang bao quanh tám mặt. Mỗi tầng đều mở ra cửa ngõ hình vuông. Tháp xây cất vào đời Minh, tạo dáng nhỏ mà cao.

Thân tháp màu vàng kim phối hợp với tòa nền màu hồng hiển bày sự to đẹp đàng hoàng.

HIỂN VĂN 顯 文 (1856-1909) Tăng nhân cận đại, họ Dương, tự Khôi Ấn, người xứ Hồ Nam, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Pháp Nhẫn. Sư trụ trì chùa Tỳ Lô ở Nam Kinh.

HIỆN LƯỢNG 現 量

Người tu chính pháp được chứng ngộ, hiển hiện bản thể tự tính đầy khắp thời gian, không gian. Cái thật tướng này gọi là Hiện lượng, cái dụng gọi là Hiện lượng trí.

HIỆN QUANG 現 光 (?-1221)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 14, nối pháp Thiền sư Trí Thông. Sư tên Lê Thuần, quê ở thành Thăng Long, miền Bắc Việt Nam. Kệ thị tịch:

幻 法 皆 是 幻。 幻 修 皆 是 幻 二 幻 皆 不 即。 即 是 除 諸 幻 Huyễn pháp giai thị huyễn Huyễn tu giai thị huyễn

Nhị huyễn giai bất tức Tức thị trừ chư huyễn

»Huyễn pháp đều là huyễn Huyễn tu đều là huyễn Hai huyễn đều chẳng nhận Tức là trừ các huyễn«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

HIỆN THÀNH 現 成

Chỉ cho sự thành tựu ở ngay trước mắt. Tức là chân lý tuyệt đối tự nhiên hiện bày chẳng phải nhờ bàn tay con người sắp đặt hoặc làm ra. Tắc 164, Thiền Uyển Mông

Cầu (Vạn Tục 148, 109 thượng) ghi: »第 一 句： 且 自 承 當 現 成 具 足 盡 十 方 世 界 更 無 他 故 祇 是 仁 者 更 教 誰 現 誰 聞。 – Câu thứ nhất: Hãy tự nhận lấy chân lý tuyệt đối hiện bày tự nhiên ở trước mắt, vì khắp mười phương thế giới không có ai khác, chỉ là chính ngươi, còn ai thấy nghe?«.

HIẾT 歇

Gọi đủ: Hưu hiết 休 歇. Lãnh ngộ thiền chỉ. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »師 云。 我 事 不 獲 巳 向 你 諸 人 道。 直 下 無 事 早 是 相 埋 沒 也。 更 欲 蹋 步 向 前。 尋 言 逐 句 求 覓 解 會。 千 差 萬 別 廣 設 問 難。 贏 得 一 場。 口 滑 去 道 轉 遠。 有 什 麼 歇 時。 – Sư nói:

Tôi bất đắc dĩ nói với các vị là ngay đây vô sự, cũng sớm mai một rồi! Nếu như còn muốn tiến lên mé trước mà đuổi theo lời nói, tìm kiếm tri giải thì khác nhau rất nhiều. Lập bày nhiều cách thưa hỏi, trách cứ, chỉ là đổi lấy trò chơi trên đầu lưỡi, cách đạo càng xa, bao giờ mới được lãnh ngộ?«

HIỂU LIỂU 曉 了 (685-745)

Thiền tăng đời Đường, họ Đặng, tự Bá Tri, pháp danh Hiểu Liểu, người Ông Nguyên Quảng Đông, Trung Quốc. Sư là đệ tử của Lục Tổ Huệ Năng, cất am ở núi Biển Đảm để hoằng pháp. 294

HỌC TƯỢNG 學 匠

HIỂU THÔNG 曉 通 (?-1030)

Thiền tăng sống vào đầu đời Bắc Tống, họ Đỗ, người xứ Khúc Giang, Thiều Châu (nay là huyện Khúc Giang, tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Văn-thù Ứng Chân, thuộc tông Vân Môn. Đầu niên hiệu Hàm Bình (998) đời Tống, sư đến Giang Tây ở Lô Sơn, không có bạn thân. Lúc ấy, pháp hội ở chùa Kiến Xương, núi Vân Cư rất hưng thịnh, sư liền đến đó xin ở đậu. Trong chúng, sư đáp được câu hỏi của chư tăng bằng câu: »Quân tử yêu tiền, nhờ tiền mà có đạo«. Am chủ Tường ở Liên Hoa Phong nghe lời đáp này rất kinh sợ, nói: Con cháu Vân Môn vẫn còn!

Ngay đêm ấy, ông ta hướng về núi Vân Cư lễ bái. Từ đó tên tuổi sư được xem trọng trong chốn tùng lâm. Khi ở trên núi Vân Cư, sư tự tay trồng muôn gốc tùng ở ngọn núi phía đông và chỉ tụng kinh Kim Cang Bát-nhã. Về sau, sư nhậm chức trụ trì chùa

Phổ Sát ở Động Sơn (nay là huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây), phát huy tông phong, pháp hội cực thịnh một thời.

HIỂU VÂN 曉 雲 (1913-?)

Tăng nhân hiện đại, họ Du, biệt hiệu Thanh Phong, người xứ Quảng Châu, Trung Quốc. Sư tốt nghiệp trường dạy Văn Quảng Đông, trường Mỹ Thuật Nam Trung. Năm 1946 được Đại học Tagore (Ấn Độ) mời làm nghiên cứu viên, dạy môn họa Trung Quốc. Từng dự Hội nghị Chuyên gia Nghệ thuật Phật giáo Thế giới, Hội nghị Học giả Đông Phương lần thứ 28.

Tác phẩm: Thiền Lâm Giáo Hóa đối Hiện Đại Giáo Dục chi Khải Thị.

Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Tịnh Phúc ở Phú Dương (nay thuộc Chiết Giang), sau dời về chùa Long Sách ở Hàng Châu.

HÌNH SƠN 形 山

Tức chỉ thân thể. Lại, tâm tính chúng ta ẩn núp trong thân thể, cho nên trong sách nhà Phật phần nhiều dùng từ »Bí tại hình sơn« để chỉ tâm tính chúng ta. Tắc 92, Thung

Dung lục (Đại 48, 286 hạ) ghi: »夫 天 地 之 內、 宇 宙 之 間、 中 有 一 寶、 祕 在 形 山。 – Đại sư Vân Môn nói: Trong trời đất, vũ trụ, có một vật báu ẩn náu tại thân thể«.

HỌC GIẢI 學 解

Tri thức đạo lý thông thường của thế gian.

Thiền tông cho rằng thiền pháp vi diệu siêu việt »học giải«, cần phải bài trừ chướng ngại của nó thì mới có thể tỉnh ngộ. Tiết

Vân Cư Pháp Như Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »備 參 浙 右 諸 宗 匠、 晚 至 龍 門、 以 平 日 所 証 白 佛 眼、 眼 曰： 此 皆 學 解、 非 究 竟 事。 欲 了 生 死、 當 求 妙 悟。 – Sư tham vấn đủ hết bậc tông tượng ở miền hữu ngạn Chiết Giang. Cuối cùng đến Long Môn, đem sở chứng từ trước ra bạch cùng Phật Nhãn. Nhãn nói: Đây là học giải, chẳng phải việc cứu cánh. Muốn thoát sinh tử phải cầu diệu ngộ«.

HIỂU VINH 曉 榮 (920-990)

Thiền tăng đời Tống, họ Đặng, người xứ HỌC TƯỢNG 學 匠 Thông thường trong Thiền tông gọi bậc Thầy giỏi là Sư tượng, nên Học tượng là chỉ cho học trò giỏi. 295

HỌC UẨN 學 蘊 (1613-1689)

HỌC UẨN 學 蘊 (1613-1689)

Thiền tăng đời Thanh, họ Vương, hiệu Tri Không, người xứ Đam Hải (nay thuộc Vân Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Mật Hạnh Tịch Nhẫn, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Phúc Thành ở Sở Hùng (nay thuộc Vân Nam), chùa Đại Phương Quảng ở núi Cửu Đài. Tác phẩm: Tri Không Uẩn Thiền sư ngữ lục 2 quyển, Thảo Đường tập.

HOA ĐÌNH TỰ 華 亭 寺

Chùa ở lưng chừng núi Hoa Đình, công viên rừng rậm Tây Sơn, thành phố Côn Minh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Vốn là biệt thự của Thiện xiển hầu Cao Trí Thăng ở nước Đại Lý. Vào niên hiệu Diên Hựu thứ 7 (1320) đời Nguyên, vị cao tăng nổi tiếng của Thiền tông là Nguyên Phong dựng chùa Viên Thông ở đây. Khoảng niên hiệu Cảnh Thái (1450-1456) đời Minh,

Trấn thủ Vân Nam là Thái giám Lê Nghĩa trùng tu, đổi tên là Đại Viên Giác Tự. Niên hiệu Khang Hy thứ 26 (1687) đời Thanh, Tuần phủ Vương Kế Văn lại trùng tu, đổi tên là Hoa Đình Tự. Niên hiệu Hàm Phong thứ 7 (1857) một phần kiến trúc của chùa này bị thiêu hủy bởi nạn binh lửa. Niên hiệu Quang Tự thứ 9 (1883) chùa được trùng tu không lớn lắm. Năm 1920, Hòa thượng Hư Vân trụ trì chùa này, xây dựng điện đường, công trình kéo dài liên tục trong 6 năm. Sau khi hoàn thành đổi tên là Tĩnh Quốc Vân Thê Thiền Tự.

Kiến trúc trong chùa có: Chung lâu (lầu chuông), Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Thiền phòng, Khách đường. Điện vũ nguy nga, quy mô rộng lớn, bố cục nghiêm chỉnh. Trong Thiên vương điện có tượng Tứ đại Thiên vương và Phật Di Lặc, Tôn giả Vi Đà. Nơi Đại hùng bảo điện có tượng Tam thế Phật, hai bên vách có đắp tượng 500 vị La-hán, mỗi vị đều đủ thần thái. Chung quanh chùa là rừng tre tươi tốt, mây rừng khói biển, cảnh sắc đẹp rực rỡ.

Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566)

đời Minh, khi Dương Thận bị giáng chức và đày đến Vân Nam, có làm một cặp đối liễn cho chùa này như sau: Nhất thủy bao thành Tây, yên ái hữu vô, trụ trượng tăng quy thương mang ngoại. Quần phong triều các hạ, vũ tình nùng đạm, ỷ lan nhân tại họa đồ trung. »Một con sông bao bọc thành Tây, mây mù khi có khi không, Chống gậy tăng trở về cõi thênh thang, nhóm núi chầu dưới gác, mưa tạnh lúc đậm lúc nhạt, tựa lan (can) người ở trong bức tranh vẽ«.