Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

LẠP NGUYỆT TAM THẬP DẠ 臘 月

三 十 夜 Đêm ba mươi tháng chạp tức ngày cuối cùng của một năm, nhà Thiền dùng để chỉ đời người sắp hết, giờ chết gần kề. Uyển Lăng lục ghi: »預 前 若 打 不 徹。 獵 月 三 十 夜 到 來。 管 取 爾 熱 亂。 – Từ trước nếu chẳng lo tu cho triệt ngộ, thì đêm ba mươi tháng chạp đến, tha hồ cho ngươi rối loạn.«

LĂNG ĐOẠT 陵 奪

Xâm nhập, thay thế. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »明 暗 之 境 自 相 陵 奪、 虛 空 之 性

廓 然 不 變。 – Cảnh sáng tối tự thay thế nhau, còn tính hư không bao la, không thay đổi«.

LĂNG-GIÀ KINH 楞 伽 經

Gọi đủ: Lăng-già A-bạt-đa-la Bảo Kinh. 414

LĂNG-GIÀ SƯ TƯ KÝ 楞 伽 師 資 記

Kinh, 4 quyển, do Phật Thích-ca-mâu-ni thuyết tại núi Lăng-già, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 16, trang 480, 514, 587.

Lăng-già: Tên núi. A-bạt-đa-la: dịch âm tiếng Phạn, có nghĩa là tiến vào. Toàn câu có nghĩa là Kinh báu do Đức Phật vào núi Lăng-già để thuyết. Kinh này tuyên thuyết thế giới vạn vật đều do tâm tạo, đối tượng nhận thức của chúng ta chẳng phải ở ngoại giới mà ở nội tâm. Đây là kinh điển đại biểu tư tưởng Phật giáo Đại thừa. Có 3 bản dịch kinh này từ Phạn sang Hán như sau:

1. Bản thời Lưu Tống do Cầu-na Bạt-đà-la dịch, còn gọi Tống dịch Lăng-già Kinh, Tứ quyển Lăng-già Kinh.

2. Nhập Lăng-già Kinh do Bồ-đề-lưu-chi dịch vào thời Bắc Ngụy, còn gọi: Thập quyển Lăng-già Kinh, Ngụy dịch Lăng-già

Kinh.

3. Đại Thừa Nhập Lăng-già Kinh do Thật-xoA-nan-đà dịch vào đời Đường, còn gọi:

Thất quyển Lăng-già Kinh, Đường dịch Lăng-già Kinh.

Tứ quyển Lăng-già Kinh được Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma phó chúc cho Huệ Khả là bộ sách được Thiền tông đặc biệt xem trọng. Vào thời Nam Bắc Triều kinh này chưa được phổ cập. Đến đời Đường theo đà phát triển của Thiền tông, Kinh Lăng-già mới được chú ý. Thời ấy cũng thấy xuất hiện các từ Lăng-già Tông, Lăng-già sư. Từ sự ghi chép các sách »Lăng-già Nhân Pháp Chí«, »Lăng-già Sư Tư Ký«, người ta có thể thấy rằng trong thời gian ấy các sư dùng kinh này làm tín vật y cứ để truyền thừa, phân chia Thiền ra làm 4 loại: Ngu phu sở hành thiền, Quán sát nghĩa thiền, Phan duyên như thiền, Như Lai thiền. Kinh này là văn hiến đáng được giới nghiên cứu Thiền tông xem trọng. LĂNG-GIÀ SƯ TƯ KÝ 楞 伽 師 資 記 Còn gọi: Lăng-già Sư Tư Huyết Mạch Ký. Ký, 1 quyển, do Tịnh Giác biên tập vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 85, trang 1283. Sách này ghi chép lại quá trình truyền thừa Kinh Lăng-già trải qua 8 đời. Tác giả đứng trên lập trường Thiền tông Bắc Tông để soạn thuật lịch sử truyền thừa Thiền tông vào thời kỳ đầu. Do vì thuở sơ kỳ, các bậc Tông sư truyền pháp đặc biệt xem trọng Kinh Lăng-già, nên đặt tên sách này là »Lăng-già Sư Tư Ký«.

Nội dung theo thứ tự gồm:

1. Cầu-na Bạt-đà-la, dịch giả Kinh Lăng- già.

2. Bồ-đề Đạt-ma. 3. Huệ Khả 4. Tăng Xán 5. Đạo Tín.

6. Hoằng Nhẫn

7. Thần Tú, Huyền Trách, Lão An. 8. Phổ Tịch, Kính Hiền, Nghĩa Phúc, Huệ Phúc.

Tám đời truyền thừa này đều thuộc hệ thống Thiền tông Bắc Tông.

Nội dung sách này chẳng những là truyện ký mà còn là tư liệu bao quát các tư tưởng

Thiền tông như:

― Thuyết »Tứ chủng an tâm« trong truyện Cầu-na Bạt-đà-la.

― Tư tưởng Hoa Nghiêm »Nhất tức nhất thiết« trong truyện Tăng Xán.

― Thuyết »Tức tâm tức Phật«, »Nhất hạnh tam muội«, »Thủ nhất bất di« trong truyện Đạo Tín.

Ngoài ra còn nói đến công phu tọa thiền, việc Hoằng Nhẫn phó pháp cùng với chỗ thuật của Đàn Kinh thấy có điểm bất đồng.

Sách này là văn hiến quan trọng để nghiên 415

LĂNG NGHIÊM TỰ 楞 嚴 寺

cứu lịch sử Thiền tông vào thời kỳ đầu. Nguyên bản sách này hiện còn ở Viện Bảo Tàng Đại Anh tại London, Thư viện quốc gia tại Paris.

LĂNG NGHIÊM TỰ 楞 嚴 寺 Chùa cách thành phố Trạm Giang, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 20km về phía tây nam. Chùa này nguyên là đền thờ Linh Huệ Hầu. Khoảng niên hiệu Tĩnh Khang (1126-1127) đời Tống tăng nhân Tôn Tổâng đổi nó thành thiền am. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 3 (1129) Lý Cương bị giáng chức và đày đến Lôi Châu, giao du với Tôn Tổng. Tôn Tổng đem ba chữ »Hồ Quang Nham« do Lý Cương viết khắc vào đá nơi đỉnh chùa. Về sau đổi tên là »Lăng Nghiêm Tự«, còn gọi là »Lăng Nham Tự«.

Lưng chùa tựa Sư Lĩnh, mặt chùa đối diện

Hồ Thủy, Phật điện xây dựng dưới mỏm núi, kiến trúc tinh xảo khác thường.

LĂNG TẰNG 稜 層

Có cạnh có góc, khí thế oai nghiêm. Tiết Huệ Lâm Tông Bản Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »頭 圓 像 天、 足 方 似 地。 古 貌 稜 層、 丈 夫 意 氣。 趯 倒 須 彌、 踏 翻 海 水、 帝 釋 與 龍 王 無 著 身 處。 – Thượng đường: Đầu tròn giống trời, chân vuông tợ đất, dáng dấp oai nghiêm, chí khí trượng phu. Xô ngã núi Tu-di, đá đổ Hương Thủy, Đế Thích cùng

Long vương không có chỗ dung thân«.

LĂNG TẰNG 楞 層

Cao vút một mình. Phần Dương ngữ lục q.

thượng: »石 塔 楞 層 當 宇 宙、 金 鈴 搖 拽 動 人 天。 – Tháp đá cao vút cùng vũ trụ, linh vàng rung lắc động trời người«.

LÂM CƠ 臨 機

Gặp cơ duyên, đối mặt thiền cơ. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »趙 州 臨 機。 一 似 金 剛 王 寶 劍。 擬 議 即 截 卻 爾 頭。 往 往 更 當 面 換 卻 爾 眼 睛。 – Triệu Châu lâm cơ giống như bảo kiếm Kim Cang Vương, ông do dự lập tức lấy đầu ông, luôn luôn ở trước mặt móc mắt ông.«

LÂM DƯƠNG TỰ

Thuộc khu núi Bắc Phong, cách trung tâm thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc 19km. Là một trong năm đại thiền lâm của Phúc Châu. Theo »Tam Sơn Chí« ghi thì chùa xây cất vào niên hiệu Trường Hưng thứ 2 (931) đời Hậu Đường, ban đầu gọi là »Lâm Dương Viện«. Theo »Mân Đô Ký« thì chùa lập vào niên hiệu Thiên Phúc thứ 1 (936) đời Hậu Tấn. Đầu đời Minh chùa bị phá hủy. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 40 (1612) xây dựng lại, đổi viện thành chùa, sau lại bị phá hủy. Tự vũ hiện còn là do Cổ Nguyệt, Viên Lãng trụ trì chùa Dũng Tuyền, Cổ Sơn quyên góp vật tư xây cất lại vào khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh, đổi tên là »Lâm Dương Tự«. Quần thể kiến trúc đại khái mô phỏng chùa Dũng Tuyền, Cổ Sơn, lấy Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Pháp đường làm kiến trúc chủ thể trục giữa, hai bên đứng sừng sững lầu chuông lầu trống, thiền đường bên cạnh, tăng thất, khách sảnh, quy mô hùng vĩ. Phía tây chùa có tháp cất giữ xương cốt của Thiền sư Ẩn

Sơn xây vào niên hiệu Vĩnh Định thứ 4 (560) đời Trần Nam Triều.

LÂM GIAN LỤC 林 間 錄

Bút ký, 2 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 416

LÂM TẾ TỰ 臨 濟 寺

148, trang 585. Nội dung gồm có những lời ứng đối, bàn luận đạo lý của Huệ Hồng với các bậc thắng sĩ trong nhà thiền về: Những phẩm hạnh thanh cao của chư Tôn túc, các loại di huấn trong tùng lâm, ý chỉ vi diệu của chư Phật Bồ Tát và sự tích tham thiền của các hiền sĩ đại phu. Tổng cộng hơn 100 thiên, thường được lưu truyền rộng rãi trong tùng lâm. Huệ Hồng còn trứ tác »Lâm Gian Hậu Lục« 1 quyển, chính là các phần tán, minh, tự trong »Thạch Môn Văn Tự Thiền« từ quyển thứ 17 đến quyển 20 cũng do sư soạn ra, và sách này cũng được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang

648.

LÂM HẠ 林 下

Còn gọi: Lâm tuyền. Trong rừng núi, chỉ cho chỗ tu hành của tăng nhân xa lìa trần tục. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »林

下 臣 僧、 如 何 舉 唱？ – Kẻ hạ thần làm tăng trong rừng núi cử xướng như thế nào?«

LÂM TẾ LỤC 臨 濟 錄

Gọi đủ: Trấn Châu Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục. Còn gọi: Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Lâm Tế Nghĩa Huyền soạn vào đời Đường, Tam Thánh Huệ Nhiên biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 495. Nội dung thu thập pháp ngữ của thiền sư Nghĩa Huyền, Tổ tông Lâm Tế. Nội dung phân ra 3 phần: Ngữ lục, Khám biện, Hành lục.

LÂM TẾ TÔNG 臨 濟 宗

Một trong ngũ gia (5 nhà) của Thiền tông Trung Quốc, thuộc hệ Nam Nhạc. Tổ sáng lập là thiền sư Nghĩa Huyền (?-867) sống vào đời Đường, do vì Tổ trụ trì thiền viện Lâm Tế thuộc Hà Bắc nên gọi là tông Lâm Tế. Môn phong tông này cao vút, tiếp dẫn người học bằng phương pháp đánh và hét rất mạnh mẽ thẳng thắn, chiếu dụng đều thực hành. Con cháu tông Lâm Tế rất đông đúc, đến đời Bắc Tống lại phân ra 2 phái là Hoàng Long và Dương Kỳ, pháp mạch kéo dài mãi đến ngày nay. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »僧 問： 如 何 是 臨 濟 下 事？ 師 云： 五 逆 聞 雷。 – Tăng hỏi:

Thế nào là tông Lâm Tế? Sư đáp: Kẻ ngũ nghịch nghe tiếng sấm«. Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »臨 濟 宗 棒 喝 交 馳、 雷 奔 電 激、 奪 人 奪 境、 照 用 并 行。 – Tông Lâm Tế đánh và hét xen nhau như sấm nổ điện chớp, đoạt nhân đoạt cảnh, chiếu dụng đồng thời«.

LÂM TẾ TÔNG CHỈ 臨 濟 宗 旨

Sách, 1 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 171. Tác giả dẫn ra các phần đề xướng của chư Tôn túc, Cổ đức, luận rõ về các pháp yếu: Thập trí đồng chân, Tứ tân chủ, Tam huyền tam yếu để hướng dẫn người học ngộ được tông chỉ đặc thù của tông Lâm Tế.

LÂM TẾ TỰ 臨 濟 寺 1. Còn gọi: Lâm Tế viện. Chùa ở huyện Chính Định tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, được sáng lập vào niên hiệu Hưng Hòa thứ 2 (540), đời Đông Ngụy. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-859) đời Đường, Nghĩa Huyền trụ chùa này, hoằng dương Thiền tông, lập ra tông Lâm Tế, người học bốn phương tụ về. Chùa vốn ở ngoài thành Chính Định, thôn Lâm Tế, năm 867 Nghĩa Huyền thị tịch, đệ tử ở trong thành Chính 417 LÂM TẾ TỰ TRỪNG LINH THÁP 臨 濟 寺 澄 靈 塔 Định xây tháp lưu giữ y bát, gọi là »Lâm Tế Tự Trừng Linh tháp«, chùa cũng dời vào trong thành. Đời Kim, đời Nguyên chùa được trùng tu nhiều lần. Niên hiệu Thiên Thuận (1457-1464) đời Minh, trong chùa có đúc thêm chuông Phạm. Sau đó chùa bị phá hủy, hiện đã được sửa lại mới. 2. Chùa ở Viên Sơn thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, được sáng lập vào niên hiệu Tuyên Thống thứ 1 (1909) đời Thanh, vốn là đạo tràng quan trọng của tông Lâm Tế

Nhật Bản. Năm 1945, chùa được tiếp quản do Pháp sư Bản Viên ở Quán Âm sơn, trải qua nhiều đời trụ trì giỏi giang của các vị Pháp sư như: Thạch Mãn, Tâm Ngộ, Bạch Thánh, chùa mới có quy mô như ngày nay.

LÂM TẾ TỰ TRỪNG LINH THÁP 臨 濟 寺 澄 靈 塔 Tháp nằm trong thành huyện Chính Định, tỉnh Hà Bắc Trung Quốc. Do xây bằng gạch màu xanh lam nên gọi là »Thanh Chuyên Tháp« (Tháp gạch xanh). Chùa Lâm Tế nguyên ở trong thôn Lâm Tế cách thành Chính Định 1km về phía đông nam, được xây cất vào niên hiệu Hưng Hòa thứ 2 (510) đời Đông Ngụy, vào cuối đời Đường, ngài Nghĩa Huyền sáng lập tông Lâm Tế ở đây. Đời Nam Tống tông này truyền vào Nhật Bản tín đồ rất đông. Hiện nay ở Nhật Bản không ít tín đồ Phật giáo vẫn xem chùa Lâm Tế ở Chính Định là cái nôi của tông phái này, tức là Tổ đình. Niên hiệu Hàm Thông thứ 8 (867) đời Đường, Nghĩa Huyền tịch, đệ tử ngài xây tháp lưu giữ y bát ở gác đông nam thành Chính Định, chùa Lâm Tế cũng dời vào trong thành. Chùa sớm hư hủy, còn tháp được xây dựng lại vào khoảng niên hiệu Đại Định (1161-1189) đời Kim. Tháp cao 33 mét, hình bát giác chín tầng mái kín. Tháp đứng trên bệ đá hình vuông, dưới bệ có nền đá hình bát giác, trên bệ là tòa Tu-di chạm trổ rất đẹp, trên tòa Tu-di có bình tòa và lan can, trên nữa là tòa hoa sen. Trên tòa hoa sen là tầng thứ nhất của tháp. Tầng thứ nhất rất cao, bốn bên có dùng gạch khắc làm cửa sổ, cột trụ; trên củng môn chính diện đặt tấm biển »Lâm Tế Tự Trừng Linh Tháp«. Thân tháp gồm 9 tầng mái kín, có đấu củng nâng đỡ mái. Tháp này từ toàn thể đến cục bộ độ tỉ lệ xích rất nhỏ, do đó biểu lộ vẻ xinh xắn tinh tế. Đặc biệt là trên dưới không có phần rườm rà nên càng thấy thanh tú khả ái. Tháp tạo hình rất đẹp, kết cấu tinh xảo, điêu khắc tinh mỹ, hình dáng trong sáng, đúng là một kiệt tác trong các tháp mái liền kề.

LÂM TẾ TƯỚNG QUÂN 臨 濟 相 軍

Trong lúc hỏi đáp khám nghiệm nhau, Thầy trò của tông Lâm Tế thường dùng cơ phong đắp đổi cho nhau, đổi chủ làm khách, nhậm vận tự như, hoạt bát mà nghiêm khắc, phát huy cơ »Sinh, sát, dữ, đoạt« (Cứu sống, giết chết, cho, lấy) giống như sự quát nạt binh sĩ của vị Tướng quân.

Đây là thí dụ để chỉ cho phong cách của tông Lâm Tế.

LÂM THỜI 臨 時

Căn cứ thời cơ, khế hợp thời cơ. Tiết Thiên Đồng Hàm Kiệt thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »如 王 秉 劍、 殺 活 臨 時。 – Như vua cầm gươm giết tha đúng thời.«

LẬP ĐỊA 立 地

Đứng. Tiết Trúc Nguyên Tông Nguyên Am chủ trong NĐHN q. 20 ghi: »若v 是 418

LẬT CỨC BỒNG 栗 棘 逢

釋 迦 老 子、 達 磨 大 師 出 來、 也 教 伊 叉 手、 向 我 背 後 立 地、 直 得 寒 毛 卓 豎、 亦 未 爲 分 外。 – Nếu như ông già Thích-ca, đại sư Đ t-ma xuất hiện cũng khiến các vị ấy khoanh tay đứng sau lưng ta, cho dù dựng lông gáy cũng chưa phải đặc biệt.«

LẬP ĐỊA KHẠP THỤY 立 地 瞌 睡

Tuy đang đứng mà giống như ngủ gật, dụ cho sự mơ hồ. Tiết Quy Phong Huệ Quang thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »你 諸 人 休 向 這 裡 立 地 瞌 睡。 殊 不 知 家 中 飯 籮 鍋 子一 時 失 卻 了 也。 你 若 不 信、 但 歸 家 檢 點 看！ – Các ngươi đến chỗ này chớ nên mơ hồ, đâu biết rằng nồi cơm trong nhà nhất thời bị mất rồi, nếu các ngươi không tin thì trở về nhà kiểm tra xem!«

LẬP ĐỊA THÀNH PHẬT 立 地 成 佛

Chúng sinh đều có Phật tính, một niệm tỉnh ngộ liền lập tức thành Phật. Đây là phản ánh tư tưởng đốn ngộ của Thiền tông.

Mật Am ngữ lục ghi: »悟 之 者、 立 地 成 佛。 迷 之 者、 永 劫 輪 迴。 – Ngộ thì lập tức thành Phật; mê thì mãi mãi luân hồi.«

LẬP ĐỊA TỬ HÁN 立 地 死 漢

Tuy đứng mà như người chết, dụ cho kẻ ngu si chậm lụt. Tiết Phần Dương Thiện Chiêu trong NĐHN q. 11 ghi: »若 見 汾 陽 人 者、 堪 與 祖 佛 爲 師。 不 見 汾 陽 人、 盡 是 立 地 死 漢。 – Nếu thấy con người Phần Dương thì có thể làm thầy cùng Tổ Phật. Còn như không thấy con người Phần Dương thì đều là những kẻ ngu si chậm lụt.«

LẬP NGHĨA 立 義

Khi biện luận đạo pháp, đọ cơ phong, nếu nói ra trước tiên gọi là lập nghĩa. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »師 與

紫 璘 法 師 共 論 義 次、 各 登 坐 了、 法 師 曰： 請 師 立 義、 某 甲 則 破。 – Sư đang cùng luận nghĩa với Pháp sư Tử Lân, khi mỗi vị lên ngồi xong, Pháp sư nói:

Mời thầy lập nghĩa, tôi phá cho.«

LẬP TĂNG 立 僧

1. Thay thế tăng trụ trì tụ tập chúng tăng để diễn nói đạo pháp, gọi là lập tăng. Người lập tăng phải có địa vị nhất định trong tự viện (như Thủ tọa) hoặc người có trình độ khá cao về đạo pháp, phần nhiều do tăng trụ trì đề cử. Mật Am ngữ lục ghi: »請 前 堂 首 座 鶴 林 印 和 尚 立 僧。 – Mời Hòa thượng Hạc Lâm Ấn, Thủ tọa Tiền đường lập tăng.« 2. Thành lập đoàn thể tăng chúng. Tiết Tục

Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »有 一 僧、 早 歲 脫 白、 留 心 參 究、 超 然 弗 與 俗 伍。 山 居 寂 寞 二 十 余 年、 人 多 稱 之。 及 其 晚 年、 偶 得 幾 箇 俗 漢 歸 依、 便 欲 出 世、 乃 建 寺 立 僧、 開 堂 付 法、 一 切 勉 強 爲 之、 率 之 身 名 俱 喪、 爲 天 下 笑。 – Có một vị tăng xuất gia từ nhỏ, hết lòng tham cứu, vượt trên những kẻ thế tục. Sư hơn 20 năm ở trong núi rừng tịch mịch, được người khen ngợi. Đến khi cuối đời, chợt được vài người thế tục quy y liền muốn xuất thế, bèn cất chùa lập tăng, khai đường phó pháp, vì là miễn cưỡng mà làm, cho nên thân danh đều mất còn bị thiên hạ cười.« LẬT CỨC BỒNG 栗 棘 逢 Còn gọi: Lật cức. Hạt có gai. Thiền tông 419

LẬU ĐẬU 漏 逗

dùng từ này để chỉ công án của người xưa. Tiết Khai thị Thiền nhân Lâm trong MANL ghi: »正 好 入 大 爐 鞴 中 鍛 煉、 直 教 聖 凡 情 量。 徹 底 淨 盡。 透 得 金 剛 圈。 吞 得 栗 棘 蓬。 逗 到 大 休 大 歇 之 場。 身 心 若 枯 木 寒 陸。 大 棒 打 不 回 頭。 千 人 萬 人。 羅 籠 不 住。 – Đúng lúc vào trong lò rèn luyện, bảo thẳng rằng tình phàm lượng thánh cần phải quét sạch triệt để. Thấu suốt được cơ ngữ nhà thiền, công án của người xưa, đến được chỗ hoàn toàn thôi nghỉ, thân tâm như cây khô tro lạnh, dù bị đánh chết cũng chẳng quày đầu, ngàn muôn người lôi kéo cũng chẳng được«. X.

Kim Cang Quyển.

LẬU ĐẬU 漏 逗 Bày vẽ. Văn »Hướng Thượng Nhất Lộ« trong Khóa Hư lục của Trần Thái Tông ghi: »縱 靈 山 付 囑 都 來 漏 逗 之 場、 少 室 單 傳 也 是 葛 藤 之 窟。 – Giả sử Linh Sơn phó chúc chỉ là một phen bày vẽ, Thiếu Thất đơn truyền cũng là lời nói lòng vòng«.

Tắc 29, Vô Môn Quan ghi: »若 向 者 裡 見 得 親 切、 方 知 二 僧 買 鐵 得 金。 祖 師 忍 俊 不 禁、 一 場 漏 逗。 – Nếu thấy chỗ này cho được xác thiết, mới biết hai ông tăng đổi sắt được vàng. Lục Tổ nhịn không được, phải bày vẽ một phen«.

LÊ NÔ BẠCH CỔ 貍 奴 白 牯

Mèo nhà trâu trắng. Lê nô còn gọi là Ly nô, là con mèo nhà; Bạch cổ là trâu trắng, đều là loài động vật đã được thuần hóa; Thiền tông thường dùng để dụ cho những kẻ căn cơ thuần thục, thông hiểu Phật pháp. Chương Hành giả Cam Chí ở Trì Châu trong CĐTĐL q. 10 (Đại 51, 279 trung) ghi: »又 於 南 泉 設 粥 云。 請 和 尚 念 誦。 南 泉 云。 甘 贄 行 者 設 粥。 請 大 眾 爲 狸 奴 白 牯 念 摩 訶 般 若 波 羅 蜜。 甘 乃 禮 拜 便 出 去。 – Ông dọn cháo cho ngài Nam Tuyền, thưa rằng: Mời Hòa thượng niệm tụng. Nam Tuyền bảo: Hành giả Cam Chí đã dọn cháo, mời đại chúng hãy vì mèo nhà, trâu trắng mà niệm Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật.

Cam Chí liền lễ bái rồi lui ra«. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

LỆ GIAI 例 皆

Toàn bộ, tất cả. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »趨 者 不 敢 入 此 法、 恐 落 空 無 栖 泊 處、 望 崖 而 退、 例 皆 廣 求 知 見。 所 以 求 知 見 者 如 毛、 悟 道 者 如 角。 – Người xu hướng chẳng dám vào cửa này, sợ rơi vào không, không có chỗ nương tựa, trông bờ mà thối lui, tất cả là bọn cầu nhiều tri kiến. Thế nên, người cầu tri kiến như lông, người ngộ đạo như sừng«.

LỊCH KIẾP 歷 劫

1. Trải qua nhiều kiếp số, chỉ thời gian rất dài lâu. Phần »Tuyết Phong Hòa thượng tháp minh tinh tự« trong MGNL q. 1 ghi:

»夫 從 緣 有 者、 始 終 而 成 壞。 非 從 緣 得 者、 歷 劫 而 常 堅。 – Vật gì từ duyên mà có thì trước thành rồi sau hoại, vật gì chẳng từ duyên mà được thì trải qua thời gian dài lâu vẫn thường bền vững.« 2. Chỉ thời gian rất dài lâu trước kia. Tiết

Vạn Thọ Niệm Thiền sư trong NĐHN q.

18 ghi: »元 正 一、 古 佛 家 風 從 此 出。 不 勞 向 上 用 工 夫、 歷 劫 何 曾 異 今 日。 – Nguyên chính đồng nhất, gia phong cổ Phật từ đây lưu xuất, không cần vất vả dụng công phu, lịch kiếp đâu từng 420

LIÊN ĐĂNG HỘI YẾU 聯 燈 會 要

khác biệt hôm nay.«

LỊCH LẠC 歷 落

Còn gọi: Lịch lịch. Rõ ràng phân minh. Tiết Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »問： 歷 落 一 句 請 師 道 – Tăng hỏi: Thỉnh sư nói một câu thật rõ ràng? «.

Chứng Đạo Ca của Đại sư Huyền Giác ở Vĩnh Gia có ghi: »降 龍 缽 解 虎 錫。 兩 鈷 金 環 鳴 歷 歷。 – Gậy giải cọp, bát hàng rồng, hai hàng khoen sắt rõ ràng kêu vang«.

LỊCH LỊCH CÔ MINH 歷 歷 孤 明

Một mình sáng rỡ, chỉ Phật tính sẵn có của mỗi người. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。

爾 欲 得 如 法。 但 莫 生 疑。 展 則 彌 綸 法 界。 收 則 絲 髮 不 立。 歴 歴 孤 明 未 曾 欠 少。 眼 不 見 耳 不 聞。 喚 作 什 麼 物。 古 人 云： 說 似 一 物 即 不 中。– Đạo lưu! Ông muốn được như pháp thì chớ sinh nghi. Trải ra thì bao trùm pháp giới, thâu lại thì sợi tơ chẳng lập. Một mình sáng rỡ chưa từng thiếu sót, mắt chẳng thấy, tai chẳng nghe. Gọi đó là vật gì? Cổ nhân nói: Nói giống như một vật thì chẳng đúng«.

LỊCH NHIÊN 歷 然

Sáng sủa, rõ ràng. Tiết Tây Lâm Sùng Áo Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »一 問 一 答、 賓 主 歷 然。 不 問 不 答、 如 何 辨 别？ – Một bên hỏi, một bên đáp, chủ khách rõ ràng. Chẳng hỏi chẳng đáp làm sao phân biệt?«

LIÊM KHIÊN 廉 縴

Vướng mắc, làm phiền. Tiết Siêu Hóa Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »聲 前 認

得、 已 涉 廉 縴。 句 下 承 當、 猶 爲 鈍 漢。 電 光 石 火 、 尚 在 遲 疑。 點 著 不 來、 橫 屍 萬 里。 – Trước tiếng dù nhận được đã là vướng mắc. Dưới câu thừa đương còn là kẻ chậm lụt. Đá nháng điện chớp còn là chần chừ. Chạm vào chẳng được thì phơi thây muôn dặm«.

LIÊM KHIÊN ĐÁP TRỆ 廉 縴 搭 滯

Dính mắc. Tiết Khai thị cho 3 vị Giảng sư ở Vân Nam: Phúc, Nguyên, Thông trong

Trung Phong quảng lục phần thượng q. 4 ghi: »做 工夫、 非 一 切 有 作 思 惟 之 所 能、 是 離 一 切 分 別 之 大 小 境 界。 古 人 到 此、 皆 是 一 踏 到 底、 更 不 涉 一 些 子 廉 縴 搭 滯。 今 人 做 盡 伎 倆 不 奈 何 者、 盖 做 不 力、 志 不 大、 心 不 死、 念 不 切 耳。– Thực hiện công phu chẳng phải là làm tất cả những điều mà mình nghĩ ra, mà là xa lìa tất cả cảnh giới phân biệt dù lớn hay nhỏ.

Người xưa đến chỗ này, đều là một đạp thấu đến đáy nên chẳng còn một chút dính mắc. Người nay dù trổ hết tài năng mà chẳng ra chi, là do: Làm chẳng hết sức, chí không to tát, tâm không quyết tử, niệm không tha thiết mà thôi«.

LIÊN ĐĂNG HỘI YẾU 聯 燈 會 要 Còn gọi: Thiền tông Liên Đăng lục. Đăng lục, 30 quyển, do Hối Ông Ngộ Minh soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 136, trang 515. Toàn sách nêu ra pháp hệ truyền đăng của Thiền tông ngũ gia từ 7 vị Phật quá khứ đến các vị nối pháp Thiên Đồng Chính Giác. Dựa theo thứ tự gom chép cơ duyên vấn đáp quan trọng và ghi vắn tắt về hành trạng, cuộc đời các thiền sư. Sách này được soạn vào niên hiệu Thuần Hy thứ 10 (1183).

LIÊN NGUYỆT 蓮 月

LIÊN NGUYỆT 蓮 月 Hiệu của Thiền tăng Ấn Chính đời Thanh. X. Ấn Chính.

LIÊN PHÁI TỰ 蓮 派 寺

Còn gọi: Chùa Liên Tông. Chùa ở hẻm Liên Phái phố Bạch Mai, quận Hai Bà Trưng, thủ đô Hà Nội, Việt Nam. Chùa do Thiền sư Như Trừng Lân Giác sáng lập. Sự tích vị Tổ này như sau: Trịnh Thập là con trai Tần Quang Vương (người này là cháu nội chúa Trịnh Căn). Thập lấy con gái thứ tư của vua Lê Hy Tông (1676-1705) được lập phủ đệ riêng ở phường Bạch Mai. Một hôm Thập cho quân gia đào đất ở gò cao sau nhà để xây bể cạn thì thấy trong lòng đất có một cái ngó sen. Phò mã cho đó là dấu hiệu của Phật và tin rằng mình có duyên với đạo này. Chàng bèn biến phủ đệ của mình thành chùa, gọi là chùa Liên Tông. Đồng thời chàng cạo tóc đi tu, trở thành Tổ thứ nhất của chùa này. Thiền sư Như Trừng Lân Giác (tức Trịnh Thập) mất vào năm 37 tuổi. Hài cốt được táng trong ngôi tháp giữa gò tức tháp Cứu Sinh. Hai bên cổng chùa là hai hồ rộng. Ngay ở cổng chùa là ngôi tháp Diệu Quang 10 tầng hình lục lăng. Tiếp đến là nhà bia, có tấm bia kể lại sự tích chùa. Qua sân rộng tới nhà Bái đường. Sau đó là Tam Bảo (nơi thờ Phật). Một khoảng sân trồng hoa ngăn cách Tam Bảo với nhà Tổ. Điều khiến cho chùa Liên Phái có giá trị là khu vườn tháp sau chùa. Tại đó trên 1 gò đất cao có 9 ngôi tháp xây thành 3 hàng: hàng thứ nhất có 2 ngôi, hàng giữa có 5 ngôi và hàng sau có 2 ngôi.

Hàng giữa choán phần cao nhất là ngôi tháp Cứu Sinh xây bằng đá. Chùa được xây năm 1726. Đến thế kỷ XIX đổi tên là Liên Phái.

LIÊN PHONG 蓮 峰

Hiệu của Thiền tăng Tông Chiếu đời Nguyên. X. Tông Chiếu.

LIÊN TRÌ 蓮 池 (1535-1615)

Tăng nhân đời Minh, họ Thẩm, tên Châu Hoằng, tự Phật Huệ, người xứ Nhân Hòa (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. Thuở bé, sư theo nghiệp Nho, 17 tuổi làm Chư sinh, 32 tuổi xuất gia. Tham thiền với các ngài: Biến Dung, Tiếu Nham đều có sở đắc.

Năm 1571, sư thuyết pháp ở chùa Vân Thê, Hàng Châu nên có hiệu là »Vân Thê Châu Hoằng«, »Vân Thê Đại Sư«. Sư vốn thuộc Thiền tông nhưng khi giải thích giáo lý phần lớn lại dùng tông Hoa Nghiêm. Sư đề xướng »Thiền Tịnh song tu« và chủ trương Nho, Thích, Đạo nhất trí. Tác phẩm: Thiền Quan Sách Tiến, Vân Thê

Pháp Vựng 34 quyển.

LIỆT TỔ ĐỀ CƯƠNG LỤC 列 祖 提

綱 錄 Lục, 42 quyển, do Ngốc Ông Hạnh Duyệt biên soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 169.

Trong 20 năm vân du khắp nơi, Hạnh Duyệt thu thập nhiều ngôn hạnh đặc biệt của các bậc kỳ túc Tổ sư, hoặc từ nơi việc làm, hoặc từ nơi lời nói của họ mà viết thành. Sách này giống như loại tùy bút nên không chia ra xưa nay, cao thấp, tông phái.

Hạnh Duyệt gom chép pháp ngữ của hơn 400 vị vừa là chính truyền vừa là chi nhánh xuất hiện trước Ngũ gia tông phái (Lâm Tế, Tào Động, Quy Ngưỡng, Vân Môn, Pháp Nhãn). Nội dung gồm có: Chúc hy, Nguyên đán, Pháp khí đều căn cứ vào các việc gìn giữ hàng ngày trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, mỗi việc đều chia ra 422

LIỄU 了

khoa điều, thêm phần giải thích tỉ mỉ, tính ra có trên 300 sự việc của tùng lâm và hơn 3000 tắc đề cương Tông Tổ. Sách này giúp cho người học thấu rõ chỗ nêu lên của Tổ sư, nắm được đường lối tu hành.

LIÊU CHỦ 寮 主

Còn gọi: Trực liêu. Chức vụ phụ tá vị Liêu nguyên để sắp đặt công việc giữ gìn y bát của chúng tăng. Chức này do mọi người trong liêu luân phiên làm theo thứ tự (lớn trước nhỏ sau). Thời hạn của mỗi vị: 10 ngày, 15 ngày, 30 ngày tùy theo mỗi chùa.

LIÊU KHỞI TIỆN HÀNH 撩 起 便 行

Miêu tả tiếp cơ mẫn tiệp, lập tức lãnh hội.

Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »作 者 相

見、 一 拶 一 捺、 撩 起 便 行。 若 佇 思 停 機、 卒 摸 索 不 著。 – Thiền tăng tài giỏi gặp nhau, một khi bức bách lập tức lãnh hội. Nếu đứng chần chừ, rốt cuộc mò bắt chẳng được«.

LIÊU NGUYÊN 寮 元

Còn gọi: Tọa nguyên, Tòa nguyên, Liêu thủ tọa, Đệ nhất tọa. Chức vụ trông coi các sự việc của chúng liêu. Là 1 trong 6 vị Đầu thủ thuộc ban Tây của Thiền viện. Nhiệm vụ: Coi sóc, cung cấp các học cụ về kinh điển, nước trà, than củi, nước tắm cho đại chúng. Bên dưới có: Liêu trưởng, Liêu chủ, Phó liêu, Vọng liêu để phụ tá.

LIÊU THIÊN 遼 天

Còn gọi: Liêu không. Chọc trời, bay vào không trung. Tiết Đề hình Quách Tường Chính cư sĩ trong NĐHN q. 19 ghi: »金 烏 半 夜 遼 天、 玉 兔 趕 他 不 著。 – Mặt trời mọc giữa ban đêm, mặt trăng đuổi theo không được.«

LIÊU THIÊN TUẤN CỐT 遼 天 俊 骨

1. Còn gọi: Ma tiêu tuấn cốt. Dụ cho thiền tăng lanh lợi. Tiết Dục Vương Phổ Sùng Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »非 風 非

幡 無 處 著、 是 幡 是 風 無 著 處。 遼 天 俊 鶻悉 迷 蹤、 踞 地 金 毛 還 失 措。呵 呵 呵、悟 不 悟。 – Chẳng phải gió chẳng phải phướn không có chỗ để chấp trước, là phướn là gió cũng không thể chấp trước. Thiền tăng lanh lợi đều lạc dấu, sư tử ngồi xổm còn lúng túng. Ha ha ha! Có ngộ không?« 2. Dụ cho cơ phong mau lẹ. Tiết Động Sơn

Biện Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物、 鑽 天 鷂 子 遼 天 鶻。 不 度 火、 不 度 水、 不 度 爐、 離 弦 箭 發 沒 回 途。 直 饒 會 得 十 分 去、 笑 倒 西 來 碧 眼 胡。 – Thượng đường: Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật, cơ phong mau lẹ như chim ưng bay qua bầu trời.

Không độ được lửa, không độ được nước, không độ được lò nấu, tên lìa dây cung không quay về. Cho dù lãnh hội được hoàn toàn cũng bị Tổ Đ t-ma chê cười.«

LIÊU XÁ 寮 舍

Nhà ở của chư tăng trong tự viện. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »復 召 大 眾： 雪 竇 （系 明 覺 禪 師 之 法 號） 今 日 換 爾 諸 人 眼 睛 了 也。 爾 若 不 信、 各 歸 寮 舍、 自 摸 索 看。 – Lại gọi đại chúng: Tuyết Đậu (pháp hiệu của Thiền sư Minh Giác) hôm nay đổi được con mắt của các ông rồi. Nếu chẳng tin, các ông hãy trở về liêu xá, tự sờ sẫm xem«.

LIỄU 了

Tỉnh ngộ, hiểu biết. Minh Châu Tụng trong PKNL q. 18 ghi: »覺 道 無 過 自 悟、 參 423

LIỄU AM 了 庵 (1425-1514)

禪 不 要 他 求。。。 要 了 卽 今 便 了、 未 休 何 日 當 休？ – Cách giác ngộ không gì hơn tự ngộ, Tham thiền chớ tìm ở người khác…. . Muốn tỉnh hôm nay tỉnh đi, chưa ngộ ngày nào mới ngộ?« Lâm Tế ngữ lục ghi: »佛 從 無 依 生。 若 悟 無 依。 佛 亦 無 得。 若 如 是 見 得 者。 是 眞 正 見 解。 學 人 不 了 爲 執 名 句。 被 他 凡 聖 名 礙。 所 以 障 其 道 眼 不 得 分 明。 – Phật từ Vô y (không nương gá) sinh ra. Nếu ngộ được Vô y thì Phật cũng Vô đắc (không được). Nếu ai thấy được như thế là kiến giải chân chính. Người học chẳng biết vì chấp vào chữ nghĩa, bị danh từ phàm thánh làm chướng ngại. Thế nên che chướng đạo nhãn của ông khiến cho chẳng thấy rõ ràng.«

LIỄU AM 了 庵 (1425-1514)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Liễu Am Quế Ngô, nối pháp Thiền sư Long Thất Đạo Uyên, đời thứ 30 hệ Nam Nhạc, đời thứ 13 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa

Đông Phúc.

LIỄU BẢN 了 本

Nhận rõ tự tâm là gốc. Chương Đại Thừa Tấn của Lương Bảo Chí Hòa thượng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »悟 解 即 是 菩 提。 了 本 無 有 階 梯。 – Ngộ giải tức là Bồ-đề, nhận rõ tự tâm là gốc thì không còn giai cấp.«

LIỄU BIỆN 了 辦

Hoàn thành, kết thúc. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »我 輩 在 任 途 中、 爲 國 宜 勞、 爲 民 牧 守、 十 二 時 中、 無 一 晌 靜 定、 而 欲 了 辦 此 事、 其 可 得 哉？ – Bọn ta ở trong đường làm quan, bận rộn việc nước, chăn giữ muôn dân, cả ngày lẫn đêm không được một chút lặng yên (nơi tâm trí) mà muốn hoàn thành việc này (ngộ đạo thành Phật). Điều ấy có thể được sao?«

LIỄU BIỆN 了 辨

Rõ ràng, tỏ ngộ. Khai thị Thiền nhân Ý trong MBTL q. trung ghi: »你 若 未 親 到

此 箇 正 悟 底 時 節、 只 要 將 心 意 識 向 相 似 語 言 上 和 會 知 解、 任 你 解 得 一 擔 禪 道 佛 法、 是 名 咂 噉 野 狐 延 唾、 萬 劫 無 你 了 辨 處。 – Nếu ngươi tự chưa đến thời tiết chính ngộ này, chỉ cần đem tâm ý thức nhằm vào lời nói gần giống (như chính ngộ) mà khéo hiểu biết. Dù cho ngươi có hiểu được một gánh thiền đạo Phật pháp, ấy gọi là hớp lấy đàm dãi của con chồn rừng, muôn kiếp không có chỗ cho ngươi tỏ ngộ.«

LIỄU CẢI 了 改 (1335-1421)

Thiền tăng đời Minh, họ Nhậm, tự Ngưng Nhiên, người xứ Tung Dương (nay là huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia ở chùa Thiếu Lâm, 20 tuổi mới mặc tăng phục. Ban đầu yết kiến Nguyệt Ấn ở Hương Sơn, lại tham vấn Tùng Đình Tử Nghiêm ở chùa Thiên Khánh và nối pháp Ngài. Năm 1390, sư trụ trì chùa Thiếu Lâm. Phẩm hạnh đoan trang, tứ chúng quý kính. Chu Vương, Y Vương,

Thục Vương, Tần Vương đều lên núi cúng dường sư, chẳng dám sai sứ mời thỉnh.

LIỄU DUỆ 了 睿 (1540-1624)

Thiền tăng đời Minh, họ Trương, người xứ Nội Khâu (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc. Thuở bé nương ngài La Hán Giác Công xuất gia, thưa hỏi nhiều bậc Cao tăng, đều được thăng đường nhập thất, đạt 424

LIỄU ĐƯƠNG 了 當

đến chỗ tinh vi sâu kín. Sư còn đến Thiếu Lâm yết kiến Ấu Hưu Nhuận Hòa thượng và nối pháp Ngài. Sư trụ chùa Quảng Từ, nổi tiếng thấu Trường An. Về sau trở về Nội Khâu, sư cất am để ở, hơn 20 năm không bước chân ra khỏi cửa.

LIỄU ĐẠT 了 達

Biết rõ, thấu rõ. Mật Am ngữ lục ghi: »親 悟 親 證、 了 達 三 祇 劫 空、 不 被 諸 塵 所 轉。 – Tự mình ngộ lấy, tự mình chứng lấy, thấu rõ ba tăng kỳ kiếp rỗng không, chẳng bị trần cảnh khuấy động.«

LIỄU ĐẠT THẬT (THIỆT) THÀNH

了 達 實 成 (?-1823)

Còn gọi: Liên Hoa Hòa thượng. Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc dòng Lâm Tế đời thứ 35, nối pháp Thiền sư Minh Vật Nhất Tri ở chùa Kim Cang (Bình Thảo, Đồng Nai).

Trong thời gian Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc (cũng thuộc phái Thiền Lâm Tế, đời 35) hoằng hóa ở chùa Từ Ân (Gia Định) từ năm 1744 đến năm 1821, Thiền sư Liễu Đạt Thiệt Thành được cử làm Thủ tọa ở chùa này. Niên hiệu Gia Long thứ 16 (1817), vua xuống sắc triệu Thiền sư Liễu Đạt ra kinh đô Huế, cử làm Tăng cang chùa Thiên Mụ (1817-1823), trong thời gian này sư còn được cử làm Pháp sư để thuyết giảng Phật pháp trong nội cung của vua Gia Long, mỗi tháng 8 ngày. Sau đó, vua phong cho sư danh hiệu là Liên Hoa Hòa thượng. Trong thời gian Thiền sư Liễu Đạt hoằng hóa ở kinh đô Huế (vào khoảng năm 1821), Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc ở chùa Từ Ân (Sài Gòn) nói với đệ tử là Thiền sư Viên Quang Tổ Tông trụ trì chùa Giác Lâm là Hòa thượng lo cho sư Liễu Đạt không tránh khỏi mối dây ràng buộc của nghiệp trần duyên vì Thiền sư Liễu Đạt có tướng hảo, có tài thuyết giảng và khoa ăn nói, lại giảng giải trong nội cung, gần nhiều với nữ sắc quyền quý. Quả nhiên, khi Thiền sư Liễu Đạt về trụ trì chùa Từ Ân ở Gia Định thì Hoàng Cô (Cô của vua Minh Mạng)-vốn là đệ tử của sư-từ Huế vào để cúng dường chùa Sắc Tứ Từ Ân và chùa Quốc Ân Khải Tường. Thiền sư biết rõ Hoàng Cô có tình cảm luyến ái sâu đậm với mình nên dùng lửa tự thiêu và để lại bài kệ như sau:

THIỆT đức rèn kinh vẹn kiếp trần.

THÀNH không vẩn đục vẫn trong ngần.

LIỄU tri mộng huyễn chân như huyễn.

ĐẠT đạo mình vui đạo mấy lần.

Hay tin Hòa thượng Liễu Đạt-Hoàng thượng của Hoàng gia, bản sư của Hoàng Cô và một số người trong hoàng cung nhà

Nguyễn-đã viên tịch, các quan tỉnh Biên Hòa và các quan thuộc dinh Tổng Trấn ở Gia Định phải báo tin về triều và hợp nhau tổ chức tang lễ, Long vị của thiền sư được thờ ở chùa Sắc Tứ Từ Ân. Các vị đệ tử nổi danh của Thiền sư gồm có:

Thiền sư Tế Chính Bản Giác: Sau là Tăng cang chùa Thiên Mụ (1823-1825), Tăng cang chùa Giác Hoàng đứng ra lo trùng tu chùa Quốc Ân và chùa Từ Ân.

― Thiền sư Tế Bản Viên Thường (1769- 1848) trụ trì chùa Long Quang và chùa Pháp Vân ở Thừa Thiên (Huế), và Tăng cang chùa Thiên Mụ. ― Thiền sư Tế Tín Chính Trực trụ trì và trùng tu chùa Sắc Tứ Từ Ân và chùa Quốc Ân Khải Tường. LIỄU ĐƯƠNG 了 當 1. Thành công. Tông Môn Võ Khố ghi: »張 無 盡 丞 相。 十 九 歲 應 舉 入 京。 經 425

LIỄU GIÁC THIỀN SƯ 了 覺 禪 師

由 向 家。 向 家 夜 夢 人 報 曰。 明 日 接 相 公。 凌 晨 淨 室 以 待。 至 晚 見 一 窮 揩 大 著 黃 道 服。 乃 無 盡 也。 向 禮 延 之。 問 秀 才 何 往。 無 盡 以 實 告。 向 曰。 秀 才 未 娶。 當 以 女 奉 灑 掃。 無 盡 謙 辭 再 三。 向 曰。 此 行 若 不 了 當。 吾 亦 不 爽 前 約。 – Thừa tướng Trương Vô Tận lúc 19 tuổi vào kinh ứng thí. Nói qua nhà họ Hướng.

Họ Hướng đêm nằm mộng thấy thần nhân báo rằng: Ngày mai tiếp rước Tướng công.

Sáng sớm họ Hướng quét dọn nhà cửa sạch sẽ để đợi. Đến chiều mới thấy một anh học trò nghèo kiết, mặc đạo phục màu vàng, chính là Trương Vô Tận đến. Họ Hướng chào mời rồi hỏi: Tú tài đi đâu? Vô Tận kể rõ việc mình. Họ Hướng nói: Tú Tài chưa có gia đình, nay tôi cho con gái tôi theo hầu hạ. Vô Tận khiêm nhường từ chối đôi ba phen. Họ Hướng nói: Nếu việc thi cử chẳng thành công, tôi cũng không sai lời hẹn ước.« 2. Nhà thiền gọi việc tham thiền thành công, minh ngộ tâm địa là Liễu đương.

Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »法 演 遊 方 十 有 餘 年。 海 上 參 尋 見 數 員 尊 宿。 自 謂 了 當。 及 到 色 山 圓 鑑 會 下。 直 是 開 口 不 得。 – Pháp Diễn tôi du phương hơn 10 năm, tham vấn nhiều nơi gặp được vài vị tôn túc, tự cho là tham thiền thành công. Kịp đến khi vào Phù Sơn pháp hội của ngài Viên Giám, mới biết là mở miệng chẳng được.«

LIỄU GIÁC THIỀN SƯ 了 覺 禪 師 Hiệu của thiền tăng Trí Nghiêm, sống vào đời Ngũ Đại, do Nam Đường Trung chủ ban cho. X. Trí Nghiêm.

LIỄU HUỆ 了 慧 (1198-1262)

Thiền tăng đời Tống, họ La, hiệu Tây Nham, người xứ Phùng Châu (nay là phía nam huyện Nghi Lũng, tỉnh Tứ Xuyên)

Trung Quốc. Xuất gia từ nhỏ, 19 tuổi cạo tóc; nối pháp Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm, thuộc tông Lâm Tế, làm Tri Tạng tòa thứ 2. Lúc ra hoằng pháp, sư trụ chùa Định Huệ ở Tô Châu và trải qua các chùa:

Năng Nhân, Đông Lâm, Thiên Đồng. Về già lui về ẩn ở am Huyễn Trí. Tác phẩm: Ngữ lục 2 quyển.

LIỄU HUYỄN 了 幻

Hiệu của thiền tăng Pháp Lâm, sống vào đời Nguyên. X. Pháp Lâm.

LIỄU LÃNG 了 朗

Sáng rỡ. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »雲 綻 青 天 月、 了 朗 甚 分 明。 –

Mây xẹt thấy vầng trăng giữa bầu trời xanh, sáng rỡ rất rõ ràng.«

LIỄU LIỄU 了 了

Rõ ràng, biết rõ. Bài »Lộng Châu ngâm« của Hòa thượng Đan Hà trong TĐT q. 4 ghi: »此 珠 無 狀 非 大 小、 盡 夜 圓 明 悉 能 照、 用 時 無 處 复 無 蹤、 行 住 相 隨 常 了 了。 – Châu này không hình dáng chẳng lớn nhỏ. Ngày đêm tròn sáng biết chiếu soi. Khi sử dụng thì dùng nơi nào cũng được và không để lại dấu vết.

Thường rõ ràng trong khi đi đứng.«

LIỄU MINH 了 明 (?-1165)

Thiền tăng đời Tống, họ Lục, ban đầu tên Cận Lễ, thân cao 2.3m, bụng to đến vài ôm, người đời gọi sư là »Đại Thiền«, người xứ Tú Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. 426

LIỄU NGUYÊN 了 元 (1032-1098)

Nương ngài Đại Huệ Tông Cảo mà tham cứu. Sư tính tình thành thực, cương nghị, được sự khâm phục và kính trọng của tăng chúng. Gặp lúc Tông Cảo bị đày đi Mai Dương, Liễu Minh cũng theo chân Ngài để bảo hộ, suốt 17 năm không hề nản chí. Về sau ra hoằng pháp sư trụ các nơi: Đầu Tử, Trường Lô, Kính Sơn, bạn thiền khắp nơi vân tập, pháp duyên hưng thạnh. Tương truyền sư là hậu thân của Bố Đại Hòa thượng và có hiệu là »Đại Thiền Phật«.

LIỄU NGHĨA 了 義 (1263-1334)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Dương, ban đầu tên Tùng Nhất, hiệu Đoạn Nhai, người xứ Đức Thanh, Hồ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 17 tuổi, sư đến núi Thiên Mục yết kiến thiền sư Nguyên Diệu, được Ngài cho theo hầu tả hữu. Một hôm thấy tuyết rơi trên cây tùng sư có tỉnh ngộ liền làm tụng trình lên Thầy.

Nguyên Diệu đập cho sư một gậy, sư hoát nhiên ngộ nhập, được Diệu khen là mẫn tiệp. Sau đó sư vào núi Thượng Bách ẩn cư nuôi mẹ. Ít lâu sau, Nguyên Diệu gọi sư ra để cạo tóc. Năm 1326, sư ra hoằng pháp trụ chùa Chính Tông, núi Thiên Mục. Thụy hiệu: Phật Huệ Viên Minh Chính Giác Phổ

Độ Đại Sư.

LIỄU NGHĨA GIÁO 了 義 教

Giáo pháp liễu nghĩa. Chỉ cho giáo thuyết có quan hệ đến pháp cứu cánh (pháp căn bản) trong kinh Phật, phần lớn chỉ giáp pháp Đại thừa. Chương Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 問 僧： 近 離 什 麼 處？ 對 曰： 近 離 百 丈。 師 曰： 海 （指 百 丈 懷 海） 師 兄 一 日 十 二 時 中、 爲 師 僧 說 什 麼 法？ 對 曰： 或 曰 三 句 外 省 去、 或 曰 六

句 外 會 取、 或 曰 未 得 玄 鑒、 且 依 了 義 教、 猶 有 相 親 分。 師 曰： 三 千 里 外、 且 喜 得 勿 交 涉！ – Sư hỏi tăng: Ngươi vừa rời chỗ nào? Tăng đáp: Vừa rời Bách Trượng. Sư bảo: Hải (chỉ Bách Trượng Hoài Hải) sư huynh trong suốt một ngày dạy pháp gì cho đại chúng? Tăng đáp: Có khi dạy ngoài ba câu hãy tỉnh ngộ, có khi dạy ngoài sáu câu hãy lãnh hội, có khi nói nếu chưa được tông chỉ thiền hãy nương vào Liễu nghĩa giáo sẽ có phần gần gũi. Sư nói: Ngoài 3. 000 dặm, may thay được không dính dáng.« 2. Nhà thiền đem thiền giáo chẳng lập ngôn gữ văn tự gọi là Liễu nghĩa giáo. Tiết

Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »但 有 語 句、 盡 屬 不 了 義 教。 但 有 語 句、 盡 不 許 也。 了 義 教 俱 非 者、 更 討 什 麼 密 語？ – Hễ có lời nói đều thuộc về giáo pháp không liễu nghĩa. Hễ có lời nói đều chẳng chấp nhận. Giáo pháp liễu nghĩa còn chẳng phải, còn tìm mật ngữ gì!«

LIỄU NGỘ 了 悟

Thiền tăng đời Tống, hiệu là Tiếu Am, người xứ Tô Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Mật Am Hàm Kiệt, thuộc tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Linh Ẩn, Hàng Châu.

Tác phẩm: Tiếu Am Ngộ Thiền sư Ngữ Yếu 1 quyển.

LIỄU NGỘ THIỀN SƯ 了 悟

Hiệu của thiền tăng Thanh Tủng sống vào đời Ngũ Đại. X. Thanh Tủng.

LIỄU NGUYÊN 了 元 (1032-1098) Thiền tăng đời Tống, họ Lâm, tự Giác Lão, hiệu Phật Ấn nên còn gọi là »Phật Ấn Liễu Nguyên«, người xứ Phù Lương (nay là trấn 427

LIỄU NGUYỆT 了 月 (1731-1812)

Cảnh Đức tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Thuở bé học sách Nho. Sau xuất gia ở chùa Bảo Tích, thụ giới cụ túc rồi đi tham vấn các nơi, nối pháp thiền sư Thiện Xiêm, thuộc tông Vân Môn. Năm 28 tuổi trụ chùa Thừa Thiên, Giang Châu. Năm 46 tuổi trụ Kim Sơn, Trấn Giang. Sau đó sư trụ núi Vân Cư ở quận Nam Khang. Sư trụ trì 9 ngôi đạo tràng, nổi tiếng khắp trong triều ngoài nội. Tư chất thông minh khác thường, biết nhiều sách vở trong đạo ngoài đời, sở trường về thư pháp, giỏi văn thơ, khéo biện luận. Vua Thần Tông khâm phục đạo phong của sư, ban riêng cho sư Cao-ly ma nạp, bình bát bằng vàng và hiệu »Phật Ấn Thiền sư«. Có ngữ lục truyền bá ở đời.

LIỄU NGUYỆT 了 月 (1731-1812)

Thiền tăng đời Thanh, họ Triệu, tự Tịnh

Đức, hiệu Hư Kỳ, người xứ Dương Hồ (Vũ Tiến, Giang Tô) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Nạp Xuyên Tế Hải, đời thứ 42 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Ninh ở Thường Châu vào niên hiệu Càn Long thứ 51, chùa Trúc Lâm ở Trấn Giang vào niên hiệu Gia Khánh thứ 4. Có ngữ lục truyền lại đời.

LIỄU NHẤT 了 一 (1081-1155)

Thiền tăng đời Tống, họ Từ, hiệu Chiêu Đường, Chiếu Đường, người Phụng Hóa, Chiết Giang, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tuyết Phong Tư Huệ thuộc tông Vân Môn đời thứ 9, trụ các tự viện: Thạch Tuyền (Thiểm Tây), Hoàng Bá (Giang Tây), Vân Môn (Thiệu Hưng), Kính Sơn

(Hàng Châu). Có ngữ lục lưu hành ở đời.

LIỄU NHIÊN 了 然

1. Hiểu rõ. Cô Tịch Ngâm của Đan Hà Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »時 人 未 解 將 爲 錯、 余 則 了 然 似 不 迷。 – Người đời không biết nên bị lầm, ta thì hiểu rõ tự chẳng mê.« 2. Thiền tăng đời Đường, nối pháp thiền sư Đại Ngu, ở Cao An, Quân Châu (nay thuộc Chiết Giang) thuộc hệ Nam Nhạc đời thứ

5, trụ núi Mạt Sơn hoằng pháp.

LIỄU QUÁN 了 觀 (1673-1753)

Thiền tăng đời Lê trung hưng. Sư là Sơ tổ của phái Liễu Quán, tên Lê Thiệt Diệu, quê làng Bạch Mã, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên (Sông Cầu, miền Trung Việt Nam bây giờ); nối pháp Thiền sư Tử Dung Minh Hoằng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 35.

Năm 1695, sư ra Thuận Hóa thụ giới Sa-di với Hòa thượng Thạch Liêm. Năm 1697, sư thụ giới cụ túc với Lão Hòa thượng Từ Lâm (người Trung Hoa) ở chùa Từ Lâm. Năm 1699, sư đi tham lễ khắp thiền lâm trải qua biết bao sự khó khăn khổ nhọc.

Đến năm 1702, sư lại Long Sơn tham yết Hòa thượng Tử Dung cầu dạy pháp tham thiền. Hòa thượng dạy sư tham câu: Vạn pháp quy nhất, nhất quy hà xứ (Muôn pháp về một, một về chỗ nào?) Sư ngày đêm tham cứu đến bảy tám năm mà chưa lãnh hội, trong lòng tự lấy làm hổ thẹn. Một hôm nhân đọc Truyền Đăng lục đến câu: »Chỉ vật truyền tâm, nhân bất hội xứ«, thoạt nhiên sư được tỏ ngộ. Nhưng vì núi sông cách trở, sư không thể đến ngài Tử Dung để trình sở ngộ được. Đến mùa xuân năm 1708, sư trở ra Long Sơn cầu Hòa thượng ấn chứng, được Ngài hứa khả.

Thời ấy, chúa Nguyễn Ninh Vương rất quý mến đạo đức của sư, thường mời vào cung đàm đạo, nhưng sư vẫn từ chối không vào.

Cuối tháng 2 năm 1743, trước mấy ngày 428

LIỄU THỦ 了 取

tịch, sư ngồi dậy vững vàng, tự cầm bút viết bài kệ từ biệt rằng:

七 十 餘 年 世 界 中 空 空 色 色 亦 融 通 今 朝 願 滿 還 家 裏

何 必 奔 縵 問 祖 宗 »Thất thập dư niên thế giới trung Không không sắc sắc diệc dung thông Kim triêu nguyện mãn hoàn gia lý Hà tất bôn man vấn tổ tông«. »Hơn bảy mươi năm ở cõi này Không không sắc sắc thảy dung thông Hôm nay nguyện mãn về quê cũ Nào phải bôn ba hỏi Tổ tông«.

Sư là Tổ khai sơn chùa Thiên Thai Thiền tông ở Huế. Sư có 2 bài kệ pháp phái:

1. Thật tế đại đạo Tính hải thanh trừng Tâm nguyên quảng nhuận Đức bản từ phong Giới định phúc huệ Thể dụng viên thông. 2. Vĩnh siêu trí quả Mật khế thành công Truyền trì diệu lý Diễn sướng chính tông Hạnh giải tương ưng Đạt ngộ chân không.

Theo Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

LIỄU QUYỀN 了 拳 (813-861)

Thiền tăng đời Đường, họ Phan, người Bình Sa Phúc Kiến, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Hoàng Bá Hy Vận, thuộc hệ Nam Nhạc đời thứ 5, trụ chùa Kích Quyết.

Người đời gọi sư là Tàm Quý Tổ Sư.

LIỄU SỰ 了 事

Hiểu biết sự lý. Tông Môn Võ Khố ghi: »侍

者 不 了 事。 – Thị giả chẳng hiểu biết sự lý.«

LIỄU SỰ HÁN 了 事 漢

Người biết rõ sự lý, người tỏ ngộ thiền pháp. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »忽 然 覷 破 話 頭、 眼 空 天 下、 肯 復 讓 范 冲、 于 頔 輩 爲 了 事 漢 哉？ – Chợt phá vỡ thoại đầu, mắt nhìn thông suốt thế giới, lại chịu nhường cho bọn Phạm Xung,

Vu Địch làm người tỏ ngộ thiền pháp sao?«

LIỄU THIỀN 了 禪 (1830-1894)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lôi, tự Nguyệt Huy, người xứ Bảo Ứng, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Mặc Khê Hải

Âm, đời thứ 45 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Định Huệ ở Tiêu Sơn. Có ngữ lục truyền lại đời.

LIỄU THOÁT 了 脫

Tỏ ngộ siêu thoát. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »發 心 趣 向、 志 愿 了 脫 生 死、 要 把 無 量 劫 來 生 死 根 株、 一 時 頓 拔、 起 是 細 事。 – Phát tâm hướng về đạo, có nguyện vọng tỏ ngộ siêu thoát sinh tử, thì cần phải đem gốc rễ sinh tử từ vô lượng kiếp đến nay nhổ sạch một loạt, há là việc nhỏ sao!« LIỄU THỦ 了 取 Rõ ràng, thấu rõ. Thủ (取) là hậu chuyết từ. Chương »Tông thừa yếu nghĩa« trong DTNL q. 9 ghi: »即 今 有 箇 覿 面 相 呈 一 著 子、 要 汝 諸 人 直 下 了 取。 – Hôm nay có một việc trình ra trước mặt, muốn các vị lập tức thấu rõ.«

LIỄU TÍNH 了 性 (1271-1321)

LIỄU TÍNH 了 性 (1271-1321)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Vũ, tự Đại Lâm. Xuất gia từ thiếu niên. Tính cương nghị, thanh cao, thông minh hiếu học, giới hạnh nghiêm minh, được tăng chúng khâm phục. Ban đầu theo Nam Dương Tùng Công tu giáo pháp Hiền Thủ, kế đó yết kiến Thiền sư Lũng Để Chân Giác cầu thiền pháp viên đốn và được nối pháp ngài.

Vào khoảng niên hiệu Chí Đại (1308- 1311), Hoàng Thái Hậu lập chùa Phổ Ninh ở núi Ngũ Đài, xuống chiếu vời sư làm Trụ trì. Sư đem thân làm mẫu mực khiến cho kỷ cương của chùa này được chấn chỉnh.

LIỄU TÔNG ĐẠI SƯ 了 宗 大 師

Hiệu của Thiền tăng Trí Nhạc, sống vào đời Ngũ Đại. X. Trí Nhạc.

LIỄU TRI 了 知

Đã biết rõ. Chương Nhất Túc Giác Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »自 從 一 見 曹 溪 後、 了 知 生 死 不 相 干。 – Từ khi gặp được Tào Khê (tức Lục Tổ Huệ Năng) về sau, biết rõ là việc sinh tử chẳng đáng gì để tâm dính dáng.«

LIỄU TRINH 了 貞 (1728-1785)

Thiền tăng đời Thanh, họ Dư, tự Chiêu Nguyệt, người huyện Bái, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Tế Thánh, đời thứ 41 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Mân. Tac phẩm: Chiêu Nguyệt tập,

Chính Nguyên lược tập, Liễu Trinh ngữ lục.

LIỄU VẠN 了 萬 (1241-1312)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Toàn (một thuyết khác cho là họ Kim), tự Vô Ý, hiệu Nhất Sơn, người xứ Lâm Xuyên (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Tuổi trẻ theo nghiệp Nho, 16 tuổi xuất gia nơi Tư Nhân Tôn giả tại viện Thường Lạc, du phương tham yết Thiền sư Tịnh Từ Trọng Dĩnh và đắc pháp. Sư trụ chùa Hàn Nham ở Thiên Thai rồi dời sang núi Tử Trạch ở Tiên Cư. Sau trụ chùa Giang Tâm ở Vĩnh Gia. Về già sư trở về Đông Khê. Tính tình ngay thẳng, thích dìu dắt đàn hậu học. Có ngữ lục truyền bá ở đời.

LIỆU GIẢN 料 簡

Phân biệt rõ. Phân biệt đoán định. Thần

Hội Di tập q. 3 ghi: »普 寂 禪 師 與 南 宗 有 別、 我 自 料 簡 是 非、 定 其 宗 旨。 – Thiền sư Phổ Tịch cùng với Nam

Tông có khác. Tôi tự phân biệt rõ phải trái, giữ vững tông chỉ của mình«.

LINH ẨN TỰ 靈 隠 寺

Chùa nằm bên Tây Hồ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, là chùa đứng đầu trong 4 chùa lớn ở Tây Hồ, là chùa bậc nhất trong 5 ngôi Thiền Tự lớn ở Giang Nam, là 1 trong 10 ngôi chùa lớn nổi tiếng ở Trung Quốc. Vào niên hiệu Hàm Hòa thứ nhất (326) đời Đông Tấn, vị cao tăng Ấn Độ là Huệ Lý đến nơi này, lên ngọn Phi Lai khen rằng: »Đây là một ngọn núi nhỏ của ngọn Linh Thứu ở Ấn Độ, chẳng biết bay đến đây vào đời nào? Lúc Phật còn tại thế, phần lớn là nơi tiên linh ở ẩn«. Sư liền lập chùa ở trước núi, lấy tên là Linh Ẩn. Đời Đường Túc Tông, tự viện đã gần quy mô. Vào niên hiệu Hội Xương thứ 5 (845) đời Đường, lúc Vũ Tông diệt Phật pháp, chùa này bị phá hủy, chư tăng tứ tán.

Niên hiệu Kiến Long thứ 1 (960) đời Tống, Ngô Việt Vương mời thiền sư Diên Thọ đứng ra tổ chức xây cất lại chùa Linh Ẩn. 430