Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

方 普 覺 寺

Ở sườn nam núi Thọ An, thuộc Bắc bộ Tây Sơn, khu Hải Điện, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Chùa được xây dựng vào khoảng niên hiệu Trinh Quán (627-649)

đời Đường, ban đầu gọi là »Đâu Suất Tự«.

Niên hiệu Diên Hựu thứ 7 (1320) đời

Nguyên mở rộng xây dựng, sử dụng lao động hơn vạn người, hao mất 500 vạn lượng bạc, niên hiệu Chí Thuận thứ 2 (1331) hoàn thành, đổi tên là »Chiêu Hiếu Tự‹, »Hồng Khánh Tự«. Khoảng niên hiệu Tuyên Đức, Chính Thống (1426-1449) đời Minh xây cất lại nữa, đổi tên là »Thọ An Sơn Thiền Lâm«, cùng ban tặng một bộ »Đại tạng kinh« đặt ở điện Chư Phật. Niên hiệu Thành Hóa thứ 18 (1482) nơi cao ráo phía trước chùa xây một tòa Như Lai Bảo Tháp, khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628- 1643) đổi tên là »Vĩnh An Tự«. Niên hiệu Ung Chính thứ 12 (1734) đời Thanh trùng tu, ban tên »Thập Phương Phổ Giác Tự«.

Bởi trong chùa có tượng Phật nằm bằng đồng rất lớn đời Nguyên cho nên tục gọi là »Ngọa Phật Tự«. Chùa quay lưng về hướng bắc mặt nhìn về hướng nam, do ba cụm sân sướng ngang hàng họp thành.

Trong chùa kiến trúc chủ yếu có Thiên vương điện, Tam thế Phật điện, Ngọa Phật điện. Trong Ngọa Phật điện có tượng Phật nằm bằng đồng được tạo vào niên hiệu Chí Trị thứ 1 (1321) đời Nguyên, dùng 50 vạn cân đồng, dài hơn 5m, tay phải áp má, tay trái duỗi thẳng, mặt sau là 12 tượng Phật nặn bằng đất đứng xung quanh, biểu thị cảnh tượng Thích-ca Mâu Ni niết bàn dưới cây sa-la dặn dò hậu sự đối với đệ tử, tạo dáng hồn hậu chất phác và trong sáng, thể hiện sự thành tựu cao độ của nghệ thuật điêu khắc và kỷ thuật đúc tượng đời Nguyên. Sau Ngọa Phật điện có Tàng kinh lâu 5 gian. Đông viện có Trai đường, Đại thiền đường, Tế nguyệt hiên, Thanh lương quán, Tổ đường. Tây viện là Hành cung.

Trong chùa có đầm ao lang đình, tùng xanh trúc biếc, cây xưa đá lạ, ngoằn ngoèo thú vị, có đầy đủ phong vị đình viên.

THẬP PHƯƠNG THẾ GIỚI THỊ TOÀN THÂN 十 方 世 界 是 全 身 Pháp thân của người triệt để giác ngộ đầy khắp cả mười phương thế giới, cùng với mười phương thế giới kết thành một khối, nên nói: »Thập phương thế giới thị toàn thân«. Đây là cảnh giới thiền ngộ. Minh

Giác ngữ lục q. 1 ghi:

»所以長沙和尚道。。。 百 尺 竿 頭 須 進 步。 十 方 世 界 是 全 身。Sở dĩ Trường Sa Hòa thượng đạo: Bách xích can đầu tu tiến bộ… thập phương thế giới thị toàn thân. – Thế nên Hòa thượng Trường

Sa nói: Đầu sào trăm trượng cần phải tiến bước…. mười phương thế giới là toàn thân.«

THẬP VẠN BÁT THIÊN 十 萬 八 千

Mười muôn tám ngàn (108.000). Ý chỉ xa lìa thiền pháp mười muôn tám ngàn dặm, cũng chính là căn bản không hợp với thiền 746

THẤT THÁP TỰ 七 塔 寺

pháp. Vô Môn Quan ghi: »且 道、 是 說 法 不 說 法。 開 口 即 失、 1 , 閉 口 又 喪。 不 開 不 閉、 十 萬 八 千。 – Thử hỏi là có thuyết pháp hay không có thuyết pháp? Mở miệng liền mất, ngậm miệng cũng chẳng còn, chẳng mở chẳng ngậm, mười muôn tám ngàn!«

THẤT CẤP PHÙ ĐỒ THÁP 七 級 浮

圖 塔 Là tháp 7 tầng chùa Cực Lạc, thành phố Cáp Nhĩ Tân, tỉnh Hắc Long Giang, Trung Quốc, nên còn gọi »Thất cấp phù đồ tháp«.

X. »Cực Lạc Tự Tháp«.

THẤT HOA BÁT LIỆT 七 花 八 裂

Còn gọi: Thất điên bát đảo, thất chi bát tiết, thất linh bát lạc, thất ao bát đột.

1. Lúng ta lúng túng. Phần Bình xướng, tắc 9, Triệu Châu Tứ Môn trong Bích Nham lục q. 1 (Đại 48, 149 hạ) ghi: »纔 問 著。

卻 是 極 則 相 似。 纔 拶 著。 七 花 八 裂。 – Vừa hỏi đến, tợ như rất cao minh;

một khi bị bức bách thì lúng ta lúng túng«.

2. Tan nát. Tắc 14, Bích Nham lục (Đại 48, 154 hạ) ghi: »無 孔 鐵 鎚。 七 花 八 裂。 老 鼠 咬 生 薑。 – Chùy sắt không lỗ đập cho tan nát con chuột gặm gừng sống«.

3. Đại triệt đại ngộ. Niệm Phật Tông Thừa của Thiền sư Triệt Ngộ ghi:

一 句 彌 陀、 五 宗 公 案 八 裂 七 花、 不 勞 判 段 »Nhất cú Di-đà, Ngũ tông công án Bát liệt thất hoa. bất lao phán đoán«.

»Một câu Di-đà, công án năm tông

Đại triệt đại ngộ, chẳng nhọc phán đoán«.

THẤT SƯ 七 師

Đời Đường, thiền tăng Mễ Hòa thượng còn được gọi là Thất sư. X. Mễ Hòa thượng. THẤT THÁP TỰ 七 塔 寺 Ở phố Bách Trượng, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, bởi trước chùa có xây 7 tòa bảo tháp mà có tên, là một trong bốn đại tùng lâm ở Chiết Đông. Chùa được xây vào niên hiệu Đại Trung thứ 12 (858) đời Đường, đương thời do Quan tể Phần Ninh là Nhậm Cảnh Cầu bỏ nhà làm chùa, gọi là »Đông Tân Thiền Viện«, thỉnh Thiền sư Tâm Cảnh chùa Thiên Đồng trụ trì. Niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 1 (1008) đời Tống lại đổi tên là »Sùng Thọ Tự«. Vào đời Tống vùng Ninh Ba trên biển buôn bán phát đạt, Phật giáo thịnh hành, chùa nhờ gần thành nên hương khói ngày càng thịnh. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 20 (1387) đời Minh, bởi trên biển không yên ổn, Dương Hòa mới đem tăng chúng chùa Phổ-đà và tượng Phật Quán Âm đến chùa này, thờ tượng Quán

Âm nơi Đại hùng bảo điện, và đổi tên chùa là »Bổ Đà Tự« cũng gọi »Tiểu Phổ-đà«, »Nam Hải Phổ-đà«. Niên hiệu Khang Hy thứ 21 (1682) đời Thanh, ở trước chùa xây 7 tòa bảo tháp bèn đặt tên là »Thất Tháp Tự«. Niên hiệu Quang Tự thứ 16 (1890) do Từ Viễn Trường Chí trụ trì, sửa sang chùa chiền, thiền tăng tụ hội. Năm thứ 20 (1894)

ban tấm biển »Thất Tháp Báo Ân Tự«.

Năm Dân Quốc trở đi, truyền giới giảng kinh, kiến thiết Tàng kinh lâu, lập Phật học viện, đại chấn tông phong Lâm Tế. Tự viện hiện giữ gìn hoàn hảo, có Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Đại thánh điện, Ngọc Phật điện, Phương trượng viện. Trong chùa còn có tháp Thiền sư Tâm Cảnh xây vào niên hiệu Hàm Thông thứ 14 (873) đời Đường, hai chiếc chuông đồng đời Tống, 500 họa tượng La hán đời 747

THẤT THÔNG BÁT ĐẠT 七 通 八 達

Thanh.

THẤT THÔNG BÁT ĐẠT 七 通 八 達 Mô tả cách ngộ triệt để rõ ràng, Vận dụng thông suốt không chướng ngại. Tiết Lặc Đàm Thiện Thanh Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »子 入 處 眞 實、 得 坐 披 衣、 向 後 自 看、 自 然 七 通 八 達 去。 – Con vào chỗ chân thật, được ngồi mặc áo.

Từ đây về sau hãy tự giữ gìn, tự nhiên ngộ triệt để rõ ràng vận dụng thông suốt không chướng ngại.«

THẤT TRUNG BÁCH VẤN 室 中 百

問

X. Thùy ngữ bách tắc.

THẤT XUẤT BÁT MỘT 七 出 八 沒

Mô tả cách ngộ triệt để, vận dụng không bị chướng ngại. Pháp Diễn Ngữ Lục q.

thượng ghi: »到 龍 門 上 堂 云。 有 舌 胡 利。 無 口 非 啞。 七 出 八 沒。 風 流 儒 雅。 便 下 座。 – Sư đến chùa Long Môn thượng đường nói: Bộ có lưỡi mới hoạt bát sao? Không lưỡi đâu phải câm.

Khi triệt ngộ vận dụng không chướng ngại thật là phong lưu nho nhã. Rồi xuống toà.«

THẤT XUYÊN BÁT HUYỆT 七 穿 八

穴 Còn gọi: Thất huyệt bát xuyên, Thất tung bát hoành, Thất xuất bát một, Thất thông bát đạt. Đại triệt đại ngộ. Tắc 6, Bích Nham lục (Tục 117,135 thượng) ghi: »七 穿 八 穴。 向 什 麼 處 去。 放 過 一 著。 – Đại triệt đại ngộ còn muốn gì đây?

Hãy tha cho một phen.«

THẬT 實

Đối lại: Quyền. Nhà Phật thường gọi chân lý vĩnh hằng bất biến là »Thật«. Bích

Nham lục q. 1 ghi: »這 一 喝。 也 有 權。 也 有 實。 也 有 照。 也 有 用。 – Một tiếng hét này cũng có quyền, cũng có thật, cũng có chiếu, cũng có dụng«. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi:

»即 同 一 佛 教、 而 大 小 不 同； 即 同 一 大 乘、 而 權 實 不 同。 蓋 機 既 萬 殊、 故 教 非 一 端。 – Tuy cùng là giáo pháp của Phật mà Đại, Tiểu chẳng đồng;

dù cùng là Đại thừa mà quyền thật chẳng đồng. Bởi vì căn cơ đã có muôn loại sai khác cho nên giáo pháp không phải một thứ«.

THẬT ÂM 實 蔭 (1718-1791)

Thiền tăng đời Thanh, họ Chung, tự Phật Duệ, người xứ Hán Dương, Hồ Bắc, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Minh Trung, đời thứ 40 hệ Nam Nhạc. Trụ trì các chùa Càn

Phong, Nam Bình, Thánh Nhân. Tác phẩm:

Phật Duệ tập.

THẬT TẾ LÝ ĐỊA 實 際 理 地

Chỉ cảnh giới thiền ngộ chân thật không hai, thanh tịnh vô nhiễm. Bài tựa của Như Tịnh ngữ lục ghi: »夫 佛 祖 道、 實 際 理 地、 本 離 言 語 相。 然 佛 事 門 中、 爲 物 垂 慈、 則 雖 非 有 爲、 又 非 無 語。 – Luận về đạo của Phật Tổ thì thật tế lý địa vốn lìa tướng ngôn ngữ, nhưng trong cửa Phật sự thì rủ lòng từ đến mọi vật, mặc dù chẳng phải là hữu vi mà không phải là không nói«.

THẬT TÍNH 實 性

Bản tính, chân tính cùng với các từ »Pháp tính«, »Chân Như« đồng nghĩa, chỉ cho 748

THÂU TÂM 偸 心

tính chất chân thật của sự vật. Tào Khê Đại sư Biệt truyện ghi: »蘊 之 與 界、 凡 夫 見 二、 智 者 了 達、 其 性 無 二、 無 二 之 性、 即 是 實 性。 明 與 無 明、 凡 夫 見 二、 智 者 了 達、 其 性 無 二、 無 二 之 性、 即 是 實 性。 實 性 無二。 – Uẩn cùng với giới, phàm phu thấy là hai, người trí thấu rõ tính nó không hai, tính không hai ấy tức là thật tính. Minh cùng với vô minh, phàm phu thấy là hai, người trí thấu rõ tính nó không hai, tính không hai ấy tức là thật tính. Thật tính thì không hai«.

THẬT TRÍ 實 智 (900-972)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lý, tự Thanh Duệ, người Khúc Giang, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ

Nam Hán La Hán tự.

THẬT TƯỚNG 實 相

Tướng trạng chân thật xưa nay của sự vật, cũng là chân lý tuyệt đối chân thật không hai, vĩnh hằng bất biến. Từ này cùng với các từ Pháp tính, Chân Như có cùng một ý nghĩa:

Nếu nói về nghĩa thể tính vạn pháp thì gọi là Pháp tính. Nếu nói về nghĩa chân thật thường trụ thì gọi là Chân như. Ngoài ra, thật tướng còn có những tên gọi khác: Nhất thật, Nhất như, Nhất tướng, Vô tướng, Pháp thân, Pháp chứng, Pháp vị, Niết-bàn, Vô vi, Chân đế, Chân tính, Chân không, Thật tính, Thật đế. Đạo Phật cho rằng khi nào không còn những chấp trước của nhận thức thế tục thì thật tướng mới hiển lộ. Mật Am ngữ lục ghi: »施 主 請 上 堂。 師 據 座 顧 視 左 右。 驀 拈 拄 杖 云： 今 佛 放 光 明。 助 發 實 相 義。 – Thí chủ thỉnh sư thượng đường. Sư dựa tòa nhìn quanh quất, chợt giơ gậy lên, nói:

Hiện giờ Phật phóng ánh sáng giúp phát huy nghĩa thật tướng«.

THẬT TƯỚNG VÔ TƯỚNG 實 相

無 相 Ý nói tướng trạng chân thật và tướng trạng không cụ thể của sự vật. Đây là ý chỉ Thiền tông trừ sạch mọi chấp trước trần tục, vọng tâm phân biệt. Chương Thích-ca mâu-ni

Phật trong CĐTĐL q. 1 ghi: »說 法 住 世 四 十 九 年。 後 告 弟 子 摩 訶 迦 葉。 吾 以 清 淨 法 眼 涅 槃 妙 心 實 相 無 相 微 妙 正 法 將 付 於 汝。 汝 當 護 持。 并 敕 阿 難 副 貳 傳 化 無 令 斷 絕。 – Phật thuyết pháp 49 năm, sau đó bảo Tổ Ma-ha ca-diếp rằng: Ta đem thanh tịnh pháp nhãn, Niết-bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, vi diệu chính pháp để giao phó cho ông. Ông nên giữ gìn, và bảo A-nan làm người phụ tá thứ hai để truyền hóa, không cho dứt mất«.

THÂU TÂM 偸 心 Tâm trộm cắp; trong Thiền lâm chỉ tâm hướng ngoại phân biệt. Hư Đường lục q. 3

(Đại 47, 1011 thượng) ghi: »僧 云： 學 人 今 夜 借 大 眾 威 光、 別 置 一 問 得 麼？ 答 云： 偷 心 鬼 子 得 人 憎。 – Tăng nói: Học nhân đêm nay nhờ oai lực của đại chúng xin hỏi một câu được chăng? Đáp: Thằng quỷ có tâm trộm bị người ghét«.

Ngoài ra đối với tâm hướng ngoại tìm cầu không dừng thì gọi là Thâu tâm vị chỉ, Thâu tâm du vị chỉ. 749

THẤU LY VI 透 離 微

THẤU LY VI 透 離 微 Thoát khỏi hai phần đối lập ly (thể) và vi (dụng), cũng chính là kết hợp thể và dụng làm một. Như Tịnh Ngữ lục q. hạ ghi: »喚 作 拄 杖 則 觸、 不 喚 作 拄 杖 則 背、 不 得 有 語、 不 得 無 語。。。 未 曾 親 近、 早 隔 大 千、 向 上 全 提、 轉 無 交 涉。 向 者 裏、 莫 有 脫 窠 臼、 透 離 微 底 麼？ 出 來 與 拄 杖 子 證 據。 – Gọi là cây gậy thì phạm, chẳng gọi là cây gậy thì trái, không được nói, không được nín… chưa từng gần gũi sớm cách đại thiên; việc hướng thượng được lập bày nhằm hiển thị giáo pháp một cách triệt để càng không dính dáng. Ở đây đừng nói đến khuôn mẫu, thoát khỏi hai phần đối lập thể và dụng chưa? Hãy bước ra cùng cây gậy chứng cứ.«

THẤU QUAN 透 關

Vượt qua cửa ải thiền ngộ. Như Tịnh Ngữ lục q. hạ ghi: »只 今 眾 中、 莫 有 句 外 透 關 底 麼？ 出 來 點 眼、 慶 快 平 生。 – Như nay trong chúng, không có ai ngoài lời nói vượt qua cửa ải thiền ngộ sao? Hãy bước ra làm cho mọi người thấu rõ được thiền pháp giáo ngoại biệt truyền để thư thái cả đời.«

THẤU QUAN NHÃN 透 關 眼

Tầm nhìn xuyên thấu cửa ải thiền cơ, chỉ pháp nhã. Thị Tâm Nguyên Tụ Duy-na trong DTNL q. 3 ghi: »夫 欲 識 達 心 源、 別 無 奇 术、 惟 於 念 慮 洶 涌 之 際、 用 截 流 機、 當 頭 坐 斷、 向 事 物 蔽 交 之 時、 具 透 關 眼、 徹 底 照 破、 倐 爾 洞 見 心 源、 如 口 唇 邊 摸 得 鼻 孔、 自 然 千 穩 百 當、 不 待 問 人 矣。 – Luận đến việc muốn thấu rõ nguồn tâm, đặc biệt không có thuật gì lạ, chỉ là ở chỗ niệm lự nổi lên, dùng ngay cơ dụng chặt đứt, ngay nơi đó quét sạch nó đi; nhằm khi sự vật che lấp liền có tầm nhìn xuyên thấu cửa ải thiền cơ chiếu phá triệt để, chợt thấy suốt nguồn tâm, giống như sờ thấy lỗ mũi bên cạnh môi miệng tự nhiên ổn đáng trăm bề, chẳng đợi hỏi người nào khác.«

THẤU TAM QUAN 透 三 關

Vượt qua ba cảnh giới tham thiền từ thấp lên cao. 1. Quá sơ quan = Thấu Tổ sư quan. Hành giả dứt sạch phàm tình, thấy rõ các pháp hư vọng không thật và tỏ ngộ tâm tính bản nguyên của mình. Pháp Diễn ngữ lục q.

thượng ghi: 上 堂 云： 幸 然 無 一 事。

行 腳 要 參 禪。 卻 被 禪 相 惱。 不 透 祖 師 關。 如 何 是 祖 師 關。 把 火 入 牛 欄。 »Sư thượng đường nói:

May mà không một vật Hành cước cốt tham thiền Lại bị thiền trêu tức Chẳng lọt Tổ sư quan Thế nào là Tổ sư quan? Đem lửa vào chuồng bò«.

2. Phá trùng quan: Sau khi kiến tính lại dụng công tu trì thì chẳng những không bị »Có« làm chướng ngại, mà cũng không chấp trước nơi »Không«. Tham Thiền Phổ Thuyết ghi: »大 參 即 重 疑 也。 有 重 疑 功 夫 必 將 破 重 關。 – Đại tham tức là trùng nghi (ngộ rồi nghi lại). Có công phu trùng nghi chắc chắn sẽ phá trùng quan«.

3. Thấu lao quan: Sau cùng lại dụng công tu luyện, liền có thể đạt đến cảnh giới »Tịch chiếu không hai« »Có không vô ngại«, dù ngũ dục hiện tiền cũng vận dụng tự như mà không mất bản tính. Kệ khai 750

THÊ HÀ TỰ 栖 霞 寺

ngộ của Thiền sư Hà Sơn Thủ Tuần ghi: 終 日 看 天 不 舉 頭、 桃 花 欄 漫 始 抬

眸 饒 君 更 有 遮 天 網、 透 得 牢 關 即 便

休 »Chung nhật khán thiên bất cử đầu Đào hoa lạn mạn thỉ đài mâu Nhiêu quân cánh hữu già thiên võng, Thấu đắc lao quan tức tiện hưu«.

»Suốt ngày trông trời chẳng ngẩng đầu, Nhìn đào rực rỡ mới ngước cao Dù anh có lưới che trời lại Thấu được lao quan mới nghỉ ngơi«.

THẤU THOÁT 透 脫

1. Siêu thoát. Uyển Lăng lục ghi: »秖 是

不 起 諸 見、 無 一 法 可 得、 不 被 法 障、 透 脫 三 界 凡 聖 境 域、 始 得 名 爲 出 世 佛。 – Chính vì chẳng khởi các kiến chấp, không một pháp khả đắc chẳng bị pháp làm chướng ngại, siêu thoát cảnh giới phàm thánh trong ba cõi nên mới được gọi là xuất thế Phật«.

2. Thông suốt. Tiết Kính Sơn Liễu Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »參 玄 之 士、 觸 境 遇 緣。 不 能 直 下 透 脫 者、 蓋 爲 業 識 深 重、 情 妄 膠 固、 六 門 未 息、 一 處 不 通。 – Kẻ sĩ tham cứu tâm, khi chạm cảnh gặp duyên, chẳng thể thông suốt ngay được, bởi vì nghiệp thức sâu nặng, tình vọng kết chặt, sáu căn chưa chịu dừng đụng đâu kẹt đấy«.

THẤU TỔ SƯ QUAN 透 祖 師 關

Vượt qua cửa ải thiền cơ của Tổ sư, chỉ cho việc khế hợp, lãnh ngộ thiền pháp của Tổ sư. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi:

»上 堂 云。 幸 然 無 一 事。 行 腳 要 參 禪。 卻 被 禪 相 惱。 不 透 祖 師 關。 如 何 是 祖 師 關。 把 火 入 牛 欄。 – Sư thượng đường nói: May mắn không một vật, hành cước cốt tham thiền. Lại bị thiền tướng gạt, không vượt cửa Tổ sư. Thế nào là cửa Tổ sư? Đem lửa vào chuồng bò.« THÊ HÀ TỰ 栖 霞 寺 Nằm trên sườn phía tây Trung Phong, núi Thê Hà, đông bắc thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Vĩnh Minh thứ 1 (483) đời Nam Tề, ẩn sĩ Minh Tăng Thiệu sửa nhà làm Thê Hà tinh xá. Đường Cao Tổ Lý Uyên đổi tên chùa là »Công Đức Tự«, còn xây cất thêm lâm cung phạm vũ 49 sở, diện mạo chùa thay đổi lớn, nổi tiếng nam bắc, cùng với Thiên

Thai Quốc Thanh Tự, Trường Thanh Linh Nham Tự, Đương Dương Ngọc Tuyền Tự được gọi là »Thiên hạ tứ đại tùng lâm«, »Thiên hạ tứ tuyệt«. Đời Nam Đường Cao

Việt cất Xá-lợi thạch tháp, đổi tên là »Diệu Nhân Tự«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980) đời Tống đổi tên là »Phổ Vân Tự«. Niên hiệu Cảnh Đức thứ 4 (1007) đổi tên là »Thê Hà Thiền Tự«. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 8 (1093) đổi tên là »Nham Nhân Sùng Báo Thiền Viện«, sau còn gọi »Hổ Huyệt Tự«. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 25 (1392) đời Minh sắc thư »Thê Hà Tự«. Niên hiệu Hàm Phong thứ 5 (1855) đời Thanh chùa bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Quang Tự thứ 34 (1908) về sau, những vị tăng trụ trì Tông Ngưỡng, Nhã Thuấn nối nhau tu sửa dần dần khôi phục như cũ. Trong chùa hiện còn Sơn môn, Thiên vương điện, Tỳ Lô điện, Tàng kinh lâu, Nhiếp thúy lâu, ngoài ra còn có Đại Phật các, Thiên Phật nham, Xá-lợi tháp, thạch tháp đời Ngũ Đại và bia đá đời Đường, có giá trị lịch sử và nghệ thuật rất cao.

THÊ HÀ TỰ XÁ LỢI THÁP 栖 霞 寺 舍 利 塔

THÊ HÀ TỰ XÁ LỢI THÁP 栖 霞 寺

舍 利 塔

Nằm trong khuôn viên Thê Hà Thiền Tự, núi Thê Hà, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, được xây vào niên hiệu Nhân Thọ thứ 1 (601) đời Tùy, sau đó bị hủy. Thời Nam Đường, Cao Việt, Lâm Nhân xây dựng lại, xây bằng đá, 5 tầng, hình bát giác, cao 15m. Phần dưới tháp là một tòa Tu-di điêu khắc tinh mỹ, trên khắc hoa sen nở xòe ba lớp nâng đỡ thân tháp.

Tầng thứ nhất của tháp khá cao, từ đây trở lên bày 5 tầng mái kín, là tháp xây trau chuốt bằng đá theo kiểu mái kín, mái vươn ra rất xa, vẫn còn gìn giữ đặc điểm kiểu lâu các. Khắp thân tháp bố trí dày đặc điêu sức tinh mỹ, có thể gọi là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc to lớn. Nền tòa khắc các loại cá cua ếch, phần thắt lưng trên tòa Tu- di là tranh truyện Phật »Thích-ca Bát Tướng«, trên thân tháp là Kim Cang lực sĩ, tiểu Phật, những điêu sức này đều sinh động tinh tế đẹp đẽ.

THÊ HIỀN SƠN 棲 賢 山

X. Tam Giác Sơn.

THÊ HIỀN THIỀN VIỆN THẠCH THÁP 棲 賢 禪 院 石 塔 Tháp nằm trên núi Tam Giác cách trung tâm huyện Kim Đường tỉnh Tứ Xuyên Trung Quốc 3km về phía bắc. Theo tấm bia đời Minh »Thê Hiền Sơn Đạo Tràng Thiền Viện Thạch Tháp Ký«, niên hiệu Hồng Vũ thứ 31 (1398) đời Minh, vua Thục Vương cho xây 168 ngôi tháp nhỏ ở phía sau Thiền viện Thê Hiền, họp thành một đại thạch tháp, gọi là »Vô Lượng Bảo Tháp«. Mỗi tháp có khắc 500 tượng Phật, tổng cộng 84.000 tượng Phật. Trong tháp chứa kinh Pháp Hoa, trước tháp có ba gian nhà đá, chung quanh có tường đá bao bọc. Công trình to lớn, tinh xảo tuyệt luân, trải qua 5 năm mới hoàn thành. Đến cuối đời Minh tháp này được trùng tu lại, hiện nay vẫn còn bệ tháp, nhà đá và số ít tượng

Phật, bia đá.

THÊ THIỀN TỰ 棲 禪 寺

X. Thảo Đường Tự.

THẾ BẢO 世 寶

Vật báu của thế gian. Tổ 27, Bát-nhã Đa-la trong CĐTĐL q. 2 ghi: »尊 者 欲 試 其 所 得。 乃 以 所 施 珠 問 三 王 子 曰。 此 珠 圓 明 有 能 及 此 否。。。 第 三 子 菩 提 多 羅 曰。 此 是 世 寶 未 足 爲 上。 於 諸 寶 中法 寶 爲 上。 – Tôn giả muốn thử sở đắc của họ liền đem viên ngọc vừa được vua tặng ra, hỏi ba vị vương tử rằng: Viên ngọc này sáng lắm, có vật gì sánh bằng nó không?… Vị vương tử thứ ba là Bồ-đề Đa-la thưa: Đây là vật báu của thế gian, chưa đủ làm tột. Trong các thứ quý báu, chỉ có pháp bảo là tột.«

THẾ ĐẾ 世 諦

Nhà Phật gọi chân lý của thế gian là Thế đế. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »若 以 世 諦 觀 之。 曹 山 合 喫 二 十 棒。 若 以 祖 道 觀 之。 白 雲 合 喫 二 十 棒。 – Nếu dùng chân lý thế gian để xem xét nó, Tào Sơn nên ăn hai mươi gậy. Nếu dùng thiền pháp của Tổ sư để xem xét nó, Bạch Vân tôi nên ăn hai mươi gậy.«

THẾ ĐẾ PHÁP 世 諦 法

Phương pháp, nguyên tắc, lý lẽ của thế tục.

Phạm Kỳ ngữ lục q. 2 ghi: »以 世 諦 法 接 人 去、 落 在 世 諦 法 中。 以 祖 佛 機 752

THẾ THÀNH 世 誠 (1260-1332)

接 人 去、 落 在 祖 佛 機 中。 – Dùng thế đế pháp để tiếp dẫn người sẽ rơi vào trong thế đế pháp; dùng cơ Tổ Phật để tiếp dẫn ngưới sẽ rơi vào trong cơ Tổ Phật.«

THẾ NGHIỆP 世 業

1. Nghề nghiệp sinh sống trong cuộc đời. Tiết Long Đàm Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 諱 崇 信、 未 詳 姓 氏。 在 俗 之 時、 世 業 作 餅 師。 – Sư húy là Sùng Tín, chưa rõ họ là gì. Lúc còn ở thế tục là thợ làm bánh.« 2. Nhà cửa ruộng vườn của ông cha để lại.

Tiết Thạch Đầu Hòa thượng trong TĐT q.

4 ghi: »Thời Lục Tổ chính dương chân giáo, sư thế nghiệp lân tiếp Tân Châu, toại vãng lễ cẩn. – Lúc Lục Tổ xiển dương giáo nghĩa Thiền, thế nghiệp của sư kề cận Tân

Châu, liền đi đến lễ bái.«

THẾ NGU 世 愚 (1301-1370)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Dư, tự Kiệt Phong, người Tây An (Cù Châu, Chiết Giang) Trung Quốc. Xuất gia thuở nhỏ, sư lớn lên theo Cổ Nhai, Thạch Môn Học học đạo. Lại tham kiến nhiều bậc tôn túc Bố Nạp, Đoạn Nhai, Trung Phong nhưng không khế hợp, bèn ẩn cư trong núi Nam Bình khổ tham công án »không phải tâm, không phải Phật, không phải vật«, ba năm không ra khỏi cửa, một đêm nghe vị tăng bên cạnh tụng »Chứng Đạo Ca«, sư có tỉnh, yết kiến Thiền sư Chỉ Nham Thành được ấn chứng rồi nối pháp. Niên hiệu Chí Thuận thứ 2 (1331) sư trở về trụ núi Ô Thạch, Tây An suốt 16 năm không ra khỏi núi. Xây dựng chùa Phúc Huệ, tụ họp đồ chúng khai pháp, danh tiếng ngày càng lẫy lừng. Sau sư dời sang chùa Hưng Long, Thạch Khê, Quảng Đức (An Huy) thiền lữ tụ hội hơn 3 ngàn người. Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 3 (1370) sư phụng chiếu đến dự pháp hội Tưởng Sơn, không bao lâu viên tịch. Tác phẩm: Nhị Hội ngữ lục.

THẾ PHÁP 世 法

Bao gồm các lý lẽ, nguyên tắc, phương pháp của muôn sự muôn vật ở thế gian. Tiết Tư Thọ Ni Diệu Tổng Thiền sư trong

NĐHN q. 20 ghi: »日 日 是 好 日、 佛 法 世 法 盡 周 畢。 不 須 特 地 覓 幽 玄、 祇 管 鉢 盂 兩 度 濕。 – Mỗi ngày đều là ngày tốt, Phật pháp thế pháp thảy vẹn toàn. Chẳng cần riêng kiếm lý u huyền, Cứ ướt bát cho ngày hai cữ.« THẾ THÀNH 世 誠 (1260-1332)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Lưu, hiệu Tuyệt Học, người đời gọi là »Tuyệt Học Thế Thành Thiền sư«, người xứ Cát Thủy

(nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc.

Năm 17 sư tuổi đi buôn đến núi Tam Tuyền, Đại Trị tại Hưng quốc (nay thuộc

Giang Tây), chợt gặp dị tăng là Vô Tướng.

Vô Tướng khuyên sư nên học Phật, Thế Thành liền bỏ việc buôn bán để tu thiền định, cạo tóc xuất gia. Sư tham học với các vị thiền sư trong đất Ngô như: Mông Sơn Đức Dị, Cập Am Tông Tín, Tỉ Nhai Giới Công rồi đến Tương Nam yết kiến Thiết Ngưu Trì Định, khối nghi tan vỡ và khai ngộ, được nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế. Lăng Cảnh Nhân ở Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây) thỉnh sư trụ trì am Linh Thứu Phong Cung để hoằng hóa thiền pháp; người học vân tập gồm các sư từ Tây Vực, Cao Ly, Việt Nam, Nhật Bản. Công Khanh sĩ thứ đều ngưỡng mộ, nhà nhà đều họa tượng sư để thờ. Mỗi khi sư cắt móng tay hoặc rụng 753

THẾ VINH 世 榮

một chiếc răng nào, mọi người tranh nhau lượm để phụng thờ.

THẾ VINH 世 榮 Vinh hoa của thế tục. Tiết Hoài Nhượng, đời thứ 1 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »國 之 法 器、 不 染 世 榮。 – Pháp khí của quốc gia, không nhiễm vinh hoa của thế tục.«

THẾ XUẤT THẾ 世 出 世

Thế tục và siêu thoát thế tục, thân dù ở trong thế tục mà siêu thoát thế tục. Thị Chân Ẩn Chu cư sĩ trong MANL ghi: »終

日 在 聲 色 中 出 沒。 聲 色 不 能 染 污。 世 出 世 間。 如 蓮 花 不 著 水。 豈 不 慶 快 平 生。 – Suốt ngày qua lại ở trong thanh sắc mà thanh sắc chẳng thể nhiễm ô. Thân dù ở trong thế tục mà siêu thoát thế tục, như hoa sen chẳng dính nước, đâu chẳng thư thái cả đời sao!«

THỂ HẢI 體 海 (1834-1889)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lý, tự Duy Thanh, người xứ Hiếu Cảm, Hồ Bắc, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Như Giám Đạt Trừng, đời thứ 45 hệ Nam Nhạc. Niên hiệu Quang Tự thứ 7 (1881) sư sáng lập chùa Viên Chiếu ở Hán Dương để hoằng pháp.

THỂ LỘ CHÂN THƯỜNG 體 露 眞

常 Vật thể hoàn toàn hiển bày tướng trạng chân thật, vĩnh hằng, là điều mà nhà Phật gọi là Chơn Như. Đây là cảnh giới của người ngộ thiền. Tiết Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »靈 光 獨 耀、 迥 脫 根 塵。 體 露 眞 常、 不 拘 文 字。 心 性 無 染、 本 自 圓 成。 但 離 妄 緣、 即 如 如 佛。 – Linh quang sáng tỏ, thoát hẳn căn trần, thể lộ chơn thường, chẳng mắc văn tự. Tâm tính không nhiễm, vốn tự viên thành, chỉ lìa vọng duyên, tức như như Phật.«

THỂ LỘ KIM PHONG 體 露 金 風

Thân bày gió thu, dụ cho sự tự tại của người tu sau khi kiến tính. Tắc 27, Bích

Nham lục (Đại 48, 167 trung) ghi: »僧 問 雲 門： 樹 凋 葉 落 時 如 何？ 雲 門 云： 體 露 金 風。 – Tăng hỏi Vân Môn:

Khi lá rụng cây trơ trụi thì thế nào? Vân Môn đáp: Thân bày gió thu«.

THỂ NHU 體 柔

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thê Hiền Trừng Thực, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ núi Tây Dư ở An Cát (nay thuộc Chiết Giang). Một hôm, sư thượng đường, lặng lẽ một hồi rồi nói: Hãy đợi tuyết tan rồi, tự nhiên Xuân sẽ đến.

THI CA (THIỀN TÔNG) 詩 歌

Hình thức sáng tác văn học, nghệ thuật cao quý thể hiện được tâm trạng khai ngộ của thiền tăng qua ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu. Nói đến thi ca Thiền tông, trước tiên phải bàn đến KỆ. Đây là một thể thơ trong kinh Phật (Ấn Độ), thông thường do 4 câu hợp thành, có cách luật nhất định. Thiền sư làm thơ, hình thức đa dạng, rất khó phân loại, có khi là kệ, có khi là thi ca. Thí dụ như:

Tín Tâm Minh của Tam tổ Tăng Xán.

Bài kệ: »Bồ đề bản vô thọ« của Tổ Huệ Năng.

Chứng Đạo Ca của Vĩnh Gia Huyền Giác. Bài thơ »Qua suối« của Động Sơn

THỈ ĐẢM TỬ 屎 擔 子

Lương Giới.

Căn cứ vào cách biên tập của các tác phẩm thi ca, có thể chia chúng ra làm 2 loại: 1. Biệt tập, như: »Hàn Sơn Tử Thi tập«, »Thuyền Tử Hòa thượng Bạt Trạo Ca«, »Thiền Nguyệt tập«, »Nghĩ Hàn Sơn Thi«, »Thiền Nhạc Phủ«.

2. Hợp tập như: »Thiền Môn Chư Tổ Sư Kệ Tụng«, »Giang Hồ Phong Nguyệt tập«, »Thiền tông Tạp Độc Hải«…

Phần tụng cổ chuyên tập cũng có thể được xem là thi ca chuyên tập. Trong khá nhiều ngữ lục biệt tập của thiền sư có một vài quyển chuyên thu thập về thi ca. Như quyển 5 của »Hư Đường Hòa thượng ngữ lục« chuyên gom góp các bài Tụng cổ thi, quyển 7 chuyên thu thập về kệ tụng. Trong tác phẩm Đăng lục cũng có một số trang ghi chép về thi ca của các thiền sư, như quyển 29, 30 của »Cảnh Đức Truyền Đăng lục« lấy thi ca làm chính. Ngoài ra còn một số thơ thiền trong các Thi văn tập của những văn nhân học sĩ ưa thích thiền học.

THI KHIÊU BẤT THƯỢNG, TẮNG

CHƯNG BẤT THỤC 匙 挑 不 上、 甑 蒸 不 熟 Muỗng múc chẳng được, nồi hấp chẳng chín. Thiền cơ nhân duyên khó có thể lãnh ngộ, không dễ ứng phó. Thi khiêu bất thượng: ý nói mềm nhũn. Tắng chưng bất thục: ý nói còn sống, còn cứng. Vô Môn Quan ghi: »這 老 子 造 作 妖 怪、 令 千 百 代 兒 孫 被 葛 藤 纏 倒、 未 得 頭 出。 似 這 般 奇 特 話 靶、 匙 挑 不 上、 甑 蒸 不 熟。 有 多 少 錯 認 底。 – Cái lão này (chỉ Thích-ca Mâu-ni) tác yêu tác quái khiến cho con cháu trăm ngàn đời bị lời nói rối rắm trói buộc, chưa ra khỏi được. Hình như công án loại này là thiền cơ nhân duyên khó có thể lãnh ngộ, không dễ ứng phó, có bao nhiêu người nhận định sai lầm?«.

THI THIẾT 施 設

1. Biện pháp của thiền sư chọn lấy để tiếp dẫn người học. Lâm Tế ngữ lục ghi: »即 今

識 取 聽 法 底 人。 無 形 無 相 無 根 無 本 無 住 處。 活 撥 撥 地。 應 是 萬 種 施 設。 用 處 秖 是 無 處。 – Ngày nay nhận thức người đang nghe pháp đây, vốn là vô hình vô tướng, vô căn vô bản, không trụ xứ, mà hoạt bát rõ ràng. Cần có muôn thứ biện pháp, chỗ dùng chỉ là không chỗ.« 2. Chọn lấy biện pháp tiếp dẫn người học.

Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »僧 問。 德 山 不 答 話。 千 古 把 斷 要 津。 白 雲 今 夜 小 參。 未 審 如 何 施 設。 – Tăng hỏi: Đức Sơn không trả lời, ngàn đời vững chỗ quan trọng. Tối nay Bạch Vân tiểu tham, chưa biết lực chọn biện pháp tiếp dẫn người học ra sao?«

THÍ LỢI 施 利

Của cải do người đời quyên tặng cho tự viện, cho tăng sĩ. Tông Môn Võ Khố ghi: »長 蘆 福 長 老。 道 眼 不 明。 常 將 所 得 施 利。 – Trưởng lão Phúc ở Trường

Lô, đạo nhãn chẳng sáng. Thường mang của cải quyên tặng.«

THÍ TAM THỐN 施 三 寸

Ý nói phát biểu ý kiến, giảng giải. Tham thốn: Lưỡi. Tiết Phúc Tiên Chiêu Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 13 ghi: »纔 施

三 寸、 盡 落 途 中。 – Vừa mới giảng giải đã rơi vào đường.« THỈ ĐẢM TỬ 屎 擔 子 Kẻ gánh phẩn, chỉ thân thể con người. Lâm 755

THỊ 是 (K. NG)

Tế ngữ lục ghi: »大 德。 爾 檐 鉢 囊 屎 檐 子。 傍 家 走 求 佛 求 法。 即 今 與 麼 馳 求 底。 爾 還 識 渠 麼。 – Đại đức, ngươi gánh túi bát là kẻ gánh phẩn chạy sang nhà hàng xóm cầu Phật cầu Pháp, ngày nay tìm cầu như thế, ngươi có biết y chăng?

THỊ 是 (k. ng)

1. Đặt trước đại từ nhân xưng, không có ý nghĩa thực cũng không có tác dụng phán đoán. Tiết Đức Sơn Duyên Mật Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »古 鏡 闊 一 丈、

屋 梁 長 三 尺。 是 汝 缽 盂 鐼 子 闊 多 少？ – Gương xưa rộng một trượng, đòn dông dài ba thước, cái bát của ông rộng bao nhiêu?« 2. Đặt trước đại từ nhân xưng làm tăng thêm ngữ khí hỏi vặn. Tiết Đông Tự Như Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »公

見 鳥 雀 於 佛 頭 上 放 糞、 乃 問： 鳥 雀 還 有 佛 性 也 無？ 師 曰： 有。 公 曰： 爲 甚 麼 向 佛 頭 上 放 糞？ 師 曰： 是 伊 爲 甚 麼 不 向 鷂 子 頭 上 放？ – Công (chỉ cho Tướng quốc Thôi Quần) thấy con chim sẻ ỉa trúng ngay đầu tượng Phật, liền hỏi: Chim sẻ có Phật tính hay là không? Sư đáp: Có. Công nói: Vì sao nó lại ỉa trên đầu tượng Phật? Sư bảo:

Vì sao nó lại không ỉa trên đầu con chim Diêu?« 3. Đặt trước đại từ nhân xưng, làm tăng ngữ khí khuyên răn. Tiết Tuyết Phong Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »師 示 眾 曰： 南 山 有 鼈 鼻 蛇、 是 爾 諸 人 好 看 取。 – Sư dạy chúng rằng: Nam Sơn có con rắn lớn, các ông cần phải chú ý!«

THỊ CÁ HÁN 是 箇 漢

Còn gọi: Thị cá nhân, Thị cá trượng phu hán. Ý nói là một kẻ trượng phu chân chính, là một người tham thiền chân chính.

Là lời nói quen thuộc của nhà thiền. Vô

Môn Quan ghi: »共 成 四 十 八 則。 通 曰 無 門 關。 若 是 箇 漢、 不 顧 危 亡、 單 刀 直 入。 八 臂 那 吒、 攔 他 不 住。 – Cả thảy thành bốn mươi tám tắc, gọi chung là »Vô Môn Quan«. Nếu là người tham thiền chân chính, chẳng màng đến nguy vong, một dao vào thẳng, dù cho Na-tra tám tay cản cũng không nổi.« Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong

NĐHN q. 19 ghi: »一 日、 明 （指 慈 明 和 尚） 上 堂、 師 出 問： 幽 鳥 語 喃 喃、 辭 雲 入 亂 峰 時 如 何？ 明 曰： 我 行 荒 草 裡、 汝 又 入 深 村。 師 曰： 官 不 容 針、 更 借 一 問。 明 便 喝。 師 曰： 好 喝。 明 又 喝、 師 亦 喝。 明 連 喝 兩 喝、 師 禮 拜。 明 曰： 此 事 是 箇 人 方 能 擔 荷。 – Một hôm, Minh (chỉ Hòa thượng Từ Minh)

thượng đường. Sư bước ra nói: Khi chim rừng kêu rì rầm, mây từ vào núi loạn thì sao? Từ Minh đáp: ta đi trong cỏ hoang, còn ngươi vào xóm vắng. Sư thưa: Việc công phải hết sức chặt chẽ, lại mượn một câu hỏi. Từ Minh liền hét. Sư thưa: Hét hay quá! Minh lại hét. Sư cũng hét. Minh hét luôn hai tiếng. Sư lễ bái. Từ Minh nói:

Việc này phải là người tham thiền chân chính mới có khả năng ứng cơ ngộ nhập.«

THỊ CHÚNG 示 眾

Còn gọi: Thùy ngữ. Thiền sư chỉ dạy yếu chỉ Thiền cho môn đệ và đại chúng trong thiền viện. Phẩm Định Huệ trong Đàn Kinh (Đại 48, 352 hạ) ghi: »師 示 眾 云： 善 知 識、 我 此 法 門 以 定 慧 爲 本。 – Sư dạy chúng: Thiện tri thức, pháp môn của ta lấy định huệ làm gốc«.

THỊ TỊCH 示 寂

Trong các kinh lục, từ ngữ Thị chúng được Kinh Pháp Bảo Đàn sử dụng sớm nhất.

THỊ DIỆT 示 滅

(Tăng nhân) mất, chết. Tông Môn Võ Khố ghi: »諸 方 尊 宿 示 滅。 全 身 火 浴 得 舍 利 極 多。 – Bậc tôn túc các nơi thị diệt, hỏa thiêu toàn thân được xá-lợi rất nhiều.«

THỊ ĐỒ 示 徒

Chỉ dạy (đạo pháp) cho các học tăng.

Chương Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư rong CĐTĐL q. 12 ghi: »時 中 將 何 示 徒？ – Trong lúc ấy đem cái gì chỉ dạy cho các học tăng.«

THỊ HIỆN 示 現

Phật, Bồ Tát tùy theo cơ duyên cứu giúp chúng sinh mà hóa hiện các thứ thân hình vào trong cuộc đời. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng: »至 人 垂 化 無 生 死、 示 現 閻 浮 有 去 來、 剎 剎 塵 塵 成 正 覺、 黃 金 寶 殿 玉 樓 臺。 – Bậc chí nhân giáo hóa không còn sinh tử, thị hiện có đến có đi ở cõi Diêm-phù, thành Chính giác trong rất nhiều thế giới có lầu vàng, điện ngọc.«

THỊ MỘT 是 沒

Cái gì. Đại từ nghi vấn. Thần Hội ngữ lục ghi: »問 曰： 此 似 是 沒 物？ 答： 不 似 箇 物。 – Hỏi rằng: Cái này giống cái gì? Đáp: Không giống vật gì cả.

THỊ PHI GIAO KẾT XỨ 是 非 交 結

處 Chỗ thị phi rối rắm phức tạp. Tắc 41, Bích Nham lục (Đại 48, 178 hạ) ghi: »垂 示 云： 是 非 交 結 處、 聖 亦 不 能 知； 逆 順 縱 橫 時、 佛 亦 不 能 辨。 爲 絕 世 超 倫 之 士、 顯 逸 群 大 士 之 能。 – Lời dẫn: Chỗ thị phi rối rắm, phức tạp đến nỗi Thánh cũng không thể biết; có khi dùng phương pháp nghịch thuận dọc ngang để xử lý thì Phật cũng không thể biện. Đây là bậc tu hành vượt hẳn thế gian hiện bày khả năng siêu quần của Bồ Tát«.

THỊ TẮC 是 則

Tuy vậy, cho dù như thế. Quan hệ từ. Minh

Giác ngữ lục q. 1 ghi: »是 則 二 俱 作 家。 要 且 只 解 收 虎 尾。 不 能 據 虎 頭。 – Cho dù cả hai đều là bậc tác gia, cũng cần phải biết nắm đuôi cọp, chẳng thể cưỡi đầu cọp.«

THỊ TẬT 示 疾

Bị nhuốm bệnh nặng sắp chết, lâm bệnh.

Chương La Hán Quế Sâm trong CĐTĐL q.

21 ghi: »。。。 （桂 琛 禪 師） 示 疾 數 日 安 坐 告 終。 – (Thiền sư Quế Sâm)

lâm bệnh ít hôm, ngồi yên mà qua đời.« Chương Nam Tuyền Phổ Nguyện trong CĐTĐL q. 8 ghi: »師 乃 示 疾。。。 告 門 人 曰。 星 翳 燈 幻 亦 久 矣。 勿 謂 吾 有 去 來 也。 言 訖 而 謝。 – Sư lâm bệnh…, trối lại với môn đồ rằng: Ta như huyễn ảnh của đèn, sao, kể cũng đã khá lâu rồi, các ngươi đừng cho là ta có sinh ra và mất đi nhé. Nói xong rồi qua đời.« THỊ TỊCH 示 寂 Còn gọi: Thị tịch diệt. (Tăng nhân) chết, mất. Tông Môn Võ Khố ghi: »師 因 湛 堂 和 尚 示 寂。 請 覺 範 狀 其 行 實。 – Sư nhân Hòa thượng Trạm Đường thị tịch, mời ngài Giác Phạm kể về sự nghiệp của Trạm Đường.« 757

THỊ TU 是 須

THỊ TU 是 須 Cần phải. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi:

»若 欲 化 愚 人、 是 須 有 方 便、 勿 令

彼 有 疑、 即 是 菩 提 現。 – Nếu muốn giáo hóa người, cần phải có phương tiện, chớ khiến người nghi ngờ, tức là tính giác hiện.«

THỊ VẬT 是 物

Cái gì? Đại từ nghi vấn. Thần Hội ngữ lục ghi: »問： 是 物 是 生 滅 法？ 答： 三 世 是 生 滅 法。 – Hỏi: Cái gì là pháp sinh diệt? Đáp: Ba đời là pháp sinh diệt.«

THÍCH-CA ĐA BẢO NHƯ LAI PHẬT THÁP 釋 迦 多 寶 如 來 佛 塔 Ở phía trước chùa Ngũ Tổ, cách trung tâm huyện Hoàng Mai, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 12km về phía đông. Căn cứ vào bài minh ghi trên thân tháp, tháp xây vào niên hiệu Tuyên Hòa thứ 3 (1121) đời Tống.

Tháp xây bằng nham thạch sa lạp, 5 tầng, hình bát giác. Phía dưới là tòa Tu-di thắt lưng cánh sen, thắt lưng hình bát giác đều có một tượng khắc Lực sĩ nâng đỡ tháp, tạo dáng phong cách vững vàng khỏe mạnh, vô cùng sinh động. Trên tòa Tu-di là thân tháp kiểu cái trống đứng, mặt nam thân tháp có tạc Phật khám, trong khám thờ tượng Phật ngồi. Bên phải khám khắc 8 chữ »Thích-ca Đa Bảo Như Lai Phật Tháp«, bên trái khắc tên họ những người quyên góp xây tháp. Trên Phật khám là mái tháp kiểu hoa núi lá chuối, mái tháp mỗi tầng đều là hình thức phỏng theo kiến trúc gỗ, nhưng đồng thời kèm theo cảm giác phong phú của kiến trúc nặng nề của đá. Tầng trên cùng là bảo cái cánh sen, trên bảo cái có chiếc bát úp và bảo châu đỉnh sát, tháp thể tuấn tú vững vàng, điêu khắc điển nhã lung linh.

THÍCH CHÚNG 釋 眾

Tăng chúng. Chương Sư Tử Tỷ-kheo, Tổ thứ 24 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »王 果 怒

曰： 吾 素 歸 心 三 寶。 何 乃 搆 害 十 至 于 斯。 即 命 破 毀 伽 藍 祛 除 釋 眾。 – Quả nhiên Vua tức giận, nói: Lâu nay ta sùng kính Tam bảo, mà sao mưu hại ta đến thế này? Vua liền ra lệnh phá huỷ chùa chiền, loại trừ tăng chúng«.

THÍCH CƯỚC 刺 脚

Bước chân đi. Tiết Thạch Sương Khánh

Chư Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »問 僧： 近 離 甚 處？ 曰： 審 道。 師 於 面 前 畫 一 畫 曰： 汝 刺 腳 與 麼 來、 還 審 得 這 箇 麼？ – Sư hỏi tăng: Ngươi vừa rời chỗ nào? Đáp: Biết rõ đường đi. Sư vẽ ngay trước mặt ông tăng một đường, hỏi: Ngươi bước chân đi như thế, có biết được cái này chăng?«

THÍCH ĐẦU 刺 頭

Chui đầu vào. Tiết Chư Phương Quảng Ngữ trong GTPĐL q. 25 ghi: »若 未 得 箇

端 的 悟 入 處、 只 是 向 人 口 角 頭 尋 言 逐 句、 刺 頭 入 經 論 裏 求 玄 覓 妙、 猶 如 入 海 算 沙、 捫 空 追 響、 只 益 疲 勞、 終 無 了 日。 – Nếu chưa được chỉ rõ chỗ ngộ nhập, chỉ là chạy theo lời nói của người khác, chui đầu vào trong kinh luận để tìm huyền diệu, giống như vào biển đếm cát, gõ vào hư không tìm tiếng vang, chỉ càng nhọc nhằn, rốt cuộc không có ngày xong«.

THÍCH ĐẦU NHẬP GIAO BỒN 刺 頭 入 膠 盆 Còn gọi: Thích não nhập giao bồn. Đâm 758

THIÊN 偏

đầu vào bồn keo. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho việc chấp ngôn ngữ văn tự là cứu cánh Phật pháp mà không thoát ra được. Tiết Pháp Xương Ỷ Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »你 又 剌 頭 入 膠 盆 作 甚 麼？ – Còn ngươi đâm đầu vào bồn keo để làm gì?« Tiết Viên Thông Đạo Mân Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »切 莫 刺 腦 入 膠 盆。 – Cần nhất là chớ có đưa đầu vào bồn keo«.

THÍCH LAI 適 來

Vừa rồi, ban nãy. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »又 問 第 三 人。 適 來 兩 箇 敗 闕

了 也。 爾 堪 作 箇 什 麼。 僧 擬 議。 師 便 喝。 – Lại hỏi người thứ ba: Hai người vừa rồi bị thua rồi, còn ngươi kham làm gì nữa? Tăng do dự, sư liền hét.«

THÍCH THẢNG PHÂN MINH 倜 儻

分 明 Thật là rõ ràng. Tiết Tư Thọ Ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »不 動 步 游 彌 勒 樓 閣、 不 返 聞 入 觀 音 普 門。 情 與 無 情、 性 相 平 等。 不 是 神 通 妙 用、 亦 非 法 爾 如 然。 於 此 倜 儻 分 明、 皇 恩 佛 恩、 一 時 報 足。 – Không cất bước mà vẫn đến lầu gác của ngài Di-lặc, không phản văn mà vẫn vào phổ môn của ngài Quán Âm. Tình cùng với vô tình, tính tướng bình đẳng.

Không phải là thần thông diệu dụng, cũng không phải là pháp nhĩ như nhiên. Nếu thấy được chỗ này thật là rõ ràng thì ân

Phật ân vua đồng thời báo đáp«.

THÍCH THỊ 釋 氏

Chỉ cho đạo Phật, Phật pháp, Phật môn.

Tông Môn Võ Khố ghi: »任 觀 察、 內 貴 中 賢 士、 御 庙 極 眷 之。 任 傾 心 釋 氏、 遍 參 知 識。 – Quan Quán sát họ Nhậm là bậc hiền sĩ trong hàng quý phái rất được vua sủng ái. Họ Nhậm dốc lòng nghiên cứu đạo Phật, tham vấn các bậc thiện tri thức ở các nơi«.

THÍCH THỊ GIÁO 釋 氏 教

Chỉ cho Phật giáo. Bài tựa Lục Tổ Đàn

Kinh của Lang Giản ghi: »六 祖 於 釋 氏 教、 可 謂 要 乎 至 哉。 – Địa vị của

Lục Tổ đối với Phật giáo có thể nói hết sức quan trọng«.

THÍCH THÍCH BẤT HƯU 刺 刺 不

休 Hình dung miệng nói rất nhiều, huyên thiên không dừng. Bác Sơn Hòa thượng truyện trong NLQL q. 35 ghi: »途 次 論 君 臣 五 位 之 旨、 和 尚 語 刺 刺 不 休、 夀 昌 皆 然 之。 – Đang trên đường, hai người luận về ý chỉ của Ngũ vị quân thần,

Hòa thượng nói huyên thiên không dừng, Thọ Xương đều cho là đúng«.

THIÊN 偏

Rất, đặc biệt. Tiết Minh Châu Bố Đại Hòa thượng trong NĐHN q. 2 ghi:

是 非 憎 愛 世 偏 多 子 細 思 量 柰 我 何 寬 卻 肚 腸 須 忍 辱 豁 開 心 地 任 從 他 »Thị phi tắng ái thế thiên đa Tử tế tư lương nại ngã hà?

Khoan khước đổ trường tu nhẫn nhục Khoát khai tâm địa nhậm tùng tha« »Phải trái ghét yêu đời rất nhiều Xét suy kỹ lưỡng phải làm sao? Mở rộng lòng ra cần nhẫn nhục Tâm hồn cởi mở mặc người ta«.

THIÊN CHÂN PHẬT 天 眞 佛

THIÊN CHÂN PHẬT 天 眞 佛 Chỉ cho bản tính tự nhiên vốn sẵn có, không phải do sức người tạo nên. Lục Tổ Lạc Đạo Ca ghi:

兔 角 杖、 龜 毛 拂 若 欲 覓 時 又 無 物

不 拂 世 間 地 塵 埃 盡 拂 本 來 天 眞 佛 »Thố giác trượng, quy mao phất Nhược dục mích thời hựu vô vật Bất phất thế gian địa trần ai Tận phất bản lai thiên chân Phật«. »Gậy sừng thỏ, chổi lông rùa Bằng lúc muốn tìm không một vật Chẳng phủi thế gian cát bụi mù Phủi sạch bản lai thiên chân Phật«.

THIÊN CHÍNH NGŨ VỊ 偏 正 五 位

Trình bày hệ thống htiền pháp của tông Tào Động (được khai sáng bởi Lương Giới và Bản Tịch), cũng là phương pháp đặc biệt của tông này dùng để tiếp dẫn người học. X. Ngũ vị quân thần. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »曹 洞 宗 就 語 接 人、 隨 機 應 物、 示 以 偏 正 五 位、 功 勛 五 位、 五 臣 五 位、 王 子 五 位、 辨 明 體 用、 掃 蕩 情 塵、 使 其 物 我 雙 忘、 人 法 俱 愍 而 已。 – Tông Tào Động tùy theo lời nói mà tiếp người, tùy căn cơ mà ứng vật, chỉ dạy bằng Thiên chính ngũ vị, công huân ngũ vị, ngũ thần ngũ vị, vương tử ngũ vị, phân biệt rõ thể dụng, quét sạch tình trần khiến cho vật ngã đều quên, nhân pháp đều bặt mà thôi.«

THIÊN CƠ 天 機

Căn khí, căn cơ trời sinh. Lời bạt của Tông Bảo trong Đàn Kinh ghi: »六 祖 大 師 平 昔 所 說 之 法、 皆 大 乘 圓 頓 之 旨、

故 目 之 曰 經、 其 言 近 指 遠、 詞 坦 義 明、 誦 者 各 有 所 獲。 明 教 嵩 公 常 贊 云： 天 機 利 者 得 其 深、 天 機 鈍 者 得 其 淺。 誠 哉 言 也。 – Ngày trước, pháp do Lục Tổ đại sư nói, đều là ý viên đốn của Đại Thừa nên được khen đó là kinh. Kinh ấy nói gần mà ý xa, lời chân thật nghĩa rõ ràng khiến người tụng tiếp thu được. Ngài Minh Giáo Tung thường khen rằng: Người thiên cơ linh lợi đạt được chỗ sâu xa của nó, kẻ thiên cơ chậm lụt cũng hiểu được theo cách nông cạn.

Đúng thay lời nói nầy!«

THIÊN CUNG TỰ 天 宮 寺

Ở thành phố Lạc Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Nguyên là nhà cũ của vua Đường Thái Tông. Niên hiệu Trinh Quán thứ 6 (632) xuống chiếu đổi làm chùa.

Năm thứ 12 (638) cho Pháp Hộ làm chủ chùa, cao tăng đến chùa này rất đông, trở thành chùa nổi tiếng ở Lạc Dương. Huệ Tú từng trụ chùa này, giữ giới nghiêm cẩn, thông đạt thiền định. Lúc Võ Hậu đến Lạc Dương thường mời ngài đến hỏi pháp yếu.

Còn có Thần Tú hoằng dương Thiền Bắc tông tại chùa này. Hiện chùa đã không còn nữa.

THIÊN ĐẢNG 偏 党

Chấp nghiêng về một phía, lệch một bên.

Chương Tín Tâm Minh của Tam Tổ Tăng Xán Đại Sư trong CĐTĐL q. 30 ghi:

一 空 同 兩 齊 含 萬 象 不 見 精 粗 寧 有 偏 黨 »Nhất không đồng lưỡng Tề hàm vạn tượng Bất kiến tinh thô Ninh hữu thiên đảng«. »Một KHÔNG đồng với hai, 760

THIÊN ĐỒNG TỰ 天 童 寺

Cùng bao hàm vạn tượng Chẳng thấy tinh tế thô sơ Đâu có thiên lệch một bên«.

THIÊN ĐỒNG CHÍNH GIÁC THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 天 童 正 覺

禪 師 廣 錄 Còn gọi: Hoằng Trí Thiền sư quảng lục, Hoằng Trí quảng lục, Hoằng Trí lục, Phổ Chiếu Giác Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 9 quyển, do Thiên Đồng Chính Giác soạn vào đời Tống, Tông Pháp và Tập Thành cùng biên tập, và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 657. Thiên Đồng Chính Giác là đệ tử của Đan Hà Tử Thuần thuộc tông Tào Động, cùng với Đại Huệ Tông Cảo của tông Lâm Tế, cả hai được xem là hai cửa cam-lộ lớn vào lúc đương thời.

Thiền mặc chiếu của Thiên Đồng Chính Giác thực hành lấy việc tĩnh tọa khán tâm làm căn bản. Từ các chỗ trong quyển 8 của sách này chúng ta có thể thấy ý chỉ của Thiền mặc chiếu.

Chính Giác cho rằng Thiền mặc chiếu »không có nhiều lời nói, lặng lẽ là phải«. »Ngươi nhằm trong ấy lo lường, hư mà linh, không mà diệu« cũng chính là thông qua phương thức tĩnh tọa mặc chiếu mà thể ngộ tâm hư linh không diệu. Sách này là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về sự phát triển tông Tào Động.

THIÊN ĐỒNG TRIỆT 天 童 徹 (1621- 1705)

Thiền tăng đời Thanh, họ Tiêu, tên Triệt, tự Thiên Nhạc, hiệu Bản Thư, người xứ Kỳ Xuân, Hồ Bắc, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Linh Thứu Thành, đời thứ 39 hệ Nam Nhạc. Trụ trì Thiên Đồng sơn tự. Có ngữ lục truyền lại đời. THIÊN ĐỒNG TỰ 天 童 寺 Chùa nằm ở chân núi Thái Bạch, phía đông huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, là 1 tự viện lớn của Thiền tông. Vào niên hiệu Vĩnh Khang thứ 1 (300), đời Tây Tấn, ngài Nghĩa Hưng đến đây cất am ở. Niên hiệu Khai Nguyên thứ 20 (732) đời Đường, ngài Pháp Tuyền bắt đầu chính thức xây chùa. Đến niên hiệu Chí Đức thứ 2 (757), ngài Tông Bật chọn đất để xây chùa mới (tức nền hiện nay).

Niên hiệu Càn Nguyên thứ 2 (759), vua ban tên là »Thiên Đồng Linh Lung Tự«.

Niên hiệu Hàm Thông thứ 10 (869), đổi tên là Thiên Thọ Tự. Niên hiệu Cảnh Đức thứ 4 (1007), đời Tống, đổi tên là Cảnh Đức Thiền Tự. Niên hiệu Hồng Võ thứ 25 (1392), đời Minh đổi tên là Thiên Đồng

Thiền Tự, Tỉnh Sách phong là ngôi chùa thứ 2 trong 5 ngôi chùa Thiền tông ở Trung Hoa. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 15 (1587), do nạn cháy rừng toàn chùa bị thiêu hủy. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 4 (1631), đời Minh chùa được Thiền sư Mật Vân xây dựng lại; trong vòng vài năm hoàn thành: Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Tàng kinh lâu, Chung lâu, La-hán đường, Vân thủy đường. Đời Thanh, Vua ban cho hiệu Hoằng Pháp Tự, sau đó gọi là Thiên Đồng Hoằng Pháp Tự, cùng với Kim Sơn Tự ở Trấn Giang, Thiên Ninh Tự ở Thường Châu, Cao Mân Tự ở Dương Châu được xếp là 4 ngôi chùa lớn của Thiền tông. Năm 1979, chùa được sửa sang toàn diện. Từ đời Nam Tống đến nay, chùa Thiên Đồng là nơi tăng chúng vân tập, các bậc cao tăng xuất hiện. Nhiều đời cao tăng trụ trì như: Hoằng Trí Chính Giác, Trường Ông Như Tịnh, Mật Vân Viên 761 THIÊN ĐỒNG TỰ THẤT PHẬT THÁP 天 童 寺 七 佛 塔 Ngộ. Các vị tăng Nhật Bản như: Vinh Tây, Đạo Nguyên lần lượt đến chùa này cầu pháp vào niên hiệu Càn Đạo thứ 4 (1168), đời Tống, sau khi trở về nuớc, các vị sáng lập »Nhật Bản Phật Giáo Tào Động Tông«, toàn thể Phật giáo đồ suy tôn chùa Thiên Đồng là Tổ đình.

THIÊN ĐỒNG TỰ THẤT PHẬT

THÁP 天 童 寺 七 佛 塔 Ở trước điện Thiên vương, chùa Thiên Đồng, huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Là bảy ngôi tháp nhỏ bày hình chữ nhất (一) là kiến trúc thời đại Tống Nguyên. Phần nền tòa của tháp hình bát giác, bệ nền mỗi ngôi tháp là một tầng, phần dưới là chân đàn, Như Ý khám. Trên đặt nền tòa 2 tầng, tầng dưới cao, tầng trên thấp, thân tháp là hình bầu dục, chọn dùng theo kiểu »Suất đổ ba«. Phần trên là mái tháp khắc bằng đá, đỉnh tháp hình lục giác nhọn đầu, góc mái vểnh lên, đỉnh tháp độ nghiêng dốc đứng. Thất Phật Tháp mang một tác dụng như sợi dây gắn bó cho cảnh quan trong ngoài

Thiên vương điện.

THIÊN HẠ HOÀNH HÀNH 天 下 橫

行

Hình dung khí thế vận dụng vô ngại, chẳng chịu người lừa, tùy chỗ làm chủ của người ngộ đạo. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi:

»且 道。 是 箇 什 麼。 眾 中 還 有 久 參 先 德 天 下 橫 行 具 頂 門 上 眼 底 衲 僧 麼。 出 來 爲 白 雲 證 據。 也 要 暢 快 平 生。 有 麼 有 麼。 – Thử hỏi là cái gì?

Trong chúng hoặc có tiên đức nào tham thiền đã lâu, hoặc có người ngộ đạo vận dụng vô ngại, hoặc có nạp tăng đủ con mắt trên trán hay chăng? Hãy bước ra để Bạch Vân (là pháp hiệu của thiền sư Pháp Diễn)

làm chứng giùm cho, sẽ được sung sướng cả đời. Có chăng? có chăng?«

THIÊN HOA LẠC, THẠCH ĐIỂM ĐẦU 天 花 落 石 點 頭 Hoa trên trời rơi xuống, đá gật đầu. Hình dung việc giảng kinh thuyết pháp rất hay làm người nghe cảm động, đến nỗi trên trời có hoa thơm rơi xuống, đá cứng cũng cảm động mà gật đầu. Tiết Vân Cư Đạo Ưng

Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »汝 等 諸 人、 直 饒 學 得 佛 邊 事、 早 是 錯 用 心。 不 見 古 人 講 得 天 花 落、 石 點 頭、 亦 不 干 自 己 事。 – Này các vị, dù cho học được việc bên cạnh các đức Phật sớm đã lầm dụng tâm. Chẳng thấy người xưa giảng được hoa trên trời rơi xuống, đá gật đầu còn chẳng dính dáng đến việc của chính mình«.