Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

THẠCH CỦNG HÒA THƯỢNG 石

巩 和 尚 Thiền tăng Huệ Tạng, sống vào đời Đường, ở núi Thạch Củng, người đời gọi là »Thạch Củng Hòa thượng«. X. Huệ Tạng.

THẠCH ĐẦU HY THIÊN 石 頭 希 迁

Thiền tăng Hy Thiên sống vào đời Đường, cất am trên gộp đá phía đông chùa Nam trên rặng Hành Sơn, nên người đời gọi là

»Thạch Đầu Hòa thượng«, »Thạch Đầu Hy Thiên«. X. Hy Thiên.

THẠCH HỎA 石 火 Chỉ ánh lửa do cọ đá phát ra. Dụ cho sự sinh diệt mau chóng. Vạn Thiện Đồng Quy tập, q. hạ (Đại 48, 986 trung) ghi: »無 常 迅 速、 念 念 遷 移。 石 火 風 燈、 逝 波 殘 照、 露 華 電 影、 不 足 爲 喻。 – Cơn vô thường mau chóng, mỗi niệm đổi dời, giống như lửa đá nháng, đèn trước gió, như nước chảy qua cầu, như ánh mặt trời lặn, hạt sương, ánh chớp. Tất cả những dụ đó hãy còn chưa đủ«. NĐHN q. 7 (Vạn Tục 138, 127 hạ) ghi:

»此 事 如 擊 石 火、 似 閃 電 光。 – Việc này như lửa đá nháng, ánh điện chớp«. Tắc 26, Bích Nham lục (Đại 48, 167 thượng) ghi:

THẠCH LIÊM 石 廉 (1620-1698)

祖 域 交 馳 天 馬 駒 化 門 舒 卷 不 同 途 電 光 石 火 存 機 變 堪 笑 人 來 捋 虎 鬚 »Tổ vực giao trì thiên mã câu, Hóa môn thơ quyển bất đồng đồ Điện quang thạch hỏa tồn cơ biến Kham tiếu nhân lai loát hổ tu«.

»Ngựa hay biểu diễn chốn thiền môn Tùy duyên tiếp hóa có muôn đường Nhanh như chớp nháng còn cơ biến, Nực cười cho kẻ vuốt râu hùm«.

THẠCH LIÊM 石 廉 (1620-1698)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Tào Động, đời thứ 29, nối pháp Thiền sư Giác Lãng. Sư họ Từ hiệu Đại Xán, Hán Ông, quê ở tỉnh Giang Tây Trung Quốc, là người truyền tông Tào Động vào miền Trung Việt Nam. Sư có tài, học vấn uyên bác, các thứ thiên văn địa dư, toán số, cho đến viết, vẽ đều rất tinh xảo, lại sở trường về thơ phú. Cuối đời Minh, nhà Mãn Thanh làm chủ Trung Quốc, sư không chịu ra làm quan, từ biệt mẹ già, cắt tóc đi tu, rồi vân du khắp nơi. Hòa thượng Nguyên Thiều được lệnh chúa Nguyễn về Quảng Đông thỉnh các bậc cao tăng, nghe tiếng sư nên đến am Trường Thọ mời thỉnh. Sư khởi hành sang Việt Nam ngày 15 tháng giêng năm Ất Hợi, đến ngày 28 tháng giêng sư đến Thuận Hóa và ngày mùng một tháng hai ra mắt chúa Nguyễn. Chúa Nguyễn mời sư ở chùa Thiên Mụ để dạy đệ tử và thường vời vào cung thưa hỏi đạo lý. Ngoài ra những thân hào nhân sĩ trong nước, hoặc trực tiếp hỏi đạo lý, hoặc gián tiếp đưa thơ hỏi đạo và văn chương khá nhiều. Sư ở lại Việt Nam hai năm rồi trở lại Trung Quốc. Tông Tào Động do sư truyền vào Việt Nam, về phái xuất gia không thấy nói đến người thừa kế, về phái tại gia thì thấy ghi chúa Nguyễn Phúc Chu tự nhận là đồ đệ nối dòng Tào Động thứ 30 (lời khắc trên chuông tại chùa Thiên Mụ).

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh

Từ.

THẠCH MÔN VĂN TỰ THIỀN 石

門 文 字 禪 Gọi tắt: Văn Tự Thiền. Còn gọi: Quân Khê tập. Sách, 30 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống, Giác Từ biên, được xếp vào »Tứ Bộ Tùng San« quyển 108. Sách này do thu thập các loại: Thơ, Văn, Từ, Sớ, Ký,

Minh của Huệ Hồng Giác Phạm khi ở chùa Thạch Môn Quân Khê Giang Tây mà thành. Đạt Quan viết tựa như sau: »Thiền như xuân, văn tự như hoa, xuân ở nơi hoa, toàn hoa là xuân; hoa ở nơi xuân, toàn xuân là hoa. Thế mà bảo Thiền và văn tự là hai sao? Nên Đức Sơn, Lâm Tế đánh hét xen nhau chưa từng phi văn tự; Thanh Lương, Thiên Thai sớ kinh tạo luận chưa từng chẳng phải Thiền«. Sách này là đem cái học của chẳng học, văn tự của chẳng lập văn tự mà phát huy thiền chỉ. Nội dung tràn trề thiền vị, rất đáng xem qua.

THẠCH PHẬT TỰ 石 佛 寺

Còn gọi: Linh Thứu Thiền Viện. Ở Dương Sơn, thị trấn Hạ Phương Kiều, cách thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc 20km về phía tây bắc. Khoảng niên hiệu Khai Hoàng (581-600) đời Tùy, thợ đá tại núi này lựa chọn đá để xây cất thành Thiệu Hưng, đã để lại khối đá đặc biệt trên vách dốc đứng. Trên khối đá cao vài chục trượng, chu vi hơn mười trượng tạc thành một tượng Phật Di Lặc cao hơn 4 trượng. 714

THẠCH SƯƠNG TỰ 石 霜 寺

Tương truyền khi khắc xong, trên không trung chim đại bàng bay đến, tăng nhân cho là điềm lành bèn tựa vào núi mà xây cất »Linh Thứu Thiền Viện« dùng điện vũ che chở Phật đá. Hiện vẫn còn vài gian phòng ốc. Trên vách núi nhiều danh nhân đề vịnh thơ, danh tướng đời Nam Tống Hàn Thế Trung viết hai chữ »Phi Dược« (bay vọt) rất là cứng cáp. Trong chùa đường nhỏ quanh co uốn lượn, cảnh tiên u nhã. Ngoài chùa hồ nước bao quanh, tiểu sơn la liệt. Xung quanh chùa ánh sáng mặt hồ và sắc núi soi chiếu nhau rực rỡ. Nhìn từ ngoài xa trông giống như một bồn cảnh thiên nhiên của cảnh quan lạ thường cho nên có lời ca ngợi »Thạch sát cánh kiêm thạch sơn ủng, Phật điện xảo trúc tự thần công«(Chùa đá lại được núi đá giúp, điện

Phật xây khéo tợ thợ thần).

THẠCH SƯƠNG SỞ VIÊN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 石 霜 楚 圓 禪 師 語 錄 Còn gọi: Từ Minh Thiền sư Ngũ Hội Trụ Trì ngữ lục, Từ Minh Hòa thượng ngữ lục.

Ngữ lục, 1 quyển, do Thạch Sương Sở Viên soạn vào đời Tống, Hoàng Long Huệ Nam trùng biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 161. Nội dung biên tập những lời thị chúng, Thượng đường và Cơ duyên, Khám biện, Kệ tụng v.v.. của thiền sư Sở Viên lúc ở những nơi như:

― Chùa Quảng Lợi tại Viên Châu

― Chùa Sùng Thắng núi Thạch Sương Đàm Châu.

― Núi Đạo Ngô tại Đàm Châu.

― Chùa Phúc Nghiêm núi Nam Nhạc. Trong phần kệ tụng, ngoài phần tam quyết tam cú, tam huyền tam yếu của tông Lâm Tế ra, cũng có các bài tụng ngũ vị của tông Tào Động. Hơn nữa, trong »Cổ Tôn Túc ngữ lục« quyển 11 có trích lục »Sở Viên Ngữ Yếu« với tựa đề là »Từ Minh Thiền sư ngữ lục«.

THẠCH SƯƠNG SƠN 石 霜 山

Còn gọi: Sương Hoa Sơn. Núi thuộc huyện Lưu Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, nằm cách trung tâm huyện 46km về phía tây nam. Phía bắc của núi là động Dương Sơn. Trên núi có chùa Sùng Thắng, đời Đường có thiền sư Khánh Chư Phổ Hội ở trên núi đến 20 năm. Đời Tống có thiền sư Sở Viên cũng ở núi này hoằng dương tông Lâm Tế; về sau được an táng tại đây. Các vị như: Huệ Viên, Huệ Nam, Phương Hội cũng xiển dương tông phong nơi đây. Đầu niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) chùa bị nạn binh lửa, về sau được trùng tu, đổi tên là Thạch Sương Tự.

THẠCH SƯƠNG TỰ 石 霜 寺 Nằm dưới núi Sương Hoa, làng Kim Cang, huyện Lưu Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847- 860) đời Đường Thiền sư Đại Thiện sáng lập Sùng Thắng Viện ở nơi đây, khoảng niên hiệu Hàm Thông (860-874) Khánh Chư kế nhiệm trụ trì. Đời Tống, Huệ Viên, Huệ Nam, Phương Hội ở nơi này đại dương tông phong. Đầu niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) chùa bị chiến tranh phá hủy, sau đó trùng tu, đổi tên Thiền tự. Bên chùa sông núi tạo nên cảm giác hứng thú, kiến trúc dù qua bao cuộc bể dâu, nhưng vẫn cao lớn nguy nga, Đại Phật điện cao 90 thước Tàu, tượng Phật cao 70 thước Tàu.

Trong chùa nguyên có Quan Thánh điện, Tổ đường, Trai đường, Thiền đường, Giới đường, Phương trượng, Chu trì, Ngọc trì lâu, Hoa các lâu, Tàng kinh điện, Văn-thù 715

THẠCH THẤT HÀNH GIẢ 石 室 行 者

đường, Di hốt đường. Hiện chỉ còn Đại Phật điện đường, Trai đường, Giới đường, Phương trượng và không ít bia đá còn gìn giữ hoàn hảo.

THẠCH THẤT HÀNH GIẢ 石 室 行

者

Thiền tăng Thiện Đạo, sống vào đời Đường, sau khi tham yết Thạch Đầu Hy Thiên và đắc pháp, gặp nạn Võ Tông hủy diệt Phật pháp, sư làm Hành giả (cư sĩ) ở trong chỗ xay lúa giã gạo. Tuy sư giã gạo nơi liêu công quả song không quên cử dương Phật Pháp, nên trong thiền lâm gọi sư là »Thạch Thất Hành Giả« hoặc »Thạch

Thất Đạo«. X. Thiện Đạo.

THẠCH THƯỢNG TÀI HOA 石 上

栽 花 Trồng hoa trên đá. Tỷ dụ thiền cơ kiên cố miên mật, không chút lơi lỏng, hoặc dụ cho ngộ tâm thanh tịnh không thể nhiễm ô.

Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4

ghi: »師 因 石 頭 垂 語 曰： 言 語 動 用 亦 勿 交 涉。 師 曰： 無 言 語 動 亦 勿 交 涉。 石 頭 曰： 這 裏 針 扎 不 入。 師 曰： 這 如 石 上 栽 花。 – Sư nhân Thạch Đầu dạy rằng: Nói năng hành động cũng không can hệ. Sư nói: Không nói năng hành động cũng không can hệ. Thạch Đầu nói: Chỗ này kim đâm không thủng.

Sư nói: Chỗ này như trồng hoa trên đá«.

THẠCH VŨ MINH PHƯƠNG THIỀN SƯ 石 雨 明 方 禪 師 Thiền tăng Minh Phương, sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, người đời gọi là »Thạch Vũ Minh Phương Thiền sư«. X. Minh Phương.

THẠCH VŨ THIỀN SƯ PHÁP ĐÀN 石 雨 禪 師 法 檀 Còn gọi: Thạch Vũ Pháp Đàn. Sách, 20 quyển, do Thạch Vũ Minh Phương soạn vào đời Minh, Viễn Môn Tịnh Trụ biên, được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 6 (1649) đời Thanh. Nội dung bao gồm ngữ lục của Minh Phương từ lúc ban đầu ở chùa Phật Nhật phủ Hàng Châu trải qua 13 ngôi đạo tràng ở 6 phủ, tính chung có 15 hội, và các phần: Phổ thuyết, Thị chúng, Cơ duyên, Tụng cổ, Tán, Pháp ngữ, Thi kệ, Tự, Ký, Minh, Bạt, Sớ, Thư vấn, Phật sự,

Tế văn, Tạp trước, Hành trạng v.v…

THÁI A KIẾM 太 阿 劍

Một loại gươm quý, dụ cho cơ phong nhà Thiền. Lai lịch của thanh gươm này như sau: Lôi Hoán làm chức Huyện Lệnh ở Phong thành, huyện Dự Chương, thường thấy luồng khí màu tía ở khoảng giữa sao Ngưu và sao Đẩu. Ông cho đó là khí của thanh kiếm quý bốc lên. Sau đó, ông đào nền nhà ngục quả nhiên gặp một chiếc hòm đá đựng 2 thanh kiếm: một có khắc tên Long Tuyền, một có khắc tên Thái A. Phần lời bình của tắc 1 trong Bích Nham lục (Vạn Tục 117, 129 thượng) ghi: »且 據 雪 竇 頌 此 公 案。 一 似 善 舞 太 阿 劍 相 似。 向 虛 空 中 盤 礡。 自 然 不 犯 鋒 鋩。– Cứ theo lời tụng công án này của Tuyết Đậu giống như người giỏi múa kiếm

Thái A, huơ trong hư không thênh thang mà không chạm đến lưỡi bén«.

THÁI BÌNH HƯNG QUỐC TỰ 太

平 興 國 寺 Nằm ở phía nam huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Nguyên tên là »Thê Ẩn Tự«. Chùa ở dưới ngọn Tập Vân, 716

THÁI KHÂM 泰 欽 (910-974)

Đại Ngưỡng Sơn, do Thiền sư nổi tiếng Huệ Tịch đời mạt Đường sáng lập, lúc đó gọi là »Ngưỡng Sơn Thiền Viện«. Đời Ngũ Đại môn đình càng thịnh, bèn chia ra làm 5 viện. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 2 (977) đời Tống xuống chiếu đổi thành Thái Bình Hưng Quốc Tự, đương nhiên kẻ sĩ vẫn gọi là »Ngưỡng Sơn Tự«.

THÁI CÔ NGUY SINH 太 孤 危 生

Cao chót vót. Thái: rất, cô nguy: ngọn núi hiểm trở, sinh: tiếp vĩ ngữ. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho cơ phong lanh lợi luôn luôn hướng thượng, không phải chỗ nói năng suy nghĩ đến được. Phần Thùy thị của tắc 3 trong Bích Nham lục (Đại 48, 142 hạ) ghi: »蓋 天 蓋 地 又 摸 索 不 著。 恁 麼 也 得。 不 恁 麼 也 得 太 廉 纖 生。 恁 麼 也 不 得。 不 恁 麼 也 不 得。 太 孤 危 生。 不 涉 二 塗。 如 何 即 是。 – Nó bao trùm trời đất song dò tìm không được. Làm thế ấy cũng đúng, chẳng làm thế ấy cũng đúng, thế thì qua rườm rà!

Làm thế ấy cũng không đúng, chẳng làm thế ấy cũng không đúng, thế thì quá đơn độc! Không theo hai con đường này thì làm sao mới phải?«.

THÁI DỤC 太 毓 (747-826)

Thiền tăng đời Đường, họ Phạm, người xứ Kim Lăng (nay là Nam Kinh) Trung Quốc.

Xuất gia từ thuở bé, sư thờ Thiền sư Huệ Trung ở núi Ngưu Đầu làm thầy, dũng mãnh tinh tấn, cầu huyền chỉ của Ngài. Sư đến chùa An Quốc ở Ung Kinh, thụ giới cụ túc. Tham yết Mã Tổ Đạo Nhất và đắc pháp. Niên hiệu Nguyên Hòa thứ 13 (818), sư dừng chân ở núi Phù Dung, Nghĩa Hưng (nay là huyện Nghi Hưng tỉnh Giang Tô), người học bốn phương hướng về. Từ đấy ở Giang Nam là nơi có nhiều người ngộ thiền lý. Thụy hiệu: Đại Bảo Thiền sư.

THÁI ĐẦU 菜 頭

Vị tăng phụ trách việc cung cấp rau cải trong thiền viện. »Thiền môn quy thức« trong CĐTĐL q. 6 ghi: »主 飯 者 目 爲 飯 頭。 主 菜 者 目 爲 菜 頭。 他 皆 倣 此。 – Vị trông coi việc cơm nước được xem là Phạn đầu. Vị trông coi về rau cải được xem là Thái đầu. Chức vụ của họ hơi giống nhau.«

THÁI SÁT 太 殺

Rất ghê gớm. Tiết Vân Môn Văn Yển

Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »師 一 日 以 手 入 木 師 子 口、 叫 曰： 咬 殺 我 也、 相 救！ 歸 宗 柔 代 云： 和 尚 出 手 太 殺。 – Một hôm, sư đưa tay vào trong miệng sư tử bằng cây và kêu to: Cứu ta với, nó cắn chết ta rồi! Ngài Quy Tông

Nhu đáp thay rằng: Bản lĩnh của Hòa thượng rất ghê gớm!« THÁI KHÂM 泰 欽 (910-974)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Quý người xứ Ngụy Phủ (nay là huyện Đại Danh, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư ở viện Song Lâm, Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) rồi dời đến viện Hộ Quốc ở Thượng Lam. Sư nhận lời mời của Nam Đường Hậu Chủ, trụ trì Đại đạo tràng Thanh Lương ở Kim Lăng, nối tiếp pháp hệ tông Pháp Nhãn. Sư biện tài vô ngại, thiền tăng trong nước hướng về đều cho rằng sư là bậc Thầy thông sáng. Hiệu: Pháp Đăng Thiền sư.

THÁI LIÊU 寀 寮

THÁI LIÊU 寀 寮 Từ chỉ chung các vị quan chức, quan lại. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »一 要 今 上 皇 帝 太 皇 太 后 聖 躬 萬 歲。 二 要 合 朝 卿 相 文 武 百 官 州 縣 寀 寮 常 居 祿 位。 – Một là muốn cho Đức Kim thượng Hoàng đế, Thái hoàng, Thái hậu sống lâu muôn tuổi, hai là muốn cho khanh tướng bá quan văn võ toàn triều và các quan lại châu huyện thường được tại chức«.

THÁI THÔ SINH 太 粗 生

Thô lỗ quá! Thái là rất, thô là bạo, sinh là tiếp vĩ ngữ. Trong Thiền tông thường mượn từ này để quở trách người tu hành chưa viên mãn mà có cử chỉ không thận trọng. Lâm Tế ngữ lục (Đại 47, 503) trung)

ghi: »師 一 日 同 普 化 赴 施 主 家 齋 次。 師 問： 毛 呑 巨 海 芥 納 須 彌。 爲 是 神 通 妙 用 本 體 如 然。 普 化 踏 倒 飯 床。 師 云： 太 麁 生。 – Một hôm, sư với Phổ Hóa đang thọ trai nhà thí chủ, sư hỏi: Sợi lông nuốt biển lớn, hạt cải chứa Tu-di, đây là thần thông diệu dụng hay bản thể như nhiên? Phổ Hóa đạp đổ bàn cơm. Sư nói: Thô lỗ quá!«

THAM 參

1. Người học ra mắt vị Thầy để hỏi đạo.

Tông Môn Võ Khố ghi: »自 慶 藏 主 者、 蜀 人、 叢 林 知 名、 遍 參 眞 如、 晦 堂、 普 覺 諸 大 老。 – Tạng chủ Tự Khánh là người nước Thục, các chùa đều biết tiếng, sư đã đến ra mắt hỏi đạo các vị thiền sư lớn như: Chân Như, Hối Đường, Phổ Giác«. 2. Tìm tòi, tra cứu, nghi tình. Bích Nham lục q. 1 ghi: »若 參 得 透 見 得 徹。 自 然 如 醍 醐 上 味 相 似。 – Nếu đã tra cứu thấu suốt, đã thấy rõ ràng thì tự nhiên giống như uống vị đề hồ ngon nhất«. Trong nhà thiền chia ra nhiều loại:

― Tảo tham = Triêu tham: Hỏi đạo vào lúc sáng sớm.

― Tọa tham: Hỏi đạo trước giờ tọa thiền buổi chiều. ― Tiểu tham: Nhóm chúng để hỏi đáp qua lại mà không có định kỳ.

― Ngũ tham: Cách 5 ngày thượng đường

1 lần.

― Quảng tham: Đại chúng đồng tham vấn.

THAM BẢNG 參 榜

Còn gọi: Tham trạng, Môn trạng. Tấm danh thiếp sẽ được đưa ra khi đến yết kiến một vị thiền sư. Kích thước của tham bảng là: 1,8 x 2,1dm, tên họ đề phía trên, khoảng giữa chừa trống, lấy chỉ cột nơi chính giữa của mép trên, cuốn vào từ bên trái.

THAM BÃO 參 飽

Còn gọi: Bão tham. Ngộ được toàn phần.

Tham bão nhân: Người tham học Phật pháp đạt đến chỗ triệt ngộ như người đói được ăn no. Thung Dung lục q. 1 (Đại 48, 235 thượng) ghi: »不 是 飽 參 人 不 知。 參 飽 明 知 無 所 求。 – Chẳng phải người tham thiền triệt ngộ không biết gì.

Khi đã ngộ được toàn phần thì họ biết rõ không có chỗ nào đáng mong cầu«.

THAM CỨU 參 究

Suy xét, tìm tòi tra cứu thiền pháp. Tiết

Thế Kỳ Thủ Tọa trong NĐHN q. 20 ghi: »世 奇 首 座 者、 成 都 人 也。 遍 依 師 席、 晚 造 龍 門。。。 未 幾 有 省、 乃 占 偈 曰： 夢 中 聞 版 響、 覺 後 蝦 蟆 啼。 蝦 蟆 與 版 響、 山 嶽 一 時 齊。 由 是 益 加 參 究、 洞 臻 玄 奧。 – Thủ 718

THAM HẬU 參 後

tọa Thế Kỳ là người xứ Thành Đô, đi tham học khắp các thiền hội, cuối cùng đến Long Môn… Chưa bao lâu sư tỉnh ngộ, liền khẩu chiếm một bài kệ: Trong mơ: nghe tiếng bảng Tỉnh ra: ểnh ương kêu Ểnh ương cùng tiếng bảng Non núi vốn như nhau.

Từ đó, sư càng thêm tham cứu, thấu đến chỗ huyền áo«.

THAM ĐẦU 參 頭

Người đứng đầu các vị tăng hành cước tham thiền. Phần lớn chức vụ này do các vị tăng hơi lớn tuổi đảm nhiệm. Tông Môn Võ Khố ghi: »慈 明、 琅 琊、 大 愚 等 數 人

辭 汾 陽、 相 讓 不 肯 爲 參 頭。 – Một vài người như: Từ Minh, Lang Da, Đại

Ngu từ chối lời mời của Phần Dương, nhường nhau chức vụ Tham đầu«. ― Phó tham: Người phụ tá Tham đầu để hướng dẫn các vị tăng mới đến. ― Vọng tham: Người dự bị để làm Phó tham.

THAM ĐỒ 參 徒

Các thiền tăng. Trung Phong Hòa thượng Hành lục trong Trung Phong quảng lục ghi: »高 峰 書 〔眞 贊〕 付 師 曰： 我 相 不 思 議、 佛 祖 莫 能 視、 獨 許 不 肖 兒、 見 得 半 邊 鼻。 且 俾 參 徒 謁 師 請 益、 眾 由 此 知 歸。 – Bài chân tán trong bức thư của Cao Phong gởi cho sư có nói: ›Không thể tưởng tượng về tướng của ta, Phật và Tổ cũng không nhìn thấy được. Chỉ cho phép một đứa chẳng ra gì, thấy được một nửa bên mũi.‹ Rồi bảo các thiền tăng đến ra mắt sư để thỉnh ích.

Đại chúng nhờ thế được kiến tính«.

THAM ĐỒNG KHẾ 參 同 契

Tụng, 1 thiên gồm hơn 200 chữ, do Thạch Đầu Hy Thiên trứ tác. Trong thiên thi ca này, Thạch Đầu ca ngợi trạng thái ngộ vượt lên tất cả các tính nhị nguyên. Tham Đồng Khế thường được đọc tụng trong các thiền viện của tông Tào Động.

THAM ĐƯỜNG 參 堂

Vào tăng đường ra mắt Thủ tọa, đại chúng để nhập chúng. Vị tăng hành cước chính thức được thiền viện tiếp nạp gọi là Ứng tham đường. Tông Môn Võ Khố ghi: »圓 悟 亟 歸 祖 山、 演 和 尚 喜 曰： 汝 復 來 耶！ 即 日 參 堂、 入 侍 者 寮。 – Viên Ngộ nhanh chóng trở về núi Ngũ Tổ, Hòa thượng Diễn thấy thế rất vui lòng, nói: Ngươi trở lại đấy ư? Ngay hôm ấy, Tổ cho sư vào Tăng đường yết kiến Thủ tọa và đại chúng, rồi sư vào ở trong liêu của thị giả«.

THAM HẠ 參 暇

Còn gọi: Tham giả. Thiền tăng xin phép ra khỏi thiền viện trong khoảng thời gian 15 ngày. Oánh Sơn Thanh Qui, q. hạ (Đại 82, 447 hạ) ghi: »不 請 暇 而 起 單 人、 不 可 免 再 參 暇。 – Người nào không xin phép mà cứ đi bừa thì chẳng được giải quyết tham hạ nữa«.

THAM HẬU 參 後 Còn gọi: Tham thối. Đối lại: Tham tiền.

Thời gian sau lúc tham vấn, niệm tụng buổi chiều. Điều Tọa Thiền trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 5 (Đại 48, 1142 hạ) ghi: »參 後 坐 禪 如 常。 – Sau thời tham vấn buổi chiều, vẫn tọa thiền như bình thường«. Chân Tịch ngữ lục trong Cổ Tôn Túc ngữ 719

THAM HỌC 參 學

lục q. 43 (Vạn Tục 118, 365 thượng) ghi: »今 日 莊 主 設 饡 飯、 俵 施 錢、 參 退 僧 堂 內、 普 請 喫 茶 去。 – Hôm nay Trang chủ thiết đãi cơm, bố thí tiền. Sau thời tham vấn buổi chiều trong tăng đường, xin mời mọi người uống trà«.

THAM HỌC 參 學 1. Gọi đủ: Tham thiền học đạo. Sau khi thiền giả đi thưa hỏi về phong cách, quy củ của các Tông phái trong thiền viện, vị này liền nương theo một vị Minh sư để học tập.

Trong bài thơ Hoàn Trấn Thành tiễn Thượng nhân Giản Tuyền đi du phương có câu: »直 到 無 生 參 學 畢、 逢 人 遮 莫 說 輪 囘。 – Đến được chỗ vô sinh thì việc tham học mới xong, gặp người ngăn trở chớ nói chuyện luân hồi«.

2. Chân thật tham cứu chính pháp do chính Phật, Tổ truyền lại. Trong bài thơ của tăng Phạm Kỳ tiễn Mật Tạng chủ ở Thiên Ninh có câu: 曹 溪 只 是 箇 樵 夫 佛 法 何 曾 解 參 學 »Tào Khê chỉ thị cá tiều phu Phật pháp hà tằng giải tham học«.

»Tào Khê (Huệ Năng) chỉ là gã tiều phu

Đâu từng biết tham học Phật pháp«.

THAM HỌC NHÃN 參 學 眼

Con mắt trí huệ thấu rõ mọi vật, chỉ người tham thiền mới có. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng ghi: 涅 槃 堂 裏 死 功 夫

風 袞 葫 蘆 水 上 浮 恁 麼 點 開 參 學 眼 釋 迦 彌 勒 是 他 奴 »Niết-bàn đường lý tử công phu Phong cổn hồ lô thủy thượng phù Nhẫm ma điểm khai tham học nhãn Thích-ca Di-lặc thị tha nô«.

»Nơi nhà Niết-bàn dụng công phu Trên nước gió đẩy trái bầu trôi Điểm khai thế ấy mở mắt huệ

Thích-ca Di-lặc: kẻ tôi đòi«.

THAM HUYỀN 參 玄

Còn gọi: Tham thiền. Tìm tòi tra cứu huyền nghĩa. Phần Khai thị Duy-na Như trong Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »近 時 參 玄 之 士、 雖 於 逆 順 門 頭 具 得 只 眼、 又 或 被 一 種 虛 名 聲、 閑 學 解 當 頭 瞞 却。 – Gần đây, các kẻ sĩ tham thiền dù có được con mắt trí huệ đối với việc thuận nghịch nhưng vẫn bị tiếng tăm rỗng, học giải suông làm lầm«.

THAM KHẤU 參 扣

Còn gọi: Tham vấn. Ra mắt Thiền sư và thưa hỏi thiền pháp. Tông Môn Võ Khố ghi: »葉 縣 省 和 尚 嚴 冷 枯 淡、 衲 子 敬 畏 之。 浮 山 遠、 天 衣 懷 在 眾 時、 特 往 參 扣。 – Hòa thượng Diệp Huyện Tỉnh nghiêm nghị, lãnh đạm, nên thiền tăng rất kính sợ sư. Phù Sơn Viễn và

Thiên Y Hoài lúc còn ở chúng thường đến tham vấn sư«.

THAM THỈNH 參 請

Còn gọi: Thỉnh ích, Tham thiền biện đạo.

Người học đạo thiền đi đến chỗ của vị Thiền sư kiến tính để thưa hỏi và thọ giáo về đại ý Phật pháp. Phần Khám Biện trong Lâm Tế lục (Đại 47, 504 trung) ghi: »徑 山

有 五 百 衆。 少 人 參 請。 – Kính Sơn có 500 chúng, ít có người tham thỉnh«.

THAM THIỀN 參 禪

1. Chỉ cho việc tọa thiền tu hành dưới sự hướng dẫn của Thiền sư. Tắc 1, Vô Môn 720

THÁM CAN, ẢNH THẢO 探 竿 影 草

Quan (Đại 48, 292 hạ) ghi: »參 禪 須 透 祖 師 關、 妙 悟 要 窮 心 路 絕。 – Tham thiền phải thấu qua cửa ải Tổ sư. Diệu ngộ cần bặt dứt đường tâm ý«. 2. Tham cứu chân lý nương vào sức Thiền định. Tam-muội Vương tam-muội trong Chính Pháp Nhãn Tạng (Đại 82, 243 hạ) ghi: »參 禪 者、 身 心 脫 落 也、 只 管 打 坐 始 得、 不 要 燒 香、 禮 拜、 念 佛、 修 懺、 看 經。 – Tham thiền cốt để thân tâm rỗng rang, chuyên tâm nhất ý ngồi thiền chẳng quản đến việc gì khác mới được. Cũng không cần thắp nhang, lễ bái, niệm Phật, sám hối, xem kinh«.

THAM THIỀN ĐÁO GIA 參 禪 到 家

Tham thiền đến nhà, chỉ cho đã lãnh ngộ thiền pháp, đã nhận rõ tự tâm tự tính. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 禪

要 悟 自 心、 念 佛 亦 要 悟 自 心。 入 門 雖 異、 到 家 是 同。 但 參 禪 到 家 者、 無 淨 土 之 緣、 似 爲 稍 異。 然 心 光 發 明、 已 與 諸 佛 氣 分 交 接、 何 必 淨 土 乎？ – Tham thiền cần ngộ tự tâm, niệm Phật cũng cần ngộ tự tâm, vào cửa tuy khác mà đến nhà thì đồng. Nhưng người tham thiền đến nhà không cầu sinh về cõi Tịnh Độ, tựa như có khác một ít.

Song tâm quang phát sáng đã cùng với cõi nước chư Phật giao tiếp thì cần gì phải sinh về Tịnh Độ?«

THAM TIỀN 參 前

Chỉ khoảng thời gian trước giờ tham thiền tụng niệm buổi chiều, hoặc khoảng thời gian trước lúc phỏng tham. Điều Đạt-ma Kị trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 2 (Đại 48, 117 hạ) ghi: »來 日 半 齋 各 具 威 儀、 散 忌 諷 經、 參 前 鳴 僧 堂 鐘。 – Ngày mai có thiết trai, mỗi người phải đầy đủ oai nghi, buổi giỗ phải tụng kinh, khoảng thời gian trước giờ tham thiền tụng niệm buổi chiều phải đánh chuông ở Tăng đường«.

THAM TỪ TẠ HẠ 參 辭 謝 賀

Lời cảm ơn hoặc chúc mừng của vị Giám viện đối với tăng quan vừa mãn nhiệm hoặc các tăng quan mới nhậm chức. Thiền

Uyển Thanh Quy q. 3 (Vạn Tục 111, 445 hạ): »監 院 一 職、 總 領 院 門 諸 事、 如 官 中 應 副 及 參 辭 謝 賀。 – Một chức Giám viện nhận lãnh chung mọi việc trong viện như: Ứng phó việc quan và đáp lời cảm ơn hoặc chúc mừng«.

THAM VẤN 參 問

Ra mắt Thiền sư và thưa hỏi thiền pháp. Tông Môn Võ Khố ghi: »顒 華 嚴 圓 照 本 禪 師 之 子、 因 喫 攧 有 省。 富 鄭 公 堂 參 問 之。 – Học trò của Thiền sư Viên Chiếu Bản là Hoa Nghiêm Ngung do bị té mà có tỉnh. Phú Trịnh Công thường tham vấn Ngung«. THÁM CAN, ẢNH THẢO 探 竿 影 草 Mồi câu, dề cỏ. Còn gọi: Thám thảo. Cây trúc dò dẫm, bóng cỏ. Bậc Thầy kiến tính dò xét người học bằng cách sử dụng tiếng hét loại này để thử nghiệm trình độ của người học. Đây là 1 trong 4 loại hét. Thám can ảnh thảo, nghĩa đen có 2:

1. Thám can: Cây sào một đầu có cột chùm lông chim rồi nhúng vào nước để dụ bầy cá tụ lại rồi dùng vợt bắt chúng.

Ảnh thảo: Lấy cỏ ngãi bỏ vào ao nước, đợi bầy cá chui vào đó rồi dùng lưới bắt chúng.

2. Thám can: Chỉ cho cây trúc mà kẻ trộm dùng để huơ qua huơ lại ở cửa sổ hoặc trên 721

THÁM ĐẦU 探 頭

đầu tường… để dò xét động tĩnh trong nhà. Ảnh thảo: Chiếc áo tơi của kẻ trộm mặc để ẩn mình. Lâm Tế lục (Đại 47, 504 thượng) ghi: »師 問 僧： 有 時 一 喝 如 金 剛 王 寶 劍。 有 時 一 喝 如 踞 地 金 毛 師 子。 有 時 一 喝 如 探 竿 影 草。 有 時 一 喝 不 作 一 喝 用。 汝 作 麼 生 會？ – Sư hỏi tăng: Có khi một tiếng hét như kiếm báu Kim Cang Vương; có khi một tiếng hét như sư tử lông vàng sắp chụp người, có khi một tiếng hét như cây trúc dò dẫm, bóng cỏ; có khi một tiếng hét chẳng cho là tác dụng của một tiếng hét; các ngươi làm sao lãnh hội?« Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

THÁM ĐẦU 探 頭 Sự khám biện, dò xét của thiền sư. Lâm Tế lục (Đại 47, 496 hạ) ghi: »上 堂。 有 僧

出 禮 拜。 師 便 喝。 僧 云： 老 和 尚 莫 探 頭 好。 – Sư thượng đường, có vị tăng bước ra lễ bái, sư liền hét. Tăng nói:

Lão Hòa thượng chớ có dò xét nhé!«

THÁN ĐẦU 炭 頭

Vị tăng trông coi than củi trong ba tháng lạnh tại thiền viện. Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1233 thượng) ghi:

»預 備 柴 炭、 以 禦 寒 事。 或 化 施 主、 或 出 公 界、須 令 足 用。 – Thán đầu chuẩn bị than củi để chống lạnh, hoặc bảo thí chủ cúng, hoặc xuất của thường trụ, cần sắm cho đủ dùng«.

THANG DỤNG ĐỒNG 湯 用 彤 (1893-1946) Học giả Phật giáo hiện đại, tự Tích Dư, người Hoàng Mai, Hồ Bắc, Trung Quốc.

Năm 1917, ông tốt nghiệp tại Thanh Hoa học đường. Năm sau sang Hoa Kỳ học tập Phạn văn, Pali văn tại Đại học Harvard.

Năm 1922 sau khi về nước, ông lần lượt nhận chức Giáo sư Đại học Đông Nam ở Nam Kinh, Đại học Nam Khai, Đại học Bắc Kinh, Tây Nam Liên Đại. Sau giải phóng (1949), ông làm Hiệu phó trường Đại học Bắc Kinh. Từ tuổi 20, ông đã nghiên cứu Phật giáo sử Trung Quốc, đồng thời nghiên cứu Triết học sử Ấn Độ để đối chiếu vối sự nghiên cứu Phật giáo sử Trung Quốc. Nhờ nắm được tài liệu đặc sắc và phong phú nên ông đã kết hợp được phương pháp nghiên cứu theo truyền thống Trung Quốc với phương pháp nghiên cứu tiên tiến cận đại Tây phương. Tác phẩm chủ yếu: Hán Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc

Triều Phật Giáo Sử, Tùy Đường Phật Giáo Sử Cảo.

THANH ÂM CÁC 清 音 閣

Nằm dưới ngọn Ngưu Tâm, núi Nga My, tỉnh Tứ xuyên, cách chùa Báo Quốc chừng 15km. Đời Đường gòi là »Ngưu Tâm Tự«.

Niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) đời Minh

Thiền sư Quảng Tế sau khi tu sửa lại, đổi tên là »Thanh Âm Các«. Hai dòng Bạch Long Giang và Hắc Long Giang tập họp dưới Thanh Âm Các, chỗ hiệp lưu có một hòn đá hình dáng giống như trái tim bò, gọi là »Ngưu Tâm Thạch«. Cách Ngưu Tâm Thạch không xa có hai chiếc cầu đá có vòm tròn bắc qua hai dòng Hắc, Bạch gọi là »Song Phi Kiều«. Sau khi nước chảy qua cầu va vào Ngưu Tâm Thạch làm nước bắn tung tóe óng ánh như ngọc rất là đẹp mắt. »Song Kiều Thanh Âm« là một trong mười cảnh đẹp của núi Nga My.

THANH BẨM 清 稟 (895-976)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lý, người 722

THANH CHUYẾT 清 拙

Tuyền Châu, Phúc Kiến, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ thiền viện Quang Mục theo chiếu chỉ của Nam Đường Trung Chủ. Sau khi vào nội cung ở Trừng Tâm Đường soạn sách »Chư Phương Ngữ Yếu« sư được Hậu Chủ sắc trụ trì thiền viện Phổ Lợi ở Động Sơn (ở Nghi Phong, Giang

Tây).

THANH BIỆN 清 辯 (?-686)

Thiền tăng thời Bắc thuộc, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 4. Sư họ Đỗ quê ở Cổ Giao (Giao Chỉ) (nay là miền Bắc Việt Nam). Năm 12 tuổi sư theo ngài Pháp Đăng ở chùa Phổ Quang tu học. Khi ngài Pháp Đăng sắp thị tịch, sư hỏi:

― Sau khi Hòa thượng đi, con nương tựa vào đâu?

Pháp Đăng bảo: ― Con chỉ Sùng Nghiệp mà thôi.

Sư mờ mịt không hiểu. Pháp Đăng tịch rồi, sư chuyên trì kinh Kim Cang lấy đó làm sự nghiệp. Một hôm nhờ thiền khách chỉ điểm sư chợt hiểu được lới của ngài Pháp Đăng là khuyên sư tham học nơi Thiền sư Huệ Nghiêm ở chùa Sùng Nghiệp. Sư liền khăn gói đến đấy và trong cơ ngữ khai thị của Huệ Nghiêm, sư bỗng tỉnh ngộ. Sư ở lại đây một thời gian. Sau, sư đến trụ trì chùa Kiến Dương ở làng Hoa Lâm phủ Thiên Đức. Hóa duyên đã mãn, sư thị tịch vào năm Bính Tuất nhằm niên hiệu Thùy Cung thứ 2 đời Đường (686). Theo: Thiền sư

Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THANH CHÂU BÁCH VẤN 青 州

百 問 Sách, 1 quyển. Vào khoảng niên hiệu Tuyên Hòa (1119-1125) đời Tống, Hòa thượng Nhất Biện ở chùa Phổ Chiếu Thanh Châu lúc trụ chùa Đại Vạn Phật, tập họp chư tăng mười phương nêu ra cương tông đặt 100 câu để hỏi đại chúng. Trong chúng có sư Từ Vân Giác Toại của chùa Thập Thân trả lời được tất cả. Sau đó, Lâm Tuyền Tùng Luân ở dưới mỗi câu hỏi đáp có phụ 1 bài tụng và tập thành sách này, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 345. Sách này cùng một thể loại với Thung Dung lục, đều là tập sách bình xướng công án, tuyên bày tông phong Tào Động. Đời sau thường đem sách này cùng với »Thông Huyền Bách Vấn« của Thông Huyền Viên

Thông (Đệ tử của Nhất Biện) hợp thành

»Thông Huyền Thanh Châu Nhị Bách Vấn« và ấn hành để phổ biến.

THANH CHÚNG 清 眾

Tăng chúng. Chương »Thiền Môn Quy Thức« trong CĐTĐL q. 6 ghi: »或 有 假 號 竊 形 混 于 清 眾。 并 別 致 喧 撓 之 事。 即 堂 維 那 檢 舉 抽 下 本 位 掛 塔。 擯 令 出 院 者。 貴 安 清 眾 也。 – Hoặc có kẻ trộm hình giả hiệu trà trộn vào thanh chúng, còn gây ra ồn ào náo loạn, liền bị Duy-na tố giác, không cho tạm trú, đuổi ra khỏi thiền viện quiý ở chỗ thanh chúng được an ổn«.

THANH CHUYÊN THÁP 青 磚 塔

Là tháp Trừng Linh, chùa Lâm Tế, huyện Chính Định, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, do tháp có màu gạch xanh lam nên còn gọi »Thanh Chuyên Tháp«. X. »Lâm Tế Tự Trừng Linh Tháp«.

THANH CHUYẾT 清 拙 Hiệu của Thiền tăng Chính Trừng sống vào đời Nguyên. X. Chính Trừng. THANH CHUYẾT HÒA THƯỢNG THIỀN CƯ TẬP 清 拙 和 尚 禪 居 集 THANH CHUYẾT HÒA THƯỢNG THIỀN CƯ TẬP 清 拙 和 尚 禪 居 集 Gọi tắt: Thiền Cư tập. Sách, 2 quyển, do Thanh Chuyết Chính Trừng soạn vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên, Vĩnh Ki biên.

Thiền Cư là tên cái am tại chùa Kiến Nhân Nhật Bản mà sư Chính Trừng ẩn tu ở đấy.

Sách này lấy phần soạn trước khi sang Nhật làm thiên trước, phần sưu tập sau khi sang Nhật làm thiên sau. Nội dung gồm các thể lẫn lộn: Phật Tổ Tán, Tự Tán, Tiểu Phật sự, Đề bạt, Minh, Ký, Tự, Tự thuyết,

Sớ, Tế văn v.v…

THANH CỦNG 清 珙 (1272-1352)

Thiền tăng đời Nam Tống, họ Ôn, hiệu Thạch Ốc, người xứ Ngu Sơn (Thường Thục, Giang Tô) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Cập Am Tín, đời thứ 23 hệ Nam

Nhạc. Sư kết am tranh ở núi Hà Vụ thuộc Hồ Châu, Chiết Giang. Có kệ sơn cư lưu truyền lại đời, về thơ thì có »Nguyên Thi

Tuyển«.

THANH DỤC 清 昱 (?-975)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở núi Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn.

Ngô Việt Trung Hiến Vương triệu sư vào cung hỏi đạo, cho dựng chùa Phụng Tiên ở Hàng Châu rồi thỉnh sư ở đó. Vua ban hiệu »Viên Thông Diệu Giác Thiền sư«. Có vị tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Lên tiếng chỉ dạy đại chúng.

THANH DỤC 清 欲 (1288-1363)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, tự Liễu Am, hiệu Nam Đường, người xứ Lâm Hải, Thai Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc. Lúc 9 tuổi, sư thọ tang cha.

Đến 16 tuổi sư theo Hổ Nham Tịnh Phục xuất gia, dự thi kinh điển được độ làm tăng. Sư nghe lời khuyên của Tri tạng Tùng Hi Bạch Minh, đến chùa Khai Nguyên ở Tô Châu yết kiến Cổ Lâm Thanh Mậu, nhiều lầm tham vấn, nghi tình tan vỡ, sư liền khế ngộ và nối pháp ngài. Niên hiệu Hoàng Khánh thứ 1 (1312), Thanh Mậu lại ra trụ trì chùa Khai Nguyên, Thanh Dục theo làm thị giả cho Ngài. Sau đó sư trở về Kính Sơn, nhậm chức Thủ tọa trong pháp hội của ngài Hư Cốc Hy Lăng. Khi Thanh Mậu trụ trì chùa Bảo Ninh, sư làm Đệ nhất tọa. Sau khi thầy tịch, sư lui về ẩn ở chùa Khai Phúc. Năm 1333, sư dời đến chùa Bản Giác tại Gia Hưng (nay thuộc Chiết Giang) ở được 10 năm. Người thời ấy tôn sư làm Đông am Đại pháp tràng (ngọn cờ pháp lớn ở miền đông nam), giới trí thức quan lại hỏi đạo nơi sư rất nhiều.

Vua ban hiệu »Từ Vân Phổ Tế Thiền sư« và y Kim lan. Năm 1345, sư ở chùa Linh

Nham tại Ngô Trung. Về già, sư lui về ở ẩn nơi viện Từ Vân. Tác phẩm: Liễu Am Thanh Dục Thiền sư 9 quyển.

THANH ĐÀM 清 談

Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Tào Động, đời thứ 42, nối pháp Thiền sư Đạo Nguyên hiệu Minh Chính, là Trụ trì chùa Bích Động ở làng Đam Khê, phủ An Khánh, tỉnh Ninh Bình, miền Bắc Việt Nam. Sư xuất gia năm 1807, thụ giới cụ túc năm 1810. Sư là đệ tử Thiền sư Đạo Nguyên, lúc bấy giờ ngài đang trụ trì thiền viện Nguyệt Quang, một Tổ đình của phái Chân Nguyên. Một hôm sư hỏi Thiền sư Đạo Nguyên: ― Tâm không phải ở trong thân, cũng 724

THANH KIỂU 清 皎 (906-993)

không phải ở ngoài thân, cũng không phải ở chặng giữa, vậy rốt cuộc tâm ở chỗ nào? Đạo Nguyên cười và xoa đầu sư rồi nói kệ: »Tùy thời ứng dụng Ngộ vật kiến cơ Tính bản như như Hà quan nội ngoại«. »Theo thời ứng dụng

Gặp vật thấy cơ Tính vốn như như Nào ngại trong ngoài«.

Đến năm 1819, sư sáng tác sách Pháp Hoa Đề Cương tại viện Liêm Khê. Năm 1843, sư sáng tác sách Tâm Kinh Trực Giải. Sư cũng thuộc về phái Trúc Lâm. Không biết sư tịch ở đâu và vào lúc nào. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THANH GIẢN 清 簡

Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người xứ

Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Quy Tông Nghĩa Nhu, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Thiên Đồng ở Minh Châu (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang). Do tính tình sư giản dị, trong sạch, nên người đời gọi sư là »Giản Chiết Khách«. Có vị tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp:

Đạt-ma chẳng thể sang Trung Hoa lần nữa.

Về già, sư ở chùa Tuyết Đậu.

THANH HẢI 清 海

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Thiền sư Chiêu Khánh Đạo Khuông làm thầy, học đạo và đắc pháp nơi Ngài. Sư ở viện Thái

Bình tại Sâm Châu (nay thuộc Hồ Nam).

THANH HẰNG 青 恒 (1785-1855)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, tự Cự Siêu, hiệu Tá Am, người xứ Hải Ninh, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Trừng Đào, đời thứ 42 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Vân Lâm. Tác phẩm: Tá Am tập, Thanh Hằng ngữ lục.

THANH HỘ 清 護 (916-970)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người Trường Lạc, Phúc Châu (Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 6 tuổi xuất gia nơi Quốc sư Thần Yến ở Cổ Sơn, ngay dưới lời liền tỏ ngộ. Phong độ thanh thoát cao vút, Nam Đường Hậu Chủ khâm phục đức hạnh sư thỉnh về Kim Lăng (Nam Kinh) trụ trì 2 chùa Báo Ân và Tịnh Đức. Ban hiệu »Sùng

Nhân Đại Sư«, còn có hiệu »Diệu Hạnh Thiền sư«.

THANH KHOÁT 清 豁

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Thuở bé sư thông minh, lễ Cổ Sơn Thần Yến Quốc sư, cạo tóc thụ giới cụ túc. Sư còn tham yết Như

Am chủ ở núi Đại Chương. Sau đó sư tham vấn Thiền sư Thùy Long Đạo Phổ và đắc pháp. Sư ở viện Bảo Phúc, Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến). Lúc tuổi già sắp tịch, sư dặn đệ tử đừng xây tháp, rồi vào núi ngồi thị tịch.

THANH KIỂU 清 皎 (906-993)

Thiền tăng đời Tống, họ Vương, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Sư thờ Thiền sư Bạch Triệu Chí Viên làm thầy, theo học và đắc pháp nơi Ngài. Ban đầu sư ở núi Đại Dương (nay ở phía Bắc Kinh sơn, tỉnh Hồ Bắc) rồi dời đến chùa Huệ Nhật ở An Châu (nay là An Lục, tỉnh Hồ Bắc). Sau đó, sư trụ trì Ngũ Tổ Sơn ở Kỳ Châu (nay là huyện Kỳ Xuân, tỉnh Hồ Bắc). Có vị tăng hỏi: Sư xướng gia khúc ai, nối 725

THANH KÍNH 清 鏡 (1790-1870)

pháp người nào? Sư đáp:

Mé vách Khải Sư mây lành nổi, Trước núi Bảo Thọ chấn pháp lôi.

THANH KÍNH 清 鏡 (1790-1870)

Thiền tăng đời Thanh, họ An, tự Siêu Nhiên, người xứ Đan Dương, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Trừng Lãng ở Thượng Hải, đời thứ 42 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Đảm Vân.

THANH LIỄU 清 了 (1090-1151)

Thiền tăng đời Tống, họ Ung, tự Chân Hiết, người An Xương, Miên Châu, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tổ Chiếu (Pháp Nhất), thuộc tông Tào Động đời thứ 10, trụ Trường Lô, Chân Châu (Nghi Trưng, Giang Tô). Thụy hiệu: Ngộ Không Thiền Sư. Có ngữ lục lưu hành ở đời.

THANH LONG THÁP 清 龍 塔

Còn gọi: Kiết Vân Thiền Tự Tháp. Ở thị trấn Cổ Thanh Long, huyện Thanh Phố, thành phố Thượng Hải, Trung Quốc. Thời kỳ Đường Tống thị trấn này là bến cảng mua bán với bên ngoài, thương nhân tụ tập, có tên gọi »Tiểu Hàng Châu«. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 2 (743) đời Đường xây dựng chùa Báo Đức. Niên hiệu Trường Khánh thứ 2 (822) đổi tên là »Long Phúc Tự«, và xây tháp tại trong chùa. Khoảng niên hiệu Khánh Lịch (1041-1048) đời Tống tháp hư hủy được xây dựng lại. Tháp hình bát giác 7 tầng, thân gạch mái gỗ. Từ Nam Tống trở đi, sông Thanh Long dần dần bị lấp, thị trấn cũng suy vi, chỉ lưu lại đây một ngôi tháp điêu tàn. Khi vua Khang Hy đời Thanh đi Nam tuần, sắc phong chùa Long Phúc là »Kiết Vân Thiền Tự«, một lần nữa thắp lại hương khói.

THANH LƯƠNG 清 涼

Hiệu của Thiền tăng Phương Niệm, sống vào đời Minh. X. Phương Niệm.

THANH LƯƠNG SƠN 清 涼 山

Núi Ngũ Đài. Mặc dù vào mùa hè oi bức, nhưng khí hậu ở Ngũ Đài sơn vẫn mát mẻ, nên núi này còn được gọi là Thanh Lương Sơn. X. Ngũ Đài Sơn.

THANH LƯƠNG TỰ 清 涼 寺

1. Chùa trên núi Trạm Lô huyện Tùng Khê tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc; được xây dựng vào niên hiệu Thần Long thứ 3 (707)

đời Đường, để kỷ niệm Âu Trị Tử, gọi là »Thượng Từ«. Niên hiệu Nguyên Phù thứ 2 (1099) đời Tống chùa được mở rộng thêm, gọi là Trạm Lô Thiền Am. Từ đó về sau trải qua nhiều đời đều có sửa sang. Niên hiệu Tuyên Thống thứ 2 (1910) đời Thanh, chùa được xây dựng đại quy mô, đến năm 1930 thì công trình hoàn tất, đổi tên là »Thanh Lương Tự«. Điện truớc thờ Phật Di-lặc, điện giữa thờ thiền sư Tịnh

Không, sau lưng thiền sư có thờ Bồ Tát Vi Đà.

2. Chùa nằm trên núi Thanh Lương, thành phố Nam Kinh tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, được xây dựng bởi ngài Từ Ôn, đời Ngũ Đại, đầu tiên gọi là Hưng Giáo Tự. Đầu niên hiệu Thăng Nguyên (937-942) triều Nam Đường chùa được đổi tên là »Thạch Thành Thanh Lương Đại Đạo Tràng«, còn gọi »Thanh Lương Báo Ân Thiền Viện«, gọi riêng là »Quảng Huệ Tự«. Ban đầu do ngài Hưu Phục (Ngộ Không) ở, về sau Nam Đường Chủ mời ngài Văn Ích, tổ tông Pháp Nhãn ở chùa này truyền pháp, nên người đời gọi ngài là Thanh Lương Văn Ích. Sau đó các Thiền sư Thái Khâm, 726

THANH MỘ 清 慕

Văn Thúy cũng trụ chùa này. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980) đời Tống, đem Thanh Lương Quảng Huệ Tự ở núi Mạc Phủ dời về chùa này. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 12 (1252), dựng đình Thúy Vi trên núi. Đầu đời Minh, Vua xuống chiếu đổi Thanh Lương Quảng Huệ Tự thành Thanh Lương Tự. Về sau chùa bị thiêu hủy bởi nạn binh lửa, chỉ còn 1 giếng nước được đào từ niên hiệu Bảo Đại thứ 3 (945) triều Nam Đường. Tương truyền chư tăng trong chùa thường uống nước giếng này, dù tuổi già nhưng đầu không bạc nên gọi là »Hoàn dương tỉnh«. Cuối đời Thanh, chùa được xây cất lại cùng dạng kiến trúc nhưng thu nhỏ hơn. Trong thời gian kháng chiến chùa bị hủy hoại, rừng cây chung quanh chùa bị đốn sạch. Sau khi dựng nước, chùa Thanh Lương từng được sửa sang, núi Thanh Lương sau nhiều năm cấm khai thác gỗ, trồng lại rừng đến nay cây cối xanh tươi rợp mát.

THANH LƯƠNG VĂN ÍCH 清 涼 文

益 Thiền tăng Văn Ích sống vào đời Ngũ Đại, về già truyền pháp ở viện Thanh Lương tại Kim Lăng, nhân đó có tên gọi »Thanh

Lương Văn Ích«. X. Văn Ích.

THANH MẬU 清 茂 (1262-1329)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Lâm, tự Cổ Lâm, hiệu Kim Cang Tràng, Lân Cư Tẩu;

thường gọi sư là Mậu Cổ Lâm. Nhờ thư pháp mà nổi tiếng khắp nơi. Năm 12 tuổi sư theo Cô Nham Khải chùa Quốc Thanh núi Thiên Thai xuất gia, qua thi kinh luật mà được thụ giới. Sư rất thích thiền tịch và đi du phương khắp nơi, trước sau tham phỏng Giản Ông Kính núi Tuyết Đậu, Thạch Lâm Củng ở Nam Bình, Giác Am Chân ở Thừa Thiên, lại theo học với Hoành Xuyên Như Củng chùa Năng Nhân, tinh tấn tu tập nên lúc 19 tuổi nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế.

Niên hiệu Đại Đức thứ 2 (1298) sư khai đường thuyết pháp tại Bạch Vân Thiền Tự núi Thiên Bình, Tô Châu. Sau 9 năm dời sang chùa Khai Nguyên. Chẳng bao lâu sư lui vể ở ẩn nơi Tháp viện Thiệu Long núi Hổ Khâu trùng niêm »Bách Tắc Tụng cổ« của Tuyết Đậu Trọng Hiển. Niên hiệu Hoàng Khánh thứ 1 (1312) một lần nữa trụ chùa Khai Nguyên, khi ấy do theo lời mời của Dương Quốc Công, được ban hiệu »Phù Tông Phổ Giác Phật Tính Thiền sư«.

Niên hiệu Diên Hựu thứ 2 (1315) sư dời sang chùa Vĩnh Phúc ở Nhiêu Châu (Ba Dương, Giang Tây). Lại trụ 6 năm chùa Bảo Ninh núi Phụng Đài ở Kiến Khang (Nam Kinh). Tuổi già phụng mạng triều đình, sư mở ra Đại hội Kim Sơn, được vua quan đại phu tôn sùng, kẻ sĩ thứ đến cầu pháp không dưới vài ngàn người. Tính sư cương trực, cơ phong bén nhạy, thủ đoạn cao vút, người học rất kính sợ. Đệ tử nối pháp có Thanh Dục, Lương Du, Phạm Tiên v.v… Tác phẩm: Tục Tông Môn Thống Yếu, Cổ Lâm Thanh Mậu Thiền sư ngữ lục

5 quyển, Cổ Lâm Thanh Mậu Thiền sư Thập Di Kệ Tụng 2 quyển.

THANH MỘ 清 慕 Thiền tăng đời Tống, tham vấn Thiền sư Đạo Hy được ngộ và nối pháp ngài. Sư ở viện Bạch Long tại Thăng Sơn, Phúc Châu. Có một vị tăng hỏi: Thế nào là một cơ mật dụng của Bạch Long? Sư đáp: Mỗi ngày ngươi dùng cái gì?

THANH NGẠC 清 諤

THANH NGẠC 清 諤 Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, Trung Quốc. Sư thờ Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến và đắc pháp, kế vị pháp hội của Ngài. Trong khi làm chủ tùng lâm nhờ sư chỉnh đốn nghiêm túc nên tiếng tăm vang dậy. Hiệu: Tông Hiểu Thiền sư.

THANH NGHIÊM ĐẠI SƯ 清 嚴 大

師 Thụy hiệu của Thiền tăng Toàn Khoát, sống vào đời Ngũ Đại. X. Toàn Khoát.

THANH NGUYÊN 清 原

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Tào Động, đời thứ 41. Sư hiệu Minh Nam, là người viết bài tựa cho sách Pháp Hoa Đề Cương của Thanh Đàm Minh Chính.

Hai vị có lẽ có cùng một bản sư. Sau đây là bài kệ của sư tán dương sách Pháp Hoa Đề

Cương:

»Bích Thanh đàm xuất diệu liên hương Hoa mục chi tiêu tổng pháp cương Minh Chính nhất thừa khai tố quảng Đạo trung tâm yếu thị hoằng dương Quần phương hội ngộ viên tâm tịnh Chúng đẳng đế quan nhập lý trường Thanh tịnh liên hoa quang pháp giới Tỳ-lô tính hải diễn chân thường«.

»Hồ xanh trong biếc nảy sen thơm Kinh mục nêu bày nghĩa đại cương Minh Chính nhất thừa đà quảng bá Đạo trung tâm yếu lại hoằng dương.

Quần phương tỏ ngộ tâm viên tịnh Đại chúng đồng tham lý vĩnh trường Thanh tịnh sen kia ngời pháp giới Tự tính Tỳ-lô khéo xiển dương«. Bài tựa sách Pháp Hoa Đề Cương được viết vào tháng 8 âm lịch năm 1820. Theo:

Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THANH NGUYÊN HÀNH TƯ 青 原

行 思 Thiền tăng Hành Tư sống vào đời Đường, trụ chùa Tĩnh Cư núi Thanh Nguyên hoằng dương thiền pháp mở ra một hệ phái Thiền, được gọi là Thanh Nguyên Hành Tư. X. Hành Tư.

THANH NGUYÊN SƠN 清 原 山

Núi ở thành phố Cát An, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, nằm cách trung tâm thành phố 15km về hướng đông nam. Từ xưa đến nay núi vẫn tốt đẹp mãi, được làm thắng cảnh du lịch. Các danh nhân như: Nhan Chân Khanh, Tô Đông Pha, Văn Thiên

Tường đã từng đến núi này ngoạn cảnh.

Thiền sư Hành Tư, Tổ hệ phái Thanh Nguyên (nối pháp Lục Tổ Huệ Năng) đến đây xây dựng chùa Tĩnh Cư, hoằng dương đạo pháp thiền đốn ngộ phương Nam. Các cổ tích trong núi còn có Tổ quan núi Thanh Nguyên, tháp Thất Tổ, tháp Phi Lai, cầu

Đãi Nhật, Điếu đài thạch, đình Ngũ Tiếu. THANH NGUYÊN SƠN CHÍ LƯỢC 清 原 山 志 略 Chí, 13 quyển, do Tiếu Phong Đại Nhiên biên vào đời Thanh. Thi Nhuận Chương biên tập bổ sung, và được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 8 (1669) đời Thanh. Quyển 1 ghi chép về sơn thủy, đạo tràng.

Quyển 2 là tăng truyện, quyển 3 về thư viện, quyển 4-11: gồm các bài minh, thuyết, thư, ký v.v… quyển 12, 13 là tạp ghi. Quyển thủ có phàm lệ gồm 7 tiết do Thi Nhuận Chương soạn, giải thích về đại ý của mỗi quyển, trình bày và phát huy ý nghĩa của việc biên tập thật đặc sắc, giống như 7 tiểu phẩm về triết lý. Các thơ văn, bi minh, du ký của các vị thiền sư nhiều đời 728 THANH THANH THÚY TRÚC TẬN THỊ CHÂN NHƯ, UẤT UẤT HOÀNG HOA VÔ PHI BÁT NHÃ 青 青 翠 竹 盡 是 眞 如、 郁 郁 黃 花 無 非 般 若 trụ núi Thanh Nguyên và các cư sĩ văn nhân mặc khách đều được thu thập vào.

THANH NHẤT TẨU 清 一 叟 (1300-

1360)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Lưu, người xứ Tân An (Tuy Ninh, Giang Tô) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Kính Sơn Hạnh Đoan, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc. Trụ trì

Nam Hoa thiền tự.

THANH NHƯỢNG 清 讓

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Ba Tiêu Huệ Thanh thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư ở núi Hưng Dương tại Dĩnh Châu (nay là Kinh Sơn, tỉnh Hồ Bắc).

THANH NỮ LY HỒN 倩 女 離 魂

Cô Thanh lìa hồn. Công án này được thấy trong Vô Môn Quan như sau: »五 祖 問 僧

云、 倩 女 離 魂、 那 箇 是 眞 底。 – Ngũ Tổ (Pháp Diễn) hỏi tăng: Cô Thanh lìa hồn, cái gì là con người thật?« Cô Thanh lìa hồn vốn là một truyền thuyết đời Đường, kể rằng khoảng niên hiệu Thiên Thọ có một thiếu nữ là nàng Thanh thương nhớ một chàng tên Vương Trụ. Vì bị cha nàng ngản cản cuộc tình duyên này nên nàng sầu não mang bệnh, hồn lìa khỏi xác, cùng với Vương Trụ âm thầm kết nghĩa vợ chồng. (Theo truyện »Nhân Trụ« trong Thái Bình Quảng Ký q. 358)

Công án này gợi ý người học đạo cần biết rõ cái »ngã« trong sắc thân này là không thật, phải nhận ra cái »ngã« xưa nay, cũng chính là chân ngã.

THANH PHÁP THIỀN SƯ 清 法 禪

師 Hiệu của Thiền tăng Khế Phù sống vào đời

Ngũ Đại. X. Khế Phù.

THANH PHÚC 清 福 (1850-1915)

Thiền tăng đời Thanh, họ Nghiêm, người xứ Bồng An, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thể Hải, đời thứ 46 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Bảo Quang ở Tân Đô.

Có ngữ lục truyền lại đời.

THANH SỞ 清 濋

Thiền tăng cuối đời Nguyên đầu đời Minh, tự Lan Giang, người Thiên Thai (Chiết Giang) Trung Quốc. Cuối đời Nguyên sư thuyết pháp ở Ngô Trung, đạo tục ngưỡng mộ pháp hội thường rất đông. Vào đầu niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) sư vâng lệnh trụ chùa Thiên Giới ở Nam Kinh, vâng sắc chỉ vào cung tấu đối hợp ý vua.

Tuổi già trụ trì chùa Đông Thiền ở Vô Tích (Giang Tô). Tác phẩm: Vọng Vân tập, Tỳ

Lô Chính Ấn và có ngữ lục lưu hành trên đời.

THANH SƠN THIỀN VIỆN 清 山 禪

院 Ở Thanh Sơn, Hồng Kông, Trung Quốc.

Vào thời Đường Tống đã có chùa này, khi đó gọi là »Bôi Độ Tự« nguyên để kỷ niệm Thiền sư Bôi Độ mà sáng lập. Phía sau chính điện bên phải có Thạch Phật Nham gọi là »Bôi Độ Động«, trước động có tượng Bôi Độ điêu khắc bằng đá.

THANH THANH THÚY TRÚC TẬN THỊ CHÂN NHƯ, UẤT UẤT HOÀNG HOA VÔ PHI BÁT NHÃ 729 THANH THANH THÚY TRÚC TẬN THỊ CHÂN NHƯ, UẤT UẤT HOÀNG HOA VÔ PHI BÁT NHÃ 青 青 翠 竹 盡 是 眞 如、 郁 郁 黃 花 無