Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

THỐNG BỔNG 痛 棒

Dùng gậy đánh đau điếng. Tiết Dục Vương Đức Quan Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »臨 濟 三 遭 痛 棒、 大 愚 言 下 知 歸。 – Lâm Tế ba phen bị đánh đau điếng, ngay nơi lời nói của Đại Ngu liền kiến tính«.

THỐNG LÃNH 痛 領

Lãnh hội sâu sắc, lãnh ngộ rất sâu. Tiết Tri Phủ Cát Đàm Cư Sĩ trong NĐHN q. 20

ghi: »豁 然 頓 明、 頌 曰：非 心 非 佛 亦 非 物、 五 鳳 樓 前 山 突 兀、 豔 陽 影 裡 倒 翻 身、 野 狐 跳 入 金 毛 窟。。 遂 復 至 虎 丘。 海 迎 之 曰： 居 士 見 處、止 可 入 佛 境 界。 入 魔 境 界、 猶 未 得 在。 公 加 禮 不 已。 海 正 容 曰： 何 不 道 金 毛 跳 入 野 狐 窟？ 公 乃 痛 領。 – ›Ông bỗng nhiên sáng tỏ, tụng rằng: Phi tâm phi Phật cũng phi vật, trước lầu Ngũ Phụng núi cao vút.

Trong bóng nắng xuân bỗng lộn nhào, chồn hoang nhảy vào hang sư tử‹. Ông liền trở về Hổ Khâu. Thiền sư Phật Hải ra đón, nói: ›Kiến giải về thiền pháp của cư sĩ chỉ có thể vào cảnh giới Phật, mà chưa vào được cảnh giới ma‹. Ông càng lễ bái chẳng thôi. Hải nghiêm sắc mặt, bảo: ›Sao chẳng nói sư tử nhảy vào hang chồn hoang?‹ Ông liền lãnh hội sâu sắc«.

THỐT ĐỊA CHIẾT 啐 地 折

Bất ngờ bị bẻ gãy, ẩn chỉ lập tức ngộ nhập, đốn ngộ thiền pháp. Tiết Ngộ Thập Tam Đạo Nhân trong NĐHN q. 20 ghi: »每 以

已 事 扣 諸 禪、 及 開 善 歸、 結 茆 於 其 左、 遂 往 給 侍。 紹 興 庚 申 三 月 八 日 夜、 適 然 啟 悟、 占 偈 呈 善 曰： 元 來 無 縫 罅、 觸 著 便 光 輝。 既 是 千 金 寶、 何 須 彈 雀 兒？ 善 答 曰： 啐 地 折 時 眞 慶 快、 死 生 凡 聖 盡 平 沉。 仙 州 山 下 呵 呵 笑、 不 負 相 期 宿 昔 心。 – Sư thường đem việc tự kỷ hỏi các bậc thiền đức, đến lúc Khai 812

THỜI TRUNG

Thiện trở về liền cất am bên trái am của ngài để hầu hạ. Đêm mùng 8 tháng 3 năm Canh Thân, niên hiệu Thiệu Hưng, bỗng nhiên sư khải ngộ, khẩu chiếm 1 bài kệ trình Thiện như sau: Té ra không kẻ hở Chạm nhằm liền sáng rỡ Đã là báu ngàn vàng Đâu cần bắn chim sẻ? Thiện đáp rằng:

Khi chợt ngộ nhập thật sung sướng Thánh phàm sinh tử chợt mất tiêu Dưới ngọn Tiên Châu cười ha hả Chẳng phụ lòng mong mỏi trước kia«.

THỐT TRÁC 啐 啄

Kêu mổ. Khi gà mẹ ấp trứng, gà con ở trong vỏ trứng sắp nở kêu lên gọi là Thốt, gà mẹ mổ vỏ trứng để gà con mau ra gọi là Trác. Thiền tông dùng nó để dụ cho Thiền cơ tương ứng, cơ phong qua lại. Bài tụng »Thốt trác đồng thời« trong Phần Dương ngữ lục ghi: 從 前 垂 手 接 初 機 正 示 繁 言 免 妄 思 今 日 捧 詩 來 請 益 聊 伸 啐 啄 報 當 時 »Tùng tiền thủy thủ tiếp sơ cơ, Chính thị phồn ngôn miễn vọng tư Kim nhật phụng thi lai thỉnh ích Liêu thân thốt trác báo đương thời«. »Ngày trước duỗi tay tiếp sơ cơ, Nhiều lời bày vẽ khỏi vọng suy.

Ngày nay dâng thơ để thỉnh ích, Tạm thời kêu mổ báo đương thời«. Huệ Nam ngữ lục ghi: »問： 作 家 不 啐 啄。 啐 啄 不 作 家。 大 眾 臨 筵。 請 師 作 家 相 見。 師 垂 下 一 足。 – Hỏi: Thiền sư kiệt xuất chẳng tương ứng, còn có cơ phong qua lại thì chẳng phải thiền sư kiệt xuất. Đại chúng lên pháp đường thỉnh Sư cùng nhau vấn đáp với Thiền sư kiệt xuất. Sư liền thòng một chân xuống«.

THỐT TRÁC ĐỒNG THỜI 啐 啄 同

時 Kêu mổ một lượt, tỷ dụ sự phối hợp thiền cơ khít khao, nhanh chóng. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »大 凡 出 眾。 切 磋 也 須 是 本 分。 禪 客 若 未 具 啐 啄 同 時 眼。 卒 摸 索 不 著 – Hễ người nào bước ra khỏi chúng để bàn bạc, cũng cần phải là thiền khách lão luyện. Nếu chưa có con mắt phối hợp thiền cơ khít khao nhanh chóng, cuối cùng mò bắt chẳng được.«

THỜI LƯU 時 流

Nhiều, hành loạt thói tục của một thời.

Khai thi thiền nhân Huy trong MANL ghi:

»才 出 母 胎。 立 志 挺 然。 與 時 流 迥 絕。 行 腳 見 知 識。 決 要 透 脫 生 死 大 事。 – Vừa ra khỏi thai mẹ, lập chí vượt bậc, xa hẳn các thói tục, hành cước gặp bậc tri thức, kiên quyết muốn thông suốt việc lớn sinh tử.«

THỜI THỜI NIỆM NIỆM 時 時 念 念

Từng phút từng giây. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »更 時 時 念 念 不 見 一 切 相、 莫 認 前 後 三 際。 – Trong từng phút từng giây không thấy tất cả tướng, chớ nhận 3 mé trước sau«.

THỜI TRUNG Luôn luôn, thường xuyên, hàng ngày. Tiết Hương Nghiêm Nghĩa Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »兄 弟、 佛 是 塵、 法 是 塵、 終 日 馳 求、 有 甚 麼 休 歇。 但 時 中 不 用 掛 情、 情 不 掛 物、 無 善 可 取、 無 惡 可 棄。 莫 教 他 籠 罩 著、 始 是 學 處 也。 – Này 813

THỜI TRƯỜNG 時 長

huynh đệ, Phật là trần, Pháp là trần, suốt ngày chạy tìm, có khi nào lãnh ngộ? Chỉ cần luôn luôn không theo tình, tình không không gá vật, không nắm lấy điều thiện, không vất bỏ điều ác, đừng để chúng bao phủ, mới là chỗ học vậy.«

THỜI TRƯỜNG 時 長 Thường xuyên, luôn luôn. Tiết Nham Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »若 是 得 意 底 人、 自 解 作 活 計、 舉 措 悉 皆 索 索 底、 時 常 恬 恬 底。 – Nếu là người lãnh ngộ thiền ý, tự biết thực tế vận dụng thiền pháp, mỗi hành động thảy đều dứt khoát, luôn luôn điềm tĩnh.«

THỜI UẤT 時 蔚 (1303-1381)

Thiền tăng cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Kim, tự Vạn Phong, người Lạc Thanh (Chiết Giang) Trung Quốc. Sư xuất gia thuở nhỏ, 11 tuổi đọc kinh Pháp Hoa có tỉnh, liền vào Hàng Châu thụ giới cụ túc.

Sau đó yết kiến Hổ Bào Phổ Thành, Phổ Thành dạy tham thoại đầu »không phải tâm, không phải Phật, không phải vật«, chán nản vì không sở đắc nên sư đến chùa Phật Chỉ núi Đạt Bồng, Minh Châu (Ninh Ba, Chiết Giang) ngày đêm tham cứu. Một hôm nghe Tông luật sư, chủ chùa cử công án »Quy Sơn đạp ngã tịnh bình« chợt đại ngộ. Sư đến núi Phục Long tham kiến Thiền sư Nguyên Trường được ấn chứng làm Thủ tọa, trao cho pháp y làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sau sư đến núi Đặng Úy, Tô Châu sáng lập chùa Thánh Ân, thiền lữ bốn phương tụ hội đông đảo không đủ chỗ ở, đạo phong hưng thạnh suốt 30 năm. Sau khi tịch, đệ tử Phổ Thọ v.v…

biên tập Vạn Phong ngữ lục.

THU SÁT 收 殺

Kết cục, kết thúc. Tông Môn Võ Khố ghi:

»密 印 長 老 四 年 前。 見 他 恁 麼 地。 乃 至 來 金 山 陞 座。 也 秖 恁 麼 地。 打 一 箇 回 合 了。 又 打 一 箇 回 合。 秖 管 無 收 殺。 如 何 爲 得 人。 – Trưởng lão Mật Ấn bốn năm trước là như thế, cho đến khi tới Kim Sơn thăng tòa cũng chỉ như thế. Làm một hiệp xong, lại làm thêm một hiệp nữa, cứ làm mà không kết thúc, làm sao giúp được người?«

THÙ GIÁ 酬 價

Cho biết giá tiền. Tiết Tín Tương Tông

Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »仰 山 將 一 塊 金 來、 使 金 師 酬 價、 金 師 亦 盡 價 相 酬。 – Ngưỡng Sơn đem một thỏi vàng ra, bảo người thợ kim hoàn cho biết giá tiền, ông ta cũng cho giá«.

THÙ TƯỢNG TỰ 殊 像 寺

Ở phía tây nam phố Dương Lâm, thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền tự của Ngũ Đài Sơn. Do trong chùa thờ tượng Văn-thù nên có tên »Thù Tượng Tự«.

Được xây dựng vào đời Đường, khoảng niên hiệu Diên Hựu (1314-1320) đời Nguyên xây dựng lại, sau đó bị lửa thiêu hủy. Niên hiệu Thành Hóa thứ 23 (1487)

đời Minh xây cất lại. Phía trước là Sơn môn, Thiên vương điện, hai bên là Lang vũ phối điện, phía sau là Thiền đường, Phương trượng thất. Chính giữa là Văn-thù các thờ Bồ tát Văn-thù cưỡi sư tử xanh, cao 9m, sau lưng khám là »Tam Thế Phật« (Thích-ca, Dược Sư, Di Đà), hai bên treo 500 La hán, toàn bộ tượng Phật đều được người đời Minh nặn đắp, công nghệ tinh xảo, hình tượng tú mỹ. 814

THỦ ĐOAN 守 端 (1025-1072)

THÙ XƯỚNG 酬 唱

Dùng cơ ngữ đối đáp qua lại. Bích Nham lục ghi: »此 語 若 無 奇 特。 雲 門 保 福 長 慶 三 人。 咂 咂 地 與 他 酬 唱 作 什 麼？ – Lời nói này nếu không có gì kỳ đặc thì 3 vị Vân Môn, Bảo Phúc, Trường Khánh tỉ mỉ thù xướng với ông ta làm gì?«

THỦ 手

1. Cách. Tiết Đan Hà Thiên Nhiên Thiền sư trong ĐQMT q. hạ ghi: »等 閑 放 過 南 陽 侍 者、 而 直 擒 取 南 陽 國 師、 所

謂 挽 弓 須 挽 強、 用 槍 須 用 長、 是 此 手 也。 – Bình thường sư kiềm chế hành động của thị giả Nam Dương, và ắt phải bắt lấy Nam Dương Quốc sư. Cái gọi là giương cung cần giương cứng, dùng dáo phải dùng dáo dài, là cách này vậy.« 2. Thủ đoạn. Tiết »Nghệ ngôn« trong

NHQL q. 29 ghi: »此 是 人 顛 顛 倒 倒、 一 等 精 靈。 婆 有 參 天 之 機、 僧 有 入 地 之 路、 婆 有 趁 象 之 手、 僧 有 陷 虎 之 謀 （這 是 對 婆 子 燒 庵 公 案 的 評 議。） – Hai người này rối rắm quá lắm, giống nhau ở chỗ linh lợi. bà gìa có nẻo lên trời, vị tăng có đường xuống đất.

Bà già có thủ đoạn đuổi voi, vị tăng có mưu kế bắt cọp. (Đây là bình về công án

›Bà già đốt am‹).«

THỦ 取 (k. ng)

1. Tuân theo, nghe theo, theo. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流 取 山 僧 見 處。 坐 斷 報 化 佛 頭。 – Chư đạo hữu! Theo chỗ thấy của sơn tăng, các ông có thể cắt đứt những đầu Báo thân Phật, Hóa thân Phật«. 2. Khoảng cách. Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »韋 監 軍 來 謁、 乃 曰： 曹 山 和 尚 甚 奇 怪。 師 曰： 撫 州 取 曹 山 幾 里？ – Vi giám quân đến yết kiến, thưa rằng: Hòa thượng Tào Sơn rất lạ lùng. Sư nói: Phủ Châu cách Tào Sơn bao nhiêu dặm?« 3. Cần phải, Hãy (k. ng., trợ từ đặt ở sau động từ) biểu thị ngữ khí khuyên răn, dặn dò. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »師 云： 大 眾 看 取 者 一 員 禪 客。 – Sư nói: Đại chúng! Cần phải xem vị thiền khách này«.

Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »問： 如 何 是 囊 中 寶？ 師 曰： 合 取 口。 – Hỏi: Cái gì là vật báu trong đãy? Sư đáp: Hãy ngậm miệng«.

THỦ CƯỚC 手 脚

1. Bản lĩnh. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雪 竇 可 謂 大 有 手 腳。 一 時 與 爾 交 加 頌 出。 – Có thể nói: Tuyết Đậu rất có bản lĩnh sẽ cùng một lúc tụng ra cho ông«.

2. Thủ đoạn. Bích Nham lục q. 1 ghi: »若 是 本 分 人 到 這 裏。 須 是 有 驅 耕 夫 之 牛。 奪 飢 人 之 食 底 手 腳。 方 見 馬 大 師 爲 人 處。 – Nếu là người tham thiền lão luyện đến chỗ này, cần phải có thủ đoạn đuổi trâu của người cày, đoạt cơm của người đói, thì mới thấy được chỗ vì người của Mã đại sư«. 3. Vai, nhân vật. Tiết Thần Đảnh Hồng

Nhân Thiền sư trong LĐHY q. 12 ghi:

»問： 匹 馬 單 槍 時 如 何？ 師 云： 神 鼎 打 退 鼓。 云： 畢 竟 如 何？ 師 云： 想 你 不 是 這 手 腳。 – Hỏi: Lúc một dáo một ngựa thì sao? Sư nói: Thần Đảnh đánh trống rút lui. Hỏi: Rốt cuộc ra sao? Sư đáp: Tưởng ngươi chẳng phải là nhân vật này«.

THỦ ĐOAN 守 端 (1025-1072) Thiền tăng đời Tống, họ Chu, có thuyết nói 815

THỦ KHÂM 守 欽

họ Cát, người Hành Dương (Hồ Nam) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư giỏi văn chương, không thích trần lao. Năm 20 tuổi theo Trà Lăng Nhân Úc xuất gia, sau khi thụ giới cụ túc tham kiến Thiền sư Dương Kỳ Phương Hội được tỏ ngộ, theo hầu hạ nhiều năm kế thừa pháp hệ. Năm 28 tuổi sư trụ trì chùa Thừa Thiên, Giang Châu (Cửu Giang, Giang Tây), sau lần lượt trụ các chùa Pháp Hoa, Long Môn, Hưng Hóa, Hải Hội v.v… Lòng can đảm và trí tuệ hơn người, người học rất kính sợ. Đệ tử nối pháp có Pháp Diễn v.v… 12 người. Tác phẩm: Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư ngữ lục 2 quyển, Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư quảng lục 4 quyển.

THỦ KHÂM 守 欽 Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư

Hộ Quốc Thủ Trừng, thuộc tông Tào Động. Sư ở chùa Trí Môn tại Tùy Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hòa thượng? Sư đáp: Trên ngạch không gắn bảng. Lại hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Đem lửa đốt trời thêm nhọc sức. Hiệu: Viên Chiếu Đại Sư.

THỦ NHÂN 守 仁

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Ban đầu sư ở viện Thượng Phương, chùa Hưng Giáo, Đông An thuộc Tuyền Châu, sau dời đến viện La-hán ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố tỉnh Phúc Kiến), rồi dời đến chùa Báo Ân.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Báo Ân? Sư đáp: Không có chỗ cho ngươi để mắt.

THỦ NHÂN XỬ PHÂN 取 人 處 分

Tùy theo sự sắp đặt của người khác. Phần lớn chỉ cho các vị tăng chưa rõ được tự tâm là Phật, đi đến các nơi tìm cầu thưa hỏi một cách mù quáng. Tiết Bảo Phúc Hòa thượng trong TĐT q. 11 ghi: »有 僧 問： 摩 騰 入 漢、 一 藏 分 明。 達 磨 西 來、 將 何 指 示？ 師 云： 上 座 行 腳 底 事 作 麼 生？ 僧 云： 不 會。 師 云： 會 取 好！ 莫 傍 家 取 人 處 分。 – Có vị tăng hỏi: Ngài Ma-đằng vào đất Hán, một tạng kinh rõ ràng; Tổ Đạt-ma từ Ấn Độ sang đem cái gì chỉ dạy? Sư đáp:

Việc hành cước của Thượng tọa là gì?

Tăng nói: Chẳng hội! Sư bảo: Hãy lãnh hội đi! Chớ cam tùy theo sự sắp đặt của người khác«.

THỦ NHẤT 守 一

Thiền tăng đời Tống, họ Thẩm, người xứ Giang Âm (nay thuộc Giang Tô), Trung

Quốc. Thuở bé sư sùng mộ Phật pháp, quy y với Thiền sư Huệ Lâm Tông Bản, nối pháp Ngài thuộc tông Vân Môn. Sau đó sư trụ trì chùa Bản Giác ở Tú Châu (nay là huyện Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang).

THỦ NỘT 守 訥

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lâm, người xứ Phúc Châu. Sư tham yết Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Hòa Long Thọ

Xương tại Trì Châu (nay là huyện Quý Trì, tỉnh An Huy). Hiệu: Diệu Không Thiền sư.

THỦ OAI 守 威

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Sư tham vấn Quốc sư Đức Thiều ở núi Thiên Thai được ý chỉ và nối pháp ngài, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư 816

THỦ TÍNH 取 性

trụ viện Quảng Bình ở Phúc Châu. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Quảng Bình? Sư đáp: Ai chẳng thọ dụng? Hiệu: Tông Nhất Thiền sư.

THỦ PHỤNG 取 奉

Đón ý cho vừa lòng người khác; bợ đỡ; nịnh hót. Tông Môn Võ Khố ghi: »兜 率 悅

禪 師 乃 說 與 首 座 云： 聞 張 運 使 非

久 過 此、 吾 當 深 錐 痛 劄、 若 肯 回 頭、 則 吾 門 幸 事。 首 座 云： 今 之 士 大 夫、 受 人 取 奉 慣、 恐 惡 發 別 生 事 也。 – (Thiền sư Đâu Suất Tùng Duyệt) nói với Thủ tọa rằng: …… tôi nghe Trương Vận Sứ chẳng bao lâu sẽ ghé qua đây, tôi định nói với y một lời thống thiết;

nếu y chịu hồi đầu ấy là việc may cho môn phong của ta. Thủ tọa thưa: Hạng sĩ đại phu ngày nay quen được người bợ đỡ, con e rằng y sẽ nổi giận mà sinh ra nhiều việc khác nữa«.

THỦ QUÝ 守 貴 (1290-1361)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Chân, tự Vô Dụng, hiệu Thủy Am, người xứ Phố Giang (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

Năm 18 tuổi vào núi Khang Hầu làm tăng. Ban đầu sư tham vấn Thiền sư Thiên Nham Vô Trường, bỗng nhiên khế ngộ.

Tiếp đến sư tham yết các vị danh tăng như Trung Phong Minh Bản… và nói: »Ngàn sông tuy có khác nhưng mặt trăng sáng chỉ có một, từ nay về sau tôi không còn nghi nữa«. Niên hiệu Chí Thánh thứ 10 (1350) sư trụ trì chùa Thiên Long ở Hàng Châu. Về sau, sư lui về ở ẩn nơi am Ứng Mộng tại Gia Hưng (nay thuộc Chiết Giang).

THỦ SƠ 守 初 (910-990)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Phó, người Phượng Tường, Thiểm Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ thiền viện Đồng Sơn chùa Đường Đức ở Tương châu (nay là huyện Cốc Thành, tỉnh Hồ Bắc). Thụy:

Tông Huệ Thiền Sư. Có ngữ lục lưu hành ở đời.

THỦ SƠN 首 山

Hiệu của Thiền tăng Tỉnh Niệm, đời Tống. X. Tỉnh Niệm.

THỦ SƠN TỈNH NIỆM THIỀN SƯ NGỮ LỤC 首 山 省 念 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Nhữ Châu Thủ Sơn Tỉnh Niệm Hòa thượng ngữ lục. Còn gọi: Thủ Sơn Niệm Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Thủ Sơn Tỉnh Niệm soạn vào đời Tống, được xếp vào »Cổ Tôn Túc ngữ lục« quyển 8, Tục Tạng kinh tập 118, trang 242. Nội dung bao gồm các ngữ yếu thượng đường thị chúng của Tỉnh Niệm lúc đầu ở Thủ

Sơn, kế đến trụ viện Quảng Giáo, còn có lời thượng đường ở Bảo Ứng Nam Viện, Tiểu tham thị chúng, 12 câu hỏi đáp đại ngữ ở Cảnh Thanh, Khám biện, Thị chúng kệ tụng, Tứ tân chủ tụng…

THỦ THỨ NGỮ 取 次 語

Lời nói bộp chộp, cẩu thả. Phần Thị Chúng trong Lâm Tế lục (Đại 47, 498 trung) ghi: »莫 取 次 語 被 諸 方 老 師 印 破 面 門 道。 我 解 禪 解 道。 – Đạo lưu! Chớ nói ẩu rằng ta hiểu thiền hiểu đạo mà bị Thiền sư vạch mặt«.

THỦ TÍNH 取 性 Vừa ý thoải mái, tùy thích. Tiết Tây Thục Nhân Vương Khâm Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »取 性 和 尚 凡 見 虫 817

THỦ TỌA 首 座

蛇、 盡 皆 打 殺 拋 卻、 云： 取 性、 取 性。 – Hòa thượng Thủ Tính hễ gặp rắn đều đập chết vất đi và nói: Thủ Tính tùy thích!« Tiết Văn Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »近 日 師 僧 北 去 言 禮 文 殊、 南 去 謂 遊 衡 嶽、 恁 麼 行 腳、 名 字 比 丘、 徒 消 信 施。 苦 哉！ 苦 哉！ 問 著 黑 漆 相 似、 祇 管 取 性 過 時。 – Gần đây các sư tăng đi lên miền Bắc nói lễ Văn-thù, trở về miền Nam bảo hành hương Hành Nhạc, hành cước thế ấy chỉ là danh tự Tỳ-kheo, uổng hưởng dụng của tín thì. Khổ thay! Khổ thay. Khi bị hỏi đến thì tối tăm như dầu hắc, chỉ lo tùy thích qua ngày«.

THỦ TỌA 首 座 Tăng tham thiền, đứng đầu các vị tăng trong tăng đường. Đây là người gương mẫu của tùng lâm, làm con mắt trí huệ soi sáng cho trời người. Nếu tăng đường phân làm 2 nhà thì có Tiền đường Thủ tọa và Hậu đường Thủ tọa. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »遂 叉 手 云： 孟 春 猶 寒。 伏 惟。 首 座 大 眾 洎 諸 知 事。 尊 體 起 居 萬 福。 – Sư chắp tay, nói: Tháng giêng vẫn còn lạnh, ngưỡng mong Thủ tọa, đại chúng cho đến các vị Tri sự, tôn thể sinh hoạt hằng ngày vẫn khoẻ mạnh«.

THỦ TRÁC 守 卓 (1064-1123)

Thiền tăng đời Tống, họ Trang, người Tuyền Châu Phúc Kiến, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Duy Thanh, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 11, phái Hoàng Long đời thứ 4, trụ các ngôi chùa nổi tiếng như: Cam Lộ ở Trấn Giang, Sùng Phúc ở Nghi Trưng, Thiên Ninh ở Dương Châu, viện Trường Linh chùa Thái Bình (tại Nhạc Dương, Hồ Nam). Có hiệu là Thiết Diện

Trác. Tác phẩm: Thi kệ và Trường Linh Thiền sư ngữ lục.

THỦ TRUNG 守 忠 (1275-1348)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hoàng, hiệu Đàm Phương, người xứ Nam Khang (nay thuộc Giang Tây) Trung Quốc. Sư xuất gia năm 12 tuổi. Ban đầu nghe kinh Pháp Hoa có tỉnh rồi tham vấn Thiền sư Thiết Sơn Quỳnh, Mông Sơn Dị, Hổ Nham Phục, sau cùng yết kiến Thiền sư Ngọc Sơn Ấn và đắc pháp. Sư trụ chùa Long Tường ở Nam Kinh, rồi dời đến Tưởng Sơn. Chẳng bao lâu, chùa bị hỏa tai, sư quyên góp để sửa chữa. Nguyên Văn Tông lúc còn làm Phiên Vương, từng giao du với sư. Sau khi lên ngôi, Văn Tông nhiều lần cúng dường và ban cho sư chức Đại Phu.

THỦ TƯỚNG ĐẠI SƯ 手 相 大 師

Thiền tăng Quy Bản đời Ngũ Đại, có mười ngón tay thon nhỏ và dài, đặc biệt hơn người nên có hiệu là Thủ Tướng Đại Sư.

X. Quy Bản.

THỤ Á 竪 亞 (412)

Nằm dọc trám vào. Tiết Phù Sơn Viên Giám Thiền sư trong NGCTT q. 2 ghi: »神 仙 一 局 棋 密 排 盤 裏、 機 路 上 冲 關、 摩 醯 三 隻 眼 豎 亞 頂 門、 髑 髏 前 失 照。 – Một ván cờ tiên âm thầm bày ra trên bàn, trên nẻo cơ phong xung qua cửa ải; con mắt thứ ba của Tự Tại Thiên nằm dọc trám vào vầng trán, ở trước đầu lâu mất khả năng chiếu soi.«

THỤ KHỞI TÍCH LƯƠNG 竪 起 脊

梁 Phấn chấn tinh thần, lập định chí hướng. 818

THUẦN CHÂN 純 眞 (?-1101)

Tiết Bảo Hoa Phổ Giám Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »不 如 屏 淨 塵 緣、 豎 起 脊 梁 骨、 著 些 精 彩、 究 教 七 穿 八 穴、 百 了 千 當、 向 水 邊 林 下 長 養 聖 胎、 亦 不 枉 受 人 天 供 養。 – Chẳng bằng trừ sạch trần duyên, lập định chí hướng phấn chấn tinh thần tham cứu đến chỗ thấu triệt, đạt được trạng thái hoàn toàn tỉnh ngộ, rồi vào trong rừng núi, bên dòng suối để nuôi lớn thánh thai, mới chẳng uổng công trời người cúng dường«.

THỤ PHẤT NIÊM CHÙY 竪 拂 拈 槌

Giơ dùi dựng phất là động tác mà thiền sư thường dùng để ứng cơ, chỉ chung cho việc lập bày thiền cơ. Đáp Cư sĩ Phán Lưu Kinh Thần trong NĐHN q. 16 ghi: »六 葉 既

敷、 千 花 競 秀。 分 宗 列 派、 各 有 門 庭。 故 或 瞬 目 揚 眉、 擎 拳 舉 指。 或 行 棒 行 喝、 豎 拂 拈 槌。 – Sáu cánh đã xòe, ngàn hoa khoe đẹp. Phân chia tông phái, mỗi tông phái có môn đình riêng. Vì vậy họ lập bày thiền cơ: hoặc nhướng mày chớp mắt, đánh quyền, giơ ngón tay; hoặc sử dụng cây gậy, tiếng hét, giơ dùi dựng phất«.

THỤ TỨC 啾 唧

Xôn xao, ồn ào. Tiết Hùng Nhĩ Từ Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »山 僧 今 日 撒 屎 撒 尿、 這 邊 放、 那 邊 屙。 東 山 西 嶺 笑 呵 呵。 幸 然 一 片 清 涼 地、 剛 被 熊 峰 染 污 他。 染 污 他、 莫 啾 唧、 泥 牛 木 馬 盡 呵 叱。 過 犯 彌 天 且 莫 論、 再 得 清 明 又 何 日？ – Hôm nay sơn tăng tung cứt vãi đái, đái bên này ỉa bên kia, cười ha hả khắp núi Đông núi Tây. May mắn gặp được một mảnh đất mát mẻ vừa rồi bị núi Hùng Nhĩ làm nhiễm ô đi. Làm nhiễm ô nó chớ đừng gây ồn ào, trâu đất ngựa gỗ kêu rống mãi. Tuy tội lỗi ngất trời nhưng chớ bàn luận đến, ngày nào mới được trong sáng lại?«.

THUẤN ĐÔ TÔNG 舜 都 宗 (1340- 1426)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Thuấn, hiệu Nhược Ngu, người xứ Tứ Dương, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thiên Khánh Nghĩa Nhượng, đời thứ 24 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Linh Cốc ở

Nam Kinh (Nam Kinh, Giang Tô).

THUẦN CHÂN 純 眞 (?-1101)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 12, nối pháp Thiền sư Pháp Bảo. Sư họ Đào quê làng Cửu Ông, huyện Tế Giang (tức huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên ngày nay). Sư thuở nhỏ thông thạo kinh sử, đi đến đâu bọn Nho sĩ tranh nhau theo về. Chẳng bao lâu, sư mở tung được cánh cửa áo diệu, tia sáng giác ngộ xuất hiện. Từ đó, sư trụ trì chùa Hoa Quang, làng Tây Kết, Thượng Nghi. Tùy người đến thưa hỏi, sư phát huy tông chỉ, dẫn dắt những kẻ mờ tối. Ngày 7 tháng 2 năm Ất Dậu nhằm niên hiệu Nguyên Phù thứ 1 đời Lý Nhân Tông (1101), sư báo tin sắp tịch. Có đệ tử là Bản Tịch vào thất thưa hỏi thêm, sư nói kệ dạy:

眞 性 常 無 性、 何 曾 有 生 滅 身 是 生 滅 法、 法 性 未 曾 滅 »Chân tính thường vô tính Hà tằng hữu sinh diệt Thân thị sinh diệt pháp Pháp tính vị tằng diệt«.

»Chân tính thường không tính Đâu từng có sinh diệt Thân là pháp sinh diệt Pháp tính chưa từng diệt«. 819

THUẦN NHẤT THIỀN SƯ 純 一 禪 師

Nói xong sư thị tịch. Phụ Quốc Thái Bảo là Cao Công trông nom việc hỏa thiêu và dựng tháp. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THUẦN NHẤT THIỀN SƯ 純 一 禪

師 Hiệu của Thiền tăng Toàn Phó đời Ngũ Đại. X. Toàn Phó.

THUẦN TỲ TƯƠNG BÁN 醇 疵 相

半 Nửa ưu nửa khuyết. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »洪 覺 笵 書 有 六

種、 達 觀 老 人 深 喜 而 刻 行 之。 余 所 喜 者、 〔文 字 禪〕 而 已。 此 老 文 字 的 是 名 家、 僧 中 希 有、 若 論 佛 法、 則 醇 疵 相 半。 世 人 愛 其 文 字、 并 重 其 佛 法、 非 餘 所 敢 知 也。 – Hồng Giác Phạm viết được 6 kiểu chữ, Đạt Quan lão nhân rất thích nên khắc bản lưu hành. Ngoài chỗ được ưa thích đó ra, nó chỉ là Văn Tự Thiền mà thôi. Thứ chữ điêu luyện này quả là của hàng danh gia, trong chư tăng ít có, nếu luận về Phật pháp thì nửa ưu nửa khuyết. Người thế gian ưa thích văn tự này nên kính trọng Phật pháp của sư, ngoài chỗ đó ra đâu biết gì hơn«.

THUẬN CHI 順 支 (825-910)

Thiền tăng đời Đường, họ Thôi, người Tân La (nay là Triều Tiên). Vào niên hiệu Đại Trung thứ 12 (858) sư theo sứ giả Tân La đi thuyền đến Trung Quốc, tham vấn Ngưỡng Sơn Huệ Tịch và đắc pháp, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 3, phái Ngũ Quán Sơn (Triều Tiên) đời thứ 1. Sư hầu Thầy được 10 năm rồi về nước, ở Ngũ Quán Sơn hoằng truyền thiền pháp Nam Nhạc.

THUẬN ĐỨC ĐẠI SƯ 順 德 大 師

Hiệu của Thiền tăng Đạo Phó, đời Ngũ Đại. X. Đạo Phó.

THUẬN THẾ 順 世

Còn gọi: Thuận hóa. (Tăng nhân) thị tịch, mất. Tiết Nam Tuyền Hòa thượng trong

TĐT q. 16 ghi: »師 欲 順 世 時、 召 第 一 座 云： 百 年 後、 第 一 不 得 向 王 老 師 （系 南 泉 和 尚 之 稱 號） 頭 上 污。 – Lúc sư muốn thị tịch gọi Đệ nhất tọa lại, bảo: Sau khi ta qua đời, điều kiện thứ nhứt là không được làm bẩn đầu của

Vương lão sư (là tên gọi của Hòa thượng Nam Tuyền).« Tiết Ngũ Thế Linh Mặc Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »元 和 十 三 年 三 月 二 十 三 日、 沐 浴 焚 香 端 坐、 告 眾 曰：。。。 言 畢、 奄 然 順 化。 – Niên hiệu Nguyên Hòa thứ 13 (804), tháng 3, ngày 23, sư tắm gội, đốt hương, ngồi ngay ngắn, bảo chúng rằng… Nói xong, sư bỗng nhiên thị tịch.«

THỤC 擉

Đánh, đấm. Tiết Khung Long Trí Viên Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂：

福 臻 不 說 禪、 無 事 日 高 眠。 有 問 祖 師 意、 連 擉 兩 三 拳。 大 眾 且 道、 爲 甚 麼 如 此？ 不 合 惱 亂 山 僧 睡。 – Sư thượng đường nói: Phúc Trăn (pháp hiệu của Trí Viên) không nói thiền, vô sự dậy trễ tràng. Ai hỏi Tổ sư ý, bị đấm ba thoi liền. Thử hỏi đại chúng vì sao như thế? Vì chẳng nên quấy rầy giấc ngủ của sơn tăng!«.

THUNG DUNG AM LỤC 從 容 庵

THÚY VI TỰ 翠 微 寺

錄 Gọi đủ: Vạn Tùng Lão Nhân Bình Xướng Thiên Đồng Hòa thượng Tụng Cổ Thung Dung Am lục. Niêm tụng bình xướng, 6 quyển do Vạn Tùng Hành Tú soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 226. Đệ tử của Hành Tú là Da Luật Sở Tài lúc đi theo Thành Cát Tư Hãn để chinh phục các nước phía tây, do tỏ lòng thương cảm khi phải rời xa thầy, nhiều lần ông ta gởi thư thỉnh Hành Tú bình xướng các bài tụng cổ của Thiên Đồng nên Hành Tú ở am Thung Dung chùa Báo Ân tại Yên Kinh soạn sách này. Vào đời Nguyên Thế Tổ thứ 8 (1213), sách được gởi sang Tây Vực cho Da Luật Sở Tài. Năm kế, Sở Tài viết tựa. Sách này là do Thiên Đồng Chính Giác dựa trên cơ sở 100 tắc công án để làm tụng cổ và do Hành

Tú thêm phần bình xướng mà thành . Mỗi tắc gồm 6 phần:

1. Tiêu đề: như tắc thứ nhất: »Thế Tôn thăng tòa«, tắc thứ 2 »Đạt-ma quách nhiên«…

2. Thị chúng: do Hành Tú làm, đặt ở trước công án, có tác dụng đưa đường dẫn lối.

3. Nêu ra công án.

4. Dẫn lời tụng của Chính Giác.

5. Trước ngữ, do Hành Tú viết, đặt ở dưới mỗi câu của lời tụng của Chính Giác và công án, giống như là lời phê kế bên.

6. Bình xướng chính văn là do Hành Tú làm, chia ra để ở phần công án và sau lời tụng của Chính Giác, dùng chữ »Sư nói« để dẫn ra, đa số lấy 2 câu thơ làm lời kết, như tắc thứ nhất kết như sau: »Ân cần vi giải đinh hương kết, Phóng xuất chi đầu tự tại xuân«.

(Ân cần tháo mở bó đinh hương Đầu cành chợt nở đóa tự tại).

Bình xướng là Hành Tú giải thích và bình luận về công án cùng kệ tụng đã nêu .

THUẾ Y 毳 衣

Áo lông. Bài thơ »Thạch Thất« của Huyền

Quang (thiền sư Việt Nam) ghi:

半 間 石 室 和 雲 住 一 領 毳 衣 經 歲 寒 僧 在 禪 床 經 在 案 爐 殘 榾 拙 日 三 竿 »Bán gian thạch thất hòa vân trụ Nhất lĩnh thuế y kinh tuế hàn Tăng tại thiền sàng kinh tại án Lô tàn cốt đốt nhật tam can«.

»Nửa gian nhà đá lẫn trong mây Một mảnh áo lông khỏi lạnh này

Tăng ở trên giường, kinh tại án Trong lò củi tắt, sáng rạng ngày«.

THÚY NHAM HÂN 翠 巖 欣

Thiền tăng Tùng Hân đời Ngũ Đại ở Thúy Nham, Xử Châu (nay là Lệ Thủy, Chiết

Giang), Trung Quốc, được người đời gọi là Thúy Nham Hân. X. Tùng Hân.

THÚY PHONG 翠 峰

Hiệu của Thiền tăng Đức Sơn, đời Minh. X. Thúy Phong.

THÚY VI TỰ 翠 微 寺 Chùa ở núi Chung Nam tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, vốn là cung Thái Hòa do Đường Cao Tổ xây dựng vào niên hiệu Vũ Đức thứ 8 (625), sau đó bỏ hoang phế. Niên hiệu Trinh Quán thứ 21 (647) Đường Thái Tông ra lệnh phục hưng, gọi là cung Thúy Vi. Khoảng niên hiệu Nguyên Hòa (806-820), cung được đổi thành chùa, gọi là chùa Thúy Vi. Thiền sư Vô Học, đệ tử của ngài Đan Hà Thiên Nhiên từng trụ trì 821

THÙY ĐƯỜNG 垂 堂

nơi đây. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 3 (978), chùa được đổi tên là »Vĩnh Khánh Tự«.

THÙY ĐƯỜNG 垂 堂 Dưới mái hiên của căn nhà lớn. Tiết Thị Linh Tri Hòa Am Chủ trong NĐHN q. 18 ghi: »兒 時 嘗 習 坐 垂 堂、 堂 傾、 父 母 意 其 必 死、 師 瞑 目 自 若。 – Thuở nhỏ sư có lần đang tọa thiền dưới mái hiên của căn nhà lớn, thình lình nhà sập, cha mẹ nghĩ rằng sư chắc chết, nhưng sư nhắm mắt ngồi như không có việc gì xảy ra«.

THÙY HÓA 垂 化

Giáo hóa; dạy bảo. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng ghi:

至 人 垂 化 無 生 死 示 現 閻 浮 有 去 來 剎 剎 塵 塵 成 正 覺 黃 金 寶 殿 玉 樓 臺 »Chí nhân thùy hóa vô sinh tử Thị hiện Diêm-phù hữu khứ lai Sát sát trần trần thành chính giác Hoàng kim bảo điện ngọc lâu đài«. »(Bậc) chí nhân dạy người không (còn)

sinh tử.

Thị hiện (ở) Diêm-phù có đến đi Trong nhiều thế giới thành chính giác

Điện vàng lầu ngọc có sá gì!«

THÙY LONG PHỔ 睡 龍 溥

Thiền tăng Đạo Phổ đời Ngũ Đại ở núi Thùy Long, Tuyền Châu, người đời gọi là

Thùy Long Phổ. X. Đạo Phổ.

THÙY NGỮ 睡 語

Nói mớ, nói xằng. Tiết Thiên Bình Khế Ngu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »石 含 茶 居 士 問： 法 無 動 搖 時 如 何？

師 曰： 你 從 潞 府 來？ 士 曰： 一 步 也 不 曾 驀。 師 曰： 因 甚 得 到 這 裡？ 士 曰： 和 尚 睡 語 作 麼？ – Cư sĩ Thạch Hàm Trà hỏi: Lúc pháp không dao động thì sao? Sư đáp: Ngươi từ Lộ Phủ đến phải không? Cư sĩ đáp: Một bước cũng chưa từng dở lên. Sư nói: Do đâu đến được chỗ này? Cư sĩ đáp: Hòa thượng nói mớ làm gì!«

THÙY NGỮ BÁCH TẮC 睡 語 百 則

Còn gọi: Thất Trung Bách Vấn. Sách, 1 quyển, do Trường Linh Thủ Trác soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 120, trang 318. Sách này bao gồm các Kệ tụng, Niêm cổ, Tán, Chân tán,… do Trường Linh Thủ Trác đáp các câu hỏi của người học mà viết nên. Phần sau sách phụ

Trường Linh Thủ Trác Thiền sư ngữ lục.

THÙY THỊ 垂 示

Thiền sư thuyết pháp cho chư tăng trong thiền hội của mình nghe. Lâm Tế lục ghi:

»第 二 代 徳 山 垂 示 云： 道 得 也 三 十 棒。 道 不 得 也 三 十 棒。 – Trụ trì đời thứ nhì ở Đức Sơn, thuyết pháp rằng:

Nói được cũng ăn 30 gậy, nói chẳng được cũng ăn 30 gậy«.

THÙY THỦ 垂 手

Duỗi tay. Ý nói thiền sư khải phát (khơi gợi), tiếp dẫn người học. Bài tụng »Thốt trác đồng thời« trong PDNL q. hạ ghi:

從 前 垂 手 接 初 機 正 示 繁 言 免 妄 思 »Tùng tiền thùy thủ tiếp sơ cơ Chính thị phiền ngôn miễn vọng tư«. »Từ trước duỗi tay tiếp hạng sơ cơ Chính là nhiều lời để trừ bỏ vọng tưởng«.

THỦY MỤC SƠN 水 目 山

THÙY THỦ NHẬP TRIỀN 垂 手 入

廛 Còn gọi: Thùy thủ sưu khiên. Vào chợ duỗi tay. Sau khi triệt ngộ, thiền sư không theo gương người xưa làm mẫu mực cho đời mà đi vào trong chợ búa, làm con người rất tầm thường để gần gũi, dẫn dắt người khác đến với đạo. Thập mục ngưu đồ (Vạn Tục 113) ghi: »入 纏 垂 手、 繪 濟 度 眾 生 而 垂 慈 悲 手、 入 市 井 之 塵 境 相。 – Vào chợ duỗi tay: Vẽ cảnh thiền sư đi vào chợ, duỗi tay từ bi để cứu giúp chúng sinh«.

Phổ thuyết Hướng thượng nhất lộ của Trần

Thái Tông ghi: »或 垂 手 搜 牽、 或 回 頭 山 野。 – Hoặc duỗi tay dẫn dắt, hoặc quay đầu về đồng nội«.

THỦY AM 水 庵

Hiệu của Thiền tăng Thủ Quý đời Nguyên.

X. Thủ Quí.

THỦY BẤT TẨY THỦY 水 不 洗 水

Nước chẳng rửa nước, ý nói không làm việc vô nghĩa, uổng công. Phương Hội ngữ lục ghi: »拈 起 拄 杖 云。 穿 卻 釋 迦 老 子 鼻 孔。 作 麼 生 道 得 脫 身 一 句。 向 水 不 洗 水 處 道 將 一 句 來。 – Sư giơ cây gậy lên, nói: Xỏ mũi ông già Thích-ca, làm sao nói được một câu thoát khỏi? Ở nơi nước chẳng rửa nước, hãy nói một câu xem!«

THỦY ĐẦU 水 頭

Còn gọi: Thủy khán. Chức vụ trông coi về việc cung cấp nước, nước nóng cho đại chúng tắm, như ngài Nghĩa Hoài nhận chức Thủy đầu dưới hội Thiền sư Thúy Phong. Thiền Uyển Thanh Quy q. 8 (Vạn Tục 111, 460 thượng) ghi: »湯 水 不 足、 寒 暖 失 宜、 非 浴 主、 水 頭 所 以 浣 眾 也。 – Nước nóng không đủ, nên độ ấm chưa thích hợp. Nếu chẳng phải do Dục chủ, Thủy đầu cho phép thì chúng chưa được tắm«.

THỦY LỤC THIỀN TỰ 水 陸 禪 寺

Ở phía tây trong chùa Khai Nguyên, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nguyên là Cực Lạc Viện, chuyên thờ Phật A-di-đà cho nên gọi là »A-di-đà viện«, xây vào niên hiệu Thuần Hy (1174- 1189) đời Tống, đầu đời Minh xây dựng lại. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 37 (1558) dời Thủy Lục Thiền Tự ở phố Tây về nơi đây, nhân đó đổi thành tên hiện nay. Niên hiệu Đồng Trị thứ 10 (1871) đời Thanh trùng tu, xây theo kiểu mái đơn yết sơn, rộng 3 gian, sâu 3 gian, trong thờ tượng Phật Thích-ca Mâu Ni cao 3,4m.

THỦY MỤC SƠN 水 目 山 Còn gọi: Bảo Hoa Sơn. Ở phía nam trung tâm huyện Tường Vân, tỉnh Vân Nam. Khoảng niên hiệu Khai Minh đến Thiên Định (1099-1253) nước Đại Lý, hai vị Tịnh Diệu Trừng và Phổ Tế Khánh Quang là người họ Đoàn ở tại núi này xây dựng chùa Phật. Tương truyền trên núi vốn không có suối, Khánh Quang lấy tích trượng dộng xuống đất nước suối phun lên, bèn gọi là »Trác Tích Tuyền«, núi nhân đó mà gọi là »Thủy Mục Sơn«. Khánh Quang khai đường thuyết pháp nơi chùa này. Cuối đời Minh, Thiền tăng phái Dương Kỳ là Vô Trụ Hồng Như xây dựng chùa Bảo Hoa tại núi này, cùng đệ tử là Phổ Hạnh Phi Tướng nối nhau hoằng dương thiền phong tại chùa này, quan dân quy y rất đông.

THỦY NGUYỆT 水 月

THỦY NGUYỆT 水 月 Thiền tăng đời Minh, họ Chủ, người xứ Thường Đức (nay thuộc tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc. Tuổi nhỏ theo Nho học, một hôm chợt xem đến câu »Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng« trong kinh »Kim Cang Bát-nhã«, dường như có tỉnh. Năm 16 tuổi sư theo Ngài Cổ Lâm xuất gia, nhất tâm chuyên ý nghiên cứu pháp sinh tử cứu cánh. Tham vấn khắp nơi, cuối cùng sư đến núi Nga My, bỗng nhiên chứng được Lưu Ly Tam muội và đại ngộ. Về già, sư yết kiến Tuyết Kiệu Viên Tín, trình sở ngộ, được Ngài truyền tâm ấn, thuộc tông Lâm Tế. Sư cất am ở núi Kê Túc, bảng đề »Thủy Nguyệt Am« và mọi người lấy tên đó gọi sư. Một hôm, sư tập họp đồ chúng khuyên răn nên trọng pháp đạo. Nói xong, sư ngồi ngay ngắn thị tịch.

THỦY NGUYỆT THÔNG GIÁC 水 月 通 覺 (1637-1704)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Tào Động đời thứ 36. Sư họ Đặng, quê ở Thanh Triều, huyện Ngự Thiên, phủ Tiên Hưng, đạo Sơn Nam, miền Bắc Việt Nam.

Tuổi trẻ sư học Nho, đến năm 18 tuổi thi đậu Cống cử tứ trường. Đến năm 20 tuổi, sư bỏ nghiệp Nho, tìm đến chùa xã Hỗ Đội, huyện Thụy Anh xin xuất gia học đạo.

Ở đây 6 năm học các kinh sách, sư chưa thỏa mãn, xin phép thầy đi du phương tham vấn các thiền hội trong nước, vẫn chưa thỏa mãn, sư liền xin du phương sang Trung Quốc. Sư đến chùa của Thiền sư Thượng Đức, núi Phụng Hoàng, được ngài cho nhập chúng và theo chúng tham vấn.

Thời gian trôi qua lần lữa đã 6 năm, một hôm Hòa thượng gọi sư vào phương trượng hỏi: Đã thấy tính chưa?. Sư ra lễ bái, trình kệ: »Viên minh thường tại thái hư trung Cương bị mê vân vọng khởi lung Nhất đắc phong xuy vân tứ tán Hằng sa thế giới chiếu quang thông«.

»Sáng tròn thường ở giữa hư không Bởi bị mây mê vọng khởi lồng Một phen gió thổi tan mây ám Thế giới hà sa sáng chiếu thông«.

Hòa thượng đưa tay điểm trên đầu sư, cho hiệu là Thông Giác Đạo Nam Thiền sư và bài kệ: Tịnh trí thông tông Từ tính hải khoan Giác đạo sinh quang Chính tâm mật hạnh Nhân đức vi lương Tuệ đăng phổ chiếu Hoằng pháp vĩnh trường để về Việt Nam truyền tông Tào Động. Sư nối pháp Ngài, thuộc tông Tào Động đời thứ 36. Về nước sư trụ chùa Hạ Long ở Đông Sơn, huyện Đông Triều giáo hóa tăng chúng lẫn thân hào nhân sĩ. Kệ thị tịch:

Thủy xuất đoan do tẩy thế trần Trần thanh thủy phục nhập nguyên chân Dữ quân nhất bát cam lồ thủy Bái tác ân ba độ vạn dân »Nước cốt tuôn ra rửa bụi trần Sạch rồi nước lại trở về chân Cho ngươi bát nước cam lồ quý.

Ân tưới chan hòa độ vạn dân«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THỦY PHẠN 水 飯

Còn gọi: Thủy chúc, Hàn chúc. Cháo, là món ăn điểm tâm trong Thiền viện. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di. 824

THỤY QUANG THÁP 瑞 光 塔

THỦY TỐT 始 卒

Trước sau một lòng. Huệ Nam ngữ lục ghi:

»是 日 又 蒙 朝 蓋 光 臨 法 筵。 始 卒 成 褫。 良 增 榮 荷。 – Hôm nay lại nhờ các quan chức triều đình đến dự pháp hội, trước sau một lòng nâng đỡ, càng thêm vinh dự.«

THỦY THẠNH 水 盛 (1276-1347)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Phạm, tự Trúc Nguyên, hiệu Vô Trụ Ông, người xứ Lạc Bình Nhiêu Châu (nay thuộc Giang Tây), Trung Quốc. Năm 17 tuổi xuất gia, sư ưa thích tĩnh tâm tư duy, phát nguyện rằng:

»Đời này nếu tôi chẳng làm Phật được thì nên vào địa ngục vô gián«. Sư tham yết Vô Năng Giáo Công được ngộ, vượt thoát mọi tri giải huyền diệu. Niên hiệu Thiên Lịch thứ 2 (1329), sư trụ trì chùa Diệu Quả ở Tây Hồ, hoằng dương tông chỉ, thiền tăng từ xa muôn dặm cũng tìm đến học đạo. Khi ấy có lịnh chư tăng phải đi lính, sư trở về miền Nam nơi ở cũ, người học hâm mộ càng đông.

THỦY TRUNG TRÓC NGUYỆT 水

中 捉 月 Mò trăng đáy nước. Dụ chỉ hành vi hư vọng, uổng công. Huệ Nam ngữ lục ghi:

»若 也 廣 尋 文 義。 猶 如 鏡 裡 求 形。 更 乃 息 念 觀 空。 大 似 水 中 捉 月。 衲 僧 到 此。 須 有 轉 身 一 路。 – Nếu như nghiên cứu nhiều về nghĩa lý văn kinh, giống như tìm hình thật trong gương. Còn như dừng ý nghĩ để quán không thì giống hệt mò trăng đáy nước. Tăng nhân tham thiền đến chỗ nầy, cần có con đường chuyển thân.«

THỤY HIỆU 諡 號

Tên hiệu của người đã mất, do vì cảm niệm đức hạnh của họ mà người đời truy tặng.

Đối tượng được tặng thụy hiệu: Trên từ Vua chúa, Công khanh; dưới đến những người có đức hạnh. Thông thường, thụy hiệu được ban tặng cho các vị Cao Tăng, Đại Sư, Bồ Tát, Quốc Sư, Thiền sư, Hòa thượng, Pháp Sư, Thượng Nhân… Tiết Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư trong

CĐTĐL q. 6 ghi: »元 和 九 年 正 月 十 七 日 歸 寂。 壽 九 十 五。 長 慶 元 年 敕 諡 大 智 禪 師。 塔 曰 大 寶 勝 輪。 – Vào ngày 17 tháng giêng, niên hiệu Nguyên Hoà thứ 9 (814) sư thị tịch, thọ 95 tuổi. Niên hiệu Trường Khánh thứ nhất (821) được vua ban thuỵ hiệu là Đại TRí

Thiền sư, tháp hiệu Đại Bảo Thắng Luân«.

THỤY QUANG THÁP 瑞 光 塔 Nằm bên trong Bàn Môn, phía tây nam thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung

Quốc. Chỗ này vốn là Phổ Tế Thiền Viện.

Được xây vào niên hiệu Xích Ô thứ 4 (241) đời Đông Ngô Tam Quốc, do Tôn Quyền xây cất cho tăng nhân Tính Khang.

Niên hiệu Xích Ô thứ 10 (247) Tôn Quyền lại kiến tạo tháp xá-lợi 13 tầng để báo ân mẹ. Niên hiệu Sùng Ninh thứ 4 (1105) đời Tống phụng chiếu tu sửa tháp, ban tên »Thiên Ninh Vạn Thọ Bảo Tháp«. Khoảng niên hiệu Tuyên Hòa (1119-1125) trùng tu tháp này, đổi thành 7 tầng. Tương truyền trên tháp thường phóng hào quang ngũ sắc cho nên đổi tên »Thụy Quang Tháp«, chùa cũng đổi tên là »Thụy Quang Thiền Tự«.

Về sau, chùa tháp nhiều lần bị biến cố, theo Văn Hiến ghi chép thì trùng kiến trùng tu đến 18 lần. Niên hiệu Hàm Phong thứ 10 (1860) đời Thanh điện vũ bị chiến 825

THUYỀN TÔN TỰ 禪 宗 寺

tranh phá hủy, chỉ còn một cái tháp. Tháp mặt bằng hình bát giác, 7 tầng, kết cấu hỗn hợp gạch gỗ. Thân tháp xây gạch do vách ngoài, hành lang gấp khúc lượn quanh, tâm tháp tạo thành; bên ngoài là mái cong và tòa bằng làm bằng gỗ, cao khoảng 43,2m, tháp thu nhỏ dần theo chiều cao, giữ gìn phong cách tháp cổ Đường Tống. Dưới tháp có một tòa Tu-di bằng đá điêu khắc trang sức hoa văn. Mỗi tầng tháp trụ tựa là cột tròn, cửa sổ mỗi tầng mở xen lẫn nhau.

Trên trụ có mộc ngạch, cái đấu hình chữ nhật. Trong lòng tháp có trụ tâm tháp xây bằng gạch cấu thành kiểu hành lang gấp khúc lượn quanh. Năm 1978 từ tầng thứ 3 trong khám gạch bên trong lòng tháp phát hiện nhiều văn vật quý hiếm như 2 tòa tháp bằng đồng mạ vàng, 9 tượng Địa Tạng, Quán Âm, Như Lai Phật, Bồ tát, hơn 120 quyển kinh thư, 1 cột đá báu chân châu xá- lợi. THUYỀN TÔN TỰ 禪 宗 寺 Chùa ở ấp Ngũ Tây, làng An Cựu, Thủy An, Việt Nam, cách thành phố Huế 7km về phía nam. Chùa do Thiền sư Liễu Quán sáng lập.

THUYỀN TỬ HÒA THƯỢNG 船 子

和 尚

Hòa thượng chèo đò. Thiền tăng Đức Thành đời Đường ở ẩn nơi bến Hoa Đình, bên bờ sông Ngô, đưa đò tiếp hóa người bốn phương qua lại, được người đời gọi là Thuyền tử Hòa thượng (Hòa thượng chèo đò). X. Đức Thành.

THUYỀN TỬ HÒA THƯỢNG BẠT TRẠO CA 船 子 和 尚 拔 櫂 歌 Thi ca biệt tập, Chính tập 2 quyển, Tục tập 2 quyển, do Đức Thành (tức Thuyền Tử Hòa thượng) soạn vào đời Đường, và được xếp vào »Thượng Hải Văn Hiến Tùng Thư«. Sách này được xếp vào 39 bài »Thuyền Tử Hòa thượng Ngư Phủ Ca Từ«, và »Lịch Đại Tăng Tục Họa Vịnh«… Nội dung đều là những bài ngâm vịnh về sinh hoạt của ngư dân nhưng hàm chứa huyền lý nhà Phật. Đây là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về »thiền thi«, »thiền từ« vào thời kỳ sớm nhất. Sách này được ấn hành vào năm 1987 do nhà xuất bản Đại Học Sư Phạm Hoa Đông.

THUYẾT QUY CỦ 說 規 矩

Chỉ dạy quy tắc lễ độ Thiền môn cho các ông tăng nhỏ tuổi, như trong Huấn Đồng Hạnh được ghi ở Sắc Tu Bách Trượng

Thanh Quy, Thiền Lâm Bị Dụng Thanh Quy. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

THUYẾT TỰ NHẤT VẬT TỨC BẤT TRÚNG 說 似 一 物 即 不 中 Ý nói thiền pháp là một cái gì thì không đúng. Thiền pháp siêu việt tất cả hình tướng, số lượng, thời gian, không gian.

Nếu nói là một vật gì, là một cái gì thì cái đó sẽ không hợp với thiền pháp. Chương Hoài Nhượng, đời thứ 1 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »祖 云： 作 麼

生？ 師 云： 說 似 一 物 即 不 中。 祖

云： 還 者 修 證 也 無？ 師 云： 修 證 即 不 無、 污 染 即 不 得。 – Tổ hỏi: Là cái gì? Sư thưa: Nói giống một vật thì chẳng đúng. Tổ hỏi: Có tu chứng không?

Sư thưa: Tu chứng thì chẳng không, nhiễm ô thì chẳng được.«

THƯ KÝ 書 記

Còn gọi: Thư trạng, Ký thất, Ngoại sử, 826

THỪA HẠO 承 皓 (1011-1091)

Ngoại ký. Chức vụ phụ trách việc giao nhận, ghi chép và quản lý công văn, giấy tờ. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của một tự viện Thiền tông. Cổ Thanh Quy gọi chức vụ này là Thư trạng. Về sau, trong thiền môn mới mượn từ Thư ký của triều đình Trung Quốc để dùng. Vốn là tên gọi người ghi chép sổ sách của quân đội thuộc phủ Nguyên nhung, chứ không phải do Thiền sư Bách Trượng đặt ra. Như ngài Huệ Nam làm Thư ký dưới hội của thiền sư Hiền ở chùa Phúc Nghiêm. Truyền Đăng q. 8 ghi:

»慈 明 笑 曰： 書 記 已 領 徒 游 方 名 聞 叢 林。 借 有 疑 不 以 喪 陋 鄙 棄 坐 而 商 略 顧 不 可 哉 呼。 – Từ Minh cười nói rằng: Thư ký đã lãnh đồ chúng du phương nổi tiếng khắp tùng lâm. Giả sử có nghi thì hãy bỏ chỗ hẹp hòi của mình, ngồi lại mà thương lượng, ta đâu thể chẳng chiếu cố đến ông«.

THỨ 次

Trạng từ chỉ thời gian, đặt sau động từ hay kết cấu động từ, nhằm biểu thị hành động hay trạng thái đang xảy ra trong hiện tại hoặc tiếp tục. Có nghĩa là Đang. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »僧 侍 立 保 福 次、 福 云： 你 得 與 麼 粗 心。 – Tăng đang đứng hầu Thiền sư Bảo Phúc, Phúc bảo: Ngươi sao sơ ý như thế!«

THỨ ĐỆ 次 第

Tình hình, trạng huống, biểu hiện. Tiết Trường Khánh Hòa thượng trong TĐT q.

10 ghi: »長 慶 和 尚 嗣 雪 峰、 在 福 州。 師 諱 慧 棱、 杭 州 海 鹽 人、 姓 孫。 年 十 三 出 家、 初 參 見 雪 峰、 學 業 辛 苦、 不 多 得 靈 利。 雪 峰 見 如 是 次 第、 斷 他 云： 我 與 儞 死 馬 醫 法、 儞 還 甘 也 無？ – Hòa thượng Trường Khánh nối pháp Tuyết Phong ở Phúc Châu. Sư húy là Huệ Lăng, người Hải Diêm, Hàng Châu, họ Tôn. Xuất gia năm 13 tuổi. Ban đầu tham kiến Tuyết Phong, việc tu học trải nhiều cay đắng, không được linh lợi cho lắm. Tuyết Phong thấy tình hình như thế, nhận định rằng: Ta cho ngươi cách trị bệnh con ngựa chết, ngươi có chịu hay không?«

THỪA ĐƯƠNG 承 當

Còn gọi: Đảm đương. Nghĩa thông thường là nhận lấy công việc khó khăn và làm với đầy đủ ý thức trách nhiệm. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho việc thiền tăng nhận lấy ý chỉ của Phật Tổ.

Lăng Nghiêm Tông Thông (Vạn Tục 117, 13 hạ) ghi: »此 處 正 好 承 當 去、 却 省 得 許 多 心 力。 – Chỗ này chính là chỗ tốt nhất để nhận lấy mà còn tiết kiệm được nhiều tâm lực«. THỪA HẠO 承 皓 (1011-1091) Thiền tăng đời Tống, họ Vương, người xứ Đơn Lăng, My Châu (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Vào khoảng niên hiệu Thiên Thánh (1023-1031), sư vào viện Đại Lực xin xuất gia. Sau đó sư đi tham học các nơi, đến Phúc Châu tham Thiền sư Bắc Tháp Tư Quảng, thể đạt huyền chỉ, được tam muội Đại tự tại. Sư từng làm một cái khố vải, trên viết tên của các vị Tổ sư, nên trong tùng lâm gọi sư là »Hạo Bố Côn« (Hạo khố vải). Khoảng niên hiệu Nguyên Phong (1078-1085) sư trụ núi Cốc Ẩn ở Tương Dương (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc), sau dời đến chùa Ngọc Tuyền ở Kinh Môn (nay là Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc).

THỪA HƯ TIẾP HƯỞNG 承 虚 接 響

THỪA HƯ TIẾP HƯỞNG 承 虚 接

響 Còn gọi: Thừa hư ảnh hưởng. Nhận lãnh, tiếp lấy sự lý hư huyễn chẳng thật. Mật Am ngữ lục ghi: »達 磨 不 會 當 頭 句。 卻 向 嵩 山。 面 壁 九 年。 後 代 兒 孫。 承 虛 接 響。 揚 眉 瞬 目。 行 棒 行 喝。 盡 是 黃 葉 止 啼。 – Đạt-ma đáp câu chẳng biết xong, liền đến Tung Sơn ngó vách chín năm. Con cháu đời sau tiếp lấy sự lý hư huyễn chẳng thật nên nhướng mày chớp mắt, sử dụng cây gậy, tiếng hét;

đều là đem lá vàng để dỗ con nít khóc«.

THỪA LÃNH 承 領

Tiếp nhận cơ duyên lãnh hội thiền chỉ. Tiết Phúc Tiên Chiêu Khánh Hòa thượng trong

TĐT q. 13 ghi: »只 如 達 磨 當 時 分 付 二 祖、 是 箇 甚 麼 意 旨？ 二 祖 於 達 磨 邊 承 領 得 箇 什 麼 事？ – Còn như Đạt-ma đương thời giao phó cho Nhị Tổ, là ý chỉ gì? Nhị Tổ ở bên Đạt-ma thừa lãnh được việc gì?«.

THỪA QUẢNG THIỀN SƯ THÁP 乘 廣 禪 師 塔 Tháp ở trước núi Dương Kỳ, thành phố Bình Hương, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Đâ là mộ tháp của Thiền sư Thừa Quảng, được xây vào đời Đường. Thân tháp khắc nổi theo phong cách thuần phác cổ xưa hùng hồn, trên thắt lưng của những nhân vật được khắc có dây xích kiểu xưa, là văn vật đời Đường hiếm thấy.

THỪA THIÊN TỰ 承 天 寺

Chùa nằm ở núi Anh Ca, cảng Thừa Thiên, thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Là 1 trong 3 ngôi chùa lớn và xưa ở Tuyền Châu. Nền chùa vốn là khu vườn phía nam của Tiết độ sứ Lưu Song Hiệu đời Ngũ Đại. Cuối niên hiệu Bảo Đại đời Nam Đường đến đầu niên hiệu Trung Hưng thì xây dựng chùa, đầu tiên lấy tên là »Nam Thiền Tự«. Niên hiệu Cảnh Đức thứ 4 (1007) đời Tống, Chân Tông ban cho hiệu là »Thừa Thiên Tự« sau nhiều đời trùng tu mở rộng, quy mô gần bằng chùa Khai Nguyên, là một trong những ngôi chùa Phật nổi tiếng ở Mân Nam. Trên đầu cổng chùa có tấm biển ngang đề 2 chữ »Nguyệt Đài« nên còn gọi là Nguyệt Đài Tự. Đại điện hiện còn là kiến trúc đời Thanh. Kiến trúc của chùa này gồm có:

cổng chùa, »Nhất trần bất nhiễm« đường, Khai Mân Vương thị từ đường (Nhà thờ của họ Khai Mân Vương), ao phóng sinh.

Trong chùa vốn có: Mai hoa thạch, Hiếu tử tháp, Phi lai tháp, trải qua nhiều đời được gọi là 3 món báu của Thừa Thiên.

THỪA THIÊN VIỆN 承 天 院

Nằm phía đông thành phố Cửu Giang, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Được xây dựng vào thời kỳ Lương Võ Đế đời Nam Triều (502-549), sau bị phế. Khoảng niên hiệu Đại Lịch (766-779) đời Đường xây dựng lại. Đời Tống Thiền sư Bạch Vân Thủ Đoan trụ trì chùa này. Niên hiệu Hồng Võ thứ 12 (1379) đời Minh mở rộng xây dựng.

Niên hiệu Hoằng Trị thứ 2 (1489) đổi tên là »Năng Nhân Tự«, sau đó lại nhiều lần mở rộng xây dựng nữa. Kiến trúc hiện còn phần lớn là do trùng tu mở rộng vào niên hiệu Đồng Trị thứ 9 (1870) đời Thanh, là một trong ba đại tùng lâm ở Cửu Giang.

Trong chùa có Đại hùng bảo điện, Kim Cang điện, Thiết Phật điện, Tả hữu thiền phòng, Tàng kinh lâu. Đại hùng bảo điện một tầng mái chồng, hành lang gấp khúc 828