Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

BÙI HƯU THẬP DI VẤN 裴 休 拾 遺

問 X. Thiền Môn Sư Tư Thừa Tập Đồ.

BÚT 筆

Ghi chép. Tiết Minh Châu Tổ Giám Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »僧 請 筆 師 語

要。 – Tăng xin được ghi chép những lời nói quan trọng của Sư.«

BÚT KÝ 筆 記

Thể loại văn xuôi tự sự, ghi lại con người và sự việc trong Thiền lâm. Thí dụ: Tông Môn Võ Khố của Đại Huệ Tông Cảo, Lâm Gian Lục của Huệ Hồng soạn, La Hồ Dã lục của Hiểu Oánh soạn, Vân Ngọa Kỷ đàm do Hiểu Oánh soạn, Tùng Lâm Thịnh Sự do Đạo Dung soạn, Nhân Thiên Bảo

Giám do Đàm Tú soạn, Sơn Am Tạp lục do Vô Uấn soạn đều thuộc thể loại này.

BỨC TẠT 逼 拶

Thiền sư khéo lập phương tiện, chặt đứt ngôn ngữ tri giải của người học, khiến họ 78

CÁ ĐẢO ĐOẠN 箇 倒 斷

không suy nghĩ gì được nữa, không còn đường tiến thoái. Trong cơn quẩn bách đó, người học có khả năng bước vào cảnh giới NGỘ, đây gọi là »Bức tạt«. Mật Am ngữ lục ghi: »逼 拶 燈 籠 露 柱、 盡 要 心 空 及 第。 – Bức tạt lồng đèn cột cái, tất cả cần tâm không mới đỗ đạt«.

BỨC TẮC 偪 塞

Đầy ắp, sung mãn. Huệ Nam ngữ lục ghi:

»如 聾 如 啞、 偪 塞 乾 坤、 知 痛 知 痒、 能 有 幾 箇？ – Như điếc như câm đầy ắp hư không, biết đau biết ngứa có được mấy người?«.

C

CA ĐẠO 歌 道

Từ gọi chung các loại thi ca cổ điển Nhật Bản như: Liên ca, Trường ca, Hài cú. Trong các loại thi ca cổ điển này phảng phất rất nhiều các ý thơ, tình thơ của Thiền tông. Ca Đạo là một môn nghệ thuật mà người Nhật đã dựa trên nền tảng của tinh thần: »Vô sư độc ngộ, lãnh noãn tự tri, đốn ngộ trực chứng« của Thiền tông để đặt ra.

Theo: Triết học Zen của HT. Thiên Ân.

CA VĂN 迦 文

Gọi đủ: Thích Ca Văn Phật. Tức Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Viên Ngộ Phật Quả Thiền sư ngữ lục, q. 16 (Đại 47, 786 trung) ghi: »迦 文 老 人 久 默 斯 要、 三 百 餘 會 畧 不 明 破、 但 隨 機 救 拔、 候 時 節 到 來。 – Ông già Thích-ca im lặng với yếu chỉ này, hơn 300 hội bỏ bớt chẳng nói rõ ra, chỉ tùy cơ cứu vớt, đợi thời tiết đến«.

CÁ 箇、 个、 個

1. Này, ấy, đó, kia. Chỉ thị đại từ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »退 院 上 堂： 進 院 得 住 便 住、 退 院 要 行 便

行、 還 相 委 悉 麼？ 箇 條 烏 拄 杖、 莫 怪 太 生 獰。 擲 拄 杖、 下 座。 – Hôm từ chức trụ trì, sư thượng đường nói:

Nhậm chức trụ trì, trụ được liên trụ. Từ chức trụ trì, cần đi liền đi, có biết cho chăng? Cây gậy đen sì nầy, đừng trách nó rất dữ tợn. Sư ném cây gậy, bước xuống tòa.« 2. Trợ từ, đặt sau hình dung từ, phó từ, không có thật nghĩa. Tiết Phúc Tiên Chiêu

Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 13 ghi:

»吳 坂 當 年 塔 未 開、 宋 雲 蔥 岭 見 師 回、 手 携 只 服 分 明 箇、 後 代 如 何 密 薦 來？ – Năm xưa ở sườn núi Ngô khi chưa mở cửa tháp ra, Tống Vân đi ngang Thông Lãnh thấy sư (Tổ Đạt-ma) trở về Ấn Độ, tay cầm chiếc dép thật rõ ràng. Đời sau làm sao mà lãnh hội đây?«

CÁ BAN 箇 般

Như thế, như vậy. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng: »箇 般 眞 境 界、 贏 得 倚 欄

干。 – Cảnh giới chân thật như vậy, chỉ có được khi đứng dựa lan can.« CÁ ĐẢO ĐOẠN 箇 倒 斷 Cái lộn ngược. Thiền tông dùng để chỉ cho chỗ chứng ngộ. Kiết hạ khai thị chúng ở Thuận Tâm Am trong ThMMBTSTL ghi:

»直 待 手 忙 腳 亂 何 不 趁、 今 日 病 未 及 體 時、 早 討 取 箇 倒 斷。 – Đợi chi đến lúc tay chân rối loạn, ngày nay lúc bệnh chưa đến thân hãy sớm tìm lấy chỗ chứng ngộ«. 79

CÁ LÝ 箇 里

CÁ LÝ 箇 里 Còn gọi: Cá trung. Chỗ này, ở đây, trong đây. Động Sơn Vân Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »秋 風 卷 地、 夜 雨 翻 空、 可 中 別 有 清 凉、 箇 里 更 無 熱 惱。 – Gió thu cuốn bụi đất, mưa đêm quất tung trời. Nếu như có mát mẻ chốn khác, chỗ này lại không nóng bức«.

CÁC CHỦ 閣 主

»Các« là từ được dùng để chỉ cho điện đường của tự viện. Các chủ là chức vụ để gọi người quản lý những kiến trúc quan trọng ngoài 7 điện đường chủ yếu (thất đường già lam) của đại tự viện, vị này chịu sự giám sát của Duy-na. Điều Duy-na trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 3 (Vạn

Tục 111, 146) ghi: »如 堂 頭 侍 者、 聖 僧 侍 者、 延 壽 堂 主、 爐 頭、 衆一寮 寮 主、 首 座、 閣 主、 竝 維 那 所 請。 – Như các vị Đường đầu thị giả, Thánh tăng thị giả, Diên thọ đường chủ, Lô đầu, Liêu chủ của các liêu, Thủ tọa,

Các chủ đều được Duy-na mời«.

CÁCH LƯỢNG 格 量

Quy cách và số lượng. Tiết Bàng Uẩn cư sĩ trong NĐHN ghi: »居 士 所 至 之 處、 老 宿 多 往 復 問 酬、 皆 隨 機 應 響、 非 格 量 軌 轍 之 可 拘 也。 – Chỗ đến của cư sĩ các lão túc đa phần qua lại thưa hỏi, ông đều tùy cơ ứng đáp, những trật tự về quy cách và số lượng không thể hạn chế được.«

CÁCH NGOA TRẢO DẠNG 隔 靴

抓 癢 Còn gọi: Cách ngoa tao dạng, cách ngoa bà dạng. Nghĩa là chân ngứa mà gãi ngoài chiếc giày, ý nói không thực sự thấu rõ nghĩa lý của Phật pháp. Theo điều Kinh Ninh Lăng An Phúc Tử Thắng TTĐL q. 11 (Đại 51, 539 trung) ghi: »拈 拂 敲 床、 大 似 隔 靴 抓 痒。 – Giơ phất trần gõ vào giường thiền giống hệt như gãi ngứa ngoài chiếc giày«. Tựa sách Thiền tông Vô Môn Quan (Đại 48, 191 trung) ghi: »掉 棒 打 月、 隔 靴 爬 痒、 有 甚 交 涉？ – Làm hình thức bên ngoài mà không thực sự thấu rõ nghĩa lý Phật pháp thì có dính dáng gì!«.

CÁCH NGOẠI 格 外

Siêu việt tri thức, kiến giải, hoặc vượt ra ngoài nguyên tắc, cách thức thông thường.

Tiết Lương Sơn Duyên Quán Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »垂 釣 四 海、 只 釣 獰 龍。 格 外 玄 機、 爲 尋 知 己。 – Buông câu bốn biển, chỉ câu rồng dữ. Ý chỉ nhiệm mầu vượt mức bình thường vì tìm tri kỷ«.

CÁCH NGOẠI ĐÀM 格 外 談

Câu nói vượt ra ngoài quy phạm và tri kiến thông thường. Tiết Dược Sơn Lợi Dục Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »格 外 之

談、 乞 師 垂 示。 – Câu nói vượt ra ngoài quy phạm cùng tri kiến xin Thầy chỉ dạy.«

CÁCH SONG KHÁN MÃ KỴ 隔 窻

看 馬 騎 Xem ngựa chạy qua song cửa, tỷ dụ thời gian rất nhanh, chớp mắt là vù qua. Bài tựa của Thiền sư Vô Môn trong Vô Môn Quan ghi: »若 是 箇 漢、 不 顧 危 亡、 單 刀 直 入、 八 臂 那 吒、 攔 他 不 住。 縱 使 西 天 四 七、 東 土 二 三、 只 得 望 風 乞 命。 設 或 躊 躇、 也 似 隔 窻 看 馬 騎、 眨 得 眼 來、 早 已 差 過。 – 80

CÁI THỰC THUẦN Y 丐 食 鶉 衣

Nếu có kẻ gan dạ, không màng chi đến nguy vong, một đao vào thẳng thì Na Tra tám tay giữ lại không nổi, mà dù cho đến 28 vị Tổ Tây Thiên và 6 vị Tổ Đông Độ cũng chỉ còn cách nép mình xin tha mạng. Còn cứ chần chờ, khác chi đứng trong nhà xem ngựa chạy qua song cửa, vừa chớp mắt sớm đã vù qua«.

CÁCH THÂN CÚ 隔 身 句

Còn gọi: Cách thử cú. Chỉ cho câu nói đặc biệt, dùng để diễn tả ý chỉ cứu cánh, mà lời nói bình thường không thể biểu đạt. Tắc 14, Bích Nham lục (Đại 48, 165 trung) ghi: »看 他 兩 人 放 則 雙 放、 收 則 雙 收、

、 潙 仰 下 謂 之 境 致。 風 塵 草 動、 悉 究 端 倪、 亦 謂 之 隔 身 句。 – Xem hai kẻ kia buông thì cùng buông, nắm thì cùng nắm, tông Quy Ngưỡng gọi là cảnh trí. Những việc nhỏ như gió thổi bụi dấy cỏ lay cũng nên tham cứu kỹ lưỡng đầu mối của nó. Đây cũng gọi là Cách thân cú«.

CÁCH THIÊN SƠN 隔 千 山

Cùng với thiền ý cách nhau rất xa. Tiết Phổ Hiền Nguyên Tố Thiền sư trong NĐHN q.

18 ghi: »未 開 口 時 先 分 付、 擬 思 量 處 隔 千 山。 莫 言 佛 法 無 多 子、 未 透 玄 關 也 大 難。 – Khi chưa mở miệng đã trao cho rồi, chỗ định suy nghĩ cùng với thiền ý cách nhau rất xa. Chớ nói Phật pháp không gì nhiều, chưa thấu ải thiền cũng là rất khó«.

CÁCH TỬ MÔN 隔 子 門

Cửa cái của thất vị Trụ trì tự viện, mặt cửa hướng ra sân ngoài. Minh Giác lục q. 4 (Đại 47, 695 hạ) ghi: »玄 沙 與 地 藏 在 方 丈 說 話、 夜 深、 沙 云： 侍 者 關 隔 子 門、 汝 作 麼 生 出 得？ 地 藏 云： 喚 什 麼 作 門？ – Huyền Sa và Địa Tạng nói chuyện với nhau ở phương trượng. Đến khuya, Huyền Sa nói: Thị giả đóng Cách tử môn (cửa cái), ông làm sao ra được? Địa Tạng nói: Ông gọi cái gì là cửa chứ?«.

CÁCH XÍCH 格 尺

Tiêu xích (thước ngắm). Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »此 土 與 西 天 箇 箇 明 格

尺。Trung Quốc với Ấn Độ mỗi nơi đều công khai thước ngắm.«

CÁI THIÊN CÁI ĐỊA 蓋 天 蓋 地

Còn gọi: Phổ thiên phổ địa, Tận thập phương thế giới.

1. Thuật ngữ để chỉ cho Phật pháp xưa nay như thị, bao trùm tất cả. Sự hiển hiện của chân lý này nơi nào cũng có như: tất cả cỏ cây, núi sông, chim bay thú chạy, cho đến

4 oai nghi: đi, đứng, nằm, ngồi, sống chết vui buồn của chúng sinh.

2. Thuật ngữ chỉ cho trạng thái của người tu Thiền sau khi triệt ngộ đi khắp nơi giáo hóa chúng sinh. Tắc 5, Bích Nham lục q. 1 (Đại 48, 145 thượng) ghi: »巖 頭 喝 云： 你 不 見 道 從 門 入 者 不 是 家 珍、 須 是 自 己 胸 中 流 出 蓋 天 蓋 地、 方 有 少 分 相 應。 – Nham Đầu quát, bảo: Ông chẳng thấy nói ›Từ cửa vào thì chẳng phải của báu trong nhà,‹ phải từ hông ngực của mình lưu xuất để giáo hóa chúng sinh ở khắp nơi mới có tương ưng chút ít«.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

CÁI THỰC THUẦN Y 丐 食 鶉 衣 Ăn xin, mặc đồ cũ rách. Chỉ cho đời sống nghèo khổ trong sạch của chư tăng. Trung Phong Hòa thượng hành lục trong Trung Phong quảng lục q. 30 ghi: »汝 若 無 力 81

CẢI ĐÁN 改 旦

處 衆、 只 全 身 放 下、 向 半 間 草 屋、 冷 淡 枯 寂、 丐 養 鶉 衣、 且 圖 自 度。 – Nếu không có năng lực lãnh đạo, ngươi buông hết toàn thân, ở nửa gian nhà cỏ, lạnh lùng với mọi sự, ăn xin, mặc đồ cũ rách, mong cầu tự độ«.

CẢI ĐÁN 改 旦 Ngày mồng một mỗi tháng tính theo âm lịch. Tiết Chân Như Giới Hương Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

孟 冬 改 旦 曉 天 寒 落 葉 歸 根 露 遠 山 »Mạnh đông cải đán hiểu thiên hàn Lạc diệp quy căn lộ viễn sơn«.

»Mồng một tháng mười biết trời rét

Lá rụng về cội bày núi xa«.

CẢI PHỤC 改 服

Sửa đổi giáo phái hoặc tông môn. Tiết

Thiên Đồng Phổ Giao Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »幼 穎 悟、 未 冠 得 度。 往 南 屏 听 台 教、 因 爲 檀 越 修 懺 摩。 有 問 曰： 公 之 懺 罪、 爲 自 懺 耶、 爲 他 懺 耶？ 若 自 懺 罪、 罪 性 何 來？ 若 懺 他 罪、 他 罪 非 汝、 烏 能 懺 之？ 師 不 能 對、 遂 改 服 游 方、 造 泐 潭。 – Thuở bé sư thông minh hơn người, chưa đến tuổi hai mươi đã xuất gia. Sư đến Nam Bình nghe giáo nghĩa Thiên Thai, nhân thí chủ xin sư làm lễ sám hối cho họ. Có người hỏi sư rằng: Cái việc sám hối của ông là tự sám hay sám hối cho người khác? Nếu tự sám thì tính tội ở đâu?

Nếu sám hối cho người khác thì tội đó đâu phải của ông mà sám? Sư không đáp được nên đổi giáo phái đi du phương đến Lặc Đàm«.

CAM GIÁ SINH 甘 蔗 生

Hiệu của thiền tăng Kim Thích đời Thanh.

X. Kim Thích.

CAM LỘ TỰ 甘 露 寺

1. Chùa ở núi Hòa Sơn phía Tây bắc huyện Vĩnh Tân, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Lục Triều sáng lập lấy núi làm tên gọi là »Hòa Sơn Tự«. Niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 1 (1008) đời Tống đổi tên là »Cam Lộ Thiền Viện«. Những vị Thiền sư như Sư Dương, Đức Phổ, Tâm Giám lần lượt ở đây, đồ chúng thường lên đến vài ngàn người.

2. Chùa nằm lưng chừng núi Bắc Bán thuộc Cửu Hoa Sơn, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Là một trong bốn đại tùng lâm ở

Cửu Hoa Sơn. Niên hiệu Khang Hy thứ 6 (1667) đời Thanh, Quốc sư Ngọc Lâm phụng chỉ đi dâng hương Cửu Hoa thấy núi sông bao quanh bèn cất chùa nơi đây.

Ngày khởi công tùng trúc khắp núi đều nhỏ giọt cam lộ, lại chịu sự khải phát về cam lộ trong kinh sách Phật giáo bèn gọi là »Cam Lộ Tự«. Khoảng niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) đời Thanh trùng tu. Đại hùng bảo điện mang đậm màu sắc hương vị cổ xưa, đỉnh lợp ngói lưu ly rộng rãi những năm gian, điêu khắc cánh hoa, hạt hoa, phong cách trang nghiêm thuần phác cổ xưa. Trước điện là khoảng sân rộng thoáng, đối diện là Khách đường, Vi Đà điện, điện thờ phụ hai bên là Tổ sư điện. Lầu gác trên dưới phân biệt là Ngọc Phật lâu, Thiền đường, Pháp đường, Phương trượng thất và Vân thủy đường nơi tiếp đãi tăng nhân vân du hành cước. Điện vũ hoàn chỉnh, lầu gác chỉnh tề. Chung quanh rừng trúc xanh biếc che kín mặt trời. 82

CAN ĐẦU TIẾN BỘ 竿 頭 進 步

CẢM HÀ 感 荷

Cảm tạ, tiếp nhận trong niềm cảm kích. Tào Khê Đại Sư Biệt truyện: »朕 感 荷 師 恩、 頂 戴 修 行、 永 永 不 朽。 – (Đường Cao Tông) xuống chiếu rằng: … Trẫm cảm tạ ân đức của Đại sư, kính cẩn tu hành mãi mãi«. với tất cả cảnh duyên, tự nhiên không vướng mắc, tự nhiên được hoàn toàn nhẹ nhõm an vui, được tự do tùy ý, thông suốt, hoạt bát thanh thản.«

CẢM THÀNH 感 誠 (?-860)

Thiền tăng thời Bắc thuộc, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 1, nối pháp Thiền sư

Vô Ngôn Thông.

Sư họ Thị, pháp danh Lập Đức, người huyện Tiên Du (nay thuộc tỉnh Hà Bắc)

Việt Nam.

Sư trụ chùa Kiến Sơ ở làng Phù Đổng, huyện Tiên Du. Theo: Thiền Uyển Tập

Anh.

CAN BÁC BÁC 干 剝 剝

Khô khao, không có nước. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »一 葉 落、 空 索 索； 天 下 秋、 干 剝 剝。 大 衆、 若 還 坐 在 者 裏、 總 是 渴 死 底 漢。 – Một chiếc lá rơi, trời quạnh quẽ, khắp nơi thu, vắng vẻ khô khao! Đại chúng, nếu còn ngồi ở chỗ này thì đều là những kẻ chết khát«.

CAN BÁN 干 絆

Phát sinh liên hệ, vướng mắc. HSLNMDT q. 1 ghi: »但 得 直 心 正 念、 挻 身 向 前、 自 然 巍 巍 堂 堂、 不 被 此 等 妄 想 纏 繞、 如 脫 鞴 之 鷹、 二 六 時 中、 於 一 切 境 緣、 自 然 不 相 絆、 自 然 得 大 輕 安、 得 大 自 在。 – Chỉ cần trực tâm chính niệm, đứng thẳng người hướng về phía trước, ắt sẽ sừng sững rực rỡ, chẳng bị các thứ vọng tưởng này quấy rầy, như con chim ưng thoát khỏi bàn tay thợ săn. Trong suốt ngày đêm, đối

CAN BỘC BỘC 干 嚗 嚗

Chỉ cho thiền tăng khô khan, ít nói. Tông

Môn Võ Khố ghi: »圓 悟、 佛 眼、 佛 鑑 同 在 五 祖。 一 日 相 謂 曰： 老 和 尚 （指 五 祖 法 演） 只 是 干 嚗 嚗 地、 往 往 說 心 說 性 不 得。 – Viên Ngộ, Phật Nhãn, Phật Giám cùng ở núi Ngũ Tổ.

Một hôm họ bảo với nhau rằng: Lão Hòa thượng (chỉ Ngũ tổ Pháp Diễn) chỉ là

Thiền sư khô khan ít nói, thường không nói được tâm tính«.

CAN ĐẢ HỐNG 干 打 哄

Uổng công lên tiếng, phí công dạy dỗ. Tiết

Quang Hiếu Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »龍 生 龍、 鳳 生 鳳 老 鼠 養 兒 沿 屋 棟 達 磨 大 師 不 會 禪 歷 魏 游 梁 干 打 哄。« »Long sinh long, phụng sinh phụng Lão thử dưỡng nhi duyên ốc đống Đạt-ma đại sư bất hội thiền Lịch Ngụy du Lương can đả hống«.

»Rồng sinh rồng, phụng sinh phụng Xà nhà có mụ chuột nuôi con

Đại sư Đạt-ma chẳng ngộ thiền Từ Ngụy qua Lương uổng lên tiếng«.

CAN ĐẦU TIẾN BỘ 竿 頭 進 步 Trên đầu sào trăm thước lại tiến thêm một bước, dụ cho hành động dũng cảm của người tham thiền vượt qua đầu sào ý thức để đi đến cảnh giới đại ngộ. Ngài Huệ Khai (Vô Môn) bình rằng: »進 83

CAN HOÀI 干 懷

得 步 翻 得 身 更 嫌 何 處 不 稱 尊。 雖 然 如 是 且 道： 百 尺 竿 頭 如 何 進 步、 嗄！ – Tiến bước được, lộn thân được, còn ngại chỗ nào chẳng xưng tôn? Song dù như thế hãy nói thử coi! Đầu sào trăm thước làm sao tiến bước? A!« Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

CAN HOÀI 干 懷 Quấy rối, quấy rầy, động lòng. Trong bài »Hoạch châu ngâm« của Quan Nam Trưởng lão, trong CĐTĐL q. 30 ghi: 不 坐 禪、 不 修 道、 任 運 逍 遙 只 麼

了。 但 能 萬 法 不 干 懷、 無 始 何 曾 有 生 老？ »Bất tọa thiền, bất tu đạo Nhậm vận tiêu dao chỉ ma liễu Đãn năng vạn pháp bất can hoài Vô thủy hà tằng hữu sinh lão?« »Chẳng tọa thiền, chẳng tu đạo Mặc tình phóng khoáng thế ấy thôi!

Đối với muôn pháp chẳng động lòng

Sinh lão từ xưa đâu từng có?«

CAN MỘC 竿 木

Còn gọi: Mộc thượng tọa. Cây gậy mà các Thiền sư thường dùng lúc thượng đường.

Thiền tông còn dùng từ Can Mộc để chỉ cho cây gậy nhiệm mầu vô hình trong hông ngực của Thiền sư, tức là uy lực của thiền mà các Thiền sư dùng để tiếp hóa người học, cho nên có cụm từ: »Can mộc tùy thân« (Cây gậy tùy thân) là dụ cho cơ dụng tự tại vô ngại của thiền sư. Tắc 10, Thung Dung lục (Đại 48, 133 thượng) ghi: »有 收 有 放、 竿 木 隨 身； 能 殺 能 活、 權 行 在 手。 – Có nắm có buông, cây gậy tùy thân, hay giết hay tha, quyền hành trong tay«.

Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải của Thiền sư Trung Phong Minh Bản ghi: »唯 有 木

上 座 也 無 好、 也 無 惡、 也 無 是、 也 無 錯、 通 身 只 麼 黑 〖⿰粦皮〗 皴 長 年 靠 在 繩 床 角。 – Duy có cây gậy chẳng tốt xấu, chẳng đúng sai, toàn thân chỉ là đen sì lì, suốt năm dựa bên góc thiền sàng«.

CAN SÁCH SÁCH 干 索 索

Khô không khốc. Mật Am ngữ lục ghi: »徑 山 （系 密 庵 禪 師 之 法 號） 干 索 索 地、 有 也 不 興、 無 也 不 奪。 – Kính Sơn (pháp hiệu của Mật Am) khô không khốc, lúc có thì chẳng giàu chi, lúc không thì chẳng có gì để lấy«.

CAN TRÚC GIẢO CHẤP 干 竹 絞 汁

Vắt tre khô tìm nước. Ý nói làm việc uổng công vô ích. Bài tựa của Tập Ông trong Vô Môn Quan: »雖 添 幾 箇 注 脚、 大 似 笠 上 頂 笠、 硬 要 習 翁 贊 揚、 又 是 干 竹 絞 汁。 – Gượng thêm vài chú cước giống hệt như trên nón đội thêm nón, còn muốn cho Tập Ông khen ngợi chỉ là uổng công vô ích«.

CÀN HUỆ 乾 慧

Không có trí huệ, chỉ chạy theo lời nói tri giải, chẳng thể chân thật tham học để minh tâm kiến tính, nhà thiền gọi là càn huệ. Tiết Động Sơn Lương Giới Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »末 法 時 代、 人 多 乾 慧。 – Thời đại mạt pháp, người ta phần lớn chạy theo lời nói tri giải, chẳng thể chân thật tham học để minh tâm kiến tính.« Căn cứ trong kinh Phật, Càn huệ vốn có nghĩa không trí huệ và chưa được nước định, chưa được nước lý, giai vị thấp nhất trong các giai vị tu hành của Bồ Tát Thập địa.

CANH HẬU NIÊN 更 後 年

CÀN KHÔN ĐỘC BỘ 乾 坤 獨 步

Miêu tả thiền tăng tỏ ngộ không còn mảy may chấp trước nương tựa, vận dụng tự tại vô ngại. Tựa của Vô Môn Quan ghi: »大

道 無 門、 千 差 有 路。 透 得 此 關、

乾 坤 獨 步。 – Đại đạo không có cửa, thiên sai thì có đường đi. Thấu qua cửa này thì tự tại vô ngại.« loại quang, cần phải mỗi mỗi thấu suốt mới hiểu được cách về nhà ngồi yên ổn, nhưng cần phải biết còn có một khe hở hướng thượng nữa!«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

CÀN PHONG 乾 峯

Thiền tăng sống vào cuối đời Đường, nối pháp Động Sơn Lương Giới, tông Tào Động. Sư trụ ở Việt Châu (tỉnh Chiết

Giang) Trung Quốc.

CÀN PHONG NHỊ QUANG TAM BỆNH 乾 峯 二 光 三 病 Lời thượng đường khai thị của Thiền sư Càn Phong. Nội dung: Khi đến cảnh giới ngộ cần phải trừ bỏ, thoát khỏi nhị quang và tam chủng bệnh.

— Nhị quang (Hai loại quang):

1. Năng thủ quang: Chỉ cho mê hoặc vi tế khởi lên nơi chủ quan. 2. Sở thủ quang: Chỉ cho mê hoặc vi tế khởi lên nơi khách quan. — Tam chủng bệnh (Ba loại bệnh):

1. Vị đáo tẩu tác: Ở trước cảnh giới ngộ mà khởi lên các thứ tâm phân biệt là bệnh.

2. Dĩ đáo trụ trước: Đạt đến cảnh giới ngộ mà sinh tâm bám giữ cũng là bệnh.

3. Thấu thoát vô y: Đạt đến cảnh giới ngộ, tuy lìa thoát tất cả chấp trước, nhưng không thấu đạt đến chỗ sáng sủa thì vẫn còn là bệnh. NĐHN q. 30 (Vạn Tục 138, 145 hạ) ghi: »法 身 有 三 種 病、 二 種

光、 須 是 一 一 透 得、 始 解 歸 家 穩 坐、 須 知 更 有 向 上 一 竅 在。 – Hòa thượng Càn Phong ở Việt Châu thượng đường nói: Pháp thân có ba loại bệnh, hai

CÀN THỈ QUYẾT 乾 屎 橛

Que chùi phân. Công án nổi tiếng, là cơ ngữ của thiền sư Văn Yển sống vào cuối đời Đường – đầu đời Ngũ Đại. Công án này thấy chép ở Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong Ngũ Đăng Hội Nguyên quyển 15 như sau: »問： 如 何 是 佛？ 師 曰： 乾 屎 橛。 – Có vị tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Que chùi phân«. Lời đáp như thế đã hiển bày cơ dụng chặt đứt đường ngôn ngữ của người học bởi tông Vân Môn, cũng thể hiện được tác phong quở Phật mắng Tổ của nhà thiền. Thiền lâm đời sau thường niêm đề công án này. Hiền Công Đại Hòa thượng hành nghiệp khúc ký trong NHQL q. 37 ghi: »明 年、 值 夀 昌 無 明 和 尚 開 法 董 岩、 師 往 謁 之、 反 复 微 詁。 昌 曰： 此 事 不 可 以 意 解、 須 力 參 乃 契。 因 勉 看 乾 屎 橛。 – Năm sau, nhân dịp Hòa thượng Vô Minh Thọ Xương khai pháp ở Đổng Nham, sư đến yết kiến ngài, thưa đi hỏi lại nhiều lần. Xương bảo: Việc này không thể dùng ý để hiểu, cần phải ra sức tham thiền thì mới khế ngộ. Do đây, sư cố gắng khán công án ›Càn thỉ quyết‹«.

CANH HẬU NIÊN 更 後 年 Tính từ năm nay trở đi thì năm thứ tư gọi là canh hậu niên. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »前 年 去 年 也 恁 麼。 明 年 後 年 更 後 年 外 後 年 也 恁 麼。 – Năm kia, năm ngoái cũng như thế, năm sau, năm sau nữa, năm sau sau nữa, năm sau sau 85 CANH NHÂN ĐIỀN BẤT CHỦNG, HÒA THỤC BẤT LÂM TRƯỜNG 耕 人 田 不 種、 禾 熟 不 臨 場 nữa nữa cũng như thế.«

CANH NHÂN ĐIỀN BẤT CHỦNG, HÒA THỤC BẤT LÂM TRƯỜNG 耕 人 田 不 種、 禾 熟 不 臨 場 Người cày không làm ruộng, lúa chín không đem phơi. Chỉ cho thiền nhân quên đi cội rễ nhà mình, không thấy được Phật tính của chính mình. Tiết Kính Sơn Hồng Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »僧 問： 掩 息 如 灰 時 如 何？ 師 曰： 猶 是 時 人 功 幹。 曰： 幹 後 如 何？ 師

曰： 耕 人 田 不 種。 曰： 畢 竟 如 何？ 師 曰： 禾 熟 不 臨 場。 – Tăng hỏi: Khi tạ thế như tro tàn thì thế nào? Sư đáp: Vẫn là sự tu hành mong cầu phúc báo của người đương thời. Tăng hỏi: Sau khi tu hành thì thế nào? Sư đáp: Người cày không làm ruộng. Tăng hỏi: Rốt cuộc như thế nào? Sư đáp: Lúa chín không đem phơi.«

CANH Y 更 衣

Còn gọi: Cải phục. Thay đổi giáo phái hoặc tông môn. Tông Môn Vũ Khố ghi:

»筠 州 黃 蘗 泉 禪 師。 初 習 百 法 論。講 肆 有 聲。 更 衣 南 詢。 見 眞 淨 和 尚 於 洞 山。 – Quân Châu Hoàng Bá Tuyền Thiền sư, sơ tập Bách pháp luận, giảng tứ hữu thinh. Canh y Nam tuần, kiến Chân Tịnh Hòa thượng ư Động Sơn. – Thiền sư Hoàng Bá Tuyền ở Quân Châu ban đầu học tập Bách pháp luận, nổi tiếng về giảng nói Kinh Phật. Sau thay đổi giáo phái học hỏi phương Nam, yết kiến Hòa thượng Chân Tịnh ở Động Sơn.«

CÁNH KHÂM 竟 欽 (910-977)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trịnh, người Ích Châu (nay là Thành Đô, Tứ Xuyên)

Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Vân Môn Văn Yển, sáng lập chùa Hưng Phúc ở núi Song Phong, Thiều Châu. Chúa Nam Hán thường triệu hỏi về thiền cơ, sư ứng đối nhanh nhẹn. Chúa ban hiệu là Quảng Ngộ thiền sư.

CÁNH NHẬT 竟 日

Suốt ngày. Lâm Tế ngữ lục ghi: »山 僧 竟 日 與 他 説 破。 學 者 總 不 在 意。 – Suốt ngày Sơn tăng nói toạc ra cho các vị, tại vì các vị chẳng chịu để ý«.

CẢNH KHỐI TỬ 境 塊 子

Cách gọi nôm na của chữ »CẢNH«. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 善 知 識、 把 出 箇 境 塊 子、 向 學 人 面 前 弄。 前 人 辨 得 了 下 作 主、 不 受 境 惑、 善 知 識 便 即 現 半 身、 學 人 便 喝。 – Như thiện tri thức đưa ra một cảnh, đùa trước mặt người học.., người trước mặt biện được đã chẳng làm chủ, chẳng bị cảnh lừa, thiện tri thức liền hiện bán thân, người học liền hét«.

CẢNH DIÊN 警 延 (943-1017)

Thiền tăng đời Tống, vốn tên là Cảnh Huyền, họ Trương, người xứ Giang Hạ (nay là huyện Võ Xương, tỉnh Hồ Bắc)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lương Sơn Duyên Quán, tông Tào Động. Thụy hiệu

»Minh An Đại Sư«. Tác phẩm: Đại Dương

Minh An Đại Sư Thập Bát Ban Diệu Ngữ. CẢNH ĐỨC TRUYỀN ĐĂNG LỤC 景 德 傳 燈 錄 Gọi tắt: Truyền Đăng lục. Đăng lục, 30 quyển, do Đạo Nguyên soạn vào đời Tống, là một trong những bộ sử Thiền tông 86 CẢNH ĐỨC TRUYỀN ĐĂNG LỤC 景 德 傳 燈 錄 Trung Quốc. Vốn có tựa đề là Phật Tổ Đồng Tham tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 51, trang 196.

Sách này sưu tập ghi chép về hành trạng, cơ duyên v.v… của 1701, vị bắt đầu từ Đức Phật đời quá khứ đến các vị Tổ thuộc đời thứ 51 của Ngũ gia tông phái. Trong đó, 951 vị có phụ thêm Ngữ lục. Vì bộ sách này được Vua sắc chỉ nhập tạng vào niên hiệu Cảnh Đức thứ 1 (1004) nên đặt tên là Cảnh Đức. Về pháp hệ truyền thừa giữa thầy và trò nối nhau không dứt giống như lửa của ngọn đèn có năng lực phá trừ tối tăm, nối nhau liên tục nên gọi là Truyền

Đăng.

Đầu quyển có bài tựa do ngài Dương Ức soạn. Nội dung toàn sách nói về sự truyền pháp Thiền như sau:

― Quyển 1 và 1: Bảy đức Phật đời quá khứ và Tổ Ca-diếp truyền xuống đến Tổ thứ 17 là Bát-nhã-đa-la.

― Quyển 3: Năm vị Tổ Trung Quốc: Đạt-ma, Huệ Khả, Tăng Xán, Đạo Tín, Hoằng Nhẫn.

― Quyển 4: Pháp hệ chi nhánh của Tứ tổ Đạo Tín và Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn như:

Ngưu Đầu Thiền, Bắc Tông Thiền, Tịnh Chúng Tông v.v… và truyện ký của các vị: Pháp Dung, Thần Tú, Phổ Tịch v.v…

― Quyển 5: Huệ Năng và pháp hệ của Ngài.

― Quyển 6: Mã Tổ Đạo Nhất và Bách Trượng Hoài Hải.

― Quyển 7: Nga Hồ Đại Nghĩa và Ma Cốc Bảo Triệt.

― Quyển 8: Gồm 54 vị như: Nam Tuyền Phổ Nguyện…

― Quyển 9: Gồm 30 vị nối pháp ngài Hoài Hải…

― Quyển 10: Gồm các vị nối pháp ngài

Nam Tuyền như: Triệu Châu Tùng Thẩm…

― Quyển 11: Các đệ tử nối pháp của ngài Quy Sơn Linh Hựu, Tổ tông Quy Ngưỡng.

― Quyển 11: Lâm Tế Nghĩa Huyền, Tổ tông Lâm Tế.

― Quyển 13: Pháp hệ của tông Hà Trạch. Truyện ký về ngài Trừng Quán và ngài

Tông Mật thuộc tông Hoa Nghiêm.

― Quyển 14: Thạch Đầu Hy Thiên và pháp hệ. ― Quyển 15: Động Sơn Lương Giới.

― Quyển 16: Các đệ tử nối pháp của ngài Đức Sơn Tuyên Giám. ― Quyển 17: Pháp hệ tông Tào Động.

― Quyển 18, 19: Pháp hệ của ngài Tuyết

Phong Nghĩa Tồn.

― Quyển 10: Pháp hệ của ngài Tào Sơn

Bản Tịch. ― Quyển 11: Pháp hệ của ngài Huyền Sa

Sư Bị. ― Quyển 11, 13: Pháp hệ của tông Vân Môn.

― Quyển 14, 15, 16: Pháp hệ của tông Pháp Nhãn.

― Quyển 17: Các Thiền sư nổi tiếng không thuộc bất cứ tông phái nào.

― Quyển 18: Các ngữ lục đặc biệt của 11 vị Thiền sư như: Nam Dương Huệ Trung, Hà Trạch Thần Hội v.v…

― Quyển 19 tựa đề là Tán Tụng Kệ Thi gồm tất cả kệ tụng của 17 vị như: Bạch Cư Dị…

― Quyển 30 tựa đề là Minh Ký Châm Ca gồm tất cả 13 loại: Tọa Thiền Châm, Chứng Đạo Ca…

Sách này có 1 bản khắc lại: ― Tư Giám Trùng San, khắc lại vào đời Nam Tống, năm 1134. ― Hy Vị Trùng San, khắc lại vào đời 87

CẢNH GIỚI 境 界

Nguyên, năm 1316.

Quyển Đăng lục này là tư liệu căn bản để nghiên cứu sử Thiền tông Trung Quốc . giả làm thật, uổng công vô ích. Huệ Nam ngữ lục ghi: »若 也 廣 尋 文 義、 猶 如 鏡 裏 求 形； 更 乃 息 念 觀 空、 大 似 水 中 捉 月。 – Nếu là rộng tìm văn nghĩa CẢNH GIỚI 境 界 thì giống như tìm vật trong gương, còn 1. Đối tượng của cảm giác, nhận thức nhờ ngưng nghỉ ý niệm để quán không thì 6 thức: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý. giống như mò trăng đáy nước«.

2. Cảnh địa đạt đến do nhận thức.

3. Thật tướng của sự vật được bậc tu hành giác ngộ nhận thức, thể nghiệm. Còn gọi:

Chân cảnh giới.

CẢNH HÂN 景 欣

Thiền tăng đời Đường, người xứ Tuyền Châu, nối pháp Thiền sư Thạch Sương

Khánh Chư.

CẢNH HIẾN 景 瓛 (?-1381)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên, đầu đời Minh, họ Dao, tự Oánh Trung, hiệu Tiếu Hiên, người xứ Túy Lý (nay là huyện Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Sở Thạch.

CẢNH HUYỀN 警 玄 (943-1017)

Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người Giang Hạ, Hồ Bắc, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lương Sơn Duyên Quán, tông Tào Động. Sư trụ núi Đại Dương, Hồ Bắc.

Tác phẩm: Đại Dương Minh An Đại Sư

Thập Bát Ban Diệu Ngữ, 1 quyển.

CẢNH LONG 景 隆 (1391-?)

Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Tổ Đình, hiệu Không Cốc, người xứ Tô Châu, nối pháp Thiền sư Tú An, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Không Cốc tập 30 quyển.

CẢNH LÝ CẦU HÌNH 鏡 裏 求 形

Xem thấy bóng dáng sự vật trong gương rồi tìm lấy vật đó nơi tấm gương, tỷ dụ lấy

CẢNH NGUYÊN 景 元 (1094-1146)

Thiền tăng sống vào cuối đời Bắc Tống-đầu đời Nam Tống, họ Trương, hiệu Thử Am, người xứ Vĩnh Gia, Ôn Châu (nay là huyện Vĩnh Gia, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

Năm 18 tuổi, sư nương Thiền sư Linh Sơn Hy Củng để cạo tóc xuất gia rồi nghiên cứu kinh điển, trì luật, tự cầu tinh tiến.

Năm kế, sư được thụ giới cụ túc. Ban đầu, sư tu tập Thiên Thai giáo quán 3 năm. Sau đó, vâng lời Thầy, sư đến Giang Tây, Hồ Nam để tìm thầy tham học.

Niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1117) sư lên núi Vân cư ở Giang Tây, ra mắt Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần, được ngài bảo làm thị giả. Chưa bao lâu, sư ngay nơi lời nói của ngài liền đại triệt ngộ, được nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Từ đó, sư càng cần khổ tu luyện, biện luận tài tình, thời đó không ai địch nổi. Sư từng khai pháp ở chùa Kiến Đức tại Nam Minh Sơn, rồi dời sang chùa Hộ Quốc ở Thai Châu, hoằng tông truyền giáo, pháp hội đại thạnh, tiếng tăm vang dội.

Lúc sắp thị tịch, sư gọi sư điệt là Ứng Am Đàm Hoa đến trước mặt, bảo phải làm Tọa nguyên, dặn dò hậu sự xong, trong phút chốc nắm tay lại rồi thị tịch.

CẢNH NHƯ 景 如

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư 88

CAO MÂN TỰ 高 旻 寺

Trí Hồng ở núi Đại Long, Đảnh Châu (nay là huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc.

CẢNH PHONG 境 風

Cảnh như gió hay làm tâm động. Tiết Bạch Dương Pháp Thuận Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »染 緣 易 就、 道 業 難 成、 不 了 目 前、 萬 緣 差 別。 只 見 境 風 浩 浩、 凋 殘 功 德 之 林、 心 火 炎 炎、 燒 盡 菩 提 之 樹。 – Nhiễm duyên dễ dính mắc, đạo nghiệp lại khó thành, chẳng rõ cái trước mắt nên muôn duyên sai biệt. Chỉ thấy gió cảnh ào ào thổi hư rừng công đức; lửa tâm hừng hực nên cháy sạch cội bồ-đề«.

CẢNH SẦM 景 岑

Thiền tăng đời Đường, pháp danh Chiêu Hiền, và sư lấy đây làm hiệu của mình, nối pháp Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện.

Do vì cơ phong cao vút, và khi ứng cơ sư thích làm thế cọp vồ nên Ngưỡng Sơn nói sư giống như cọp. Từ đó các nơi gọi sư là

»Sầm đại trùng« (Con cọp Sầm).

CẢNH THÔNG 景 通

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Ban đầu sư tham vấn Ngưỡng Sơn Huệ Tịch, bị ngài đánh cho 4 roi mây, nhân đó sư tự xưng là »Tập Vân Phong hạ tứ đằng điều thiên hạ Đại

Thiền Phật«.

CẢNH TƯỜNG 景 祥 (1061-1131)

Thiền tăng đời Tống, họ Truyền, người xứ Nam Phong (nay thuộc tỉnh Giang Tây)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đại Quy Mộ Triết, tông Lâm Tế.

CẠNH ĐẦU 競 頭

Nhộn nhịp, tranh giành nhau. Tiết Sở An Huệ Phương Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »張 公 會 看 脈、 李 公 會 使 藥、 兩 箇 競 頭 醫、 一 時 用 不 得。 – Ông Trương biết xem mạch, ông Lý biết hốt thuốc; hai thầy lang giành nhau, tạm thời dùng chẳng được«.

CAO ĐỆ 高 弟

Học trò giỏi được vị Thầy ưng ý nhất. Tông Môn Võ Khố ghi: »谷 山 禪 師、 眞

凈 高 弟 也。 – Thiền sư Cốc Sơn Tổ là cao đệ của ngài Chân Tịnh«.

CAO LƯU 高 流

Chỉ chung cho hàng sĩ phu cao thượng.

Lược Tự Tứ Tông Đốn Tiệm Nghĩa trong

Phần Dương ngữ lục ghi: »非 四 依 三 德 之 高 流、 寧 得 弘 通 於 大 教。 – Nếu chẳng phải hạng cao lưu có đủ 3 đức và 4 y (4 chỗ nương), đâu được hoằng thông đại giáo«.

CAO MÂN TỰ 高 旻 寺 Chùa nằm bên bờ phía tây của sông Tam Xoa, ngoài cửa nam của thành phố Dương Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Đây là l trong 8 ngôi chùa lớn nổi tiếng ở Dương Châu vào đời Thanh. Tương truyền chùa được xây dựng vào đời Tùy, về sau trải qua nhiều phen xây cất lại. Niên hiệu Thuận Trị (1644-1661) đời Thanh, chùa được Tổng đốc Nam Hà là Ngô Duy Hoa xây cất lại. Niên hiệu Khang Hy thứ 38 (1699), nhờ Lưỡng Hoài Diêm Thương quyên góp xây cất chùa lại. Tương truyền vua Khang Hy từng lên tháp Trung Thiên của chùa này và xây hành cung trong khuôn viên chùa vào năm 1699. Năm 89 CAO PHONG NGUYÊN DIỆU THIỀN SƯ NGỮ LỤC 高 峯 原 妙 禪 師

語 錄

1703, Vua ban bảng hiệu »Cao Mân Tự« do chính Vua viết. Chùa có liễn hoành do Vua viết, có thơ do Vua làm và tượng Phật bằng kim nhũ do Vua vẽ. Chùa có quan hệ mật thiết với nhiều triều đại của nhà Thanh. Pháp hệ chùa này thuộc phái Dương Kỳ tông Lâm Tế, bắt đầu từ ngài Ngọc Lâm Thông Tú (đệ tử của ngài Thiên Ẩn Viên Tu cuối đời Minh), sau đó truyền bốn đời đến ngài Thiên Huệ Thật Triệt, vị này trùng hưng chùa Cao Mân. Chùa này và hai chùa Kim Sơn, Thiên Ninh là ba tùng lâm lớn của tông Lâm Tế. Năm 1915, Thiền sư Lai Quả đến chùa này, quyết chí khôi phục quy chế Cao Mân. Sư phái người mộ hóa ở Đông Nam Á, thỉnh được 78 tượng ngọc Phật, 1 tượng Phật bằng đồng. Sư còn chấn chỉnh quy củ tòng lâm, đặt ra »Cao Mân Tự Quy Ước«.

CAO PHONG NGUYÊN DIỆU

THIỀN SƯ NGỮ LỤC 高 峯 原 妙 禪 師 語 錄 Còn gọi: Cao Phong Đại Sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Nguyên Diệu soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 653. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ thị chúng ở Song Kết Am, Hồ Châu, Ngữ yếu khai đường ở chùa Sử Tử Thiền, núi Tây Thiên Mục, Niêm cổ, Bổ di, Kệ tụng, Tán Phật Tổ, Hành trạng, Tháp minh, Âm thích.

Dương Nhân Sơn bảo quyển ngữ lục này »Chỉ thẳng cội nguồn, vượt ra khuôn sáo, khiến người phát nguyện mạnh, lập chí lớn«.

CAO PHONG NGUYÊN DIỆU THIỀN SƯ THIỀN YẾU 高 峯 原 妙 禪 師 禪 要 Còn gọi: Cao Phong Hòa thượng thiền yếu. Ngữ lục, 1 quyển, do Nguyên Diệu soạn vào đời Nguyên, Hồng Kiều Tổ biên tập vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 701. Nội dung nói rõ yếu chỉ của việc tham thiền học đạo gồm: Khai đường phổ thuyết, Pháp ngữ thị chúng, Tiểu tham đêm 30, Thư từ.

Sách chú thích quyển ngữ lục này có Cao Phong Hòa thượng Thiền Yếu Tư Ký, 1 quyển, do Bạch Pha Tuyên Truyền (là vị sư người Triều Tiên) soạn.

CAO TÂM 高 心

Tự cao tự đại. Đại Châu ngữ lục q. hạ ghi:

»傲 物 高 心 者 我 壯、 執 空 執 有 者 皆 愚。 – Người tự cao tự đại khinh chê kẻ khác thì tăng thêm ngã chấp, còn người chấp không chấp có đều ngu«.

CAO TÚC 高 足

Học trò giỏi. Lời nói kính trọng, nói về học trò của người đối thoại. Vân Cư Sơn Chí (134 hạ) ghi: »時 住 持 古 公 乃 靈 源 禪

師 高 足。 – Lúc ấy Cổ Công làm Trụ trì, vốn là cao túc của thiền sư Linh Nguyên«.

CÁO BÁO 告 報

Kể ra, nghị luận. Mật Am ngữ lục ghi: »靈 利 漢。 聞 與 麼 告 報。慣 戰 良 馬。 聞 鑼 鼓 聲。 渾 身 痒 簇 簇 地。 千 人 萬 人。 羅 籠 不 住。 – Người linh lợi nghe kể như thế giống như con ngựa giỏi quen chiến trận nghe tiếng chiêng trống toàn thân ngứa ngáy rần rần, ngàn người muôn người không thể khống chế.« 90

CÁT ĐẰNG SÀNG TỬ 葛 藤 桩 子

CÁO HƯƠNG 告 香

Nghi thức cung thỉnh bậc Thầy khai thị hoặc giảng dạy cho đại chúng bằng cách người học cắm hương dâng lên Thầy.

—Cáo hương bài: Tấm bảng treo để thông báo nghi thức cáo hương cho đại chúng biết, nhưng trước khi treo Cáo hương bài phải trình và được sự cho phép của Thầy trụ trì.

—Cáo hương đồ: Biểu đồ phối trí nhân sự khi cáo hương. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di

CÁO VÃNG TRI LAI 告 往 知 來

Biết chuyện vị lai, hàm ý nghĩa linh lợi mẫn tiệp. Tiết Cốc Sơn Hải Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »一 舉 不 再 說、 已 落

二 三。 相 見 不 揚 眉、 翻 成 造 作。 設 使 動 絃 別 曲、 告 往 知 來、 見 鞭 影 便 行、 望 剎 竿 回 去、 腳 跟 下 好 與 三 十 棒！ – Một khi nêu lên không nói lại thì đã rơi vào đầu thứ 2, thứ 3; gặp nhau không nhướng mày thì trở thành tạo tác. Cho dù khảy cung biệt khúc, biết được chuyện vị lai, thấy bóng roi liền chạy, xa trông cột phướn chùa bèn quay về, vẫn bị ăn 30 gậy ngay trước mắt.«

CẢO CÔNG THIỀN SƯ THÁP 杲 公

禪 師 塔 Tháp nằm trên đất tháp phía Tây bắc chùa Phật Quang, núi Ngũ Đài, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là mộ tháp của Thiền sư Cảo Công được xây vào niên hiệu Thái Hòa thứ 5 (1205) đời Kim. Tháp cao khoảng 5m, là một tòa tháp một tầng xây bằng gạch bông theo kiểu đình các. Phần dưới của tháp là tòa Tu-di, phần trên của tháp là hình bát giác. Trên thân tháp dùng gạch để xây đấu củng nâng đỡ mái tháp. Mái tháp dùng gạch chồng diêm nâng đỡ phần trang trí hình răng cưa lăng giác ba tầng. Đấu củng và mái tháp rất lớn nâng đỡ bó hoa sen năm tầng tám cánh. Bó hoa cũng rất to cơ hồ chiếm 1/3 toàn tháp. Đỉnh tháp dùng gạch chồng diêm ngược thu lại thành tháp sát. Mặt tiền của tháp trên ngạch cửa có đề bài ký, tại mặt bên của tháp có bài minh nói về tháp của Thiền sư Cảo Công.

CÁT ĐẰNG 葛 藤

Chỉ cho văn tự ngữ ngôn, vốn được dùng để diễn tả giải thích sự tướng, nhưng trái lại, nó cũng thường làm vướng mắc, trói buộc người chưa ngộ, giống như dây leo bò lan, đan xen lẫn nhau. Tắc 31, Bích

Nham lục (Đại 48, 171 trung) ghi: »古 人 葛 藤、 試 請 舉 看！ – Cát đằng của cổ nhân, thử nêu ra xem!« Ngoài ra, Cát đằng còn chỉ cho câu nói khó lý giải được trong công án và còn chuyển thành nghĩa nói về trình độ vấn đáp. Nhàn cát đằng: Câu nói bỡn cợt, vô dụng.

CÁT ĐẰNG QUẬT 葛 藤 窟

Lời nói lòng vòng, lải nhải không dứt. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong

NĐHN q. 19 ghi: »且 道： 天 台 南 嶽 說 箇 什 麼 法 門？ 。。。 廬 山 出 來 道： 你 兩 箇 正 在 葛 藤 窠 裏！ 不 見 道： 欲 得 不 招 無 間 業、 莫 謗 如 來 正 法 輪。 – Thử hỏi Thiên Thai và Nam Nhạc nói pháp môn gì?… Lô Sơn bước ra nói: Hai vị ấy Đang lải nhải không dứt!

Chẳng thấy nói: Muốn khỏi nghiệp vương muôn kiếp lụy. Vành xe chính pháp chớ chê cười«.

CÁT ĐẰNG SÀNG TỬ 葛 藤 桩 子 Dụ chỉ cho thiền sư nhiều lời. Đây là lời 91

CÁT ĐẰNG THIỀN 葛 藤 禪

nói hàm ý chê cười. Tông Môn Võ Khố ghi: »雲 居 舜 老 常 譏 天 衣 懷 禪 師 說 葛 藤 禪。 一 日、 聞 懷 遷 化、 於 法 堂 上 合 掌 云： 且 喜 葛 藤 桩 子 倒 了 也。 – Thuấn lão phu ở Vân Cư thường chê thiền sư Thiên Y Hoài nói thiền nhiều lời. Một hôm, ngài nghe Hoài thị tịch, liền ở trên Pháp đường chắp tay nói rằng: May mắn thay, thiền sư nhiều lời ngã xuống rồi!«.

CÁT ĐẰNG THIỀN 葛 藤 禪 Thiền nhiều lời. Tông Môn Võ Khố ghi:

»雲 居 舜 老 常 譏 天 衣 懷 禪 師 說 葛 藤 禪。 – Thuấn Lão phu ở Vân Cư thường chê thiền sư Thiền Y Hoài nói thiền nhiều lời«.

CÁT TIỆT HƯ KHÔNG 割 截 虛 空

Cắt đứt hư không, ý nói vọng đem chia cắt sự vật vốn chẳng thể chia cắt. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »門 風

之 別、 所 宗 有 五、 其 實 皆 一 道 也。 故 眞 知 臨 濟 者、 決 不 非 曹 洞； 眞 知 曹 洞 者、 決 不 非 臨 濟。。。 是 知 大 道 惟 公、 法 無 偏 黨。 後 世 妄 生 人 我、 割 截 虛 空、 嗣 臨 濟 者 謗 曹 洞、 嗣 曹 洞 者 謗 臨 濟、 破 滅 法 門、 自 喪 慧 命、 豈 不 深 可 痛 哉！ – Tuy có 5 tông phái khác nhau, kỳ thực đều là một ĐẠO. Vì người nào thật biết Lâm Tế chắc chắn là biết Tào Động; ai thật biết Tào Động chắc chắn là biết Lâm Tế… mới biết ĐẠI ĐẠO công bằng, pháp không thiên lệch. Người đời sau vọng sinh nhân ngã, cắt đứt hư không, người nối pháp Lâm Tế thì chê bai Tào Động, người nối pháp Tào Động thì chê bai Lâm Tế, phá hỏng pháp môn, tự vùi chôn huệ mạng, há chẳng đau đớn sao!«

CĂN CƠ 根 機

Vì tính là gốc rễ của con người, ví như rễ cây, cho nên gọi là Căn; chỗ phát khởi của căn gọi là Cơ. Là căn tính, tư chất của người có năng lực tu hành. Căn cơ quyết định sự tiến thoái của đời tu, sự hưng phế của giáo pháp.

CĂN KHÍ 根 器

Tố chất tiếp nhận và truyền thừa Phật pháp. Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »今 時 學

者 根 器 不 齊。 – Người học đạo ngày nay căn khí không như nhau.«

CĂN THỨC 根 識

Căn khí cùng tài năng và kiến thức. Tiết

Tham chính Lý Bính cư sĩ trong NĐHN q.

20 ghi: »顧 惟 根 識 暗 鈍、 平 生 學 解、 盡 落 情 見。 – Cố Duy căn khí cùng tài năng và kiến thức tối tăm chậm lụt, cả đời học giải hoàn toàn rơi vào tình kiến.«

CĂN TÍNH 根 性

Căn nghĩa là có năng lực phát sinh. Tính là thói quen huân tập. Chúng sinh có thói quen huân tập và làm phát sinh ra nghiệp thiện hoặc ác gọi là căn tính.

CĂN TƯ 根 思

Căn khí và ngộ tính. Tiết Phụng Hoàng Tùng Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »學 人 根 思 遲 回、 方 便 門 中 乞 師 傍 瞥。– Người học đạo căn khí và ngộ tính chậm chạp, trong môn phương tiện xin Thầy dạy thêm.«

CĂNG THỨC 矜 式

Khuôn phép. Căng nghĩa là kính, thức là pháp tắc. Căng thức có nghĩa mô phạm hay 92

CÂN ĐẨU 筋 斗

khuôn phép. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1010 thượng) ghi: »英 邵 武 曰： 晦 堂 師 兄。 道 學 爲 禪 衲 所 宗。 猶 以 尊 德 自 勝 爲 樂。以 未 見 未 聞 爲 媿。 使 叢 林 自 廣 而 狹 於 人 者 有 所 矜 式 豈 小 補 哉。 – Anh Thiệu Vũ nói:

Phần đạo học của sư huynh Hối Đường được các thiền tăng cho là vào bậc Thầy, thế mà ngài còn lấy đức tính tự thắng làm vui, lấy điều chưa thấy chưa nghe làm xấu hổ, để làm khuôn phép cho từng người hoặc khắp cả tùng lâm. Đó há là điều bổ ích nhỏ bé sao?«.

CẤM ĐÔNG BẤT CẤM HẠ 禁 冬 不

禁 夏 Chỉ cho việc tu sĩ Phật giáo thực hành chế độ Đông an cư (từ rằm tháng 10 đến rằm tháng 1 năm sau), tu tập ở trong tự viện.

CẤM HẠ BẤT CẤM ĐÔNG 禁 夏 不

禁 冬 Chỉ cho việc tu sĩ Phật giáo tu tập trong tự viện vào mùa hạ (từ rằm tháng 4 đến rằm tháng 7), không được ra ngoài du phương hành cước.

CẤM TÚC 禁 足

1. Chuyên ở một nơi để tham thiền, không ra ngoài hành cước du phương.

1. Theo nông lịch, từ rằm tháng 4 đến rằm tháng 7, các tu sĩ Phật giáo ở trong tự viện để tu tập, không được ra ngoài.

CẨM BAO ĐẶC THẠCH 錦 包 特 石

Dùng tấm gấm để bọc tảng đá. Tỷ dụ ngoài mềm trong cứng, tức chỉ cho cơ pháp của thiền sư bên ngoài tuy mềm mỏng nhưng bên trong cứng rắn. Tắc 14, Thung Dung lục (Đại 48, 135 hạ) ghi: »有 時 鐵 裏 錦 團、 有 時 錦 包 特 石； 以 剛 決 柔 則 故 是； 逢 强 卽 弱 事 如 何？ – Có khi cục bông trong khối sắt, có khi tảng đá được bọc gấm; lấy cứng thắng mềm là lẽ đương nhiên, còn việc gặp cứng liền mềm là thế nào?«.

CẨM GIANG THIỀN ĐĂNG 錦 江

禪 燈 Đăng lục, 10 quyển và mục lục 1 quyển, do Trượng Tuyết Thông Túy biên soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 145, trang 510.

Tác giả sưu tập nhiều Sử truyện, ngữ lục của các nhà trong nhiều đời, rồi dựa theo thể lệ của bộ Chỉ Nguyệt lục đem các tông họp chung một nguồn mà chẳng chia ngũ tông thất phái. Chủ yếu gom chép về các Thiền sư xuất thân từ đất Thục nhưng lại hoằng dương Thiền tông ở nơi khác, hoặc các vị quê quán ở khắp nơi nhưng thượng đường, tiểu tham, sự nghiệp, tụng cổ và dựng cờ pháp ở đất Thục, cho đến các vị cư sĩ hộ pháp trong triều ngoài nội, các Cao tăng ở ẩn nơi rừng núi, cơ duyên pháp ngữ của các thiền tăng, tính chung có trên 1. 000 vị. Trong ấy, từ Sơ Tổ Đạt-ma đến đời thứ 40 sau ngài Huệ Năng có khoảng trên 800 vị thiền sư.

CÂN ĐẨU 筋 斗 Nhào lộn. Thiền tông dùng từ này để hình dung trạng thái NGỘ của người tham thiền. Thiền Quan Sách Tiến ghi: »疑 情 不 斷、 切 切 用 心、 不 覺 舉 步 翻 身、 打 箇 懸 空 筋 斗、 却 再 來 喫 棒。 – Nghi tình không dứt, khẩn thiết dụng tâm, bất giác cất bước, chuyển thân nhào lộn giữa hư không (NGỘ), rồi trở lại đây ăn gậy«.

CÂN THỊ 巾 侍

CÂN THỊ 巾 侍 Còn gọi: Cân bình. Ông tăng làm thị giả cho vị Trụ trì. Vì thị giả cần phải để ý đến khăn áo của thiền sư dùng hàng ngày nên mới có tên là Cân thị. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »幼 事 翰 墨、 冠 依 荼 陵 郁 禪 師 披 削、 往 參 揚 楊 歧。。。 巾 侍 之 久、 辭 游 廬 阜。 – Lúc nhỏ theo việc văn chương, khi trưởng thành sư nương nơi thiền sư Trà Lăng Úc xuất gia rồi đến tham vấn Dương Kỳ… Trải qua một thời gian làm thị giả, sư từ giã đi đến Lô Sơn«.

CẦN BA TỬ 勤 巴 子

Còn gọi: Ba Đầu Tử, Xuyên Cần. Chỉ cho Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần (1603-1135), Cao tăng tông Lâm Tế sống vào đời Tống. Do vì trên đầu của Viên Ngộ có một vết sẹo hình chữ ba (巴) nên trong nhà Thiền gọi sư là Ba Đầu Tử.

Có thuyết cho rằng do sư xuất thân ở xứ Ba Tây (Thành Đô), tỉnh Tứ Xuyên, nên mới được gọi là Cần Ba Tử, Xuyên Cần.

CẦN CỰU 勤 舊

Chức sự tăng trong tự viện, như Tri sự, Thị giả… sau khi nghỉ việc. Thông thường là những vị tham thiền đã lâu, có tư cách về tuổi tác. Mật Am ngữ lục ghi: »師 初 住 烏 巨、 普 說： 某 自 携 被 人 方 丈、 經 五 十 日、 未 曾 擧 著 方 丈 職、 無 他、 盖 此 間 有 數 人 勤 舊、 皆 是 見 前 大 尊 宿 經 大 爐 鞴 中 鍛 爍 過 來、 故 乃 縮 手。 – Sư mới trụ Ô Cự, lên pháp tòa thuyết pháp: Tôi tự dắt một người vào Phương trượng được năm mươi hôm rồi mà chưa từng cử chức Phương trượng cho ông ta, bởi vì trong đây có vài người cần cựu đều đã từng gặp các vị Tôn túc tiền bối, đã từng được hun đúc trong các lò rèn lớn, nên tôi mới co tay«.

CẤP THỊ 給 侍

1. Hầu hạ. Tiết Tín Tương Tông Hiển

Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 給 侍 之 久、 祖 （指 五 祖 法 演） 鍾 愛 之。 – Sư hầu hạ Tổ đã lâu, Tổ (Ngũ Tổ Pháp Diễn) một lòng yêu mến.« 2. Thị giả. Chương Tổ thứ 3 Thương Na

Hòa Tu trong CĐTĐL q. 1 ghi: »尊 者 （指 商 那 和 修） 化 緣 既 久 思 付 正 法。 尋 於 吒 利 國 得 優 波 鞠 多 以 爲 給 侍。 – Tôn giả (Thương Na Hòa Tu)

hóa duyên đã lâu, ngài muốn giao phó chính pháp nên tìm được Ưu Ba Cúc Đa ở nước Trá Lợi cho làm thị giả.«

CẬT LUẬN 詰 論

Bàn cãi, luận bàn. Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh Lược Tự: »正 月 八 日、 會 印 宗 法 師、 詰 論 玄 奧、 印 宗 悟 契 （指 慧 能） 旨。 – Mùng 8 tháng giêng, Sư gặp Pháp sư Ấn Tông, luận bàn lẽ huyền áo, Ấn Tông khế ngộ được ý chỉ của Sư (Huệ Năng)«.

CÂU ĐƯƠNG 勾 當

Giải quyết. Tổ Đường tập q. 6 ghi: »洞 山 和 尚：「 師 到 百 顏、 顏 問： 近 離 什 麼 處？ 師 曰： 近 離 湖 南。 顏 云： 官 察 使 姓 什 麼？ 師 曰： 不 得 他 姓。。。。 顏 曰： 合 勾 當 事 不？ 師 曰： 自 有 郎 幕 在。」 – Hòa thượng Động Sơn nói: Sư đến Bách Nhan, Nhan hỏi: Vừa rời chỗ nào? Sư đáp: Vừa rời Hồ Nam. Nhan hỏi: Quan sát sứ họ gì? Sư đáp: Không biết họ ông ta!… Nhan hỏi:

Cùng giải quyết công việc chăng? Sư đáp: Tự có phó quan rồi!«.

CHÂN GIÁC THIỀN TỰ 眞 覺 禪 寺

CẤU 搆、 覯

Thấu suốt, lãnh ngộ. Tiết Huyền Sa Sư Bị trong NĐHN q. 7 ghi: »我 如 今 恁 麼 方 便 助 汝、 猶 尚 不 能 搆 得。 可 中 純 擧 宗 乘、 是 汝 向 甚 麼 處 安 措？ 還 會 麼？ – Hôm nay tôi phương tiện giúp đỡ ông như thế mà ông còn chưa lãnh ngộ được. Nếu như tôi thuần cử dương Thiền tông thì ông định đặt để vào đâu? Có hội chăng?«.

CẨU TỬ PHẬT TÍNH 狗 子 佛 性 (346) Con chó có Phật tính. Công án nổi tiếng.

Vào đời Đường, có vị tăng hỏi thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm: Con chó có Phật tính hay không? Triệu Châu đáp: Không.

X. Triệu Châu cẩu tử.

CHÂM CHÙY 針 錐

Gọi đủ: Đỉnh môn thượng nhất châm chùy.

Lấy cây kim, cây dùi nhọn đâm vào đầu vào trán, ám chỉ thủ thuật của Thiền sư khám nghiệm học nhân hay đối phương xem họ có trình độ lãnh hội thiền chỉ đến đâu. Tiết Hoàng Bá Hy Vận trong NĐHN q. 4 ghi: »老 漢 行 腳 時、 或 遇 草 根 下 有 一 箇 漢、 便 從 頂 門 上 一 錐。 看 他 若 知 痛 痒、 可 以 布 袋 盛 米 供 養 他。 –Thuở lão tăng này còn đi hành cước, thảng gặp một người tại chốn cỏ rậm, thì phải lấy dùi nhọn đâm vào trán hắn, nếu thấy hắn có cảm giác biết đau ngứa thì mới đội bao tải gạo đến cúng dường cho hắn.«