Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

KHÚC MỘC CỬ VỊ 曲 木 舉 位

Còn gọi: Khúc mộc thiền sàng. Nguyên chỉ cho việc ngồi yên trên chiếc ghế các vị tăng thường dùng, sau chỉ cho nghĩa ngồi chức Trụ trì để chỉ đạo, giáo hóa đại chúng. Tổ Đình Sự Uyển q. 3, Tuyết Đậu Tổ Anh tập q. thượng (Vạn Tục 113, 33 hạ)

ghi: »韶 陽 雲 門 大 師 云： 諸 方 老 禿 奴、 曲 木 禪 床 上 坐、 求 名 求 利、 問 佛 答 佛、 問 祖 答 祖、 痾 屎 送 尿 也、 三 家 村 裏 老 婆 傳 口 令 相 似 、 識 甚 麼 好 惡？ – Đại sư Vân Môn ở Thiều Dương nói: Các lão trọc ở các nơi làm Trụ trì giáo hóa mọi người, cầu danh cầu lợi, hỏi Phật đáp Phật, hỏi Tổ đáp Tổ, đi ỉa đi đái, giống như bà già dốt lại nhiều chuyện, biết cái gì tốt xấu?«.

KHÚC THUẬN LAI CƠ 曲 順 來 機

Còn gọi: Khúc thuận nhân tình. Ý nói tạm thời tùy thuận người đến hỏi pháp (mà giảng nói thiền pháp cho họ nghe). Thuận theo nhân tình. Lâm Tế ngữ lục ghi: »府 主 王 常 侍。 與 諸 官 請 師 升 座。 師 上 堂 云。 山 僧 今 日 事 不 獲 已。 曲 順 人 情 方 登 此 座。 若 約 祖 宗 門 下。 稱 揚 大 事。 直 是 開 口 不 得。 無 爾 措 足 處。 – Tri phủ Vương Thường Thị cùng các quan trong phủ thỉnh sư thăng tòa. Sư thượng đường bảo: Hôm nay, do sự bất đắc dĩ, Sơn tăng thuận theo nhân tình mới lên tòa này. Nếu theo chiếu theo đệ tử Thiền tông hoằng dương đại sự thực là mở miệng chẳng được, chẳng có chỗ để đặt chân«.

KHÚC VI TRUNG HẠ 曲 爲 中 下

Ý nói (giảng thuyết đạo pháp) chỉ là phương tiện tiếp dẫn hạng căn khí trung hạ. Thung Dung Am lục q. 1 ghi: »閉 門 打 睡、 接 上 上 機。 頋 鑒 頻 申、 曲 爲 中 下。 – Đóng cửa ngủ say là tiếp cơ thượng thượng; sử dụng ngữ cú để chỉ bày

(như cố giám) là phương tiện tiếp dẫn hạng căn khí trung hạ«.

KHUÊ PHONG ÔN 圭 峰 溫 (818- 928)

Thiền tăng đời Đường, họ Hàn, tên Ôn, người Đại Danh, Hà Bắc, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tông Mật, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 6, trụ trì chùa Huệ Nhân ở 381

KHUÔNG DẬT 匡 逸

Khuê Phong.

KHUÔNG DẬT 匡 逸 Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Minh Châu (nay là huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Ban đầu sư ở viện Từ Vân ở Nhuận Châu (nay thuộc huyện Trấn Giang, tỉnh Giang Tô). Nam Đường Chủ thỉnh sư trụ chùa Báo Ân ở Kim Lăng và ban hiệu là

Ngưng Mật Thiền sư.

Có vị tăng hỏi: Nối pháp Tổ Đạt-ma, làm sao tuyên bày? Sư đáp: Chẳng trái với lời mời.

KHUÔNG ĐỒ LÃNH CHÚNG 匡

徒 領 眾 Dẫn đầu, giáo hóa đồ chúng. Huệ Tịch ngữ lục: »黃 檗 示 眾 云： 汝 等 諸 人 盡 是 噇 酒 糟 漢、 與 麼 行 腳、 何 處 有 今 日？ 還 知 大 唐 國 裏 無 禪 師 麼？ 時 有 僧 云： 只 如 諸 方 匡 徒 領 眾、 又 作 麼 生？ – Hoàng Bá dạy chúng rằng:

Các ngươi đều là bọn ăn hèm, hành cước thế ấy, chỗ nào có ngày nay? Có biết trong nước Đại Đường không có thiền sư chăng?

Khi đó có vị tăng thưa: Các nơi ngoài việc dẫn đầu giáo hóa đồ chúng, còn làm gì?«.

KHUÔNG HÓA 匡 化

Giáo hóa. Tiết Lâm Tế Hòa thượng trong NĐHN q. 19 ghi: »Tự hậu sư vu trấn phủ khuông hóa, tuy thừa Hoàng Bá, thường tán Đại Ngu. – Từ đây về sau sư giáo hóa nơi trấn phủ, mặc dù kế thừa Hoàng Bá song thường khen ngợi Đại Ngu.«

KHUÔNG NHÂN 匡 仁

Còn gọi: Quang Nhân. Thiền tăng đời Ngũ Đại, ban đầu tham học nơi Hương Nghiêm Trí Nhàn, sau yết kiến Thiền sư Lương Giới và nối pháp Ngài, thuộc tông Tào Động. Sư trụ chùa Kiến Sơ ở Sơ Sơn Phủ Châu (nay thuộc Giang Tây), cử dương tông phong Tào Động. Do vì thân thể sư thấp bé nên bị gọi là Sư thúc lùn, Xà-lê lùn, nhưng nhờ biện tài vô ngại thường khiến người khác không có cơ hội mở miệng nên sư còn có tên »Sơ Sơn nghiết thốc« (Sơ Sơn giỏi tranh luận).

KHUÔNG VIỆT 匡 越 (833-1011)

Thiền tăng đời cuối Đinh, đầu Lê, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 4, nối pháp Thiền sư Vân Phong. Sư họ Ngô tên Chân

Lưu, quê ở làng Cát Lợi, quận Thường Lạc, miền Bắc Việt Nam.

KHUYÊN HỘI 圈 繢

Chỉ cho vòng vây, cách thức định sẵn, mưu thuật và tính toán, cái bẫy. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho bậc Thầy dùng lời nói, động tác để trắc nghiệm, dẫn dắt người học Thiền. Tắc 5, Bích Nham lục (Đại 48, 145 trung) ghi: »得 失 是 非 一 時 放 下。 洒 洒 落 落。 自 然 透 得 他 圈 繢。 方 見 他 用 處。 – Được thua phải trái đồng thời buông xả triệt để, tự nhiên thoát khỏi bẫy, mới thấy được thủ đoạn của sư«.

KHUYÊN LUYẾN 圈 攣

Khuyên: Cái chuồng để nuôi cầm thú.

Luyến: Dây trói, hoặc nhợ câu. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho bậc Thầy tiếp dẫn thiền sinh căn cơ bén nhạy, nên ông phải dùng phương pháp đặc biệt khéo léo để câu dắt và bắt giữ y ta, giống như người ta thả câu nhử mồi ngon để bắt cá lớn hoặc dùng 382

KHỨ TỰU 去 就

chuồng chắc chắn để nhốt mãnh thú. Cơ pháp mà bậc Thầy thường dùng là dùng tay, phất tử, gậy để vẽ. Tắc 33, Thung Dung lục (Đại 48, 172 hạ) ghi: »釣 鼇 時 下 一 圈 攣。 – Khi câu con ba ba phải dùng một cái tròng«.

Tắc 25, Thung Dung lục (Đại 48, 243 hạ) ghi: »扇 子 破、 索 犀 牛、 圈 攣 中 自 有 來 由。 – Cây quạt rách, nếu muốn tìm con tê giác thì trong chuồng vốn có vật mà ông tìm«.

KHUYẾT XỈ LÃO HỒ 缺 齒 老 胡

Lão già Hồ sún răng, chỉ cho Bồ-đề-đạt-ma, Sơ tổ Thiền tông Trung Quốc. Hàm ngữ khí mắng Phật mạ Tổ. Vô Môn Quan ghi: »缺 齒 老 胡、 十 萬 里 航 海、 特 特 而 來。 可 謂 是 無 風 起 浪。 – Lão già Hồ sún răng mười vạn dặm dong thuyền vượt biển mà đến, thiệt quả là không gió mà nổi sóng«.

KHỨ 去 (k. ng)

1. Trợ từ cuối câu, biểu thị hành vi động tác sẽ xảy ra. Tiết Hương Nghiêm Trí Nhàn Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »我 若 說 似 汝、 汝 已 後 罵 我 去。 – Nếu tôi nói cho ông nghe, sau này ông sẽ mắng tôi«.

2. Trợ từ đặt ở cuối phân câu trước của câu phức, thông thường là câu phức giả thiết.

Tiết Động Sơn Biện Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »直 饒 會 得 十 分 去、 笑 倒 西 來 碧 眼 胡。 – Giả sử có ngộ được hoàn toàn thì vẫn bị Tổ Đạt-ma cười cho đó«.

3. Trợ từ đặt ở cuối câu chủ của câu phức, thông thường là câu phức giả thiết, biểu thị hành vi động tác đã xảy ra. NĐHN q. 30 ghi: »若 透 不 得、 即 被 祖 佛 謾 去。 – Nếu thấu chẳng được thì ông bị Tổ Phật lừa rồi«.

4. Trợ từ đặt ở giữa câu hoặc cuối câu, biểu thị ý dặn dò. NĐHN q. 10 ghi: »應 須 徹 底 會 去 始 得。 – Cần phải ngộ triệt để mới được«. NĐHN q. 3 ghi: »已 後 莫 錯

打 人 去。 – Về sau chớ có đánh lầm người, nghen!«.

KHỨ DÃ 去 也 (k. ng)

Trợ từ đặt ở cuối câu và dùng cặp với (Bất khả) ở đầu câu, biểu thị ý khuyên răn: Không nên. NĐHN q. 17 ghi: »不 可 更 開

眼 說 夢 去 也。 – Không nên mở mắt mà nói mớ«.

KHỨ LAI THA QUỐC TRẦN CẢNH 去 來 他 國 塵 境 Nghĩa là lìa bỏ cố hương của mình mà lưu lạc tha phương. Thiền tông dùng cụm từ này để dụ cho việc bỏ lìa tự tâm mà hướng ngoại cầu Phật.

KHỨ TẠI 去 在 (k. ng)

Trợ từ cuối câu, biểu thị hành động tất sẽ phát sinh, mang tính báo trước sự việc sắp xảy ra. NĐHN q. 11 ghi: »這 漢 向 後 亂 作 去 在。 – Gã này về sau ắt sẽ làm loạn«. Thông thường »khứ tại« được đặt ở cuối câu và dùng cặp với trợ từ biểu thị thời gian như: dĩ hậu (về sau), tha thời hậu nhật

(mai kia mốt nọ), tam thập niên hậu (30 năm sau), hướng hậu (về sau)…

KHỨ TỰU 去 就 1. Hành vi cử chỉ, ý tưởng tình niệm, hàm nghĩa chê bai. Vân Môn quảng lục q.

thượng ghi: »更 有 一 般 底。 如 等 閑 相 似 聚 頭。 舉 得 箇 古 人 話。 識 性 記 持 妄 想 卜 度 道。 我 會 佛 法 了 也。 383

KHỬ NIÊM GIẢI PHƯỢC 去 黏 解 縛

祇 管 說 葛 藤 取 性 過 日。 更 嫌 不 稱 意。 千 鄉 萬 里 拋 卻 父 母 師 資。 作 這 去 就。 這 箇 打 野 榸 漢。 有 什 麼 死 急 行 腳 去。 – Có một bọn giống như kẻ rảnh rang, dụm đầu lặp lại lời người xưa, dùng ý thức ghi nhớ, vọng tưởng đoán mò, nói ta đã hội Phật pháp rồi; cứ nói dây dưa, tùy thích qua ngày. Có kẻ cho rằng chưa phải, nên đi ngàn muôn dặm bỏ cả cha mẹ sư trưởng để thực hiện ý tưởng này. Cái gã du phương này, sao mà nôn nóng hành cước đến thế!«.

2. Quy củ, lễ độ. Văn Ích ngữ lục ghi: »有

一 行 者 隨 法 師 入 佛 殿。 行 者 向 佛 而 唾、 法 師 云： 行 者 少 去 就、 何 以 唾 佛？ 行 者 云： 將 無 佛 處 來 與 某 甲 唾。 法 師 無 對。 – Có một hành giả theo Pháp sư vào điện Phật. Hành giả nhổ nước bọt vào tượng Phật. Pháp sư quở: Hành giả thiếu lễ độ, sao nhổ nhằm Phật. Hành giả đáp: Chỗ nào không có Phật hãy đem lại đây cho tôi nhổ. Pháp sư không đáp được«.

KHỬ NIÊM GIẢI PHƯỢC 去 黏 解 縛 Gở niêm mở trói. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho việc dẹp trừ phiền não chấp trước nhằm đạt đến cảnh giới tự tại vô ngại. Bài tựa Tam Giáo Lão Nhân trong BNL (Đại 48, 139 hạ) ghi: »若 見 水 即 海、 認 指 作 月、 不 特 大 慧 憂 之、 而 圓 悟 又 將 爲 之 去 粘 解 縛 矣！ – Nếu thấy nước bảo là biển, cho ngón tay là mặt trăng, thì chẳng riêng Đại Huệ âu lo, mà Viên Ngộ lại muốn gở niêm mở trói cho họ!«

KHƯỚC HOẠT 卻 活

Sống lại. Tiết Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »州 問： 大 死 底

人、 卻 活 時 如 何？ 師 曰： 不 許 夜 行、 投 明 須 到。 – Châu (chỉ Hòa thượng Triệu Châu) hỏi: Người đã chết đi, lúc sống lại thì sao? Sư đáp: Chẳng cho đi đêm, sáng mai phải đến«.

KHƯỚC QUY 却 歸

Còn gọi: Khước hồi, khước hành, khước lai. Trở về. Tiết Giang Tây Mã Tổ trong

TĐT q. 14 ghi: »有 西 川 黃 三 郎、 教 兩 箇 兒 子、 投 馬 祖 出 家。 有 一 年、 却 歸 屋 裏、 大 人 纔 見 兩 僧、 生 佛 一 般 禮 拜。 – Có Hoàng Tam Lang ở Tây Xuyên bảo hai đứa con trai theo Mã Tổ xuất gia. Đến một năm kia, hai ông tăng trở về thăm nhà. Người lớn vừa nhìn thấy hai ông tăng giống in Phật sống liền lễ bái.«

KHƯỚC VẤN 却 問

Hỏi lại. Tiết Đạo Nhất, đời thứ 2 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »有 講 僧 來 問 曰： 未 審 禪 僧 傳 持 何 法？ 師 卻 問 曰： 座 主 傳 持 何 法？ – Có vị giảng sư đến hỏi rằng: Chẳng hay Thiền sư truyền trì pháp gì? Sư hỏi lại rằng:

Giảng sư truyền trì pháp gì?«.

KHƯƠNG TĂNG HỘI 康 僧 會 (thế kỷ III)

Thiền tăng người Giao Châu gốc Khương Cư (Sogdiane). Sư mồ côi cha mẹ từ lúc mười tuổi. Sau thời kỳ cư tang, sư xuất gia chăm học kinh điển, trở thành một tăng sĩ nổi danh thời ấy. Sư tính tình chân thật, hòa nhã và rất thông minh nên thông hiểu tam tạng, lục kinh, toán số, thiên văn, văn chương và chính trị. Sư sang Đông Ngô tuyên dương Phật pháp trong thời Ngô Tôn 384

KÍCH THẠCH HỎA 擊 石 火

Quyền (229-252 TL). Ngô Tôn Quyền thấy sư thi thố nhiều phép lạ lấy làm tín phục, xây dựng chùa Kiến Sơ thỉnh sư ở. Từ đấy Phật giáo thạnh hành miền Giang Tả. Sư phiên dịch nhiều kinh chữ Phạn ra chữ Hán như: Lục Độ Kinh tập… , viết bài tựa trong kinh An Ban Thủ Ý và biên tập chú sớ các kinh khác. Sư tịch vào khoảng niên hiệu Thiên Kỷ thứ 4 (280) nhà Ngô.

KÍCH DƯƠNG 激 揚

Kích phát thiền cơ, xiển dương tông chỉ.

Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 27 ghi: »年 十 七、 於 東 禪 去

發、 首 依 水 南 遂 禪 師、 染 指 法 味。 因 遍 曆 江 湖、 與 諸 老 激 揚、 無 不 契 者。 – Năm 17 tuổi, sư xuất gia ở Đông Thiền, ban đầu nương thiền sư Thủy Nam Toại, nếm được chút ít pháp vị. Sư dạo khắp các nơi, cùng chư lão túc kích dương, không ai chẳng khế hợp«.

KÍCH DƯƠNG THÙ XƯỚNG 激 揚

詶 唱 Kích dương: Kích phát thiền cơ và xiển dương tông chỉ. Thù xướng: Dùng cơ ngữ đối đáp qua lại. Tiết Biện nịnh của Hòa thượng Quy Vân Bản trong TLBH q. 2 ghi:

»如 楊 大 年 侍 郎 李 和 文 都 尉。 見 廣 慧 璉 石 門 聰 并 慈 明 諸 大 老 激 揚 酬 唱。 班 班 見 諸 禪 書。 – Như Thị lang Dương Đại Niên, Đô úy Lý Hòa Văn được thấy các vị thiền sư như: Quảng Huệ Liễn, Thạch Môn Thông và Từ Minh. Việc khích lệ thiền cơ, xiển dương tông chỉ và dùng cơ ngữ đối đáp qua lại. Các việc này còn thấy chép trong các sách thiền«.

KÍCH HUẤN 擊 訓

Khải phát, giáo dục. »Hoằng Nhẫn truyện« trong TCTT q. 8 ghi: »(Đạo Tín thiền sư)

cụ cáo sở thân, dụ chi xuất gia. Phụ mẫu hân nhiên, nãi viết: Thiền sư Phật pháp đại long, quang bị viễn nhĩ, truy môn tuấn tú, quy giả như vân. Khởi y (chỉ thiếu niên Hoằng Nhẫn) tiểu ngốc, na kham kích huấn? Nhược thùy hư thọ, cố vô lưu lận. – Thiền sư Đạo Tín bày tỏ với cha mẹ sư (chỉ Hoằng Nhẫn lúc thiếu niên) xin cho xuất gia. Cha mẹ sư vui mừng nói: Thiền sư Phật pháp cao thâm, tiếng tăm khắp gần xa, là bậc tuấn tú trong cửa thiền, người quy y nhiều vô số. Con tôi còn nhỏ dại ngu si chắc khó giáo dục? Nếu ngài xót thương thu nhận thì cố nhiên chúng tôi không tiếc rẻ giữ lại.«

KÍCH NGANG 激 昂

Kích phát thiền cơ, xiển dương tông chỉ.

Tiết Pháp Luân Ứng Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »至 雲 居、 會 靈 源 分 座、 爲 眾 激 昂。 – Sư đến Vân Cư, gặp lúc Linh Nguyên phân tòa, vì chúng kích phát thiền cơ, xiển dương tông chỉ«. KÍCH THẠCH HỎA 擊 石 火 Lửa nháng. Lửa này do đập 2 viên đá vào nhau chỉ lóe lên rồi mất rất nhanh. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho trong khoảng thời gian rất ngắn (sát-na) diệt được tư lự phân biệt, tức chỉ cho người căn cơ rất lanh lợi. Tắc 5, Bích Nham lục (Đại 48, 145 trung) ghi: »牛 頭 沒 （閃 電 相 似、 蹉 過 了 也）。 馬 頭 回 （如 擊 石 火）。 曹 溪 鏡 裏 絕 塵 埃 。 – Đầu trâu mất (Dường như điện chớp, trượt qua mất rồi).

Đầu ngựa về (Như lửa nháng), gương Tào Khê trong suốt chẳng nhơ«. 385

KÍCH TIẾT LỤC 擊 節 錄

KÍCH TIẾT LỤC 擊 節 錄 Còn gọi: Phật Quả Kích Tiết lục, Viên Ngộ Kích Tiết lục. Lục, 2 quyển, do Tuyết Đậu Trọng Hiển niêm cổ vào đời Tống, Viên Ngộ Khắc Cần kích tiết, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 449. Nội dung chính là Viên Ngộ bình xướng về 100 cổ tắc đã được Tuyết Đậu Trọng Hiển niêm đề trước đó, hình thức của nó giống như Bích Nham lục. Chỗ gọi rằng Kích Tiết, tức nói đối lại với Niêm Cổ, nghĩa là trong lúc kích tiết (gõ nhịp) thì khiến cho người ta bất giác múa tay huơ chân.

KIM ÂM 今 音 (1614-1661)

Thiền tăng đời Minh, họ Tằng, tự Phạm Âm, em họ của Hàm Thị, người xứ Nam Hùng, Quảng Đông. Do Hàm Thị truyền trao tâm pháp, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải Vân ở Phiên

Ngu.

KIM BẤT BÁC KIM 金 不 博 金

Không cần đem vàng để đổi vàng, dụ chỉ chẳng làm việc vô nghĩa, uổng công.

Hoằng Trí quảng lục q. 4 ghi: »上 堂： 水 不 洗 水、 金 不 博 金、 眼 不 見 眼、 心 不 用 心。 能 恁 麼 去、 不 墮 根 境 識、 那 涉 去 來 今？ 迷 裏 忽 然 逢 達 磨、 何 曾 特 地 作 叢 林。 – Sư thượng đường: Nước chẳng rửa nước, vàng chẳng đổi vàng, mắt chẳng thể thấy mắt, tâm chẳng thể dụng tâm. Người có khả năng như thế, chẳng rơi vào căn, cảnh, thức;

đâu dính đến quá khứ, hiện tại, vị lai.

Trong mê chợt gặp Tổ Đạt-ma, đâu từng chỉ cất ngôi chùa«.

KIM BÍCH 今 璧 (1612-1671)

Thiền tăng đời Minh, họ Ôn, tự Nhẫn Kim, người xứ Bảo An, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hàm Thị chùa Hải Tràng, Quảng Châu, đời thứ 35 hệ

Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải Vân.

KIM BIỆN 今 辯 (?-1697)

Thiền tăng đời Thanh, họ Mạch, tự Lạc Thuyết, người xứ Phiên Ngung (nay là Quảng Châu), Trung Quốc. Từng học khoa cử theo Lương Chi Bội, rất nổi tiếng về văn chương. Sau khi Bội vào đạo, thường đem thiền lý sách Phật để dẫn dắt khiến sư có tỉnh. Nhân theo tăng hành cước đến Lô Sơn, tham vấn thiền sư Thiên Nhiên Thị.

Năm 1660 thụ giới Cụ túc ở Lôi Phong. Sư huynh của sư là Kim Thích mở thiền viện Đan Hà đón thiền sư Thị về khai sáng pháp tịch, Kim Biện đi theo giúp sức và nối pháp Ngài, thuộc tông Tào Động. Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục, Phạm Võng Kinh Chú Sớ.

KIM CANG 金 剛

1. Vốn có nghĩa là 1 loại đá quý, thường dùng để hình dung một vật cứng rắn đặc biệt. Thư Đáp Trịnh Côn Nham Trung Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »執 金 剛 寶 杵、 摧 碎 一 切 物。 – Cầm chày báu Kim cang, đập tan tất cả vật«.

2. Hộ pháp thiện thần trong thần thoại Phật giáo. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »那 吒 頂 上 吃 蒺

藜、 金 剛 脚 下 流 出 血。 – Trên đảnh Na Tra nuốt chùy sắt, dưới chân Hộ pháp máu chảy ra«.

KIM CANG ĐỊNH 金 剛 定

Còn gọi: Kim cang tam-muội. Thiền định thuộc giai đoạn cuối cùng trong lộ trình tu tập của Bồ tát, đoạn trừ phiền não cực kỳ 386

KIM CANG QUYỂN 金 剛 圈

vi tế. Sau định này là tiến vào quả vị Phật. Đàm Thối truyện trong TCTT q. 8 ghi: »迺 晦 迹 鐘 山、 斷 其 漏 習、 養 金 剛 定、 趣 大 能 位。 – Sư ở ẩn trong Chung Nam Sơn, đoạn trừ các lậu tập, nuôi dưỡng Kim Cang Định, tiến vào quả vị

Phật«.

KIM CANG HUỆ 金 剛 慧

Trí huệ giải trừ chấp trước, liễu ngộ thật tướng. Bài Đốn ngộ Vô sinh Bát-nhã tụng trong Thần Hội Di tập q. 4 ghi: »妙 中 之

妙、 即 妙 法 身； 天 中 之 天、乃 金 剛 慧。 – Diệu trong diệu tức diệu pháp thân, trời trong trời là Kim cang huệ«.

KIM CANG KIẾM 金 剛 劍

Gọi đủ: Kim Cang Vương Bảo Kiếm. Kiếm báu rất bén, dụ chỉ khi tham thiền được triệt ngộ thì vận dụng thiền cơ một cách tự tại, không chướng ngại. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »上 堂 示 眾： 鐵 餕 豏、 金 剛 劍、 吞 了 斬 了、 以 活 爲 驗。 作 家 恁 麼 共 提 持、 超 過 佛 祖 增 光 焰。 – Sư thượng đường, dạy chúng: Bánh nhân sắt, kiếm Kim Cang.

Nuốt xong, chém xong, đem mạng sống để nghiệm. Bậc tác gia cùng đưa ra như thế, vượt qua Phật Tổ càng rực rỡ«.

KIM CANG KINH 金 剛 經

Gọi đủ: Kim Cang Bát-nhã Ba-la-mật Kinh. Kinh, 1 quyển, do Phật Thích-ca-mâu-ni thuyết, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 8, trang 748. Toàn kinh có trên 5.200 chữ, trước sau có 6 bản dịch từ Phạn sang Hán và bản của Cưu-ma-la-thập là thông dụng hơn cả. Nội dung tuyên thuyết tất cả sự vật trong thế giới đều hư huyễn chẳng thật. Cái gọi là thực tướng tức là chẳng phải tướng, cho rằng nên lìa tất cả tướng và »vô sở trụ« (không dính mắc vào đâu cả) tức đối với thế giới hiện thực chẳng nên chấp trước hoặc lưu luyến. Tổ Huệ Năng-đại biểu của Thiền đốn ngộ phương Nam-tôn thờ Kinh Kim Cang làm tông, nên tư tưởng chủ yếu của Huệ Năng được biểu hiện trong Đàn Kinh chính là pháp Ma-ha Bát-nhã. Vô Tướng Giới được Tổ nói, có xuất xứ từ »Vô ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng« trong Kinh Kim Cang. Thiền pháp của Huệ Năng lấy định huệ làm gốc, chính là từ câu »Vô sở trụ sinh kỳ tâm« của Kinh Kim Cang mà Ngài ngộ được rồi phát huy thành ý chỉ của Định huệ đẳng học. Có thể nói rằng »Kim Cang Kinh« trực tiếp ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng Thiền tông

KIM CANG NHÃN TÌNH 金 剛 眼

睛 Con mắt trí huệ của người đã ngộ. Pháp nhãn. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »上

堂： 雨 打 虛 空 於 剝 剝、 日 明 大 地 黑 漫 漫。 箇 中 開 得 金 剛 眼、 生 死 何 嘗 有 異 端。« »Sư thượng đường:

Trời mưa hư không khô không khốc Ban ngày mặt đất tối như bưng

Trong đây mở được con mắt huệ Sinh tử đâu từng có mối manh (nào khác)?«.

KIM CANG QUYỂN 金 剛 圈 Còn gọi: Kim quyển. Vòng kim cang.

Thiền tông dùng từ này để chỉ cơ ngữ nhà thiền. Tiết Dục Vương Đức Quang Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »上 堂： 聞 聲 悟 道、 落 二 落 三。 見 色 明 心、 錯 387

KIM CHIỂU 今 沼 (1620-1696)

七 錯 八。 生 機 一 路、 猶 在 半 途。 且 道 透 金 剛 圈、 吞 栗 棘 蓬 底 是 甚 麼 人？ – Sư thượng đường nói: Nghe tiếng ngộ đạo, chẳng phải thiền pháp, thấy sắc minh tâm, thật là lầm lẫn, một con đường sống, còn ở giữa đường. Hãy nói kẻ thấu suốt cơ ngữ nhà thiền, công án của người xưa là người nào?« X. Lật Cức

Bồng.

KIM CHIỂU 今 沼 (1620-1696)

Thiền tăng đời Minh, họ Tằng, tên Vĩ, tự Tử Chiêu, người xứ Nam hùng, Quảng Đông, Trung Quốc. Được người bác là ngài Hàm Thị truyền pháp, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải Vân.

KIM CHỬ 今 帾 (1620-1690)

Thiền tăng đời Minh, họ Phan, tự Ký Nhữ, người xứ Tân Hội, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hàm Thị, đời thứ

35 hệ Thanh Nguyên, sư thiết đàn hoằng pháp tại núi Tây Triều.

KIM DIỆU 今 覞 (1615-1678)

Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Thạch Giám, người xứ Tân Hội, Quảng Đông.

Nối pháp Thiền sư Hàm Thị, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Thê Hiền. Tác phẩm: Tích Phong thi cảo.

KIM ĐỊA 金 地

Cõi Phật, chùa Phật. Tiết Tây Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »爭 奈 定 光 金 地 遙 招 手、 智 者 江 陵 暗 點 頭。 – Tiếc rằng, vẫy tay từ giã cõi Phật Định Quang, ngài Trí Giả ở Giang

Lăng thầm gật đầu«.

KIM HOA THIÊN NINH TỰ 金 華

天 寧 寺 Bờ bắc sông Vụ Giang, thành phố Kim Hoa, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Tên cũ là »Đại Tạng Viện«, sáng lập vào khoảng niên hiệu Đại Trung Tường Phù (1008-1016) đời Tống, khoảng niên hiệu Chính Hòa (1111-1117) ban cho tên »Thiên Ninh Vạn Thọ Thiền Tự«. Niên hiệu Diên Hựu thứ 5 (1318) đời Nguyên xây cất lại. Khoảng niên hiệu Chính Thống (1436-1449) đời Minh từng tu sửa. Năm 1979 lại tu sửa toàn diện. Hiện còn một tòa đại điện mái đơn đỉnh yết sơn, rộng lớn ba gian, kết cấu súc tích, tỉ lệ cân xứng. Trong chùa có một cái chuông đồng lớn đúc vào niên hiệu Kiến Viêm thứ 2 (1128) đời Tống.

KIM KINH BÍ TẠNG 金 經 秘 藏

Chỉ cho kinh điển quý báu của Phật giáo.

Đàm Thối truyện trong TCTT q. 8 ghi: »勉 節 出 塵、 栖 心 物 表、 金 經 秘 藏、 一 日 萬 言、 不 逾 歲 叙、 而 大 經 淹 通。 – Sư tiết tháo xuất trần, làm mẫu mực cho mọi người, đọc tụng kinh điển quý báu của Phật giáo mỗi ngày cả vạn lời, không kể năm tháng nên thông suốt kinh điển«.

KIM LAN 金 襴

Gọi đủ: Ca sa kim lan. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »阿 難 問 迦 葉： 世 尊 傳 金 襴 外、 別 傳 何 物？ – A-nan hỏi ngài Ca-diếp: Đức Thế Tôn ngoài việc truyền ca-sa kim lan, còn truyền vật gì khác không?«.

KIM LĂNG PHẠM SÁT CHÍ 金 陵

梵 剎 志 Chí, 53 quyển, do Cát Dần Lượng soạn vào 388

KIM LŨ 金 縷 = KIM THẰNG金 繩

đời Minh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Sách này ghi lại 172 ngôi chùa lớn, trung, nhỏ và 15 ngôi chùa bị hư hoại, phỏng theo Lạc Dương Già Lam Ký nhưng thể lệ có chỗ chẳng đồng, chẳng những kể về tự viện mà còn kể cả đền miếu. Quyển đầu có: Ngự Chế tập, Khâm lục tập, từ quyển 3 bắt đầu kể về các chùa. Quyển thứ 49 là Nam Tạng mục lục. Từ quyển 50, bắt đầu ghi chép mọi phí tổn về việc công, tài sản của chùa. Phần sau phụ lục về thơ văn. Sách này được sưu tập đầy đủ, thể lệ nghiêm cẩn, là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về tự viện Phật giáo ở Nam Kinh thời cổ đại. Có bản ấn hành của Tăng Lục Ty ở Nam Kinh vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 35 (1607) đời

Minh. Vào niên hiệu Thiên Khải thứ 7

(1627), còn in thêm lời tựa. KIM LIÊN TỊCH TRUYỀN 金 蓮 寂 傳 (1745-1816)

Thiền tăng đời Nguyễn Tây Sơn, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 41. Sư quê ở thôn Trình Viên huyện Thượng Phúc, Việt Nam. Đến năm Bính Tý niên hiệu Gia Long thứ 15 (1816), sư gọi đệ tử lớn là Tường Quang đến phó chúc kệ rằng: 心 爲 天 地 先、 身 爲 天 地 後 身 心 天 地 內、 循 環 無 窮 已 »Tâm vi thiên địa tiên Thân vi thiên địa hậu Thân tâm thiên địa nội Tuần hoàn vô cùng dĩ«.

»Tâm là trước đất trời Thân là sau trời đất Thân tâm trong đất trời Tuần hoàn không cùng tận«. Nói xong sư ngồi yên mà tịch, thọ 70 tuổi.

Môn đệ hỏa táng, xây tháp tôn thờ. Theo:

Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

KIM LIÊN TỰ 金 蓮 寺

Chùa nằm trên một doi đất bằng phẳng trong làng Nghi Tàm, xã Quảng An, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Bao quanh đất chùa là gương nước Hồ Tây trong xanh. Thời Lý, nơi đây là trại Tàm Tang (trồng dâu, nuôi tằm) của vua Lý Thần Tông lập ra cho Công chúa Từ Hoa. Sau khi Công chúa qua đời, trên nền cũ của cung điện dựng lên một ngôi chùa. Sang đời Trần, chùa mang tên là Đống Long. Đến đời Hậu Lê chùa có tên là Đại Bi. Vào năm 1771 chùa được trùng tu và mang tên chữ là Kim Liên Tự. Ngôi chùa hiện nay là di sản nghệ thuật kiến trúc thời Tây Sơn (1792). Chùa được bố cục đối xứng theo một trục từ Tam quan đến nhà Tổ, mặt bằng gọn đẹp. Từ Tam quan đi qua một khoảng sân dẫn vào ba nếp chùa xếp song song theo hình chữ tam (三). Nếp ngoài là chùa Hạ, nếp giữa là chùa Trung, hai nếp nhà này quay mặt về hướng tây. Riêng chùa Thượng quay mặt về hướng đông. Mái chùa lợp ngói, cấu trúc hai tầng theo kiểu chồng diêm. Mỗi nếp tám mái, có tám tàu đao hình rồng uốn cong. Chân cột kê trên đá tảng chạm hình hoa sen cách điệu. Trong chùa có nhiều tượng đẹp như: Văn-thù, Xá-lợi, Tôn Ngộ Không, Chúa Trịnh… Theo: VHVNTH 1989-1995.

KIM LŨ 金 縷 = KIM THẰNG金 繩 Sợi tơ vàng = Sợi dây vàng. Hình ảnh tượng trưng cho đạo Phật. Lý Bạch trong bài Xuân nhật quy sơn có câu: »金 繩 開 覺 路 – Đạo Phật mở ra con đường giác ngộ«.

KIM MA 今 摩 (1629-1702)

KIM MA 今 摩 (1629-1702)

Thiền tăng đời Minh, họ Tằng, tên Tông, tự Ha Diễn, con của Hàm Thị, người xứ Nam Hùng, Quảng Đông, Trung Quốc. Đắc pháp nơi cha mình, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải Vân ở Lôi Phong. Tác phẩm: Hạc Minh Ha Diễn tạp lục.

KIM MAO 金 毛

Gọi đủ: Kim mao sư tử. Sư tử lông vàng, chỉ cho đức Phật. Tiết Tri phủ Cát Đàm Cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »豁 然 頓 明、 頌 曰： 非 心 非 佛 亦 非 物、 五 鳳 樓

前 山 突 兀、 豔 陽 影 裡 倒 翻 身、 野 狐 跳 入 金 毛 窟。 – Ông bỗng nhiên đốn ngộ, làm tụng rằng:Phi tâm phi Phật cũng phi vật, trước lầu Ngũ Phụng núi cao ngất. Trong nắng mùa xuân tươi chợt lộn nhào, chồn hoang nhảy vào hang Sư tử«.

KIM NHIỄM 今 冉 (1618-1688)

Thiền ni đời Minh, họ Tằng, tự Lai Cơ, em gái của Hàm Thị, người xứ Nam Hùng, Quảng Đông, Trung Quốc. Cô được anh truyền pháp, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên.

Trụ trì am Vô Trước. Tác phẩm: Lai Cơ pháp ngữ, Vô Trước tập.

KIM NHIẾP 今 攝 (1619-1686)

Thiền tăng đời Minh, họ Thôi, tự Quảng Từ, hiệu Sào Vân, người xứ Phiên Ngu, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hàm Thị, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên.

Tác phẩm: Sào Vân di cảo.

KIM OẢN 今 盌 (1612-1690)

Thiền tăng đời Minh, họ Tằng, tên Khởi Vân, em trai của Hàm Thị, người xứ Nam Hùng, Quảng Đông, Trung Quốc. Được anh truyền pháp, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Quang Hiếu. Có ngữ lục và thi tập truyền lại đời.

KIM SA ĐỌA NHÃN TRUNG 金 沙

墮 眼 中 Mạt vàng rơi trong mắt. Dụ chỉ lý thuyết về Phật pháp đối với thiền ngộ phần lớn là dư, thậm chí nó còn có chỗ chướng ngại.

Tiết Hòa Bích thư ký trong MANL ghi:

擲 劍 揮 空 不 住 空 空 輪 無 跡 劍 無 鋒 無 鋒 無 跡 憑 誰 會 會 得 金 沙 墮 眼 中 »Trịch kiếm huy không bất trụ không

Không luân vô tích kiếm vô phong Vô phong vô tích bằng thùy hội?

Hội đắc kim sa đọa nhãn trung«.

»Múa kiếm trong không chẳng trụ không Vốn không bén nhọn, không vết rồi

Không nhọn không vết làm sao hội? Hội được cũng là chướng ngại thôi!«.

KIM SÍ 金 翅

Tức Kim sí điểu, loài chim đại bàng cánh vàng rất lớn trong thần thoại Phật giáo, lông cánh màu vàng, hai cánh giương ra dài hàng trăm vạn dặm, bắt rồng làm thức ăn. Đàm Thối truyện trong TCTT q. 8 ghi: »金 翅 不 食 異 類、 帝 釋 無 共 鬼 居。

– Kim sí chẳng ăn các loài khác, Đế Thích không ở chung với quỷ«.

KIM SÍ ĐIỂU CHÚA 金 翅 鳥 主

Tức Kim sí điểu vương, con mạnh nhất, to nhất trong loài đại bàng cánh vàng. Tiết Thái Bình Phật Giám Cần Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »欲 知 此 事、 覿 面 相 呈、 未 語 已 前、 早 是 蹉 過。 如 金 翅 鳥 主 入 阿 盧 大 海、 擊 開 雪 390

KIM SƠN TỰ 金 山 寺

浪、 直 取 龍 吞。 眼 睛 定 動 之 間、 早 已 喪 身 失 命。 – Muốn biết việc ấy, tận mặt trình nhau, trước khi chưa nói cũng đã vượt qua rồi. Như Kim sí điểu chúa vào biển lớn A-lư, quạt cánh rẽ nước biển, bắt rồng để ăn thịt. Trong khoảng nháy mắt đã vùi thân mất mạng«.

KIM SƠN CHÍ LƯỢC 金 山 志 略

Còn gọi: Kim Sơn Long Du Thiền Tự Chí Lược. Chí, 4 quyển, do Hạnh Hải biên soạn vào đời Thanh, được xếp vào »Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San« tập 1. Vào khoảng niên hiệu Thuận Trị (1644-1661)

đời Thanh, Hạnh Hải nhậm chức Trụ trì chùa Kim Sơn và ở đấy hơn 30 năm. Trong những lúc rỗi rãnh, sư biên tập chí lược, đem pháp mạch Thiền tông nhiều đời và phong cách thanh cao siêu thoát của các danh hiền đạt sĩ biên chép lại thành sách.

Nội dung gồm có hơn 10 loại: Sơn đồ, Hình thắng, Kiến trí, Tổ đường pháp hệ, Ký, Kỷ du, Bi, Phú, Sắc thư, Cao tăng, Thi… Sách này có bản ảnh ấn vào năm 1936. Người đời gọi là »Hạnh Hải Kim Sơn Chí« để phân biệt với các quyển chí khác.

KIM SƠN TỰ 金 山 寺 Chùa nằm trên đỉnh núi Kim Sơn (do núi mà có tên), ở phía tây bắc thành phố Trấn Giang tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Kim Sơn vốn tên là Phù Ngọc Sơn, tương truyền vào đời Đường có Hòa thượng Pháp Hải khai núi lập chùa gặp được vàng nên đặt tên núi là Kim Sơn. Chùa được bắt đầu xây dựng vào đời Đông Tấn, vốn có tên »Trạch Tâm Tự«, vào niên hiệu Thiên Giám thứ 4 (505) thời Lương thuộc Nam Triều, ở chùa này có thiết lập Thủy lục đạo tràng. Đời Đường đổi tên là Kim Sơn Tự. Đời Tống, khoảng năm 1008-1016, Tống Chân Tông nằm mộng thấy đến chùa Kim Sơn nên đổi tên là Long Du Tự. Năm 1114, vua xuống chiếu đổi làm Đạo quán, nhưng ít lâu sau phục hồi làm chùa Phật.

Đời Đường, Tống là thời kỳ cực thịnh của chùa này, chư tăng nội trú trong chùa có trên 3. 000 vị; các vị cao tăng trụ trì như:

Đàm Dĩnh, Hoài Hiền, Phật Ấn Liễu Nguyên, Nghĩa Thiên, Viên Ngộ Khắc Cần, Thiện Ninh Liễu Tâm. Thi nhân đời Đường có rất nhiều người đề vịnh chùa này, như bài Đề Kim Sơn Tự của Trương Hựu như sau:

»Một tối lên chùa núi Kim Sơn sóng nước vây Sư về thuyền sáng nguyệt

Rồng hiện cổng vờn mây Sóng chảy cây nhòa trắng Bờ xa chuông vọng dài Lợi danh buồn thế thái Mê mệt trọn ngày say«.

(Cao Tự Thanh dịch.)

Năm 1687, vua Khang Hy tuần du phương Nam, đổi tên chùa là Giang Thiên Thiền Tự, nhưng người đời vẫn gọi là Kim Sơn Tự. Vào đời Thanh, chùa này và chùa Cao Mân, chùa Thiên Ninh được gọi là 3 ngôi đại tòng lâm của tông Lâm Tế, riêng Kim Sơn Tự là danh thắng bậc nhất Giang Nam.

Chùa có bố cục tinh xảo: Trên lầu có lầu, ngoài lầu có gác, trong gác có đình. Mỗi tổ kiến trúc đã tự thành hệ thống lại liền lạc lẫn nhau, rất là đặc sắc. Trong chùa còn cất giữ ngọc đái của Tô Đông Pha lưu tặng Thiền sư Phật Ấn, trên mặt có kết 20 viên bạch ngọc hình trạng khác nhau, vật này được xem là quốc bảo.

KIM SƯ 金 師

KIM SƯ 金 師 Thợ kim hoàn. Tiết »Tín Tướng Tông Hiển Thiền sư« trong NĐHN q. 18 ghi: »仰 山

將 一 坱 金 來、 使 金 師 酬 价。 –

Ngưỡng Sơn mang một thoi vàng ra để trả tiền công cho người thợ kim hoàn«.

KIM THÍCH 今 釋 (1614-1680)

Thiền tăng đời Thanh, họ Kim, tên Tính Nhân, còn gọi Điềm Nhân, tự Đạm Qui, hiệu Cam Giá Sinh, Mao Bình nạp tăng, Tá Sơn dã nạp, đỗ tiến sĩ khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1643) đời Minh. Sau khi nhà Minh mất, liền xuất gia làm tăng, tham vấn Thiền sư Thiên Nhiên Thị và nối pháp ngài thuộc tông Tào Động. Sư mặc áo thô, ăn rau cỏ, chân chính thoát tục. Đầu tiên sư ở thiền viện Đan Hà. Niên hiệu Khang Hy thứ 17 (1678) sư cất am ở Bình Hồ (nay thuộc Chiết Giang). Mùa thu năm 1680, sư ngồi ngay ngắn nói kệ rồi thị tịch. Đệ tử xây tháp thờ xá-lợi sư ở Lô Sơn. Tác phẩm: Biến Hành Đường Chính Tục tập.

KIM TIẾT NHÃN TRUNG Ế 金 屑

眼 中 翳 Gọi đủ: Kim tiết tuy quý, lạc nhãn thành ế. Mạt vàng tuy quý, rơi vào mắt cũng thành bệnh. Tiết Long Tuyền Mạn Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »上 堂 眾 集、 師 乃 曰： 祇 恁 麼 便 散 去、 不 妨 要 妙。 雖 然 如 是、 早 是 無 風 起 浪、 釘 橛 空 中。 豈 況 牽 枝 引 蔓、 說 妙

譚 玄。 正 是 金 屑 眼 中 翳、衣 珠 法 上 塵。 且 道 拂 塵 出 屑、 是 甚 麼人？ – Sư thượng đường, chúng tụ hội, sư liền nói: Chỉ thế ấy nên giải tán đi, mới thật là yếu diệu. Mặc dù như thế, sớm đã không gió mà nổi sóng rồi, đã đóng đinh trong hư không rồi, huống là dây dưa bàn thiền nói diệu? Đúng là mạt vàng tuy quý, song rơi vào mắt cũng thành bệnh, hạt châu trong chéo áo dính bụi. Thử hỏi phủi bụi, lấy mạt ra được là người nào?«.

KIM TIẾT TUY QUÝ, NHÃN LÝ TRƯỚC BẤT ĐẮC 金 屑 虽 貴 眼 里 著 不 得 Mạt vàng tuy quý nhưng con mắt không dung chứa được. Tiết Bảo Phúc Hòa thượng trong TĐT q. 11 ghi: »金 屑 銀 屑 雖 貴、 肉 眼 裏 著 不 得、 豈 况 法 眼 乎！ – Mạt vàng mạt bạc tuy quý, nhưng con mắt thịt không dung chứa được, huống là con mắt pháp!«.

KIM TÚC NHƯ LAI 金 粟 如 來

Theo truyền thuyết, tiền thân của cư sĩ Duy-ma-cật là Kim Túc Như Lai. Chương

Chiêu Hóa Thiền sư trong CĐTĐL q. 20 ghi: »問： 維 摩 豈 不 是 金 粟 如 來？ 師 曰： 是。 曰： 爲 什 麼 却 預 釋 迦 會 下 听 法？ 師 曰： 他 不 爭 人 我。 – Hỏi: Duy-ma đâu chẳng phải là Kim Túc Như Lai? Sư đáp: Phải. Tăng nói: Vì sao lại dự pháp hội của đức Thích-ca để nghe pháp? Sư đáp: Bởi ông ta chẳng tranh nhân ngã«.

KIM TỬ HÀNG 金 紫 行

Giới quan lại. Tiết Tả Thừa Phạm Sung Cư sĩ trong NĐHN q. 18 ghi: »過 圓 通 謁 旻 禪 師、 茶 罷 曰： 某 行 將 老 矣。 隨 在 全 紫 行 中、 去 此 事 稍 遠。 – Ông qua chùa Viên Thông, yết kiến thiền sư Mân, khi mãn tiệc trà, ông nói: Tôi sắp già rồi lại còn mắt kẹt trong giới quan lại nên cách việc này hơi xa«. 392

KINH SƯ 經 師

KIM TRẠM 今 湛 (1613-1677)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, tự Hải Vân, người xứ Tam Thủy, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hàm Thị, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải

Vân.

KIM VÔ 今 無 (1633-1681)

Thiền tăng đời Minh, họ Vạn, tự Trùng Mộc, hiệu A Tự, người xứ Phiên Ngu, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hàm Thị, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Hải Tràng. Tác phẩm: Quang

Tuyên Đài tập.

KINH CỨC 荊 棘

Gai góc. Thiền tông dùng từ này để tượng trưng cho sự gian khổ mà người tu hành phải trải qua trong quá trình cầu đạo. Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi:

參 禪 第 一、 何 有 顧 惜 放 下 渾 身、 透 過 荊 棘 »Tham thiền đệ nhất Hà hữu cố tích Phóng hạ hồn thân Thấu quá kinh cức«.

»Pháp tham thiền bậc nhất Có gì để nuối tiếc Buông quách cả toàn thân

Thấu qua rừng gai góc«.

KINH ĐƯỜNG 經 堂

Ngôi nhà dùng để gởi kinh sách Phật giáo nằm trong khuôn viên tự viện. Tiết Hoàng Long Đạo Chấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 自 以 爲 礙、 棄 依 草 堂、 一 見 契 合。 日 取 藏 經 讀 之。 一 夕、 聞 晚 參 鼓、 步 出 經 堂、 舉 頭 見 月、 遂 大 悟。 – Sư tự thấy chướng ngại nên bỏ đi mà nương ngài Thảo Đường, vừa gặp liền khế hợp. Hàng ngày sư giữ Tàng Kinh và đọc qua. Một buổi chiều kia, sư nghe tiếng trống tham vấn buổi chiều, vừa bước ra khỏi Kinh đường, ngẩng đầu thấy mặt trăng, sư liền đại ngộ«.

KINH LUẬN 經 論

Chỉ chung sách vở Phật giáo, hoặc chỉ cho tạng Kinh và tạng Luận trong sách vở Phật giáo. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 山 僧。 往 日 曾 向 毘 尼 中 留 心。 亦 曾 於 經 論 尋 討。 後 方 知 是 濟 世 藥 表 顯 之 説。 – Ngay như Sơn tăng ngày trước từng lưu tâm vào Luật tạng, cũng từng tìm tòi trong Kinh Luận. Về sau mới biết là lời nói biểu hiển, là phương thuốc cứu đời«.

KINH LUẬN GIA 經 論 家

(Từ mà nhà thiền gọi) những vị tăng tin nhận, thực hành, nghiên cứu tu tập theo

Kinh luận Phật giáo. Lâm Tế ngữ lục ghi:

»據 經 論 家。 取 三 種 身 爲 極 則。 約 山 僧 見 處 不 然。 此 三 種 身 是 名 言。 亦 是 三 種 依。 – Theo các Kinh Luận gia thì lấy ba thứ thân làm lý cùng tột, đại khái theo chỗ thấy của sơn tăng thì không như thế, ba loại thân này là danh tự, cũng như ba loại«.

KINH NGHIỆP 經 業

Dùng kinh Phật làm nội dung của học nghiệp. Sùng Khuê truyện trong TCTT ghi: »至 年 十 八、 經 業 蔚 通 得 度。 –

Đến năm 18 tuổi, kinh nghiệp của sư phát triển trôi chảy rồi được độ«.

KINH SƯ 經 師 Vị tăng tinh thông tạng kinh, sở trường về 393

KINH TẠNG ĐƯỜNG CHỦ 經 藏 堂 主

tụng giảng kinhvăn. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »經 師 自 有 經 師 在、 論 師 自 有 論 師 在、 律 師 自 有 律 師 在。 – Kinh sư tự có Kinh sư, Luận sư tự có Luận sư, Luật sư tự có Luật sư«.

KINH TẠNG ĐƯỜNG CHỦ 經 藏

堂 主 Tên gọi chức vụ của người trông coi Kinh tạng trong Thiền viện. Trên chức Đường chủ có chức Tạng chủ, nhưng Tạng chủ không ở nơi Tạng điện mà do Đường chủ giữ kinh. Ngoài việc quản lý Kinh sách, Kinh tạng Đường chủ còn có nhiệm vụ cho Tăng chúng mượn kinh sách, cho nên ông có mặt thường trực tại Tạng điện. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KINH THẾ PHÁP 經 世 法

Đạo lý dùng để sắp đặt, sửa đổi những việc ở thế gian. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q.

29 ghi: »即 使 佛 處 震 旦 國、 說 經 世 法、 又 豈 過 於 周 公、 孔 子 哉！ – Dù cho Phật ở Trung Quốc, nói đạo lý dùng để sắp đặt, sửa đổi những việc ở thế gian cũng đâu hơn được Chu Công và

Khổng Tử«.

KÍNH ĐƯỜNG 敬 堂

Hiệu của Thiền tăng Pháp Trung sống vào đời Minh. X. Pháp Trung.

KÍNH MÔN 徑 門

Pháp môn Thiền tông, đề xướng chỉ thẳng tâm người, ngộ nhập thẳng tắt, nên có tên gọi này. Kỉnh = Trực (thẳng tắt). Thần Hội truyện trong TCTT q. 8 ghi: »梁 武 帝 問 以 有 爲 之 事、 達 磨 貴 傳 徑 門 心 要、 機 教 相 乖、 若 水 投 石。 – Lương Võ Đế đem việc hữu vi để hỏi, Tổ Đạt-ma quý trọng việc truyền Kính môn tâm yếu, nên cơ giáo trái nhau như nước đổ đầu vịt«.

KÍNH SƠN 徑 山

Núi thuộc tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, nằm cách thành phố Dư Hàng khoảng 29km về phía tây bắc. Cao chừng 960 mét, chu vi độ 29km, nhân có đường tắt thông qua núi Thiên Mục nên có tên như thế.

Bốn mặt có các ngọn núi: Lăng Tiêu, Ngự Thọ, Thiên Hiển, Đôi Châu cao vút như những ngón tay chỉ thẳng lên trời. Dưới chân núi có Hưng Thánh Vạn Thọ Thiền Tự, là ngôi chùa lớn của tông Lâm Tế. Đầu niên hiệu Thiên Bảo (742) đời Đường, có Thiền sư Đạo Khâm thuộc tông Ngưu Đầu vào núi này cất am để ở, khiến người học bốn phương tụ hội. Niên hiệu Đại Lịch thứ 4 (769), vua Đại Tông kính mộ tính tình của sư nên ban cho hiệu »Quốc Nhất Thiền sư«, xuống chiếu cho dựng chùa Kính Sơn trên nền am của sư. Về sau các vị Giám Tông, Hồng Yên đều trụ ở đây. Đến đời Tống, các bậc cao tăng như: Viên Ngộ Khắc Cần, Duy Lâm, Liễu Nhất cũng ở núi này. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137), thiền sư Đại Huệ trụ chùa Kính Sơn, số đệ tử vân tập hơn 1. 700 vị. Sau đó, có các vị cao tăng tông Lâm Tế như: Vô Chuẩn Sư Phạm, Hư Đường Trí Ngu cũng ở đây, có thể bảo rằng trải qua bao đời núi này đều có các vị danh tăng đến ở, đứng đầu các tùng lâm trong nước.

KÍNH SƠN CHÍ 徑 山 志

Chí, 14 quyển, do Tống Khuê Quang soạn vào đời Minh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Kính Sơn 394

KÍNH YẾU 徑 要

nằm ở mé đông bắc núi Thiên Mục, do có con đường tắt qua núi Thiên Mục nên mới gọi là Kính Sơn. Vào niên hiệu Thiên Bảo thứ 1 (742) đời Đường, Thiền sư Quốc Nhất ngụ ở núi này. Về sau do các bậc cao tăng quản lý nơi đây trải qua các triều đại Tống, Nguyên, Minh nên chùa chiền được dựng lên rất nhiều, có hơn 10 ngôi nổi tiếng hơn cả: Tiếp Đải Tự, Đại An Thiền Tự, Vạn Thọ Thiền Tự, Kính Sơn Tự, An Lạc Tự, Pháp Hoa Tự, Vạn Thọ Chính Tục Tự, Quảng Hóa Thiền Tự, Thuận Khánh Thiền Tự, Diệu Tế Thiền Tự. Vào khoảng niên hiệu Thiên Khải (1621-1627) đời Minh, Tống Khuê Quang biên Kính Sơn Chí, chia làm 18 loại: Liệt Tổ, Pháp lữ, Chế sắc, Tự văn, Tháp minh, Bi ký, Du ký, Thư khải, Kệ vịnh, Danh thập, Ngoại hộ, Điện vũ, Tịnh thất, Danh thắng, Hạ viện,

Cổ tích, Tự sản, Kỷ sự. Sách này được biên tập mạch lạc rõ ràng, sưu tập đầy đủ những di tích lịch sử của Phật giáo kể từ niên hiệu Thiên Khải đời Minh trở về trước, có bản ấn hành vào đời Minh. tổng cộng gồm 238 vị, thuật lại hành trạng và ngữ yếu của họ. Sau khi Chân Tại thị tịch, đệ tử của sư là Cơ Vân tiếp tục biên tập thành sách. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 21 (1682).

KÍNH TIẾN 敬 璡

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Xưng Tâm ở Việt Châu (nay thuộc huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang). Về sau sư dời về viện Bảo An ở

Hàng Châu rồi thị tịch.

KÍNH TIẾT 勁 節

Kiên trì không lơi lỏng. Hương Dục truyện trong TCTT q. 8 ghi: »入 富 水 大 佛 山、 勁 節 安 禪、 卯 前 一 食 – Sư vào núi Đại Phật ở Phú Thủy, an thiền kiên trì không lơi lỏng, chỉ ăn buổi sáng«.

KÍNH TRUNG HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 敬 中 和 尚 語 錄 X. Ngốc Am Thiền sư ngữ lục.

KÍNH TẨU 敬 叟

Hiệu của Thiền tăng Cư Giản sống vào đời

Tống. X. Cư Giản. KÍNH THẠCH TRÍCH NHŨ TẬP 徑

石 滴 乳 集

Sách, 5 quyển, do Sơn Phong Chân Tại biên tập vào đời Thanh, Thạch Nguyên Cơ Vân tục biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 902. Sách này là tập truyện chung về đạo mạch truyền thống của Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm thuộc tông Lâm Tế.

Từ Vô Chuẩn Sư Phạm và Đoạn Kiệu Diệu Luân đệ tử nối pháp đời thứ nhất của sư ở chùa Tịnh Từ Kính Sơn đến đời thứ 17,

KÍNH TUÂN 敬 遵

Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư ở chùa Bát-nhã Đài Châu (nay là huyện Lâm Hải, thuộc Chiết Giang). Có vị tăng hỏi: Hoa Ưu Đàm Bát nở mọi người đều thấy, xin ban cho một lời về gia phong Bát-nhã. Đáp rằng: Không nhờ

Thượng tọa hỏi thì đâu từng chỉ dạy cho người. Thụy hiệu: Thông Huệ Thiền sư.

KÍNH YẾU 徑 要 Chỗ thẳng tắt quan trọng. Chỉ cho tâm tính. 395

KÌNH QUYỀN CỬ CHỈ 擎 拳 擧 指

KÌNH QUYỀN CỬ CHỈ 擎 拳 擧 指 Đưa nắm tay, giơ ngón tay lên. Đây là động tác thường thấy trong nhà thiền khi thị cơ, ứng cơ. Chỉ chung cho sự lập bày thiền cơ. Tiết Đáp Phán Lưu Kinh Thần cư sĩ trong NĐHN q. 16 ghi: »六 葉 既 敷、 千 花 競 秀。 分 宗 列 派、 各 有 門 庭。 故 或 瞬 目 揚 眉、 擎 拳 舉 指。 或 行 棒 行 喝、 豎 拂 拈 槌。 或 持 義 張 弓、 輥 毬 舞 笏。 或 拽 石 般 土、 打 鼓 吹 毛。 或 一 默 一 言、 一 吁 一

笑。 乃 至 種 種 方 便、 皆 是 親 切 爲 人。 – Sáu cánh đã xòe, ngàn hoa thêm đẹp, phân chia tông phái, riêng có môn đình. Vì vậy, hoặc nhướng mày chớp mắt, đưa nắm tay giơ ngón tay lên, hoặc đánh hét, giơ chùy dựng phất hoặc trì nghĩa giương cung, ném banh múa hốt, hoặc khuân đá gánh đất, đánh trống thổi lông, hoặc lúc nói lúc nín, lúc than lúc cười, cho đến các thứ phương tiện, đều là thân thiết vì người«.

KIỀM CHÙY 鉗 鎚

Kiềm: Cái kềm để nhổ đinh. Chùy: Cái búa để tháo chốt. Kiềm chùy là công cụ để tháo nhổ những dính mắc của sự vật, Thiền tông dùng kiềm chùy để chỉ cho những phương tiện chỉ dạy dẫn dắt của thiền sư. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雲 門 尋 常 接 人、 多 用 睦 州 手 段、 只 是 難 爲 湊 泊、 有 抽 釘 拔 楔 底 鉗 錘。 – Lúc bình thường Vân Môn tiếp người phần nhiều dùng thủ đoạn của Mục Châu, nhưng rất khó khế hợp. Cả đời, sư dùng kiềm chùy để nhổ đinh tháo chốt cho người«.

KIỀM KIỆN 鈐 鍵

Chiếc chìa khóa, hàm ý nghĩa khải phát, khải ngộ. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »聞 楊 歧 移 雲

蓋、 能 鈐 鍵 學 者、 直 造 其 室、 一 語 未 及、 頓 明 心 印。 – Nghe Dương Kỳ dời qua Vân Cái để có thể khải phát người học, liền cất thất, một lời chưa kịp nói lập tức sáng tỏ tâm ấn.«

KIỀM NAM HỘI ĐĂNG LỤC 黔 南

會 燈 錄 Đăng lục, 8 quyển, do vị tăng Thiện Nhất Như Thuần soạn vào niên hiệu Khang Hy thứ 41 đời Thanh (1702), được xếp vào Tục Tạng kinh tập 145 trang 739. Sách này thuộc về đăng lục địa phương, gom chép các sách vở của tỉnh Quý Châu hoặc các quan hệ về truyền thừa, tóm lược về cuộc đời, cơ duyên ngữ cú và các trứ tác linh tinh. Thiền tông vùng Quý Châu hưng thịnh vào cuối đời Minh, năm tông lúc ấy chỉ còn Lâm Tế và Tào Động, đất Kiềm (Quý Châu) lấy tông Lâm Tế làm chính nên sách này đa số thu thập lược sử của các vị tăng tông Lâm Tế và vài vị thuộc tông Tào Động mà thôi.

KIỂM CỬ 檢 舉

Kiểm sát, vạch trần. Chương »Thiền Môn Quy Thức« trong CĐTĐL q. 6 ghi: »或 有

假 號 竊 形 混 于 清 眾。 并 別 致 喧 撓 之 事。 即 堂 維 那 檢 舉 抽 下 本 住 掛 塔。 擯 令 出 院 者。 貴 安 清 眾 也。 – Hoặc có kẻ trộm hình giả hiệu trà trộn vào thanh chúng, lại còn gây ồn ào náo loạn liền bị Duy na vạch trần, không cho tạm trú, đuổi ra khỏi thiền viện khiến thanh chúng được an ổn.«

KIỂM ĐIỂM 檢 點

X. Điểm kiểm.

KIẾN HÓA MÔN 建 化 門

KIỂM TRÁCH 檢 責

Kiểm sát, trách móc. Tiết Đại Đồng Tế Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »鬻 飯 底 僧 一 任 檢 責。 – Tăng cháo cơm mặc cho trách móc.«

KIÊN CUNG TIỄU LÝ 肩 筇 峭 履

Dùng đòn gánh quải hành lý và treo giày, rồi gánh trên vai; chỉ tăng nhân du phương hành cước. Tiết Thắng Nhân Hoặc Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »肩 筇 峭

履、 乘 興 而 行。 掣 釣 沉 絲、 任 性 而 住。 – Tăng nhân hành cước theo sở thích mà đi, thăm dò bậc thiện tri thức hễ khế hợp thì ở«.

KIÊN HỮU 堅 有

Chúng sinh thâm căn cố đế cho rằng vạn vật ở thế gian là có thật, Phật gia gọi đó là »kiên hữu«, nghĩa là chấp trước vào »hữu« một cách ngoan cố. Tử Bách lão nhân tập q. 1 ghi: »Chúng sinh giao cố vu căn trần chi tập, cửu tích thành kiên, tốt bất dị phá, cố chư Phật Bồ tát tiên dĩ không dược trị kỳ kiên hữu chi bệnh. – Chúng sinh dính chặt vào thói quen của căn trần, tích chứa lâu ngày thành cứng chắc, cuối cùng không dễ gì phá vỡ, cho nên chư Phật Bồ tát trước tiên lấy thuốc không để trị bệnh chấp có.«

KIẾN CÁI 見 蓋

Chỉ cho tà kiến vọng thức, vì nó hay che đậy chân tính. X. Kiến triền.

KIẾN ĐÃI 見 待

Tiếp đãi, chiêu đãi. Tiết Quán Âm Viện Tùng Hiển Thiền sư trong CĐTĐL q. 25 ghi: Tăng hỏi: »僧 問。 如 何 是 觀 音 家 風。 師 曰。 眼 前 看 取。 曰 忽 遇 作 者 來 作 麼 生 見 待。 師 曰。 貧 家 只 如 此 未 必 便 言 歸。 – Thế nào là gia phong của Quán Âm? Sư đáp: Hãy xem trước mắt. Hỏi: Chợt gặp bậc Thầy tài giỏi đến làm sao tiếp đãi? Sư đáp: Nhà nghèo chỉ có thế, chưa chắc ăn nói hoạt bát mà họ quy phục.«

KIẾN ĐỊA 見 地

Còn gọi: Kiến xứ. Quan niệm, nhận thức về thiền pháp. Khai thị Duy-na Như trong

DTNL q. 3 ghi: »總 而 言 之、 只 是 見 地 未 徹、 劄 腳 未 隱、 道 念 輕 爲 故 爾。 – Nói tóm lại, chỉ vì kiến giải chưa thấu suốt, lập trường chưa vững đạo niệm ít ỏi nên mới như thế.« Phần »Tục Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »投 子 芙 蓉 之 後 能 振 洞 上 一 宗 者、 天 童 覺 眞 歇 了 也。 二 師 見 處 親 切、 而 高 行 碩 德 俱 能 不 愧 古 人。 – Sau ngài Đầu Tử và Phù Dung, người có khả năng làm hưng thạnh tông Tào Động là hai vị Thiên Đồng Giác và Chân Hiết Liễu. Nhận thức của hai vị rất phù hợp, tương ưng với thiền pháp, và có đức hạnh cao thượng không hổ với người xưa.« KIẾN HÓA MÔN 建 化 門 Pháp môn giáo hóa của Phật Tổ gây dựng.

Nhà thiền cho rằng Kiến hóa môn chẳng phải là diệu pháp đốn ngộ, mà chỉ là pháp môn phương tiện nhằm thích nghi với số đông căn cơ trung hạ. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »况 第 一 義 本 來 清 凈、 不 受 諸 塵、 如 何 說 得？ 同 道 方 知。 今 日 放 過 一 著、 向 建 化 門 中、 別 作 箇 解 話 會。 – Huống là đệ nhất nghĩa xưa nay thanh tịnh, chẳng dính các trần, làm sao nói được? Chỉ có kẻ 397