Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

MINH TRIẾT 明 哲

Thiền tăng đời Đường; nối pháp Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư ra hoằng pháp trụ Bách Nham ở Ngạc Châu (nay là Vũ

Xương, tỉnh Hồ Bắc), được nổi tiếng một phương.

MINH TRIỆT 明 徹 1. Thiền tăng đời Minh, họ Ứng, tự Chỉ

Nam, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 26 tuổi xuất gia, khổ hạnh tham thiền mà không có chỗ vào nên chặt 2 ngón tay để sách tấn mình, nối pháp Thiền sư Viên Trừng ở Mai Dã, thuộc tông Tào Động. Ra hoằng pháp sư trụ Thiều Khê rồi tịch.

2. Thiền tăng đời Minh (1526-1601), họ Phan, người xứ Đồng Châu (nay là huyện

Đại Lệ, tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiết Sơn, thuộc tông Lâm Tế.

Về sau, sư đến núi Nga My cất am Viên Giác, suốt ngày tọa thiền, bạn lứa cùng gấu vượn, láng giềng là khói ráng. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 15 (1587), vua Thần Tông ban cho sư y hồng, tự tay viết bảng hiệu »Hộ Quốc Thảo Am Tự«.

MINH TRUNG 明 中 (1696-1776)

Thiền tăng đời Thanh, họ Thi, tự Đại Hằng, hiệu Triệm Hư, người xứ Đồng Thành, An Huy, Trung Quốc. Nối pháp 480

MINH VẬT NHẤT TRI 明 物 一 知 (?-1786)

Thiền sư Thượng Chí, đời thứ 39 hệ Nam Nhạc. Lần lượt trụ trì các chùa Tây Hồ, Thiên Trúc, Tịnh Từ. Tác phẩm: Triệm Hư thi sao, ngữ lục.

MINH TUYÊN 明 瑄 (?-1472)

Thiền tăng đời Minh, họ Phạm, người đời gọi là »Bảo Phong Minh Tuyên Thiền sư«, người xứ Ngô Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Khi vào chùa, sư giữ chức Hỏa đầu. Một hôm trong lúc chăm hẳm tham cứu, chợt bị lửa cháy sém lông mày, mặt như dao cắt, lấy gương soi mặt, hoát nhiên đại ngộ. Về sau, sư trụ chùa Cao Phong ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh). Sư thị tịch vào niên hiệu Thành Hóa thứ 8 (1472).

MINH TUYẾT 明 雪 (1584-1641)

Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Thụy

Bạch, người xứ Đồng Thành (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Sư vào am Tụ Long núi Cửu Hoa cạo tóc làm tăng, nối pháp Thiền sư Vân Môn Trừng. Sau khi Trừng Công mất, sư tiếp nối trụ trì. Ít lâu sau, sư dời đến Tinh Sơn, Hồ Châu rồi Không Động ở Chương Châu. Sư nhận lời mời của Kiến An Vương, trụ trì Bách

Trượng Thọ Thánh Thiền tự.

MINH VẬT NHẤT TRI 明 物 一 知 (?-1786)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 34, nối pháp Thiền sư Nguyên Thiều Siêu Bạch. Sư trụ trì chùa Kim Cang ở Đồng Nai, miền Nam Việt Nam. Hiện chưa biết rõ về hành trạng của Hòa thượng Minh Vật Nhất Tri, nhưng có thể đoán biết Hòa thượng là bậc cao tăng tài đức đúng theo ý nghĩa pháp danh của ngài vì ngài có những vị đệ tử và pháp tôn rất nổi tiếng như sau: 1. Hòa thượng Liên Hoa, tức Thiền sư Thiệt Thành Liễu Đạt, là Tăng cang chùa Thiên Mụ (Đô thành Phú Xuân), sau trụ trì chùa Sắc Tứ Từ Ân (ở Gia Định); Hòa thượng Liên Hoa có các đệ tử cũng là Tăng cang chùa Thiên Mụ là Tế Chính Bản Giác, Tế Bản Viên Thường.

2. Thiền sư Thiệt Thoại Tính Tường khai sơn chùa Hoa Nghiêm (Thủ Đức, Gia Định) và chùa Long Thọ (xã Phú Cường, Thủ Dầu Một), có đệ tử nổi danh là Tế Giác Quảng Châu trụ trì chùa Giác Lâm (Gia Định), Tế Vĩnh Quảng Nhân và Tế Lý

Quảng Đức trụ trì chùa Hoa Nghiêm (Huê Nghiêm) ở Thủ Đức.

3. Thiền sư Phật Chí Đức Hạnh khai sơn chùa Long Nhiễu (Thủ Đức Gia Định).

Đặc biệt, các đệ tử của Hòa thượng Minh Vật Nhất Tri truyền thừa theo bài kệ truyền pháp khác nhau, trong đó Thiền sư Thiệt Thoại Tính Tường truyền theo bài kệ »Thiệt Tế Đại Đạo, Tính Hải Thanh Trừng… « mà nhiều người cho là bài kệ do Thiền sư Thiệt Diệu-Liễu Quán đặt ra (?).

― Thiền sư Thiệt Thoại Tính Tường khai sơn chùa Huê Nghiêm (Thủ Đức, Gia Định) có truyền thừa theo bài kệ »Thiệt Tế Đại Đạo… « ở các chùa Đức Lâm (Gia Định), Linh Sơn (Bà Đen), ở chùa Huê Nghiêm lại truyền theo bài kệ của Tổ Vạn Phong »Tổ Đạo Giới… Siêu Minh Thiệt Tế Liễu Đạt Ngộ Chân Không«.

― Thiền sư Phật Chí Đức Hạnh khai sơn chùa Long Nhiễu (Thủ Đức) truyền theo bài kệ của Tổ Đạo Mân »Đạo Bản Nguyên Thành Phật Tổ Tiên…« Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

MINH VI ĐẠI SƯ 明 微 大 師

MINH VI ĐẠI SƯ 明 微 大 師 Hiệu của Thiền tăng Nghĩa Sơ đời Ngũ Đại. X. Nghĩa Sơ.

MINH VI MẬT HẠNH 明 微 密 行 (1828-1898)

Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 38, nối pháp Thiền sư Tiên Giác Hải Tịnh ở chùa Giác Lâm miền Nam Việt Nam. Năm Canh Tuất (1850), Hòa thượng Hải Tịnh cho đổi viện Quan Âm thành chùa Giác Viên. Năm Nhâm Tý (1852) ông Hương đăng trụ trì chùa Giác Viên (chưa rõ pháp danh) quy tịch, Hòa thượng Hải Tịnh cử Thiền sư Mật Hạnh thay thế trụ trì chùa Giác Viên. Theo sự tổ chức phân công của Hòa thượng Hải Tịnh:

chùa Giác Lâm chuyên lo phần giáo pháp, dạy kinh điển Phật pháp cho tăng chúng và thuyết pháp cho Phật tử, chùa Giác Viên chuyên lo phần Ứng phú (cầu an, cầu siêu, trai tăng…). Với nhiệm vụ Ứng phú này khiến cho bản đạo của chùa Giác Viên ngày càng đông, sinh hoạt chùa phát triển mạnh; trong khi đó Phật tử đến chùa Giác Lâm ít hơn, chỉ có những tín đồ thâm hiểu Phật pháp và chí tâm tham học kinh điển mới đến viếng lễ cúng dường và quy y thụ giới, do đó kinh tế chùa Giác Lâm kém sút, không đủ đài thọ cho chư tăng tu học ở đây. Chùa Giác Viên phải trợ duyên. Năm Kỷ Tỵ (1869), Hòa thượng Hải Tịnh đã quá lớn tuổi (82 tuổi), nên cử đệ tử kế thế trụ trì:

― Thiền sư Minh Vi Mật Hạnh trụ trì chùa Giác Lâm, phụ giúp có Tri khách Minh Lý Quảng An.

― Thiền sư Minh Khiêm Hoằng Ân trụ trì chùa Giác Viên.

Năm Ất Hợi (1875), Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh viên tịch tại chùa Giác Lâm, thọ 88 tuổi, Thiền sư Mật Hạnh mới thật sự chính thức trụ trì chùa Giác Lâm. Sư rất quan tâm đến việc tu học của tăng chúng, thấy sư đệ là Thiền sư Hoằng Ân trụ trì chùa Giác Viên có đủ tài đức giáo hóa chư tăng nên sư cho tăng chúng chùa Giác Lâm xuống tham học giáo lý với Thiền sư Hoằng Ân. Năm Quý Tỵ (1893), sư thấy sức khỏe mình quá yếu kém, không thể kham nổi việc chùa, nên trao quyền trụ trì chùa Giác Lâm cho sư đệ Hoằng Ân, và nguyện nhập thất tu thiền cho đến ngày quy tịch (14 tháng 11 năm Mậu Tuất 1898). Theo:

LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

MINH VIỄN 明 遠

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng. Sau khi từ biệt thầy, sư cất am ở Thứu Lãnh, Tương Châu

(nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc), tự canh tác để sống. Mọi người cảm đức của sư nên lập tinh xá, tăng chúng ở Kinh Châu và Dĩnh Châu tôn sư làm mẫu mực.

MINH VU 明 盂 (1599-1665)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Đinh, tự Ngu Am, hiệu Tam Nghi, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc, 23 tuổi xuất gia ở viện Chân Tịch, nối pháp Thiền sư Trạm Nhiên Viên Trừng, thuộc tông Tào Động. Năm 1635, sư trụ Long Môn, sau dời đến Hóa Sơn. Năm 1643, kế tục thầy trụ trì chùa Hiển Khánh. Trong cuộc cách mạng Minh- Thanh, sư cũng từng lăn lộn nơi chiến trường cứu giúp chúng sinh. 482

MÔN ĐÌNH THI THIẾT 門 庭 施 設

MỖ GIÁP 某 甲

1. Tự xưng, tương đương với »tôi«. Tiết Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »師 謂 眾 曰： 我 要 一 人、 傳 語 西 堂、 阿 誰 去 得？ 五 峰 曰： 某 甲 去。 – Sư bảo chúng rằng: Ta cần một người truyền lời đến Tây đường, ai đi đây? Ngũ Phong nói: Tôi đi.« 2. Thay thế tên người. Động Sơn ngữ lục ghi: »師 問 僧： 名 什 麼？ 僧 云： 某 甲。 – Sư hỏi tăng: Ngươi tên gì? Tăng thưa: Mỗ giáp.«

MỘC HOẠN TỬ 木 槵 子

Vốn là tên một loại cây, cũng gọi là Vô hoạn tử, Bồ-đề-tử v.v… Quả thật của nó có thể dùng làm hạt chuỗi (tràng hạt), nên mộc hoạn tử cũng chỉ cho hạt chuỗi. Tiết kính Sơn Tông Cảo Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »以 木 槵 子 換 天 下 人 眼 睛。 – Đem hạt chuỗi đổi lấy con mắt của thiên hạ.«

MỘC NHÂN, THẠCH NỮ 木 人 石

女 Chàng người gỗ, cô gái đá. Phổ thuyết hướng thượng nhất lộ trong Khoá Hư lục của Trần Thái Tông ghi: »波 間 石 女 舞 婆 娑、 吹 笛 木 人 歌 款 待。 – Trên sóng gái múa điệu bà sa, người gỗ thổi sáo ca bài khoản đãi«.

MỘC THỰC THẢO Y 木 食 草 衣

Lượm trái cây làm thức ăn, đan cỏ làm áo chỉ cho đời sống giản dị, ẩn cư trong núi rừng. Uyển Lăng lục ghi: »若 不 會 此 意、 縱 爾 廣 學 勤 苦 修 行、 木 食 草 衣、 不 識 自 心、 皆 名 邪 行。 – Nếu chẳng hiểu ý này, dù cho ngươi học nhiều, cần cù tu hành, ăn trái cây mặc áo cỏ mà không biết tự tâm đều gọi là tà hạnh.«

MÔN ĐỊA 門 地

Môn đệ, học trò. Tiết Pháp Khâm truyện trong Tống Cao Tăng truyện q. 9: »釋 法

欽、 俗 姓 朱 氏、 吴 郡 崑 山 人 也。 門 地 儒 雅、 祖 考 皆 達 玄 儒、 而 傲 睨 林 藪 不 仕。 – Thích Pháp Khâm, họ Chu, người xứ Côn Sơn, quận Ngô, là môn đệ của nhà Nho, ông cha đều đạt đến chỗ sâu xa của đạo Khổng, nhưng thích ở ẩn chẳng ra làm quan«.

MÔN ĐÌNH 門 庭

Tông phái, lưu phái. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »宗 門 中 事、 貴 在 心 髓 相 符、 不 在 門 庭 相 紹。 – Việc trong Tông môn, quý ở chỗ hợp nhau nơi tâm tủy, chứ chẳng phải ở chỗ tiếp nối của môn đình«.

MÔN ĐÌNH THI THIẾT 門 庭 施 設 Thủ đoạn tiếp dẫn người học và phương thức truyền thừa thiền pháp theo đặc điểm của mỗi tông phái. Tiết Hòa Sơn Huệ Phương Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 舉 拂 子 曰： 看！ 看！ 祇 這 箇、 在 臨 濟、 則 照 用 齊 行、 在 雲 門 則 理 事 俱 備、 在 曹 洞 則 偏 正 合

通、 在 溈 山 則 暗 機 圓 合、 在 法 眼 則 何 止 唯 心？ 然 五 家 宗 派、 門 庭 施 設 則 不 無、 直 饒 辨 得 倜 儻 分 明 去、 猶 是 光 影 邊 事。 – Sư thượng đường đưa phất tử lên nói: Hãy xem! Chỉ cái này, ở Lâm Tế thì chiếu dụng cùng hành, ở Vân Môn thì lý sự đều đủ, ở Tào Động thì thiên chính hiệp thông, ở Quy Ngưỡng thì ám cơ viên hợp, ở Pháp Nhãn thì đâu chỉ có duy tâm. Nhưng môn đình thi thiết của ngũ gia tông phái thì chẳng 483

MÔN KHÔNG TRUY HƯỞNG 捫 空 追 响

phải không, dù cho ông biện được rõ ràng phóng khoáng đi nữa, cũng là sự hư huyễn chẳng thật«.

MÔN KHÔNG TRUY HƯỞNG 捫

空 追 响 Mưu tính mò mẫm trong hư không để tìm tiếng vang (dội), tỷ dụ cho hành vi giả dối luống công. Tiết Đức Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »咸 通 六 年 乙 酉 歲 十 二 月 三 日、 忽 告 諸 徒： 捫 空 追 响、 勞 你 神 耶！ 夢 覺 覺 非、 覺 有

何 事？ 言 訖 宴 坐 安 詳、 奄 然 順 化。 – Ngày mùng 3 tháng 12 năm Ất Dậu, niên hiệu Hàm Thông thứ 6 (866), sư chợt bảo đồ chúng: Mưu tính mò mẫm trong hư không để tìm tiếng vang (dội), lao nhọc tâm thần của ngươi vậy! Mộng tỉnh rồi mới giác biết việc trong mộng là không phải, và giác biết thật ra có việc gì đâu!

Nói xong, sư ngồi an tường rồi bỗng nhiên thị tịch«.

MÔN PHONG 門 風

Chỉ cho phong cách tư tưởng, giáo học và khuôn phép riêng của mỗi lưu phái. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »達 磨 西 來 事 久 多 變。 後 代 兒 孫 門 風 無 限。 攪 擾 身 心 一 團 麻 線。 白 雲 今 日 都 通 截 斷。 – Việc tổ Đạt-ma từ Ấn Độ sang lâu ngày có nhiều thay đổi. Con cháu đời sau môn phong vô hạn, phá rối thân tâm khiến cho hỗn loạn, Bạch Vân tôi (pháp hiệu của Thiền sư Pháp Diễn) hôm nay đều chặt đứt hết«.

MÔN SĨ 門 士

Người giữ cửa. Tiết Giang Tây Mã Tổ trong TĐT q. 14 ghi: »不 待 天 明、 便 去 開 元 寺 捶 門。 門 士 云： 是 什 麼 人？ 對 云： 太 安 寺 主 來 起 居 大 師。 門 士 便 開 門。 – Chẳng đợi trời sáng liền đến gõ cửa chùa Khai Nguyên.

Người giữ cửa bảo: Ông là ai? Đáp: Trụ trì chùa Thái An đến thăm Đại sư. Người ấy liền mở cửa«. MÔNG ĐỔNG TAM BÁCH ĐẢM 懞 懂 三 百 擔 Mông Đổng nghĩa là lý sự không phân, phải trái tà chính chẳng hiểu. Tam Bách Đảm nghĩa là gánh vác nặng nhọc. Cả câu dụ cho sự quê kệch si độn. Tắc 25, Bích

Nham lục (Đại 48, 166 trung) ghi: »眼 裏 塵 沙 耳 裏 土 （懞 憧 三 百 檐、 鶻 鶻 突 突、 有 什 麼 限、 更 有 恁 麼 漢）。 – Bụi bặm trong mắt, đất trong tai (Quê kệch si độn, ngây ngây ngốc ngốc, biết đến bao giờ mới có được người như thế?)«.

MÔNG SƠN 蒙 山

Hiệu của Thiền tăng Đức Dị đời Nguyên. X. Đức Dị.

MỘNG ĐƯỜNG 蒙 堂

Hiệu của Thiền tăng Đàm Ngạc đời Nguyên. X. Đàm Ngạc. MỘNG SONG SƠ THẠCH 夢 窻 疏 石 (1275-1351) (jap. Musō Soseki) Thiền tăng sống vào cuối thời đại Liêm Thương đầu thời đại Thất đinh, họ Nguyên, tự Mộng Sơn, người xứ Y Thế (Ise), Nhật Bản. Năm 9 tuổi, sư theo ngài Không A ở chùa Bình Diên Sơn học nội ngoại điển, đến năm 1292 cầu ngài Ngưng Nhiên ở viện Giới Đàn xuất gia, thụ giới, đồng thời đi khắp nơi tu học Hiển giáo và Mật giáo . Sau, sư 484

MỘT HUYỀN CẦM 沒 絃 琴

biết được Phật pháp vốn chẳng phải Nghĩa học, nên chuyển qua tham thiền, thờ các vị Nhất Sơn Nhất Ninh, Cao Phong Hiển Nhật làm thầy và được ngài Hiển Nhật ấn khả. Sư từng trụ các chùa: Viên Giác ở Kamakura, Nam Thiền ở Kyōto, Thiên Long (Tenryūji) ở Kyoto-một ngôi chùa được xếp vào Ngũ Sơn, và trở thành một trong những tác giả đứng hàng đầu của phong trào Ngũ Sơn văn học (Gosan Bungaku). Lúc sinh tiền, sư được vua ban các hiệu: Mộng Song Quốc Sư, Chính Giác Quốc Sư, Tâm tông Quốc Sư. Đời sau truy tặng các hiệu: Phổ Tế Quốc Sư, Huyền Du Quốc Sư, Phật Thống Quốc Sư, Đại Viên Quốc, cũng có tên gọi Thất Triều Đế Sư.

Tác phẩm: Mộng Trung Vấn Đáp tập 3 quyển, Lâm Xuyên Tự Gia Huấn, Ngữ lục

3 quyển. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

MỘNG THẾ TẨU 夢 世 叟

Hiệu của Thiền tăng Huệ Chiếu đời

Nguyên. X. Huệ Chiếu.

MỘT BA TỴ 沒 巴 鼻

Còn gọi: Vô ba tỵ, Một khả bả. Nghĩa là không có tay để gãi, tức là không thể nắm bắt. Ba, như chữ »Bả« trong từ Bả kính (căn cứ). Ba tỵ có nghĩa là buộc mũi trâu, còn gọi là Bả tý. Thiền tông dùng từ này làm thuật ngữ để chỉ cho nghĩa không có cách gì để nắm bắt. Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư thư (Đại 47, 934 trung) ghi: »看 來 看 去、 覺 得 沒 巴 鼻、 沒 滋 味、 心 頭 悶 時、 正 好 著 力。 – Khán tới khán lui, cảm thấy không sao nắm bắt được, không có mùi vị, trong tâm buồn bực, chính khi ấy mới đắc lực«.

MỘT ĐỂ THUYỀN 沒 底 船

Còn gọi: Vô để thuyền. Nguyên chỉ cho chiếc thuyền không đáy. Thiền tông dùng từ này chỉ cho Thiền cảnh xa lìa mọi chấp trước hướng đến chỗ giải thoát. Tắc 63, Thung Dung lục (Đại 48, 266 trung) ghi: »無 星 秤 上 兩 頭 平、 沒 底 舡 中 一 處 渡。 – Trên cân không khía hai đầu

(cân) bằng, trong thuyền không đáy (chở)

một xứ qua sông«.

MỘT GIAO THIỆP 沒 交 涉

Còn gọi: Vô giao thiệp. Không dính dáng.

Chỉ cho hai sự việc trái nghịch không tương ứng, cũng như hỏi Đông mà đáp Tây. Trong Thiền lục phần nhiều sử dụng từ ngữ này, như »Thả hỷ một giao thiệp«.

(Thật tức cười không dính dáng). Hám Sơn

Lão Nhân mộng du tập q. 1 ghi: »除 此 之 外、 別 扯 玄 妙 知 見 巧 法 來 逗 湊、 全 沒 交 涉。 – Ngoài việc này ra, không cần lưu tâm đến tri kiến huyền diệu nào khác, bởi vì hoàn toàn không dính dáng«.

MỘT HUYỀN CẦM 沒 絃 琴 Nguyên chỉ cho chiếc đàn cầm không dây không âm. Trong Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho tiếng vang nhiệm mầu vô thinh, hoặc ý chỉ sâu xa ngoài ngôn ngữ. Lại thường dùng để biểu thị tông phong đặc biệt của Thiền gia: »Không lập văn tự, truyền ngoài giáo điển«. Từ ngữ này xuất xứ từ điển tích Đào Uyên Minh dùng chiếc đàn cầm không dây không trục trong tiệc rượu đãi người bạn, chỗ gọi rằng: »Đản thức cầm trung thú, hà lao huyền thượng thinh« (Chỉ cần thưởng thức chiếc đàn, cần gì âm thinh trên dây đàn)

Bàng Cư Sĩ ngữ lục q. thượng (vạn tục 120, 28 thượng) ghi: »一 等 沒 絃 缰、 惟 485

MỘT HỨNG 夢 興

禪 師 彈 得 妙。 – Cư sĩ nói: Loại đàn cầm không dây, chỉ có thiền sư đàn mới tuyệt«.

MỘT HỨNG 夢 興 Rủi ro, xúi quẩy. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »平 生 沒 興、 撞 著 這 無 意 智 老 和 尚。 – Cả đời xúi quẩy, gặp phải lão Hòa thượng vô ý trí này.«

MỘT LƯỢNG 沒 量

Còn gọi: Vật lượng. Từ hình dung một cái gì to lớn, không thể đo lường.

― Một lượng hán: Nhân vật thực sự có tầm cỡ, mang khí phách siêu việt.

― Một lượng đại nhân: Người đại triệt đại ngộ, vượt khỏi các tình chấp phân biệt của phàm phu như: Đắc thất, hữu vô, mê ngộ, phàm thánh.

― Một lượng đại sự: Việc lớn Phật pháp, siêu việt phàm thánh mê ngộ. Tắc 18, Thung Dung lục (Đại 48, 238 trung) ghi: »不 可 以 無 心 得、 不 可 以 有 心 知、 沒 量 大 人、 語 脈 裏 轉 卻。 – Không thể do vô tâm mà được, không thể do hữu tâm mà biết, người đại triệt đại ngộ ngay nơi câu hỏi liền đáp được«.

Phạm Kỳ Sở Thạch ngữ lục q. 7 ghi: »要 做 沒 量 漢、 須 眞 參 實 悟 始 得。 他 時 後 日、 不 被 生 死 拘 絆、 去 住 自 由。 – Muốn làm người siêu việt, cần phải chân tham thật ngộ mới được. Mai kia mốt nọ, chẳng bị sinh tử trói buộc, sẽ tự do sống hoặc chết«.

MỘT LƯỢNG ĐẠI NHÂN 沒 量 大

人 Còn gọi: Một lượng đại hán. Chỉ cho tâm ngộ thiền siêu việt số lượng phân biệt, cũng chính là Phật tự tâm. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »唯 有

沒 量 大 人、 一 位 天 眞 自 在、 無 思 無 爲、 不 識 寰 中 有 天 子、 不 治 不 亂、 不 聞 塞 外 有 將 軍。 – Duy có Phật tự tâm, một vị thiên chân tự tại, không suy tư không tạo tác, há không biết trong nước có hoàng đế; chẳng trị chẳng loạn, đâu không nghe ngoài biên ải có tướng quân.«

MỘT TUNG TÍCH 沒 蹤 跡

Còn gọi: Một trẩm tích, Đoạn tiêu tức. Không để lại dấu vết ngôn ngữ và hành vi. Thiền tông dùng từ này làm thuật ngữ để chỉ cho người đại ngộ triệt để. Những người triệt ngộ này, không luận là nói nín động tĩnh đều thể hiện được phong cách tự do tự tại, rỗng rang vô ngại. Tắc 74, Thung

Dung lục (Đại 48, 274 thượng) ghi: »沒 蹤 跡、 斷 消 息； 白 雲 無 痕、 清 風 何 色？ – Bậc triệt ngộ thật tự tại giống như mây trắng không dấu vết, thật rỗng rang giống như gió mát đâu có màu sắc gì!«.

MỘT Ý TRÍ 沒 意 智

Một có nghĩa là không (vô), ý trí có nghĩa là tư lương. Chỉ cho trí huệ không còn tác dụng tư lương phân biệt.

― Một ý trí hán: Gã không có phân biệt, chỉ cho tự tính.

Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải của Thiền sư Trung Phong Minh Bản ghi: »標 榜 撞 著 箇 沒 意 智 漢。 掣 其 㯨 解 其 組、 萬 目 要 張 不 張。 百 夫 欲 掌 不 掌。 – Đụng nhằm gã không có phân biệt, móc xiềng xích, mở thắt kết, muôn mắt nhìn thẳng, muốn mở mà chẳng mở; trăm người giơ tay muốn tát mà chẳng tát«. Phẩm 486

MY MAO DỊCH KHỞI 眉 毛 剔 起

Hành Do trong Lục Tổ Đàn Kinh (Đại 48, 349 thượng) ghi: »下 下 人 有 上 上 智、 上 上 人 有 沒 意 智。 – Bậc hạ hạ có trí thượng thượng, bậc thượng thượng có trí không phân biệt«.

MỤC AM 牧 庵

Hiệu của Thiền tăng Pháp Trung đời Tống.

X. Pháp Trung.

MỤC CHÂU BẢN 睦 州 板

Công án này được thấy nơi tiết Mục Châu Trần Tôn Túc trong NĐHN q. 4 như sau:

»師 尋 常 見 衲 僧 來、 即 閉 門。 或 見

講 僧、 乃 召 曰： 座 主。 主 應 諾。 師 曰： 擔 板 漢。 – Bình thường khi thấy thiền tăng đến, sư liền đóng cửa. Nhưng nếu gặp giảng tăng đến, sư liền gọi: Tọa chủ! Tọa chủ ứng thinh: Dạ! Sư bảo: Kẻ vác bảng (Đồ cố chấp).« Câu »kẻ vác bảng« có nghĩa trách cứ người chỉ chấp trước về một mặt nào đó, không thể thông ngộ.

MỤC CHÂU ĐẠO MINH THIỀN SƯ NGỮ LỤC 睦 州 道 禪 師 語 錄 Còn gọi: Trần Tôn Túc ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Đạo Minh soạn vào đời Đường, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục và Tục Tạng kinh tập 118, trang 223. Nội dung gồm các mục: Thượng đường đối cơ, khám phá vị tăng xem kinh, khám biện vị tọa chủ giảng kinh luận. Cuối quyển có phụ 1 thiên tựa nhỏ. Qua những câu vấn đáp giữa Mục Châu và đương cơ, chúng ta thấy được cơ phong dữ dội của Ngài.

MỤC CƠ THÙ LƯỢNG 目 機 銖 兩

Mục cơ là dùng con mắt đo lường biết trọng lượng. Thù lượng chỉ cho trọng lượng rất nhỏ, tức là một khi thấy liền biết nặng nhẹ. Thiền tông mượn từ này để ám chỉ người học thiền cần phải là hạng căn cơ lanh lợi vừa nhìn sơ qua đã đánh giá được sự việc. Phần thùy thị của tắc 1 trong Bích Nham lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »舉 一 明 三、 目 機 銖 兩、 是 衲 僧 家 尋 常 茶 飯。 – Hạng căn cơ lanh lợi mắt nhìn qua liền biết phân lượng, đây là việc tầm thường như cơm nước trong nhà thiền«. Đây là 1 trong 3 câu: »Hàm cái càn khôn, Mục cơ thù lượng, Bất thiệp vạn duyên« mà Thiền sư Vân Môn Văn Yển, Tổ của tông Vân Môn sử dụng khi tiếp hóa người học.

MỤC TRỪNG KHẨU KHỨ 目 瞪 口

呿 Trợn trừng, há miệng, dáng vẻ sợ hãi, không biết xử trí ra sao. Viên Ngộ ngữ lục q. 12 ghi: »三 世 諸 佛、 六 代 祖 師 乃 至 天 下 老 和 尚、 只 得 飲 气 吞 聲、 目 瞪 口 呿。 – Ba đời chư Phật, sáu đời Tổ sư, cho đến các lão Hòa thượng trong nước, chỉ được nín hơi nuốt tiếng, trợn mắt há miệng«.

MUỘN MUỘN 悶 悶

Bồn chồn. Tông Môn Võ Khố ghi: »其 賊 兒 在 櫃 中 私 自 語 曰。 我 爺 何 故 如 此。 正 悶 悶 中。 卻 得 一 計。 – Kẻ trộm con ở trong tủ tự nói một mình rằng:

Tại sao cha ta làm như thế? Đang khi bồn chồn liền nghĩ ra một kế.« MY MAO DỊCH KHỞI 眉 毛 剔 起 Dùng tay vén lông mày, là động thái ngữ của thiền gia thị cơ, ứng cơ; hàm ý nghĩa phấn chấn tinh thần đốn ngộ thiền chỉ. Tiết Đại Quy Pháp Thái Thiền sư trong NĐHN 487

MY MAO TƯƠNG KẾT 眉 毛 相 結

q. 19 ghi: »上 堂： 寶 劍 拈 來 便 用、

豈 有 遲 疑。 眉 毛 剔 起 便 行、 更 無

回 互。 一 切 處 騰 今 煥 古、 一 切 處 截 斷 羅 籠。 不 犯 鋒 鋩、 亦 非 顧 鑑。 獨 超 物 外 則 且 置、 萬 機 喪 盡 時 如 何？ 八 月 秋、 何 處 熱？ – Thượng đường: Gươm báu giơ lên liền sử dụng đâu thể chần chừ? Vén lông mày lên liền thực hành không hề do dự. Tất cả chỗ vượt nay sáng xưa, tất cả chỗ dứt hết trói buộc. Chẳng phạm mũi nhọn cũng không phải sử dụng ngữ cú. Riêng vượt trên người khác hãy tạm gác lại, khi muôn cơ mất sạch thì như thế nào? Trời thu tháng tám làm sao nóng được?« MY MAO TƯƠNG KẾT 眉 毛 相 結 Còn gọi: My mao tư kết. Giao kết cùng nhau. Vô Môn Quan ghi: »趙 州 和 尚、

因 僧 問、 狗 子 還 有 佛 性 也 無。 州 云、 無。 無 門 曰。。。 只 者 一 箇 無 字、 乃 宗 門 一 關 也。 遂 目 之 曰 禪 宗 無 門 關。 透 得 過 者 、 非 但 親 見 趙 州 、 便 可 與歷 代 祖 師、 把 手 共 行、 眉 毛 廝 結、 同 一 眼 見、 同 一 耳 聞、 豈 不 慶 快。 – Có vị tăng hỏi Hòa thượng Triệu Châu: Con chó có Phật tính không? Triệu Châu đáp: Không. Vô Môn bình: …Chỉ một chữ không này vốn là cửa ải của tông môn, cho nên sách này đề là Vô Môn Quan. Ai đã lọt qua được, chẳng những chính mắt thấy Triệu Châu, mà còn cùng với Tổ sư nắm tay chung bước, thâm sâu giao kết, cùng một mắt thấy, cùng một tai nghe, há chẳng thú sao?«

MY PHÂN BÁT TỰ 眉 分 八 字

Lông mày hình chữ bát (八) là điều mà ai cũng thừa nhận. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho nghĩa »đương nhiên«. Tắc 30, Bích Nham lục (Đại 48, 169 hạ) ghi: »僧

問 趙 州： 承 聞 和 尚 親 見 南 泉、 是 否？ （千 聞 不 如 一 見、 拶！ 眉 分 八 字）。 – Tăng hỏi Triệu Châu: Nghe nói Hòa thượng từng được ngài Nam Tuyền đích thân chỉ giáo phải không? (Ngàn lần nghe chẳng bằng một lần thấy, chậc! Lẽ đương nhiên rồi)«.

MY TU ĐỌA LẠC 眉 鬚 墮 落

Râu mày đều bị rơi rụng. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc bị trừng phạt do nói năng, suy xét sai lầm. Huệ Nam ngữ lục ghi: »Giá cá thị thập ma? Nhược hoán tác nhất thừa pháp, my tu đọa lạc«. »這 箇 是 什 麼？ 若 喚 作 一 乘 法、 眉 須 墮 落！ – Cái này là cái gì? Nếu gọi là pháp

Nhất thừa thì sẽ bị trừng phạt do nói năng, suy xét sai lầm«.

MỸ THỰC BẤT TRÚNG BÃO NHÂN KHIẾT 美 食 不 中 飽 人 喫 Thức ăn dù có ngon đến mức nào đi nữa vẫn không cần thiết đối với người đã no. Thiền tông mượn thành ngữ này làm thuật ngữ để chỉ cho cảnh giới của người đã tu chứng viên mãn. Tắc 61, Bích Nham lục (Đại 48, 193 hạ) ghi: »野 老 從 教 不 展 眉 （三 千 里 外 有 箇 人、 美 食 不 中 飽 人 喫）。 – Để mặc lão quê mày ủ dột (ngoài ba ngàn dặm có một kẻ đối với thức ăn ngon cảm thấy không cần thiết vì đã no bụng)«. 488

NA NHÂN 那 人

N

NA 那 (k. ng)

1. À? Dùng ở cuối câu. Từ biểu thị ý hỏi thân mật để lựa chọn hoặc thăm dò. Vân Môn quảng lục, q. hạ ghi: »師 問 僧： 汝 是 湖 南 出 家 那？ 僧 云： 是。 – Sư hỏi tăng: Người xuất gia ở Hồ Nam à? Tăng đáp: Phải«.

2. Hả? Dùng ở cuối câu. Từ biểu thị ý hỏi thân mật nhằm xác định thêm điều mình đang nghi vấn. Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »師 普 請

鉏 地 次、 見 黃 檗 來、 拄 钁 而 立。 檗 曰： 這 漢 困 那！ 師 曰： 钁 也 未 舉、 困 箇 甚 麼？ – Một hôm sư cùng đại chúng đang cuốc đất, chợt thấy Hoàng Bá đến, sư liền chống cuốc, đứng. Bá hỏi:

Gã này mệt hả? Sư thưa: Cuốc còn chưa dở lên, mệt cái gì?« 3. Đâu, làm sao? Phó từ nghi vấn. Phần Dương ngữ lục q. trung ghi: »人 天 不 測、 凡 聖 那 知？ – Trời người không lường được, phàm thánh đâu biết nổi?« Cũng đồng sách trên, q. thượng ghi: »況 乎 山 僧 獨 事 荒 唐。 – … Huống hồ Sơn tăng mỗi mỗi việc gì cũng bừa bãi thì làm sao lên được địa vị đó??« 4. Nào? Phó từ nghi vấn, tức »哪«. Tiết Gián nghị Bành Nhữ Lâm Cư sĩ trong NĐHN q. 18 ghi: »寫 底 是 字、 那 箇 是

經？ – Văn thư mới viết là chữ, cái nào là kinh?«

NA BIÊN 那 邊

Bên kia, chỉ cảnh giới thiền ngộ siêu việt trần tục, vượt thoát không gian. Kệ Thị Tịch của Thiền sư Pháp Loa ghi:

萬 緣 裁 斷 一 身 閒 四 十 餘 年 夢 幻 間 珍 重 諸 人 休 借 問 那 邊 風 月 更 漫 寬 »Vạn duyên tiệt đoạn nhất thân nhàn Tứ thập dư niên mộng huyễn gian Trân trọng chư nhân hưu tá vấn, Na biên phong nguyệt cánh man khoan«.

»Muôn duyên cắt đứt, một thân nhàn Hơn bốn mươi năm mộng đã tàn Tạm biệt các ngươi thôi chớ hỏi

Bên kia trăng gió rộng thênh thang«.

NA BIÊN CÚ 那 邊 句

Câu bên kia. Chỉ cho lời nói vượt thoát trần tục, trừ sạch vọng tưởng phân biệt, cũng là lời nói của người triệt ngộ. Tiết

Linh Tuyền Quy Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »初 問 疏 山： 枯 木 生 花、 始 與 他 合。 是 這 邊 句、 是 那 邊 句？ 山 曰： 亦 是 這 邊 句。 師 曰： 如 何 是 那 邊 句？ 山 曰： 石 牛 吐 出 三 春 霧、 靈 雀 不 棲 無 影 林。 – Ban đầu Sư hỏi Sơ Sơn: Cây khô trổ hoa mới hợp với người khác, là câu bên này hay câu bên kia? Sơn đáp: Cũng là câu bên này. Sư hỏi: Thế nào là câu bên kia?

Sơn đáp: Trâu đá nhả mây mù tiết ba xuân Chim thần chẳng đậu rừng cây không bóng.« NA NHÂN 那 人 Người ấy, chỉ cho bậc triệt để đại ngộ. Tắc 49, Thung Dung lục (Đại 48, 258 thượng) ghi: »普 化 便 翻 斤 斗、 龍 牙 只 露 半 身、 畢 竟 那 人 是 何 體 段？ – Phổ Hóa thì lộn ngược, Long Nha thì để lộ nửa thân, rốt cuộc người ấy thuộc về loại nào?«. 489

NA NHẤT BẢO 那 一 寶

NA NHẤT BẢO 那 一 寶 Còn gọi: Na nhất cú, Na nhất khúc. Một vật báu kia. Tỷ dụ Phật tính hoặc Tông phong của Phật Tổ.

― Na nhất cú: Ngôn ngữ mà Phật Tổ cử dương.

― Na nhất khúc: Tức là khúc nhạc hài hòa vui tai mà có thể thay đổi phong tục, dụ cho tông phong mà Phật Tổ cử dương. Phổ Tế Thiền sư ngữ lục q. thượng (Đại 82, 502 thượng) ghi: »宗 風 那 一 曲、 調 高 徹 大 千。 – Tông phong của Phật Tổ cử dương, làn điệu cao thấu đến thế giới đại thiên«.

NA NHẤT QUYẾT 那 一 橛

Một then chốt kia. Chỉ cho cơ pháp linh hoạt thích hợp được Thiền sư sử dụng nhằm đánh trúng vào những mối nghi, các chấp trước của người học khiến cho nó vỡ ra như băng tan ngói bể. Quyết, nguyên chỉ cho cái chốt cửa bằng gỗ. Trong Thiền tông, chỉ cho chỗ then chốt, chỗ quan trọng. Phần giáp chú của tắc 14, Bích Nham lục (Đại 48, 154 hạ)

ghi: »德 山、 臨 濟 也 須 退 倒 三 千、 那 一 橛 又 作 麼 生？ – Đức Sơn, Lâm Tế cũng phải thoái lui 3.000 dặm. Còn một then chốt kia thì thế nào?«.

NA NHẤT THỦ 那 一 手

Còn gọi: Na nhất trước. Một thủ đoạn kia.

Nghĩa là mưu lược hoặc thủ đoạn, phương pháp đặc biệt. Nhất thủ là người bản lãnh trong cuộc chơi cờ.

NA SỰ 那 事

Việc ấy. Ẩn ngữ của nhà Thiền, chỉ cho việc ngộ đạo thành Phật. Tiết Tuyết Phong Huệ Trung Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 終 日 忙 忙、 那 事 無 妨。 作 麼 生 是 那 事？ – Sư thượng đường: Suốt ngày luôn bận rộn, cho rằng việc ấy không sao cả … Cái gì là việc ấy?«

NÃ VÂN 拏 雲

Cưỡi mây, vút lên mây xanh. Bích Nham

Lục q. 1 ghi: »今 三 月 三、 桃 花 開 時、 天 地 所 感、 有 魚 透 得 龍 門、 頭 上 生 角 昂 鬃 鬣 尾、 拏 雲 而 去。 – Mùng ba tháng ba khi hoa đào nở, do sự cảm ứng của trời đất, có một chú cá nhảy qua khỏi long môn, lập tức trên đầu mọc sừng, ở cổ có bờm, nơi đuôi có lông biến thành rồng bay lên mây.«

NAM AM 南 庵

Hiệu của Thiền tăng Đại Y đời Thanh. X.

Đại Y.

NAM BÌNH ẨN TẨU 南 屏 隱 叟

Hiệu của Thiền tăng Chính Nham đời

Thanh. X. Chính Nham.

NAM CỐC DĨNH 南 谷 穎 (1616- 1673)

Thiền tăng đời Minh, họ Lâm, tự Nam Cốc, hiệu Tính Nguyện, người xứ Giang Âm, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thê Vân Hành Nhạc, đời thứ 37 hệ Nam Nhạc. Trụ trì Hoàng Bá sơn tự. Có ngữ lục truyền lại đời.

NAM DƯƠNG QUỐC SƯ 南 陽 國

師 Thiền tăng Huệ Trung đời Đường trường kỳ ở trong hang Đảng Tử, núi Bạch Nhai thuộc Nam Dương, nên người đời gọi là Nam Dương Quốc Sư. X. Huệ Trung.

NAM MINH 南 明 (1576-1620)

NAM ĐÀI TỰ 南 台 寺

Chùa nằm dưới chân núi Trịch Bát trong rặng Hành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Thiên Giám (502-519) nhà Lương thuộc Nam Triều, Thiền sư Hải Ấn mến cảnh núi non đẹp đẽ nên xây dựng chùa này. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 2 (743)

đời Đường, Thạch Đầu Hy Thiên thấy cảnh sắc nơi đây rất đẹp, cảnh trí u tịnh nên đổi làm đạo tràng, đặt tên là »Nam Đài Tự«. Niên hiệu Càn Đạo thứ 1 (1165) đời Tống, Hòa thượng Vô Ngại đến đây lễ Phật và xây dựng thêm. Trong 2 đời Nguyên và Minh, chư tăng trong chùa tự phân chia ra Tự miếu và Tây lang và gọi là »Lão Nam Đài«, »Tân Nam Đài«. Chùa

Nam Đài hiện còn chính là chỗ Hòa thượng Đàm Vân cất am ở, vào niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh, trải qua nhiều năm gầy dựng, tiếp tục mở rộng tự viện. Kiến trúc hiện còn có: Đại hùng bảo điện, Tàng kinh lâu (lầu chứa kinh), Phật đường, Tổ đường, Thiền đường, Vân thủy đường, còn có tấm đá khắc chữ »Thích-ca chi Phật« do Thạch Man Khanh đời Tống viết và »Kiến Tướng Tháp« tức là mộ tháp của ngài Hy Thiên. Tông Tào Động của Phật giáo Thiền tông Nhật Bản xem Nam

Đài Tự là Tổ đình của họ.

NAM ĐƯỜNG 南 堂

Hiệu của Thiền tăng Thanh Dục đời

Nguyên. X. Thanh Dục.

NAM ĐƯỜNG NGUYÊN TĨNH 南

堂 元 靜 Thiền tăng Nguyên Tĩnh đời Tống sau khi tham vấn Ngũ Tổ Pháp Diễn đắc pháp, sáng lập Nam Đường tại núi Đại Tùy, Bành Châu nên người đời gọi là Nam

Đường Nguyên Tĩnh. X. Nguyên Tĩnh.

NAM HOA TỰ 南 花 寺

Chùa ở huyện Khúc Giang, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Chùa nằm trên núi cao, lưng tựa vào núi, trước mặt là sông, cảnh trí rất đẹp, được khen là ngôi chùa đứng nhất ở Đông Việt. Niên hiệu Thiên Giám thứ 1 (501) nhà Lương, Trí Dược đầu tiên xây dựng, có tên là Bảo Lâm Tự. Khoảng niên hiệu Nghi Phong (676-678) đời Đường, Lục tổ Huệ Năng khai pháp tại đây, mở rộng chùa, người học thiền tụ hội, pháp đạo hưng thạnh. Hai vị Hoài Nhượng và Nam Nhạc nối pháp của Tổ ở chùa này.

Niên hiệu Thần Long thứ 1 (705), đổi tên chùa là Trung Hưng Tự. Niên hiệu Cảnh Long thứ 2 (708), chùa được xây dựng lại, đổi tên là Pháp Tuyền Tự. Đời Ngũ Đại, chùa dùng tên cũ là Bảo Lâm Tự. Khoảng niên hiệu Khai Bảo (968-975), đời Tống, chùa được đổi tên là Nam Hoa Tự. Đời Minh, đại sư Hám Sơn Đức Thanh nhận lời mời vào núi, hết sức phục hưng. Trong Thiền tông gọi chùa này là Tổ đình. Trong chùa có Lục tổ điện, trong điện thờ tượng Lục tổ, tương truyền là nhục thân của Huệ Năng. Ngoài ra còn có 500 tượng La-hán bằng gỗ, vẻ linh hoạt như người thật. Chùa lưu trữ di vật văn hóa như: Thánh chỉ của các bậc Đế vương, Ca sa thêu hình ngàn đức Phật, Bát thủy tinh, Đại tạng kinh.

Chùa còn có tháp Linh Chiếu của đời Tống xây dựng.

NAM MINH 南 明 (1576-1620) Thiền tăng đời Minh, họ hàn, người Diêm Quan (nay làHải Ninh, Chiết Giang) Trung

Quốc. Sư nối pháp thiền sư Xa Khê, làm truyền nhân tông Lâm Tế. Khi ra hoằng 491 NAM NHẠC ĐƠN TRUYỀN KÝ 南 岳 單 傳 記 pháp sư làm Thủ tọa Kính Sơn.

NAM NHẠC ĐƠN TRUYỀN KÝ 南

岳 單 傳 記

Ký, 1 quyển, do Hoằng Trữ biên soạn vào đời Thanh, Nam Tiềm bình, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 893. Sách này thuộc pháp thống tông Lâm Tế. Nội dung bao gồm lược truyện của các vị được truyền riêng trải qua nhiều triều đại kể từ đức Thích Tôn đến đời thứ 69 là Thiền sư Tổ Ông Hoằng Trữ, mỗi truyện đều có phụ theo biểu, bình.

NAM NỮ 南 女

Con cái. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »三 十 年 後、

莫 道 能 仁 （系 士 珪 禪 師 之 法 號） 教 壞 人 家 男 女。 – Ba mươi năm sau chớ nói Năng Nhân (pháp hiệu của Thiền sư Sĩ Khuê) làm hư con cái nhà người.«

NAM PHỔ ĐÀ TỰ 南 普 陀 寺

Nằm dưới ngọn Ngũ Lão, thành phố Hạ Môn, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, là một trong bốn đại thiền lâm ở Phúc Kiến. Được xây vào đời Đường, ban đầu gọi là »Phổ Chiếu Tự«. Tăng nhân đời Ngũ Đại cải tạo và xây dựng lại thành »Tứ Châu Viện«.

Khoảng niên hiệu Trị Bình (1064-1067)

đời Tống, sau khi xây cất lại thì gọi lại là »Phổ Chiếu Tự«. Cuối đời Nguyên bị chiến tranh phá hủy. Đầu đời Minh tăng nhân Giác Quang xây dựng lại, sau đó lại bị chiến tranh phá hủy. Khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đời Thanh, Tướng quân Tịnh Hải là Thi Lang xây dựng lại. Bởi trong chùa có thờ Bồ tát Quán Âm và địa điểm ở phía nam núi Phổ-đà cho nên đổi tên là »Nam Phổ-đà Tự«, từ đây trở thành thắng cảnh Phật giáo Mân Nam. Có những kiến trúc như Tiền điện, Đại hùng bảo điện, Đại Bi điện, Tàng kinh các. Đại Bi điện hình bát giác 3 tầng theo kiểu nhảy tường vượt nóc, toàn bộ dùng đấu củng chống đỡ, khung trang trí trên trần rất là mỹ quan. Đại hùng bảo điện, Tàng kinh các tam bảo, Thiên Thủ Quán Âm, tạo tượng trang nghiêm sinh động như sống.

Tàng kinh các chứa giữ Phật kinh, chuông đời Tống. Hai bên là lầu chuông trống, Thiền đường, Khách đường. Còn có Phật học viện Mân Nam do Pháp sư Thái Hư lập ra lúc nhậm chức trụ trì chùa này.

NAM SƠN ĐẢ CỔ, BẮC SƠN VŨ 南 山 打 鼓 北 山 舞 Núi Nam đánh trống, núi Bắc múa. Nghĩa là sự cảm ứng giữa thầy và trò. Vân Môn lục, q. hạ (Đại 47, 569 trung) ghi: »師 問 僧： 不 惹 泥 水 作 麼 生 道。 代 云 ： 南 山 打 鼓 北 山 舞。 – Sư hỏi tăng:

Chẳng đụng đến bùn nước, nói thế nào?

Đáp thay rằng: Núi Nam đánh trống, núi Bắc múa«.

NAM SƠN KHỞI VÂN, BẮC SƠN HẠ VŨ 南 山 起 雲 北 山 下 雨 Núi Nam tụ mây, núi Bắc mưa. Núi Nam cùng núi Bắc không phải là nghĩa đối lập;

việc tụ mây rồi mưa xuống là quy luật tự nhiên của vũ trụ. Đây là lấy hiện tượng hiện có trước mặt để chỉ bày đương thể cổ Phật. Tắc 31, Thung Dung lục (Đại 48, 248 thượng) ghi: »雲 門 垂 語 云： 古 佛 與 露 柱 相 交、 是 第 幾 機？ 眾 無 語、 自 代 云： 南 山 起 雲、 北 山 下 雨。 – Vân Môn dạy rằng: Cổ Phật cùng cây cột cái tương giao là cơ thứ mấy? Mọi người không đáp được. Sư tự đáp thay: Núi Nam 492

NAM THIÊN THIỀN TỰ 南 天 禪 寺

tụ mây, núi Bắc mưa«.

NAM SƠN MIẾT TỴ 南 山 鱉 鼻

Công án nổi tiếng này được thấy nơi tiết Tuyết Phong Nghĩa Tồn thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »雪 峰 上 堂： 南 山 有 一 條 鱉 鼻 蛇、 汝 等 諸 人 切 須 好 看。 長 慶 出 曰： 今 日 堂 中 大 有 人 喪 身 失 命。 雲 門 以 拄 杖 攛 向 師 前、 作 怕 勢。 – Tuyết Phong thượng đường, nói: Nam Sơn có con rắn to các ngươi cần phải chú ý! Trường Khánh bước ra nói: Trong thiền đường hôm nay có nhiều người bỏ mạng, Vân Môn lấy chiếc gậy ném trước mặt Tuyết Phong rồi làm bộ sợ hãi.« Miết tỵ gọi đủ là miết tỵ xà (con rắn có mũi con ba ba) ẩn chỉ cơ phong nhanh nhẹn, hiểm ác.

NAM SƠN TỰ 南 山 寺

1. Nằm dưới núi Đan Hà, thành phố Chương Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Được xây dựng vào khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713-741) đời Đường.

Tương truyền nguyên là phủ đệ của Thái tử Thái phó Trung Thuận Vương Trần Ung.

Bởi cung điện quy mô quá lớn nên có kẻ mật cáo rằng ông có hiềm nghi tiếm việt, tai họa sắp đến thân. Trần Ung có con gái tên Kim Hoa khuyên cha nên hiến nhà làm chùa, Kim Hoa cũng cạo tóc làm ni, mới khỏi được tai họa. Ban đầu gọi là »Diên Phúc Thiền Tự«, sau đổi tên là »Nam Sơn Tự«. Trải qua nhiều đời đều có tu sửa.

Những kiến trúc hiện còn là được trung tu vào niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh, điện vũ rộng rãi, hùng vĩ tráng lệ, tượng khắc tinh xảo, phong cách đặc biệt, có tên là »Ngũ Bảo«, »Bát Thắng«. »Ngũ Bảo‹ là Đại chung, Huyết thư Hoa Nghiêm kinh, Phương trượng trà hoa thọ, Bối diệp kinh, Tạng kinh. »Bát Thắng« là Đại hùng bảo điện, Ngọc Phật điện, Thạch Phật các, Thái phó từ, Tu chân tịnh thất, Mai hoa viên, Túc viên, Cô nương mộ. Ngoài ra còn có Thiên vương điện, Tàng kinh lâu. Trong Đại hùng bảo điện có treo một đại đồng chung nặng khoảng 700 kg đúc vào khoảng niên hiệu Diên Hựu (1314-1320)

đời Nguyên. Trong Ngọc Phật điện thờ một tượng Phật bằng ngọc cao 2m. Trong Thạch Phật các có một tượng Phật Di Đà lớn bằng đá cao 1 trượng 8 xích, điêu khắc tinh xảo tỉ mỉ, hình thái rất giống, là tượng được khắc vào đời Đường. Trong chùa có đền thờ Trần Thái phó, sau đền có Kim Hoa sơ trang các, bởi Kim Hoa đã cạo tóc tu hành nơi đây nên còn gọi »Tu Chân

Tịnh Thất«. Bên ngoài tường có Kim Hoa Mộ, người đời gọi là »Cô Nương Mộ«.

2. Nằm trong công viên Nam Sơn, huyện

Quý, khu tự trị dân tộc Tráng, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc. Xây dựng vào đầu đời Bắc Tống, vua Tống Thái Tông từng ban ngự thư, vua Tống Nhân Tông ban tặng tấm biển »Cảnh Hựu Thiền Tự«. Trước khi vua Nguyên Văn Tông tức vị đã từng hai lần trụ tại chùa, đề »Nam Sơn Tự«, xưng là chính mạch Nam tông. Chùa y núi cứ động mà xây dựng, ngoài cổng có cây Bồ đề, trong chùa đường hẹp quanh co tĩnh mịch.

Còn có văn vật lịch sử như những tấm đá khắc đời Tống trở đi và cái chuông sắt lớn đúc vào niên hiệu Thiên Thánh thứ 3 (1025) đời Bắc Tống. NAM THIÊN THIỀN TỰ 南 天 禪 寺 Trên núi Đại Sơn cách thành phố Thạch

Sư, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc 16km về phía tây nam. Bởi chùa có ba tượng đá Di 493

NAM THIỀN TỰ 南 禪 寺

Đà, Quán Âm, Thế Chí khắc trên vách núi nên vốn gọi là »Thạch Phật Tự«. Chùa xây dựng vào niên hiệu Gia Định thứ 9 (1216) đời Tống do tăng Thủ Tịnh quyên góp khởi công xây dựng. Niên hiệu Càn Long thứ 38 (1773) đời Thanh xây cất lại, đổi tên là »Nam Thiên Thiền Tự«. Toàn chùa có sơn môn, tiền điện, hậu điện, lang viện chiếm diện tích hơn 1000㎡. Đại điện là kiến trúc chủ thể theo kiểu mái chồng đỉnh yết sơn, hiên ngang hùng vĩ. Ba pho tượng Phật cao lớn tựa vào núi phía sau đại điện đều cao 6m trở lên, thân rộng khoảng 3m, ngồi xếp bằng trên đài sen, đoan trang nghiêm túc, béo tốt đẹp đẽ, màu đá trắng tinh như mới, đáng gọi là kiệt tác. Chính giữa là Phật Di Đà, hai bên là Quán Âm và Thế Chí, người đời gọi là »Tây Phương Tam Thánh«. Hai bên tượng đá còn có một đôi thạch trụ khắc nổi rồng xanh quấn quanh vươn nanh vờn bay, tư thế giống như lao nhanh tới. Trên vách đá bên phải chùa khắc bốn chữ lớn »Tuyền Nam Phật Quốc«, mỗi chữ cao 2m do Thái thú Tuyền Châu là Vương Thập Bằng viết, nét chữ mạnh mẽ mà thanh tú bay bướm. Chùa gần biển phong cảnh u nhã.

NAM THIỀN TỰ 南 禪 寺 1. Chùa nằm ở mé tây Lý gia trang, cách huyện Ngũ Đài 22km về phía tây nam, thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Chùa tọa lạc ở phía bắc Hồ Nam, quy mô chẳng lớn, do sơn môn, Long vương điện, Bồ tát điện, Đại Phật điện quanh vây thành một »Tứ hợp viện«, mé đông viện là tăng phòng.

Chùa được sáng lập vào niên đại nào chẳng rõ, mé dưới đòn dông của Đại điện còn giữ một quyển sách ghi chép có thể chứng minh được rằng chùa được xây cất lại vào niên hiệu Kiến Trung thứ 3 (782). Do vì chùa Nam Thiền ở nơi hẻo lánh nên vào pháp nạn Hội Xương chùa khỏi bị phá hoại, trở thành kiến trúc bằng gỗ đời Đường rất cổ hiện còn. 2. Chùa Thừa Thiên ban đầu có tên là

»Nam Thiền Tự«. X. Thừa Thiên Tự.

NAM TỐNG NGUYÊN MINH THIỀN LÂM TĂNG BẢO TRUYỆN 南 宋 元 明 禪 林 僧 寶 傳 Truyện, 15 quyển, do Tự Dung soạn vào đời Thanh, Tính Lỗi biên tập bổ sung, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 137, trang 626. Sách này nhằm tiếp tục bộ »Thiền Lâm Tăng Bảo truyện« của Huệ Hồng soạn vào đời Tống, thu thập truyện ký của các thiền tăng nổi tiếng từ niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1127) đời Tống đến niên hiệu Thuận Trị thứ 4 (1647) đời Thanh, tổng cộng là 94 thiên. Mỗi thiên là hợp truyện của 2 người hoặc 3 người, tất cả là 97 người. Sự sắp đặt của truyện ký chẳng nương theo tông phái pháp hệ mà căn cứ vào niên đại. Bắt đầu từ Thiền sư Phật Đăng Tuần, kết thúc nơi Thiền sư Xuy Vạn Chân ở Trung Châu, là sử truyện Thiền tông từ thời Nam Tống đến cuối đời Minh.

Quyển thủ có lời tựa của Lâm Hữu Vương, Tồi Bỉnh Cảnh cho đến bài tựa tự kể lý do làm sách của Tự Dung. Quyển cuối có Hậu tự của Tính Lỗi viết vào năm Khang Hy thứ 3 (1664) đời Thanh cho đến lời ký ghi khắc lại vào năm Khang Hy thứ 24 (1685).

NAM TUYỀN SƠN 南 泉 山

Núi nằm ở huyện Quý Trì, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Vào đời Đường, Thiền tăng

Phổ Nguyện tham vấn nơi Mã Tổ Đạo Nhất; sau khi đắc pháp sư trụ núi này, hơn 494

NAO 猱

30 năm chưa từng xuống núi. Về sau, nhận lời mời của Thái thú Tiền Trì Dương là Lục Công Thần, Hộ quân Bành thành là Lưu Công, sư xuống núi xiển dương tông phong, tăng tục tụ hội, số chúng thường theo sư khoảng vài trăm người.

NAM TUYỀN THIỀN SƯ 南 泉 禪 師

Thiền tăng Phổ Nguyện đời Đường hoằng pháp ở núi Nam Tuyền, Trì Dương, nên người đời gọi là Nam Tuyền Thiền sư. X.

Phổ Nguyện.

NAM TUYỀN TRẢM MIÊU 南 泉 斬

貓 Nam Tuyền chém mèo. Công án nổi tiếng này được thấy nơi tiết Nam Tuyền Phổ Nguyện thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi như sau: »師 因 東 西 兩 堂 爭 貓 兒、 師 遇 之、 白 眾 曰： 道 得 即 救 取 貓 兒、 道 不 得 即 斬 卻 也。 眾 無 對、 師 便 斬 之。 趙 州 自 外 歸、 師 舉 前 語 示 之。 州 乃 脫 履 安 頭 上 而 出。 師 曰： 子 若 在、 即 救 得 貓 兒 也。 – Trong pháp hội Nam Tuyền, do nhà đông tranh con mèo với nhà tây, sư bắt gặp cảnh này, liền bảo với chư tăng rằng: Nói được thì cứu con mèo, bằng không nói được thì sư sẽ chém con mèo. Trong chúng không có ai nói được, sư liền chém con mèo. Triệu Châu từ ngoài bước vào, sư kể lại chuyện ấy cho Triệu Châu rõ. Châu bèn cởi chiếc giày đội trên đầu đi ra. Sư bảo:

Nếu có ngươi ở đây thì cứu được con mèo rồi.« Công án này ẩn dụ cần phải cắt đứt vọng niệm phân biệt.

lấy Nam Viện làm hiệu. X. Huệ Ngung.

NAN DỊ 難 易

Trói buộc, giày vò. Tiết Chương Nghĩa Đạo Khâm Thiền sư trong CĐTĐL q. 25 ghi: »總 來 遮 裏 立 作 什 麼。 善 知 識

如 河 沙 數。 常 與 汝 爲 伴。 行 住 坐 臥 不 相 捨 離。 但 長 連 床 上 穩 坐 地。 十 方 善 知 識 自 來 參。 上 座 何 不 信 取。 作 得 如 許 多 難 易。 – Các ông đến đây đứng để làm gì? Thiện tri thức nhiều như cát thường làm bạn với ông, đi đứng ngồi nằm không hề xa lìa, chỉ cần ngồi yên trên giường thiền thì thiện tri thức ở mười phương tự đến tham vấn. Vì sao

Thượng tọa không chịu tin mà để có nhiều trói buộc như vầy?«

NAN PHÙNG KHOÁI TIỆN 難 逢

快 便 Cơ duyên ngộ nhập khó được, cơ hội khó gặp. Tiết Thái phó Vương công Diên Bân trong LĐHY q. 26 ghi: »大 溈 哲 云： 王 太 傅 大 似 相 如 奪 璧、 怒 發 冲 冠； 明 招 也 是 忍 俊 不 禁、 難 逢 快 便。 大 溈 若 作 朗 上 座、 當 時 見 問、 但 呵 呵 大 笑。 何 故？ 見 之 不 取、 千 載 難 忘。 – Đại Quy Triết nói: Vương Thái phó giống như Tương Như chiếm lại viên ngọc, nổi giận tóc dựng lên chạm mũ; Minh Chiêu cũng chẳng nhẫn nhịn nổi. Cơ duyên ngộ nhập khó được. Đại Quy nếu là Thượng tọa Lãng, đương thời bị hỏi, chỉ cười to ha hả. Sao vậy? Thấy mà chẳng nhận lấy, ngàn năm khó quên«.

NAM VIỆN 南 院

Thiền tăng Huệ Ngung đời Ngũ Đại trụ Nam Viện trong Thiền viện Bảo Ứng, nên NAO 猱 Uốn nắn, kiếm chuyện. Tiết Bách Nham Minh Triết Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »藥 山 看 經 次、 師 曰： 和 尚 休 猱 人 495

NẠP 衲

好！ – Dược Sơn đang xem kinh, Sư nói: Hòa thượng thôi uốn nắn người đi!«.

NẠP 衲 Còn gọi: Nạp tử, nạp tăng. Tiết Đâu Suất Tùng Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »初 首 眾 於 道 吾、 領 數 衲 謁 雲 蓋 智 和 尚。 – Ban đầu đứng đầu chúng tăng nơi Đạo Ngô, lãnh đạo vài Thiền tăng yết kiến Hòa thượng Vân Cái Trí.«

NẠP BẠI KHUYẾT 納 敗 缺

Bị thua, làm cho khổ. Tiết Hoa Tạng Trí Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »兜 率 降 生、 雙 林 示 滅。 掘 地 討 天、

虛 空 釘 橛。 四 十 九 年、 播 土 揚 塵。 三 百 餘 會、 納 盡 敗 缺。 – Đâu Suất giáng sinh, Song Lâm thị tịch, đào đất tìm trời, đóng đinh vào hư không. Bốn mươi chín năm vãi đất tung bụi, hơn ba trăm hội bị thua mất rồi«.

NẠP KHOẢN 納 款

Hàng phục. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »你 若 有 者 箇 操 略、 管 取 諸 佛 諸 祖、 向 你 面 前 納 欵 有 分、 就 你 手 裏 乞 命 無 由。 – Nếu ngươi có tài thao lược, quản lý chư Phật chư Tổ. Các ngài có phần bị hàng phục trước mặt ngươi, các ngài xin tha mạng trong tay ngươi mà không biết tại sao!«.

NẠP KHUYẾT 納 缺

Gọi đủ: Nạp bại khuyết. Bị thua. Tiết Thiên Đồng Hàm Kiệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂、 舉 婆 子 燒 庵 話、 師 曰： 這 箇 公 案、 叢 林 中 少 有 拈 提 者。 傑 上 座 裂 破 面 皮、 不 免 納 敗 一 上 、 也 要 諸 方 檢 點。 – Thượng đường, cử công án ›Bà già đốt am‹, sư nói: Công án này, trong tùng lâm ít có người niêm đề. Thượng tọa Kiệt xé toạc da mặt, chẳng khỏi bị thua một phen, cũng cần các nơi kiểm điểm«.

NẠP PHẠN A SƯ 納 飯 阿 師

Thầy chùa ăn hại, là lời trách mắng các tăng sĩ giống như cái thùng cơm. Vân Môn quảng lục q. thượng ghi: »似 這 般 滅 胡 種。 長 連 床 上 納 飯 阿 師。 堪 什 麼 共 語 處。 – Bọn phá hoại Thiền tông chính là bọn thầy chùa ăn hại ngồi trên giường thiền, đâu có gì đáng nói với bọn họ«.

NẠP TĂNG (NẠP TỬ) 納 僧 (納 子)

Người xuất gia, Tăng hành cước. Minh

Giác ngữ lục q. 1 ghi: »若 云 言 中 有 響 句 裹 呈 機。 猶 曲 爲 中 下 之 流。 向 本 分 衲 僧。 遠 之 遠 矣。 – Nếu nói trong lời có vang, trong câu hiện cơ, còn là phương tiện tiếp dẫn hàng trung hạ, đối với tăng hành cước lão luyện còn cách xa lắm vậy!«.

NẠP TĂNG BA TỴ 衲 僧 巴 鼻

Chỉ cho đạo pháp, cơ phong nhà thiền. Tiết Kiền Phong Huệ Viên Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »達 磨 正 宗、 衲 僧 巴 鼻。 堪 嗟 迷 者 成 群、 開 眼 瞌 睡。 –

Chính tông Đ t-ma, đạo pháp nhà thiền, hởi ôi kẻ mê cả bầy, mắt mở mà ngủ gật!«

NẠP TĂNG HÀNH CƯỚC SỰ 衲 僧

行 脚 事 Còn gọi: Nạp y hạ sự, Nạp tăng bản phận sự. Thiền tăng hành cước lấy sự tham vấn làm việc tu học căn bản, và lấy việc giải thoát sinh tử làm mục đích cho cuộc đời tu 496

NĂNG GIẢI 能 解

của mình. Cho nên nạp tăng hành cước sự, tức chỉ cho việc lớn giải thoát sinh tử.

NẠP TĂNG MÔN HẠ 衲 僧 們 下

Chỉ cho môn đình thiền tông, nhà thiền. Tiết Bắc viện Thông Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »第 一 速 須 省 事、 直 須 無 心 去。 學 得 千 般 萬 般、 祇 成 知 解、 與 衲 僧 門 下 有 甚 麼 交 涉？ – Khẩn cấp hơn cả là phải bỏ bớt việc, dứt khoát phải vô tâm đi. Học được ngàn vạn điều cũng là tri giải, cùng với nhà thiền có gì dính dáng!«

NẠP TĂNG NHÃN TÌNH 衲 僧 眼

睛 Con mắt trí huệ của thiền tăng có thể thấy rõ tự tâm bản tính. Tiết Định Sơn Duy Tố sơn chủ trong NĐHN q. 10 ghi: »若 要 省

力 易 會、 但 識 取 自 家 桑 梓、 便 能 紹 得 家 業、 隨 處 解 脫、 應 用 現 前、 天 地 同 根、 萬 物 一 體、 喚 作 衲 僧 眼 睛、 綿 綿 不 漏 絲 髮。 苟 或 於 此 不 明、 徒 自 竛 竮 辛 苦。 – Nếu muốn tiết kiệm sức lực để dễ lãnh hội, chỉ cần biết giữ quê cha đất tổ thì có thể nối được nghiệp nhà, giải thoát mọi nơi, ứng dụng hiện tiền, trời đất đồng cội nguồn, vạn vật cùng một thể, gọi là con mắt trí huệ của thiền tăng nối liền không lọt mảy tóc. Giả sử nơi đây không rõ, chỉ tự đắng cay một mình.«

NẠP TĂNG TỴ KHỔNG 衲 僧 鼻 孔

Còn gọi: Nạp tăng đỉnh môn, Nạp tăng nhãn tình. Lỗ mũi của nạp tăng. Chỉ cho vật rất quan trọng của người tu hành Phật đạo, tức là cơ phong đạo pháp của nhà Thiền. Tiết Càn Phong Huệ Viên Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »達 磨 正 宗、 衲 僧 巴 鼻。 堪 嗟 迷 者 成 群、 開 眼 瞌 睡。 – Chính tông Đạt-ma đạo pháp của nhà Thiền. Than ôi! Kẻ mê thành bầy, mở mắt ngủ gục!«.

NẠP Y HẠ SỰ 衲 衣 下 事

Chỉ cho việc lớn trong nhà thiền, minh ngộ tâm địa, siêu thoát sinh tử. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »問 如 何 是 衲 衣 下 事。 師 云 赫 赤 窮 漢。 – Hỏi: Thế nào là việc lớn trong nhà thiền? Sư đáp:

Gã nghèo rớt mùng tơi.«

NĂNG 能

Như thế, vậy mà như thế, hàm ngữ khí nhấn mạnh. Tiết Quán Khê Hoà Thượng trong NĐHN q. 3 ghi: »有 僧 從 外 來、 師 便 喝。 僧 曰： 好 箇 來 由！ 師 曰： 猶 要 棒 在。 僧 珍 重 便 出。 師 曰： 得 能 自 在。 – Có vị tăng từ ngoài cửa bước vào, sư liền hét. Tăng nói: Lý do hay nhỉ! Sư nói: Cũng còn cần cây gậy.

Tăng cáo từ rồi bước ra. Sư nói: Sao mà tự tại như thế!«.

NĂNG GIẢI 能 解 Bản lĩnh. Tiết Nam Tháp Quang Dũng Thiền sư trong TLTBT q. 8 ghi: »七 歲

通、 曉 大 義。 十 三 學 經 論、 輒 能 講 解。 開 元 寺 有 尊 宿、 史 忘 其 名、 有 異 能 解、 見 勇、 歎 曰： 法 中 俊 人 也！ – Năm lên bảy, sư thuộc lòng kinh Thi, Lễ, hiểu được đại ý. Mười ba tuổi, hễ sư học tập kinh luận nhất định là giảng giải được. Chùa Khai Nguyên có 1 vị tôn túc, sử quên mất tên, thấy Dũng có bản lĩnh khác thường, mới khen rằng: Đây là bậc tài giỏi trong đạo pháp!«. 497