Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

CÔNG VỊ TIỂU TUYỆT 功 位 勦 絕

Công vị: Địa vị sai khác trong giai đoạn tu hành của sơ tâm; Tiểu tuyệt: Dứt hết. Công Vị Tiểu Tuyệt là công phu tu hành đã tiến vào cảnh giới cao tột, tức không còn những giai vị sai biệt như sơ tâm, hậu tâm.

CỐT ĐỂ CỐT ĐỔNG 骨 底 骨 董

Còn gọi: Cốt đổng 骨 董. Người cổ lỗ, đồ ngoan cố, hàm ý khinh bỉ. Tiết Tịnh Cư Ni

Diệu Đạo Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »尼 問： 如 何 是 佛？ 師 曰： 非 佛。 曰： 如 何 是 佛 法 大 意？ 師 曰： 骨 底 骨 董。 – Ni hỏi: Thế nào là Phật? Sư đáp: Chẳng phải Phật. Ni hỏi: Thế nào là đại ý Phật pháp? Sư đáp: Đồ ngoan cố.«

CỐT ĐỔNG 骨 董

Đồ lặt vặt đã cũ, không có giá trị bao nhiêu. Đồ lạc xon. Vân Môn quảng lục q.

thượng ghi: »若 是 一 般 掠 虛 漢。 食 人 膿 唾。 記 得 一 堆 一 擔 骨 董。 到 處 馳 騁 驢 脣 馬 觜。 誇 我 解 問 十 轉 五 轉 話。 – Nếu người giống như đồ giả 128

CƠ DUYÊN 機 緣

hiệu, ăn đàm dải của người, nhớ được một đống một gánh đồ lạc xon, chạy đến đến nơi nào cũng bàn luận khoe khoang. Khoe ta nói được năm, mười chuyển ngữ.«

CƠ 機

1. Căn cơ của mọi người, năng khiếu trời sinh. X. Cơ duyên, Cơ khí.

2. Sự lý vi diệu sâu kín, không để lại dấu vết. Hễ lơi lỏng thì trượt qua mất, ngôn ngữ không cách gì biểu đạt được. Tiết Tín Tương Giới Tu Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »兩 輪 舉 處 煙 塵 起、 電 急 星 馳 擬 何 止？ 目 前 不 礙 往 來 機、 正 令 全 施 無 表 裡。 – Hai vầng (mặt trời, mặt trăng) vận chuyển khói bụi dấy, điện chớp sao xẹt làm sao dừng? Trước mắt không ngại cơ qua lại, chính lệnh thi hành không trong ngoài.«

CƠ BIẾN 機 變

Thiền cơ biến hóa, cơ phong biến hóa. Như

Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »眼 裏 抽 釘、 腦 後 拔 箭、 本 來 無 象 通 機 變。 – Nhổ đinh trong mắt, rút tên sau ót, xưa nay không có khuôn mẫu, phải biết thiền cơ biến hóa.« Bích Nham lục q. 1 ghi: »兩 喝 與 三 喝、 作 者 知 機 變。 – Hai phen hét cùng ba lần gọi, bậc thầy tài giỏi biết cơ phong biến hóa.«

CƠ CƠ 機 機

Còn gọi: Cơ cơ tương ứng, cơ cơ tương phó, cơ cơ đầu hợp. Cơ của bậc thầy và cơ của người học. Tâm địa thiền sư và của người học thầm khế hợp nhau. Tắc 50, Bích Nham lục (Đại 48, 185 trung) ghi:

»度 越 階 級、 超 絕 方 便、 機 機 相 應、 句 句 相 投。 – Vượt qua thứ bậc, thoát hẳn phương tiện, cơ cơ khế hợp, lời lời khớp nhau«.

CƠ DỤNG 機 用

Phương pháp siêu việt ngôn thuyên (dùng lời nói để giải thích). Cơ dụng mà các thiền sư đại triệt đại ngộ thường dùng như: Gậy và thủ thế, hoặc gậy và hét, nhằm giúp người học tiến sâu vào cảnh giới Thiền. Các bậc »Thầy« của phương pháp này là Mã Tổ, Bách Trượng, Hoàng Bá và Lâm Tế. Lâm Gian lục, q. thượng (Vạn Tục

148, 194 hạ) ghi: »獨 江 西 石 頭 而 下、 諸 大 宗 師 以 機 用 應 物。 觀 其 問 答、 溟 涬 然 令 人 坐 睡。 – Chỉ có từ Mã Tổ và Thạch Đầu trở xuống, các đại Tông sư mới dùng phương pháp vượt thoát ›cách giải thích bằng lời nói‹ để tiếp độ người. Những cách vấn đáp ấy, khiến người không phải đương cơ mờ mịt, khó hiểu«.

CƠ DUYÊN 機 緣 1. Căn cơ chúng sinh và nhân duyên ngộ pháp. Nếu hai thứ này khế hợp thì mới được tỉnh ngộ. Tiết Tín Tương Tông Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »明 日、

祖 往 舒 城、 師 與 悟 繼 往、 適 會 於 興 化。 祖 問 師： 記 得 曾 在 那 裡 相 見 來？ 師 曰： 全 火 祇 候。 祖 顧 悟 曰： 這 漢 饒 舌！ 自 是 機 緣 相 契。 – Hôm sau, Tổ (chỉ Ngũ Tổ Pháp Diễn) đến thành Thư Châu, sư cùng Ngộ (chỉ Viên Ngộ) cũng đến đấy may mắn gặp nhau ở Hưng Hóa. Tổ hỏi sư: Có nhớ từng gặp nhau ở đâu không? Sư đáp: Toàn là các bậc lão luyện. Tổ xoay lại nhìn Ngộ nói:

Gã này lắm mồm! Từ đó cơ duyên Thầy trò khế hợp.« 2. Lời hỏi đáp, cử chỉ, hành vi của thiền sư 129

CƠ GIÁO 機 教

kịp thời ứng phó với nhân duyên ngộ pháp của người học. Nghĩa Huyền Thanh trong Lâm Tế ngữ lục q. cuối ghi: »首 參 黃 蘗。 次 謁 大 愚。 其 機 緣 語 句 載 于 行 錄。 – Ban đầu sư tham vấn ngài Hoàng Bá. Kế đó yết kiến ngài Đại Ngu.

Cơ duyên ngữ cú của sư đầy dẫy ở trong

Hành lục.« CƠ GIÁO 機 教 Căn cơ của chúng sinh và sự giáo hóa của Phật pháp. Truyện Thần Tú trong Tống Cao tăng truyện q. 8 ghi: »梁 武 帝 向 以 有 爲 之 事、 達 摩 貴 傳 徑 門 心 要、

機 教 相 乖、 若 水 投 火。 – Lương Võ Đế nhắm vào việc hữu vi, còn Đạt-ma thì muốn truyền pháp môn tâm yếu thẳng tắt, căn cơ trái ngược với sự giáo hóa như tưới nước vào lửa.«

CƠ HOẠCH 機 劃

Khéo léo biết dự tính. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »荷 衆 諸 禪 流、 纔 能 足 機 劃。 – Các thiền tăng là những người thanh tịnh, mới có thể đủ khéo léo biết dự tính.«

CƠ HỢP 幾 合

Còn gọi: Kịp hợp (洎 合), Cơ hồ. Động Sơn ngữ lục ghi: »源 （指 南 源 和 尚） 曰： 心 心 無 間 斷、 流 入 於 性 海。 師 曰： 機 合 放 過！ – Nguyên (chỉ cho Nam Nguyên Hòa thượng) nói: Tâm tâm không gián đoạn, chảy vào trong biển tính.

Sư bảo: Cơ hồ vuột qua rồi!«.

CƠ KHẾ 機 契

Khế hợp thiền cơ, lãnh hội thiền pháp. Tiết Báo Ân Pháp Thường Thủ tọa trong NĐHN q. 18 ghi: »自 湖 湘 至 萬 年 謁 雪 巢、 機 契、 命 掌 牋 翰。 – Sư từ Hồ Bắc Hồ Nam đến Vạn Niên yết kiến ngài Tuyết Sào, khế hợp thiền cơ và vâng lời ngài trông coi việc thư từ.« Tiết Vĩnh Phong Huệ Nhật Am chủ trong

NĐHN q. 18 ghi: »丱 歲 出 家、 於 明 心 寺 得 度。 自 機 契 雲 居、 熟 游 湘 漢、 暨 歸 永 豐、 或 處 巖 谷、 或 居 廛 市、 令 鄉 民 稱 丘 師 伯。 – Sư xuất gia từ thuở bé, được độ làm tăng ở chùa Minh Tâm. Từ khi sư lãnh ngộ thiền pháp Vân Cư, thường tới lui vùng Tương, Hán.

Đến khi trở về Vĩnh Phong, hoặc ở trong hang đá, hoặc ở chốn chợ búa, khiến dân làng gọi sư là ›Khâu sư bá‹«

CƠ KHÍ 機 器

Căn cơ tài năng của con người. Tiết »Nghệ

Ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »或 宜 看 教、 或 不 宜 看 教、 此 在 機 器 不 同、 未 可 執 一 而 論。 如 英 明 之 士、 何 須 看 教 方 可 參 禪？ 如 愚 鈍 之 流、 看 教 尚 恐 難 通、 況 參 禪 乎？ – Có người nói nên xem kinh, có người nói chẳng nên xem kinh, việc này tại cơ khí chẳng đồng, không thể giữ khăng khăng một mực. Nếu là kẻ sáng suốt đâu cần xem kinh mới có thể tham thiền? Còn như hàng ngu độn, xem kinh còn e khó thông, huống là tham thiền ư?«

CƠ NGỮ 機 語

Lời nói thăm dò, trao đổi thiền pháp hoặc là khơi gợi người học ngộ được ý chỉ thiền.

Có vài cơ ngữ rất thông thường, như: »Cơ lai tắc thực, khốn thời tắc miên« (Đói ăn, mệt ngủ), Hàn thời hướng hỏa, nhiệt thời thủ lương (Lạnh thì sưởi ấm, bức thì hóng mát). Có vài cơ ngữ thật đặc biệt, lạ lùng, như: Thạch thượng liên hoa (Hoa sen trên 130

CƠ QUAN 機 關

đá), Trương công ngật tửu Lý công túy (Ông Trương uống rượu, Ông Lý say). Những lời này cùng với chỉ ý Thiền Tông, đặc điểm phong cách của các nhà các phái Thiền Tông cho đến hoàn cảnh cơ ngữ cụ thể v. v… đều có liên hoan. Tiết Giáo Trung Di Quang Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »遂 出 嶺、 謁 圓 悟 禪 師 於 雲 居。 次 參 黃 檗 祥 高 庵 悟、 機 語 皆 契。 – Sư liền ra khỏi núi, yết kiến thiền sư Viên Ngộ ở Vân Cư, kế đó tham vấn Hoàng Bá Tường, Cao Am Ngộ, cơ ngữ đều khế hợp.«

CƠ NHƯ 機 如 (1632-?)

Thiền tăng đời Thanh, họ Phan, hiệu Cổ Lâm, người Thượng Hải, Trung Quốc, nối pháp Trúc Am Chân Diễn, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Liên Hoa Cổ Lâm Thiền sư ngữ lục 4 quyển.

CƠ PHÁP 機 法

Cách thức khám phá và chuyển hóa căn cơ người học của các bậc thầy kiến tính, và cách thức này rất được người học tin nhận.

CƠ PHONG 機 鋒

Chỗ vi diệu sâu kín, sắc sảo của thiền cơ.

Tính cách sắc bén của thiền sư khi tiếp hóa người học, hoặc của thiền tăng khi khảo nghiệm lẫn nhau. Đặc điểm của nó là:

— Thường dùng ý sâu sắc mà không để lại dấu vết.

— Dùng lối nói vô lý để biểu hiện cảnh giới của riêng mình. Lâm Gian lục, q. hạ (Vạn Tục 148, 317 hạ) ghi: »雲 菴 大 稱 賞 之、 謂 其 機 鋒 不 減 英 邵 武。 – Vân Am rất khen ngợi, cho rằng cơ phong không kém Anh Thiệu Vũ«. Cơ phong tiễu tuấn 機 鋒 峭 峻: Thuật ngữ hình dung cơ phong bén nhạy lanh lợi khiến người kính sợ. Thạch Khê Tâm Nguyệt Thiền sư ngữ lục q. thượng (Vạn

Tục 113, 11 hạ) ghi: »若 爲 施 工、 見 解 玄 微、 機 鋒 峭 峻、 正 是 膏 肓 良 醫。 – Nếu làm bậc chỉ dạy cho người thì phải có chỗ thấy hiểu sâu xa, cơ phong bén nhạy, chính là thầy thuốc giỏi trị được bệnh nặng«.

CƠ QUAN 機 關 Mưu chước, cơ pháp mà vị Thầy tùy theo căn cơ lập ra, giúp cho người học khai ngộ và chỉ phù hợp với căn bản của từng người thôi. Cơ pháp ấy có thể là: Công án, thoại đầu, đánh và hét. Tắc 41, Bích Nham lục

(Đại 48, 179 hạ) ghi:

雪 團 打、 雪 團 打 龐 老 機 關 沒 可 把 天 上 人 間 不 自 知 眼 裏 耳 裏 絕 瀟 灑 瀟 灑 絕！ 碧 眼 胡 僧 難 辦 別 »Tuyết đoàn đả, tuyết đoàn đả Bàng lão cơ quan một khả bả

Thiên thượng nhân gian bất tự tri Nhãn lý nhĩ lý tuyệt tiêu sái Tiêu sái tuyệt! Bích nhãn Hồ tăng nan biện biệt«.

»Vo hòn tuyết, vo hòn tuyết Mưu chước Bàng lão không nắm được

Thiên thượng nhân gian chẳng tự hay Nơi mắt nơi tai hết thong dong Thong dong tột! Bồ-đề-đạt-ma khó giải phân«. CƠ TẮC NGẬT PHẠN, KHỐN TẮC ĐẢ MIÊN, HÀN TẮC HƯỚNG HỎA, NHIỆT TẮC THỪA LƯƠNG 饑 則 吃 飯、 困 則 打 眠、 寒 則 向 火、 熱 則 乘 涼 CƠ TẮC NGẬT PHẠN, KHỐN TẮC ĐẢ MIÊN, HÀN TẮC HƯỚNG HỎA, NHIỆT TẮC THỪA LƯƠNG 饑 則 吃 飯、 困 則 打 眠、 寒 則 向

火、 熱 則 乘 涼 Đói thì ăn, mệt thì ngủ, lạnh thì sưởi ấm, nóng thì hóng mát. Là một cách nói mà thiền gia đề xướng »bình thường tâm thị đạo«, cùng tự tâm là Phật, mọi người sẵn có không cần khổ hạnh tu luyện, làm nhiều việc và chấp trước ngữ ngôn tri thức; phản ánh đặc điểm bất đồng giữa Thiền tông với những tông phái Phật giáo khác. Mật Am ngữ lục ghi: »大 丈 夫 漢。 眼 裹 有 筋 皮 下 有 血。 二 六 時 中。 只 守 閑 閑 地。 飢 則 喫 飯。 困 則 打 眠。 寒 則 向 火。 熱 則 乘 涼。 上 無 諸 佛 可 仰。 下 無 眾 生 可 度。 人 與 非 人。 性 相 平 等。 – Bậc đại trượng phu ánh mắt lanh lợi, có khí phách hơn người, trong 24 giờ chỉ ở chỗ nhàn rỗi, đói thì ăn, mệt thì ngủ, lạnh thì sưởi ấm, nóng thì hóng mát. Trên không có chư Phật để cầu, dưới không có chúng sinh để độ, nhân cùng phi nhân tính tướng bình đẳng.«

CƠ TIÊN 機 先

Còn gọi: Cơ tiền, Thiên địa vị khai chi tiền.

Trước khi thiền cơ phát ra, siêu việt thiền cơ. Thiền tông mượn từ Cơ tiên để chỉ cho trạng thái một niệm chưa khởi, một lời chưa nói ra. Như Tịnh Hòa thượng ngữ lục, q. hạ (Đại 48, 131 thượng) ghi:

捏 住 乾 坤 粉 一 團 大 人 剛 被 小 人 瞞 機 先 若 具 機 先 眼 走 殺 從 教 起 釁 端 »Niết trụ càn khôn phấn nhất đoàn Đại nhân cương bị tiểu nhân man Cơ tiên nhược cụ cơ tiên nhãn Tẩu sát tùng giao khởi hấn đoan«.

»Bóp nát đất trời vò một hòn

Đại nhân chỉ bị tiểu nhân lờn Cơ tiên nếu có cơ tiên nhãn

Mặc cho đem giết khởi căm hờn«.

CƠ TƯ 機 思

Cơ phong tài trí. Tông Môn Võ Khố ghi: »後 數 日 舉 立 僧 秉 拂。 機 思 遲 鈍。 巷 堂 大 笑。– Sau đó vài ngày cử ra vị tăng thay thế Trụ trì nói pháp cho đại chúng, nhưng vì cơ phong tài trí chậm lụt nên khiến đại chúng cười ồ lên.«

CƠ YẾU 機 要

Còn gọi: Yếu cơ. Then máy quan trọng. Phần giải tụng của tắc 68, Bích Nham lục q. 7 (Đại 48, 198 trung) ghi: »騎 虎 由 來 要 絕 功。 有 如 此 之 高 風 最 上 之 機 要。 – Câu ›Cưỡi cọp xưa nay cần bản lãnh‹ có phong cách vượt bậc như thế, là then máy quan trọng hơn hết«.

CÚ LÝ TRÌNH CƠ 句 裏 呈 機

Trong lời nói hiển bày cơ phong. Bích Nham lục q. 1 ghi: »句 裏 呈 機 劈 面

來、 爍 迦 羅 眼 絕 纖 埃。 – Trong lời bày cơ vỡ mặt ra, con mắt hư không sạch bụi nhỏ«.

CÚ TRUNG HỮU CƠ 句 中 有 機

Trong lời nói có hàm chứa cơ phong. Bích

Nham lục q. 1 ghi: »這 僧 也 敢 捋 虎 須、 致 箇 問 頭、 大 似 無 事 生 事、 爭 奈 句 中 有 機。 他 既 呈 機 來、 趙 州 也 不 辜 負 他 問 頭、 所 以 亦 呈 機 132

CỤC KHÚC 局 曲

答。 – Ông tăng này dám vuốt râu cọp, đặt ra câu hỏi rất giống như vô sự sinh sự, không ngờ trong lời nói có hàm chứa cơ phong. Ông ta đã trình cơ rồi, Triệu Châu cũng không muốn làm ông ta thất vọng nên dùng cơ phong đáp lại«.

CÙ NHỮ TẮC 瞿 汝 稷 (?-?)

Còn gọi: Bàn Đàm. Cư sĩ Trung Quốc, sống vào đời Minh, tự Nguyên Lập, hiệu Na-la-quật Học Nhân, người huyện Thường Thục, tỉnh Giang Tô. Làm quan Chủ sự bộ hình, Trường Lô viêm Vận sứ, Thái bộc thiếu Khanh. Tác phẩm: Thạch Kinh Đại Học Chất Nghi, Chỉ Nguyệt lục 30 quyển, Quýnh Hương tập v.v…

CỤ NHÃN GIẢ 具 眼 者

Còn gọi: Cụ nhãn nạp tăng. Người có pháp nhãn. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho người có khả năng thấy suốt nguyên tắc của vũ trụ và Thật tướng của tất cả hiện tượng. Tắc 68, Bích Nham lục (Đại 48, 198 thượng) ghi: »仰 山 哈 哈 大 笑 （可 謂 是 箇 時 節、 錦 上 鋪 花； 天 下 人 不 知 落 處。 何 故？ 土 廣 人 稀 、 相 逢 者 少。 似 巖 頭 笑、 又 非 巖 頭 笑； 一 等 是 笑、 爲 什 麼 却 作 兩 段？ 具 眼 者 始 定 當 看。） – Ngưỡng Sơn cười to ha hả (đáng bảo là cái thời tiết này, trên gấm thêu hoa, mọi người chẳng biết chỗ cứu cánh. Vì sao? Đất rộng người thưa, ít gặp được người. Giống như Nham Đầu cười, lại chẳng phải Nham Đầu cười, một kiểu cười này sao lại chia làm hai phần?

Người có pháp nhãn thử định xem!)«

CÚC KHÁM 鞠 勘

Thẩm vấn. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »血 濺 梵

天、 四 天 之 下、 霈 然 有 余。 玉 皇 大 帝 惡 發、 追 東 海 龍 王、 向 金 輪 峯 頂 鞠 勘。 頃 刻 之 間、 追 汝 諸 人 作 証 見 也。 且 各 請 依 實 供 通、 切 忌 回 避。 – Máu bắn tung tóe nơi cõi Phạm thiên, còn ở bốn cõi trời Dục giới máu me tràn ngập. Ngọc Hoàng Đại đế nổi giận đuổi bắt Đông Hải Long Vương đem lên đỉnh núi Kim Luân để thẩm vấn. Trong khoảnh khắc lùa các ông đến chứng kiến.

Xin mời mỗi vị y sự thật trình bày, rất kỵ giấu giếm.«.

CỤC CỤC 局 局

Câu nệ, trói buộc. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 3 ghi: »天 童 仰 遵 古 轍、 步 伍 不 失 尺 寸、 而 出 奇 神 變 未 見 所 長。 眞 歇 語 言 超 逸 意 趣 自 在、 發 揮 醒 露 不 費 氣 力、 雖 不 局 局 於 法、 而 實 不 背 於 法 也。 – Thiên Đồng kính cẩn noi theo vết xưa, bước đi rập khuôn mà xuất kỳ thần biến chưa thấy sở trường. Chân Hiết lời nói vượt mức tầm thường, ý thú tự tại, phát huy con đường tỉnh giác mà chẳng phí khí lực. Tuy chẳng câu nệ ở pháp mà thực chẳng trái nơi pháp«.

CỤC KHÚC 局 曲 Câu nệ, quanh co. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »今 有 等 妄 人、

任 情 縱 恣、 決 裂 禮 法、 反 笑 守 律 儀 者 爲 局 曲、 果 何 心 哉？ 昔 大 覺 璉 動 靜 尊 嚴、 圓 通 訥 一 見 眞 以 大 器 期 之； 黃 龍 南 進 止 有 度、 居 常 正 襟 危 坐。 二 老 豈 局 曲 之 士 哉？ – Nay có bọn người giả dối, theo tình buông lung, đoạn tuyệt với lễ pháp, họ cười người giữ luật nghi là câu nệ, như vậy họ là người tâm địa ra sao? Xưa kia ngài 133

CUNG CA 龔 哥 (1140-1210)

Đại Giác Liễn lúc động hay tĩnh đều tôn nghiêm, ngài Viên Thông Nột vừa gặp một lần liền biết là pháp khí; ngài Hoàng Long Nam tiến dừng đều có chừng mực, ở trong thất thường ngồi ngay thẳng, y áo chỉnh tề. Hai vị này há là nguời câu nệ sao?«.

CUNG CA 龔 哥 (1140-1210) Thiền tăng đời Tống, tên chữ là Tự Ngộ, có lần lấy tên nầy làm pháp danh, người Lạc Xương, Quảng Đông, Sư là người sau cùng hoằng pháp tông Vân Môn, đời thứ

11.

CUNG CHÚNG 供 衆

Cung cấp lương thực nuôi dưỡng tăng chúng trong tự viện. Huệ Năng truyện trong TCTT q. 8 ghi: »愿 竭 力 抱 石 而

舂、 供 衆 而 已。 – Nguyện hết sức đeo đá giã gạo để cung cấp lương thực nuôi dưỡng tăng chúng trong tự viện mà thôi«.

CUNG ĐẦU HÀNH GIẢ 供 頭 行 者

Còn gọi: Cung quá hành giả. Gọi tắt: Cung đầu, cung tư. Người chuyên coi về việc phân phối cơm canh, trà quả và việc đốt đèn, sắm đặt hương hoa, đánh chuông trong Tăng đường, Phật đường và Từ đường. Từ ngữ Cung quá, chỉ cho chức làm việc ở

Quá đường.

CUNG PHỤNG 供 奉

1. Chức quan quản lý Phật giáo, do vị tăng vừa có học thức vừa có đức hạnh đảm nhiệm. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi: »諸 供 奉 曰： 我 等 諸 人、 謾 作 供 奉、 自 道 解 經 解 論、 据 他 禪 宗 都 勿 交 涉。 – Các vị tăng quan nói: Chúng con dối làm Cung Phụng, tự nói hiểu kinh hiểu luận, nhưng căn cứ theo Thiền tông thì (những sự hiểu biết đó)

đều không có dính dáng«. 2. Người có tay nghề giỏi. Nghệ nhân. Đàn

Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »五 祖 平 旦、 遂 喚 盧 供 奉 來 南 廊 下 畫 楞 迦 變 相。 – Lúc trời hừng đông, Ngũ Tổ gọi nghệ nhân họ Lư đến hành lang phía nam để vẽ bức tranh Lăng già biến tướng«.

CUNG THÔNG 供 通

Trình bày, trần thuật. Tiết Thiên Đồng

Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi:

»頃 刻 之 間、 追 汝 諸 人 作 証 見 也。 且 各 請 依 實 供 通、 切 忌 回 避。 儻 若 不 實、 喪 汝 性 命。 – Trong khoảnh khắc lùa các ông đến làm. Xin mời mỗi vị y theo sự thật mà trình bày, rất kỵ giấu giếm.

Nếu như chẳng thật thì các vị tự vùi chôn tính mạng!«

CUNG TRIÊU TỊCH 供 朝 夕

Việc chi dụng hàng ngày. Tiết Bàng Uẩn Cư sĩ trong NĐHN q. 3 ghi: »有 女 名 靈 照、 常 鬻 竹 漉 篱 以 供 朝 夕。 – Ông có người con gái tên Linh Chiếu, thường bán trúc bện sáo để chi dụng hàng ngày«.

CÚNG DƯỜNG CHỦ 供 養 主

Còn gọi: Hóa chủ. Vị tăng trong chùa chuyên môn làm việc quyên góp tài vật ngoài chợ búa. Tiết Trường Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 10 ghi: »來 日 供 養 主 設 齋。 – Ngày mai, Cúng dường chủ thiết trai«.

CÙNG TRÚC TỰ 筇 竹 寺

Chùa nằm trên núi Ngọc Án cách thành phố Côn Minh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc về phía Tây bắc 12km. Được xây dựng vào 134

CƯ HỐI 居 誨 (837-903)

niên hiệu Trinh Quán thứ 12 (638) đời Đường. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 17 (1280) Hòa thượng Hùng Biện xây cất lại thành tự viện Thiền tông, là chùa đầu tiên truyền nhập Thiền tông vào Vân Nam. Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424) đời Minh chùa bị thiêu hủy, niên hiệu Tuyên Đức thứ 9 (1434) xây cất lại, đến triều Thanh lại được nhiều lần sửa chữa.

Chùa quay lưng về hướng bắc nhìn về hướng nam, dựa vào thế núi mà xây cất, điện vũ chủ yếu có Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Hoa nghiêm các, Phạm âm các, Thiên thai các và Hành lang.

Hiện còn Tam Thế Phật được đắp vào đời Nguyên đặt chính giữa Đại hùng bảo điện, ở góc điện có bia Thánh chỉ lập vào niên hiệu Diên Hựu thứ 3 (1316) đời Nguyên.

Bia khắc nổi Hán văn, khắc chìm Mông văn, nội dung sắc phong ngài Huyền Kiên trụ trì chùa làm »Đầu Hòa Thượng«, yêu cầu quan dân bảo hộ và ban tặng »Đại tạng kinh«. Hai bên đại điện và Vi Đà điện có 500 tượng đất La hán. Trong Khách đường có gìn giữ 500 tượng đất La Hán, bích họa sơn thủy và cặp đối liễn của Hòa thượng Đảm Đang: »Thác bát quy lai bất vi chung minh cổ ám; kết trai tiện khứ dã tri diêm tận thán vô.«(Bưng bát trở về không bị chuông kêu trống ám; ăn xong liền đi cũng biết muối hết than không).

CUỒNG KHUYỂN TRỤC LÔI THINH 狂 犬 逐 雷 聲 Còn gọi: Mê viên tróc thủy nguyệt (con khỉ ngu khờ mò trăng đáy nước). Chó điên sủa theo tiếng sấm. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho sự nỗ lực phí công hoặc chấp trước hư vô là thật có.

CƯ CHÚNG 居 衆

Thân làm một vị tăng cùng theo đại chúng trong thiền viện tham thiền. Tông Môn Võ

Khố ghi: »太 瘤、 蜀 僧、 居 衆 常 嘆 佛 法 混 濫、 异 見 鋒 起、 乃 曰： 我 參 禪 若 有 眞 正 知 見、 當 不 惜 口 業。 – Thái Lưu là vị tăng đất Thục, theo đại chúng tham thiền, thường than Phật pháp rối loạn, dị kiến đua nhau phát sinh, nên nói rằng: Tôi tham thiền nếu có tri kiến chân chính, sẽ chẳng tiếc khẩu nghiệp«.

CƯ ĐẢNH 居 頂 (?-1404)

Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Viên

Cực, hiệu Viên Am, người xứ Hoàng Nham (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thứ Trung Vô

Uẩn, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Linh Cốc Viên Cực Cư Đảnh Thiền sư Viên Am tập

10 quyển, Tục Truyền Đăng lục 36 quyển.

CƯ ĐỘN 居 遁 (835-913)

Thiền tăng đời Đường, họ Quách, người xứ Nam Thành, Phủ Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lương Giới, tông Tào Động. Thụy hiệu »Chứng Không Đại Sư«.

CƯ GIẢN 居 簡 (1164-1146)

Thiền tăng đời Tống, họ Vương, hiệu Kính Tẩu, về già hiệu Bắc Giản, nối pháp Thiền sư Đức Quang ở chùa Dục Vương, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Bắc Giản tập 19 quyển, Tục tập 1 quyển, Bắc Giản Hòa thượng ngữ lục 1 quyển.

CƯ HỐI 居 誨 (837-903)

Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Lạc Dương, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. 135

CƯ HÚ 居 煦

CƯ HÚ 居 煦 Thiền tăng đời Tống, họ Chu, người xứ Ôn Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vân Cư Đạo Tề, tông Pháp Nhãn.

CƯ NỘT 居 訥 (1010-1071)

Thiền tăng đời Tống, họ Kiển, tự Trung Mẫn, người xứ Tử Châu (nay là huyện Tam Đài tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Diên Khánh Tử Vinh, tông Vân Môn. Sư được vua Nhân Tông ban hiệu »Tổ Ấn Thiền sư«. Sau sư trụ chùa Viên Thông Lô Sơn nên được gọi là »Viên

Thông Nột«.

CƯ SĨ ĐỖ TỪ 居 士 杜 詞

Cư sĩ im lặng. Điển cố: Ngài Văn-thù hỏi cư sĩ Duy-ma-cật về pháp môn bất nhị, cư sĩ đáp lại bằng cách im lặng.

CƯ SĨ PHẦN ĐĂNG LỤC 居 士 分

燈 錄 Đăng lục, 1 quyển, do Châu Thời Ân soạn vào đời Minh. Thể lệ soạn sách này phỏng theo Thiền tông Truyền Đăng lục, gom chép các việc tham thiền biện đạo của các cư sĩ tại gia, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 857. Nội dung bao gồm: Cư sĩ Duy-ma của Ấn Độ, Phó đại sĩ đời Nam triều, Bàng cư sĩ và Hàn Dũ đời Đường;

Chu Hy và Tô Đông Pha đời Tống; Tống Liêm và Lữ Nham Chân Nhân đời Minh, tổng cộng gồm 110 vị. Sách hoàn thành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 5 (1631).

CƯ TRUNG 居 中 (1289-1359)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tung Sơn Cư Trung. Hai lần sang nhà Nguyên (Trung Quốc) tham học với các bậc danh sơn danh đức, đắc pháp nơi Thiền sư Sĩ Đàm, thuộc đời thứ 23 hệ Nam Nhạc, đời thứ 6 tông Lâm Tế Nhật Bản. Sư trụ trì chùa Kiến Trường. Tác phẩm: Đại Nguyên Thiền Học Cầu Mông.

CỨ HỢP 據 合

Đây là thúc lược ngữ (lời nói lược bớt), có nghĩa là »Cứ theo tình hình này thì phải….«. Minh giác ngữ lục q. 2 ghi: »又 問 第 三 人。 適 來 兩 箇 敗 闕 了 也。 爾 堪 作 箇 什 麼。 僧 擬 議。 師 便 喝 云。 過 者 邊。 乃 云。 據 合 一 時 埋 卻。 且 念 遠 來。 參 堂 去。 – Lại hỏi người thứ ba: Hai người vừa rồi bị thất bại, còn ngươi thì thế nào? Tăng do dự, sư liền hét rồi bảo: Qua bên này! Lại nói: Cứ theo tình hình này thì phải chôn vùi ngay một lúc, nhưng nghĩ lại ngươi từ xa đến, thôi thì hãy tham đường đi!«

CỨ KHOẢN KẾT ÁN 據 款 結 案

Theo các dữ kiện mà kết thúc công án. Phần lời bình của tắc 1 trong Bích Nham lục (Vạn Tục 117, 119 thượng) ghi: »大 凡 頌 古 只 是 繞 路 禪、 拈 古 大 綱 據 欵 結 案 而 已。 – Phàm tụng cổ chỉ giảng về thiền một cách vòng vo, nêu lên ý chính của vấn đề xưa rồi theo các dữ kiện mà kết thúc công án mà thôi«.

CỪ 渠

Hắn, nó, va. Nhân xưng đại từ ngôi thứ ba.

Động Sơn ngữ lục ghi:

切 忌 從 他 覓、 迢 迢 與 我 疏 我 今 獨 自 往、 處 處 得 逢 渠 Thiết kỵ tùng tha mịch Điều điều dữ ngã sơ Ngã kim độc tự vãng Xứ xứ đắc phùng cừ«.

CỬ NHẤT MINH TAM 擧 一 明 三

»Rất kỵ tìm nơi khác Xa xôi bỏ lãng ta Ta nay riêng tự đến Chỗ chỗ đều gặp va«.

CỬ 舉、 擧

1. Tiến cử, suy cử. Tông Môn Võ Khố ghi: »實 首 座 叢 林 達 士、 何 不 擧 他 首 衆？ – Thật Thủ tọa là người thông đạt, nhanh chóng, sao chẳng tiến cử ông ta thủ chúng.« 2. Kể lại. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »他

後 見 别 處 長 老、 學 士 不 請 擧 向 伊。 – Ngày sau có gặp Trưởng lão ở nơi khác, xin Học sĩ đừng kể lại với vị ấy.« 3. Cách thức ghi chép ngữ lục của thiền sư, tỏ ý kể lại công án nào đó. Đ i Hu ng l c q. 7 ghi: »示 衆、 擧、 僧 問

雲 門、 如 何 是 超 佛 越 祖 之 談？ 門 云： 餬 餅。 師 云： 雲 門 直 是 好 一 枚 餬 餅、 要 且 無 超 佛 越 祖 底 道 理。 – Sư thị chúng, nêu lên công án:

›Tăng hỏi Vân Môn: Thế nào là lời nói siêu Phật vượt Tổ? Môn đáp: Bánh mè‹.

Sư bảo: Vân Môn đích thực có cái bánh mè ngon, nhưng mà không có đạo lý siêu Phật vượt Tổ.«

CỬ AI 擧 哀

Còn gọi: Cử ai Phật sự. Trong tự viện Thiền tông, gặp trường hợp Hòa thượng thị tịch, sau khi Phật sự xong rồi, chúng tăng đồng thinh xướng lên 3 tiếng »Ai! Ai! Ai« trước bàn thờ của vị Hòa thượng này.

Chương Trụ Trì trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. thượng (Đại 48, 1118 trung)

ghi: »主 喪 白 云： 堂 頭 和 尚 歸 寂、 理 合 舉 哀。 舉 佛 事 罷、 舉 哀 三 聲、 大 眾 同 哭、 小 師 列 幕 下 哀 泣。 – Vị chủ tang bạch rằng: Hòa thượng Đường đầu quy tịch, theo lý phải cử ai. Sau khi làm Phật sự xong, cử ai ba tiếng, Đại chúng đồng khóc, các Tiểu sư (Đệ tử của Hòa thượng Đường đầu) ngồi xếp hàng dưới màn buồn khóc«.

CỬ HÁT 擧 喝

Cách ứng cơ tiếp vật của Thiền tông. Thiền sư dùng tiếng quát, tiếng hét để phá trừ tư tưởng sai lầm của người học, giúp họ khai ngộ mà không dùng ngôn ngữ văn tự bình thường .

CỬ HƯỚNG 擧 向

Còn gọi: Cử thị, Cử tợ, Cử xướng, Cử tắc.

Chỉ cho việc nêu lên, đưa ra các công án trong ngữ lục của Tổ sư. Theo chương

Xuyên Hòa thượng trong CĐTĐL q. 8 ghi:

»居 士 喝 云： 遮 無 禮 儀 ；六老 漢、 待 我 一 一 擧 向 明 眼 人 在。 – Cư sĩ quát lớn: Lão già không biết lễ nghi này, đợi ta mỗi mỗi nêu lên giúp cho người sáng mắt«.

CỬ MỤC DƯƠNG MY 擧 目 揚 眉

Ngước mắt nhướng mày, đều là hình thái thị cơ, ứng cơ của thiền gia, phiếm chỉ thiền cơ tác lược. Tiết Trường Thủy Tử

Toàn Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »敲 空 擊 木、 尚 落 筌 蹄。 舉 目 揚 眉、 已 成 擬 議。 去 此 二 途、 方 契 斯 旨。 – Gõ vào hư không phát ra tiếng, đánh vào gỗ không phát ra tiếng, vẫn còn kẹt trong nơm; ngước mắt nhướng mày đã thành do dự. Trừ bỏ hai con đường này mới khế hợp ý chỉ.« CỬ NHẤT MINH TAM 擧 一 明 三 Nêu một biết ba. Thiền tông mượn thành ngữ này làm thuật ngữ để hiển bày cơ dụng 137

CỬ TẮC 擧 則

linh lợi. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »隔 山 見 煙 早 知 是 火、 隔 牆 見 角 便 知 是 牛。 擧 一 明 三、 目 機 銖 兩。 – Cách núi thấy khói tức biết có lửa, cách tường thấy sừng liền biết có trâu. Đây là cơ dụng linh lợi, vừa thấy liền có thể đánh giá được sự việc«.

CỬ TẮC 擧 則 Còn gọi: Cử cổ. Cử nghĩa là nêu lên. Tắc:

Bản tắc, công án. Khi pháp chiến, vị Thủ tọa xướng bản tắc gọi là Cử tắc.

CỬ THỂ LỘ ĐƯỜNG ĐƯỜNG 擧

體 露 堂 堂 Toàn thể hiển lộ rõ ràng, thanh tịnh vô nhiễm. Đây là sự thể nghiệm và nắm lấy tổng thể tính thế giới vạn vật của thiền giả tỏ ngộ. Tiết Quang Hiếu Đức Chu Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 曰： 舉 體

露 堂 堂、 十 方 無 罣 礙。 千 聖 不 能 傳、 萬 靈 咸 頂 戴。 擬 欲 共 商 量、 開 口 百 雜 碎。 祇 如 未 開 口 已 前、 作 麼 生？咄！– Sư thượng đường nói:

Toàn thể hiển lộ rõ ràng mười phương không chướng ngại. Ngàn thánh không thể truyền, mọi loài đều kính ngưỡng. Toan muốn cùng thương lượng, mở miệng lúng túng vô cùng. Thế thì trước khi chưa mở miệng như thế nào? Một tiếng quát!«

CỬ TỰ (TỢ) 擧 似

1. Chữ Tự giống như chữ Thị. Cử tự là dùng lời nói để nêu lên cổ tắc, hay dùng vật để chỉ bày cho người. Thi sĩ Tô Đông Pha có bài thơ (Vạn Tục 137, 159 hạ):

溪 聲 便 是 廣 長 舌 山 色 豈 非 清 凈 身 夜 來 八 萬 四 千 偈 他 日 如 何 擧 似 人 »Khê thinh tiện thị quảng trường thiệt Sơn sắc khởi phi thanh tịnh thân Dạ lai bát vạn tứ thiên kệ Tha nhật như hà cử tự nhân«.

»Tiếng suối chính là Phật diệu âm Mầu non há chẳng phải Pháp thân Đêm làm tám muôn bốn ngàn kệ

Mai kia làm sao dạy học nhân.«.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

2. Thuật lại y hệt hồi trước. Truyện Thiền sư Đại Xả trong TUTA ghi: »昔 梁 武 帝 嘗 以 是 問 寶 志 禪 師。 志 亦 如 是 對、 今 竊 爲 陛 下 舉 似。 – Ngày xưa Lương Vũ Đế từng hỏi Thiền sư Bảo Chí, ngài cũng trả lời như thế. Nay (bần đạo)

trộm phép thuật lại y hệt cho Bệ hạ nghe.«

CỬ XƯỚNG 擧 唱

Nói ra, tuyên bày. Minh Giác ngữ lục, q. 1 ghi: »向 上 宗 乘、 請 師 擧 唱。 – Tông thừa hướng thượng, mời thầy nói ra«.

Như Tịnh ngữ lục, q. thượng ghi: »林 下

臣 僧、 如 何 擧 唱？ – Thần tăng ở chốn tùng lâm, làm sao tuyên bày?«.

CỰ LINH 巨 靈

Hiệu của Thiền tăng Tự Dung đời Thanh. X. Tự Dung.

CỰ PHƯƠNG 巨 方 (647-717)

Thiền tăng đời Đường, họ Tào, người xứ

An Lục (nay thuộc Hồ Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phúc Viện Lãng.

CỰ TÁN 巨 贊 (1908-1984)

Tăng nhân hiện đại, họ Phan, tên Sở Đồng, người huyện Giang Âm, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Sư từng là Chủ biên nguyệt san Sư Tử Hống và là người sáng lập Phật học viện, nhận chức Phó viện trưởng viện 138

CƯỚC CAO CƯỚC ĐÊ 脚 高 脚 低

Phật học Trung Quốc cùng Phó hội trưởng Hội Phật giáo Trung Quốc.

CỰC LẠC TỰ 極 樂 寺

Chùa nằm trên phố Đông Đại thuộc Nam Cương, thành phố Cáp Nhĩ Tân, tỉnh Hắc Long Giang, Trung Quốc. Năm 1924 đệ tử đời thứ 44 tông Lâm Tế sáng lập. Chùa chiếm diện tích 2,6 ha là tự viện Phật giáo lớn nhất tỉnh Hắc Long Giang. Chùa chia làm ba phần Chủ viện, Đông khóa viện, Tây khóa viện. Chủ viện chiếm diện tích 1.

800㎡, chia làm bốn lớp đại điện: Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Tam thánh điện, Táng kinh lâu. Điện thờ phụ và đông tây khóa viện là Thiền đường, Kinh đường, Trai đường, Phương trượng viện, Tăng xá.

CỰC LẠC TỰ THÁP 極 樂 寺 塔

Tháp ở Đông viện chùa Cực Lạc thuộc Nam Cương, thành phố Cáp Nhĩ Tân, tỉnh Hắc Long Giang, Trung Quốc. Do đệ tử đời thứ 44 tông Lâm Tế xây cất vào năm 1924. Bởi tháp có bảy tầng cho nên cõn gọi là »Thất cấp phù đồ tháp«, là tháp gạch bát giác theo kiểu lâu các duy nhất hiện còn tại vùng Đông Bắc. Mặt nam của tháp tiếp liền điện Địa Tạng, hai bên thông nhau.

Các mặt đều nhú ra khám thờ, bên trong có 30 tượng La hán khắc nổi. Trong tháp có cầu thang bằng gỗ để lên đỉnh tháp nhìn ra xa. Dưới mái tháp và điện có khắc nổi rồng, phụng, sư tử, hạc, hình tượng sinh động, đây là kiệt tác của nghệ thuật phù điêu. Cấu kiện và trang sức của bộ phận tháp hấp thu phong cách kiến trúc phương Tây. Lầu chuông trống hai bên đông tây cũng tạo cho hình thức tháp là Phật tự trong nước hiếm thấy.

CỰC TẮC 極 則

1. Tiêu chuẩn. Phần giải tụng tắc 17, Bích Nham lục q. 3 (Đại 48, 168 thượng) ghi: »雲 門 尋 常 以 三 句 接 人、 此 是 極 則 也。 – Bình thường Vân Môn dùng ba câu để tiếp hóa người học, đây là tiêu chuẩn của sư vậy«.

2. Cứu cánh. Thiền Quan Sách Tiến (Đại

48, 1104 thượng) ghi: »天 如 以 至 今 日。 無 四 休 者。 獨 其 語 皆 提 持 向 上 極 則 事。 – Từ Thiên Như đến ngày này không ai bằng ngài Sở Thạch, lời của

Ngài đều chỉ bày việc cứu cánh chí cực vi diệu«.

CỰC TRÍ 極 致

Diệu lý tột cùng. Tiết Đề hình Ngô Vĩ

Minh cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »久 參 眞 歇 了 禪 師、 得 自 受 用 三 昧、 爲 極 致。 – Tham học đã lâu với Thiền sư

Chân Yết Liễu, ông được tam muội tự thọ dụng, là diệu lý tột cùng.«

CƯỚC BANH 脚 絣

Còn gọi: Hành triền, Hĩnh y, Hĩnh càn, Hộ bạc y. Thường gọi: Cước bạn. Miếng vải dùng để chống lạnh, khi đi đường dùng để che chở bắp chân của các vị tăng hành cước. Trong luật gọi là Hộ thuyễn y. CƯỚC CAO CƯỚC ĐÊ 脚 高 脚 低 Chân cao chân thấp. Dụ cho sự tỉnh ngộ không triệt để. Tiết Trường Lô Thanh Liễu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »上 孤 峰

頂、 過 獨 木 橋、 驀 直 恁 麼 行、 猶 是 時 人 腳 高 腳 低 處。 若 見 得 徹、 不 出 戶 身 遍 十 方、 未 入 門 常 在 屋 裡。 – Lên đỉnh núi cao, qua cầu độc mộc giống như người lúc chưa triệt ngộ. Nếu đã triệt ngộ thì không ra khỏi cửa mà thân 139

CƯỚC CÂN 脚 跟

đi khắp mười phương, chưa vào cửa mà thân thường ở trong nhà«.

CƯỚC CÂN 脚 跟 Cái gót chân, chỉ cho sự giác ngộ. Phần giải tụng của tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 141 trung) ghi: »休 相 憶、 清 風 匝 地 有 何 極。 既 休 相 憶、 你 脚 跟 下 事 又 作 麼 生？ – Thôi nhớ nhau, gió mát khắp nơi bao giờ ngừng! Đã thôi nhớ nhau, việc giác ngộ của ông thì thế nào?«. ― Cước cân vị điểm địa, hay Cước hạ vị ổn tạo (gót chân chưa chấm đất, hay đặt chân chưa vững): Chỉ cho người tu hành chưa thuần thục.

― Cước cân hạ dĩ thâm sổ trượng (Dưới gót chân bùn sâu mấy trượng), hay Cước hạ thái nê thâm (dưới chân bùn rất sâu):

Người còn mê vọng rất nhiều. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

CƯỚC CÂN ĐIỂM ĐỊA 脚 跟 點 地

Gót chân chấm đất. Dụ cho sự giác ngộ một cách triệt để. Tông Môn Võ Khố ghi:

»且 喜 老 漢 腳 跟 點 地。 – Mừng cho lão ta đã triệt ngộ«.

CƯỚC CÂN HẠ 脚 跟 下

Ở bên mình, ở trước mặt. Phương Hội ngữ lục ghi: »。。 三 世 諸 佛 在 你 諸 人 脚 跟 下 轉 大 法 輪。 若 也 會 得、 功 不 浪 施。 – Chư Phật ba đời ở trước mặt các ông diễn nói đạo pháp, nếu hiểu được như thế thì chẳng uổng công«.

CƯỚC CÂN HẠ BẤT MINH 脚 (腳)

跟 下 不 明 Chỉ cho chưa tỏ ngộ bản phận sự, cũng tức là chưa hiểu biết bản tính của mình. Tiết Thiên Thai Đức Thiều Quốc sư trong NĐHN q. 10 ghi: »若 一 向 織 絡 言 教、 意 識 解 會、 饒 上 座 經 塵 沙 劫、 亦

不 能 得 徹。 此 喚 作 顛 倒 知 見、 識 心 話 計、 並 無 得 力 處。 此 蓋 爲 腳 跟 下 不 明。 – Nếu luôn luôn vướng vào ngôn giáo, dùng ý thức để hiểu thì cho dù Thượng tọa tu hành trải qua trần sa kiếp cũng không thể triệt ngộ. Đây gọi là tri kiến điên đảo, nhận tâm làm kế sống và không có chỗ đắc lực, do vì chưa tỏ ngộ được bản tính của mình.«

CƯỚC CÂN HẠ SỰ 脚 (腳) 跟 下 事

Bản phận sự của thiền tăng, tức là việc minh tâm kiến tính, ngộ nhập tức thì. Mật Am ngữ lục ghi: »儞 腳 跟 下 事 作 麼

生？ – Việc minh tâm kiến tính của ngươi như thế nào?«

CƯỚC CÂN VỊ ĐIỂM ĐỊA

1. Ý nói chưa ngộ tâm tính. Tông Môn Võ Khố ghi: »徐 師 川。 同 佛 果 到 書 記 寮。 見 果 頂 相。 師 川 指 云。 這 老 漢 腳 跟 未 點 地 在。 果 云。 甕 裏 何 曾 走 說 鱉。 川 云。 且 喜 老 漢 腳 跟 點 地。 – Từ Sư Xuyên cùng với Phật Quả đến liêu Thư ký, thấy bức chân dung của Phật Quả. Sư Xuyên lấy tay chỉ và nói: Ông già này còn chưa ngộ tâm tính. Quả nói: Trong lu con ba ba đâu thể chạy thoát? Xuyên nói: Mừng cho ông già đã triệt ngộ.« 2. Ý nói trong tâm chẳng sáng, làm việc hư vọng. Tiết Hoàng Long Đạo Chấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 少 林 冷 坐、 門 人 各 說 異 端、 大 似 眾 盲 摸 象。 神 光 禮 三 拜、 依 位 而 立。 達 磨 云： 汝 得 吾 髓。 這 黑 面 婆 羅 門、腳 跟 也 未 點 地 在。 – Sư thượng đường nói: Thiếu Lâm (Tổ Đạt-ma) ngồi 140 CỨU BAN THƯỢNG TRÙNG THIÊM NGÃI TRỤ 灸 瘢 上 重 添 艾 炷 lạnh lùng. Đệ tử mỗi vị nói lời dị đoan giống như bọn mù sờ voi. Thần Quang lạy ba lạy rồi đứng vào vị trí của mình. Đạt-ma nói: Ngươi được tủy của ta. Lão Bà-la-môn mặt đen này cũng còn chưa triệt ngộ đấy.«

CƯỚC HẠ YÊN SINH 脚 下 煙 生

Từ dưới chân sinh ra khói đen. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho việc hướng ngoại tìm cầu Phật pháp, càng tìm càng không thấy rõ. Tắc 58, Thung Dung lục (Đại 48, 163 hạ) ghi: »鏡 外 狂 奔 演 若

多 （脚 下 煙 生）。 杖 頭 擊 著 破 竈

墮 （百 雜 碎）。 – Diễn-nhã-đa xem gương thấy mất đầu liền hoảng chạy.

(Hướng ngoại tìm cầu Phật pháp). Phá Táo Đọa một gậy đập vỡ lò. (lúng túng vô cùng)«.

CƯƠNG 剛

Thật ra là, lại cứ. »Thị Phi Ca« trong Phần

Dương ngữ lục q. hạ ghi: »聞 說 好 心 便 喜。 聞 說 惡 恨 不 死。 好 惡 都 來 只 自 心。 剛 向 其 中 覓 道 理。 – Nghe nói việc tốt thì tâm vui mừng; nghe nói việc xấu thì buồn vô cùng. Tốt xấu đều chỉ là do tự tâm, lại cứ nhằm trong đó tìm đạo lý.«

CƯƠNG ĐỊA 剛 地

Còn gọi: Cương nhiên. Lại cứ (phó từ: cố ý làm trái yêu cầu). Pháp Diễn ngữ lục q.

thượng ghi: »乃 拈 起 法 衣 云： 者 箇 眞 紅 色、 剛 然 道 是 緋！ – Sư liền giơ pháp y lên, nói: Cái này thật là màu đỏ, lại cứ nói là lụa đào«.

CƯƠNG DUY 綱 維

Chức tăng lãnh đạo, phụ trách duy trì các việc ở các tự viện Phật giáo. Theo Sư Đồ Giáo Giới Bộ trong Nghĩa Sở lục thiếp q. 6: »綱 維 即 指 寺 主、 上 座、 維 那。 – Cương duy tức chỉ cho: Chủ chùa, Thượng tọa, Duy-na. Các vị còn lại chỉ gọi là Tri sự«. Theo đây, Tam cương của chùa vào thời Ngũ Đại gọi là Cương duy.

CƯƠNG TÔNG 綱 宗

Cương yếu của Thiền tông. Tiết Lâm Tế

Hòa thượng trong TĐT q. 19 ghi: »大 德、 山 僧 略 爲 諸 人 大 約 話 破 綱 宗、 切 須 自 看、 可 惜 時 光、 各 自 努 力。 – Đại đức! Sơn tăng vì các ông đại khái nói toạc ra cương yếu của Thiền tông, rất cần phải tự khán, thời gian đáng tiếc, mỗi người hãy tự nỗ lực«.

CƯỠNG SINH TIẾT MỤC 强 生 節

目 Vốn không việc mà bày ra lắm việc. Vô sự sinh sự. Tiết Thị Dục Tạng chủ trong DTNL q. 3 ghi: »佛 祖 無 上 妙 道、 初 非 强 生 節 目、 且 非 異 端 捏 怪、 又 非 甚 高 難 行 之 事、 只 是 你 日 用 常 行、 見 成 受 用 底。 – Diệu đạo vô thượng của Phật Tổ, ban đầu chẳng phải cưỡng sinh tiết mục, cũng chẳng phải trò dị đoan, hoang đường, cũng chẳng phải việc cao tột khó làm, chỉ là trong việc thường làm hằng ngày của ngươi sẵn sàng thọ dụng«. CỨU BAN THƯỢNG TRÙNG THIÊM NGÃI TRỤ 灸 瘢 上 重 添 艾 炷 Còn gọi: Cứu sang ban thượng cánh trước ngãi tiêu, Chích ban thượng cánh trước ngãi tước. Nghĩa là trên vết bỏng đốt thêm ngãi cứu, dụ cho vốn đã sai lầm lại tiếp tục những hành vi và lời nói hư vọng thì đã sai 141

CỨU CHỈ 究 旨

càng thêm sai. »Tông Thừa Yếu Nghĩa« trong Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »若 遇 着 箇 無 面 目 漢、 便 好 掀 倒 禪 床、 痛 搥 一 頓、 亦 使 諸 人 知 道、 强 中 更 有 强 中 手、 佛 法 何 曾 滯 一 邊。 眾 中 還 有 這 箇 人 麼？ 如 無、 則 山 僧 向 灸 瘢 上 重 添 艾 炷。 – Nếu gặp người không có mặt mũi thì phải lật úp giường thiền, nện cho một trận đau điếng, để cho mọi người biết rằng trong những người mạnh có kẻ mạnh hơn, Phật pháp chưa hề ngưng trệ một bên. Trong chúng có người này chăng? Nếu như không thì sơn tăng nhằm trên vết bỏng đốt thêm ngãi cứu.« CỨU CHỈ 究 旨 Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 7, nối pháp Trưởng lão

Định Hương. Sư họ Đàm, quê ở làng Phù Đàm, phủ Chu Minh, miền Bắc Việt Nam.

Sư từng trụ các nơi: chùa Quang Minh núi Tiên Du (Bắc Ninh), chùa Diên Linh núi

Long Đội (Yên Lãng).

CỬU BÁCH 九 百

Lờ mờ, si mê. Mật Am ngữ lục ghi: »應 庵 和 尚 （系 密 庵 之 師） 忌 日、 上 堂。。。 古 者 道、 子 不 談 父 德。 雖 然、 家 丑 也 要 外 揚。 這 老 和 尚 平 生 事、 過 頭 底 九 百。 – Ngày giỗ của Hoà thượng Ứng Am (là Thầy của Thiền sư Mật Am), Sư (Mật Am) thượng đường… Người xưa nói, phận làm con không bàn đến đức của cha. Mặc dù vậy, chuyện xấu trong nhà cũng cần cho người ngoài biết. Việc trong đời của Lão Hoà thượng này cũng còn lờ mờ quá chừng.«

CỬU BÁI 九 拜

Chín lạy. Quỳ lạy 3 lần, mỗi lần ba lạy, là nghi lễ long trọng của nhà thiền. Trong Bách Trượng Thanh Quy q. 1 ghi chép về nghi thức cửu bái vào ngày giỗ Tổ Đạt-ma như sau: Trụ trì dâng hương xong lạy 3 lạy, để nguyên tọa cụ; dâng nước rồi trở xuống lạy 3 lạy. Đi lên phía trước lần nữa để thăm hỏi, châm thêm nước, trở về chỗ cũ lạy 3 lạy. Xong cất tọa cụ. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »紹 興 間 奉 詔、 開 山 鴈 蕩 能 仁。 時 眞 歇 居 江 心、 聞 師 至、 恐 緣 法 未 熟、 特 過 江 迎 歸 方 丈。 大 展 九 拜、 以 誘 溫 人、 由 是 翕 然 歸 敬。 – Khoảng niên hiệu Thiện Hưng, Sư (Sĩ Khuê) được lệnh vua đi khai sơn chùa Năng Nhân ở Nhạn Đãng. Khi ấy Chân Hiết đang ở Giang Tâm nghe sư đến, vì lo sợ pháp duyên lợt lạt, nên đặc biệt sang sông nghênh tiếp sư về phương trượng, tỏ lòng tôn trọng lạy 9 lạy. Sư dùng lời ôn tồn, êm dịu để dạy dỗ người, do sư lời nói đi đôi với việc làm nên mọi người kính ngưỡng theo về.«

CỬU ĐỚI 九 帶

Chín bộ môn mà Thiền sư Pháp Viễn ở Phù Sơn lập ra tiếp dẫn người học. Đệ tử của Ngài biên tập những lời dạy về Thiền Đạo của thầy mình thành sách gọi là Phật

Thiền tông Giáo Nghĩa Cửu Đới tập, gọi tắt là Phù Sơn Cửu Đới.

CỬU HẬU THIỀN TỰ 九 侯 禪 寺

Chùa ở dưới »Quán Âm Tam Bảo Thạch« núi Cửu Hậu cách trung tâm huyện Chiếu An, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc về phía Tây bắc 10km. Được xây cất vào đời Đường, niên hiệu Thuần Hựu thứ 5 (1245) 142

CỬU HOA SƠN 九 華 山

đời Tống, Tăng Tư Pháp quyên tiền xây cất lại. Niên hiệu Càn Long thứ 9 (1744), niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh qua nhiều lần tu sửa nên cực kỳ hoa lệ. Trước chùa tại sơn môn có tấm biển khắc chữ »Đại Danh Sơn«, có cặp đối liễn trên hai trụ: »Tự thử danh sơn năng hữu kỷ? Tuy hữu du tăng bất toán đa.« (Giống danh sơn này được mấy ngôi? Dù có du tăng chẳng coi nhiều). Nơi chính điện có treo tấm biển »Tẩy Tâm Tam Tạng« do Hoàng Đạo Chu đích thân viết. Trước điện bên phải có »Vọng Hải Lâu« có thể lên cao nhìn ra xa. Bên trái cửa chùa có khe sâu ngàn trượng, giữa có hòn đá lớn giống cá lý ngư cao vài mươi trượng, có khắc chữ »rửa sạch phiền não«, »Tùng giản tuyền«.

Nước khe trong vắt thấy đáy, uống vào thơm ngọt như rượu tinh chất, người đời khen ngợi nơi đây là thắng cảnh »cầu vồng rủ xuống suối ngọc«.

CỬU HOA SƠN 九 華 山 Núi nằm ở phía tây nam huyện Thanh Dương tỉnh An Huy, Trung Quốc. Là l trong 4 ngọn núi lớn nổi tiếng của Phật giáo (núi Cửu Hoa, núi Ngũ Đài ở Sơn Tây, núi Nga My ở Tứ Xuyên, núi Phổ-đà ở Chiết Giang). Diện tích toàn dãy hơn 100㎢, gồm có 99 ngọn, trong đó có 9 ngọn được xem là hùng vĩ nhất: Thiên Thai, Liên Hoa, Thiên Trụ, Thập Vương… Thập Vương là ngọn núi chính cách mặt biển 1341m, được khen là núi đứng nhất miền Đông Nam. Khoảng niên hiệu Thiên Bảo (741-755) đời Đường, nhà thơ Lý Bạch đến núi này có làm thơ như sau:

昔 在 九 江 上、 遙 望 九 華 峰 天 河 掛 綠 水、 秀 出 九 芙 蓉 »Tích tại Cửu Giang thượng Diêu vọng Cửu Hoa phong Thiên hà quải lục thủy Tú xuất cửu phù dung«. »Xưa trên giòng nước Cửu Giang Xa xa ngắm Cửu Hoa Phong chập chùng Sông trời một dải xanh trong

Mở ra chín đóa phù dung tuyệt vời«.

(Hạnh Huệ dịch).

Tương truyền, tên gọi »Cửu Hoa Sơn« bắt nguồn từ đó. Niên hiệu Long An thứ 5 (401) đời Đông Tấn, có vị tăng xứ Thiên Trúc là thiền sư Bôi Độ đến núi Cửu Hoa hoằng pháp. Đời Đường có Kim Địa Tạng kiền thành khổ tu ở trong hang Đông Nham, trải qua 75 năm. Trong đời Minh và Thanh là thời kỳ thịnh vượng, toàn núi có trên 300 ngôi chùa Phật, hơn 4000 vị tăng, trải qua nhiều năm khói hương nghi ngút, được gọi là chốn tiên cõi Phật. Từ chân núi lên đến tận đỉnh, nơi nào hễ có đường đi, có hang động là có chùa. Hình thái các chùa lớn nhỏ, cao thấp khác nhau, số lượng rất nhiều, phân bố trong rừng rậm của cả nhóm núi.

Các chùa trên núi Cửu Hoa phần lớn là đạo tràng của tông Lâm Tế, cũng có một ít của tông Tào Động. Các danh tăng trụ trì núi này vào đời Đường có: Thắng Du, Đạo Minh, Trí Mỹ, Đạo Tế, Siêu Vĩnh. Các thi tăng có: Thần Dĩnh, Ứng Vật, Tề Kỷ đều nổi tiếng một thời. Đời Nam Đường, Thiền sư Viên Chứng ở am Ngọa Vân. Đời Tống, tại núi này các thi tăng rất nhiều, Hòa thượng Thanh Túc sáng lập Cửu Hoa thi xã để vừa bàn thiền vừa ngâm thơ, cùng xướng họa với các văn nhân nhã sĩ… Các vị nổi danh hơn cả là: Hy Thản, Hàn Bích, Liễu Cơ. Hy Thản có tác phẩm »Cửu Hoa thi tập«. Các danh tăng chuyên tu thiền có: Ngọc Điền, Tịch Tổ, Vân Dịch, Hoằng Tế, 143

CỬU KHÚC THIỀN SƯ 九 曲 禪 師

Duy Chính, Quảng Tông, Thiện Tu. Một trong 4 bậc cao tăng đời Minh là ngài Trí Húc trụ núi này, soạn thuật »Phạm Võng Hiệp Chú«. Cận đại có cao tăng Nguyệt Hà lập ra Đại học Hoa Nghiêm, Hòa thượng Hư Vân cũng từng tham học ở núi này.

CỬU KHÚC THIỀN SƯ 九 曲 禪 師 Thiền tăng Khánh Tường, đời Đường, trụ Cửu Khúc Quan Âm Viện ở Hàng Châu, nên có hiệu là Cửu Khúc Thiền Sư. X.

Khánh Tường.

CỬU LẬP 久 立

Phiền đứng lâu. Lời nói lễ phép, hàm ý an ủi trước khi thiền sư kết thúc thời thuyết pháp cho đại chúng nghe. Lâm Tế ngữ lục ghi: »師 云： 。 。 。 爲 爾 信 不 及。 所 以 今 日 葛 藤。 恐 滯 常 侍 與 諸 官 員。 昧 他 佛 性。 不 如 且 退。 喝 一 喝 云： 少 信 根 人 終 無 了 日。 久 立 珍 重。 – Sư nói: … Vì ông không tin, cho nên hôm nay tôi nói dài dòng e rằng trói buộc Thường thị cùng các quan chức, mê muội Phật tính, chẳng bằng hãy lui ra! Hét một tiếng, sư nói tiếp: Người ít có lòng tin thì không có ngày liễu ngộ. Phiền đứng lâu, xin tạm biệt«.

CỬU NGŨ 九 五

Chỉ ngôi vua. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »王 子 未 登 九 五 時 如 何？ – Lúc

Hoàng tử chưa lên ngôi vua thì thế nào?«

CỬU NIÊN DIỆN BÍCH 九 年 面 壁

Chín năm xoay mặt vào vách tọa thiền.

Theo điển tích của Tổ Bồ-đề-đạt-ma (Sơ tổ Thiền tông Trung Quốc): Vào triều Lương Võ Đế, năm 510, Tổ vượt biển đến Kim Lăng và có yết kiến vua Lương Võ Đế. Qua cuộc đối đáp, nhận thấy không khế cơ, Tổ liền từ giã, cỡi cành lau sang sông đến Lạc Dương, dừng lại ở chùa Thiếu Lâm núi Tung Sơn. Tổ cả ngày tọa thiền, xoay mặt vào vách suốt 9 năm liền.

CỬU NIÊN DIỆN BÍCH NHÂN 九

年 面 壁 人 Người chín năm ngó vách, chỉ Tổ Bồ-đề Đạt-ma. X. Cửu niên diện bích. Tiết Đạo Tràng Huệ Lâm Thiền Sư trong NĐHN q.

18 ghi: »上 堂： 有 漏 笊 籬、 無 漏 木 杓。 庭 白 牡 丹、 檻 紅 芍 藥。 因 思 九 年 面 壁 人、 到 頭 不 識 這 一 著。 且 道 作 麼 生 是 這 一 著？ – Sư thượng đường nói: Hữu lậu là cây vợt tre, vô lậu là cái thìa gỗ. Trước sân bụi mẫu đơn, bờ giậu đám thược dược. Do nhớ đến người chín năm ngó vách, rốt cuộc chẳng biết một việc này. Thử hỏi cái gì là một việc này?«

CỬU PHONG KIỀN 九 峯 虔

Thiền tăng Đại Kiền ở núi Cửu Phong,

Thụy Châu, đời Ngũ Đại, được người đời gọi là »Cửu Phong Kiền«. X. Đạo Kiền.

CỬU PHONG TỰ 九 峯 寺

X. Sùng Phúc Tự

CỬU THAM SỰ 九 參 事

Chỉ việc thuộc bên trong của thiền nhân, tức minh tâm kiến tính, siêu thoát sinh tử. Minh Giác ngữ lục ghi: »問 聽 道 者、 九

參 事 作 麼 生？ – Xin hỏi các vị đang nghe đạo, cửu tham sự là gì?«

CỬU THAM THƯỢNG ĐƯỜNG 久

參 上 堂 Trong các tự viện Thiền tông, 1 tháng có 9 144

DÃ HỒ TINH MỊ 野 狐 精 魅

lần thượng đường, nghĩa là cứ 3 ngày thượng đường tham vấn 1 lần.

― Tham: Thưa hỏi đạo lý để được thiền sư chỉ dạy.

CỬU TRÙNG NHAM SƠN 九 重 巖

山 Núi Kê Túc nhiều ngọn chập chùng giống như chín cánh sen, nên còn được gọi »Cửu Trùng Nham Sơn«. X. Kê Túc sơn. Lão tăng ở đâu Tam Tạng mờ mịt. Sư quát:

Đồ chồn tinh ranh! Tha tâm thông ở chỗ nào?«.

DÃ HỒ TINH KIẾN GIẢI 野 狐 精

見 解

DÃ CAN MINH 野 干 鳴

Chồn hoang kêu. Dã can minh dụ cho giáo pháp của bàng môn tả đạo. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 13 ghi: »如 何 是 獅

子 吼？ 師 曰： 阿 誰 要 汝 野 干 鳴？ – Hỏi: Thế nào là sư tử rống? Sư đáp: Ai cần ông làm chồn hoang kêu!«

DÃ HỒ DIÊN THÓA 野 狐 涎 唾

Đàm dãi con chồn. Chỉ cho lời nói của bọn thiền sư giả mạo, nói được mà làm không được. Khai thị thiền nhân Khả Ông Nhiên ở Hải Đông trong ThMMBTSTL ghi: »是 謂 野 狐 涎 唾 能 使 人 眼 見 空 花、 凝 狂 外 邊 走、 大 不 祭 事。 – Đó là đàm dãi con chồn hay khiến cho người ta mắt thấy hoa đốm giữa hư không, si cuồng chạy bên ngoài, không giúp gì được cả«.

DÃ HỒ TINH 野 狐 精

Đồ chồn tinh ranh. Tiết Đại Nhĩ Tâm Thông trong NĐHN q. 2 ghi: »復 問： 汝 道 老 僧 只 今 在 甚 麼 處？ 藏 罔 測、 師 叱 曰： 這 野 狐 精、 他 心 通 在 甚 麼 處！ – Sư hỏi tiếp: Ông nói bây giờ Con đường không chính đáng. Đây là lời nhà thiền quở trách. Mật Am ngữ lục ghi:

»烏 巨 （系 密 庵 和 尚 之 法 號） 與 麼 告 報。 不 是 抑 他 雪 峰。 且 要 天 下 衲 僧。 向 後 各 各 自 有 生 涯。 莫 總 作 遮 野 狐 精 見 解。 – Ô Cự tôi (Pháp hiệu của Hòa thượng Mật Am là Ô Cự, ở đây ngài tự xưng) nói như thế không phải là chê Tuyết Phong đâu, mà cốt để thiền tăng trong thiên hạ sau nầy mỗi người tự có con đường sống, chứ đừng đi theo con đường không chính đáng này.« Tông Môn Võ Khố ghi: »圓 悟 云。 達 磨 西 來 將 何 傳 授。 師 云。 不 可 總 作 野 狐 精 見 解。 – Viên Ngộ hỏi: Đ t-ma từ Ấn Độ sang, đem cái gì để truyền trao? Sư đáp: Không thể đi theo con đường không chính đáng.« DÃ HỒ TINH MỊ 野 狐 精 魅 Thiền gia quen gọi bàng môn tả đạo hoặc những kẻ theo kiến giải bàng môn tả đạo là dã hồ tinh mị. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 眞 佛 無 形 眞 法 無 相。 爾 秖 麼 幻 化 上 頭 作 模 作 樣。 設 求 得 者。 皆 是 野 狐 精 魅。 並 不 是 眞 佛。 是 外 道 見 解。 – Này đạo lưu, Phật chân thật vô hình, pháp chân thật vô tướng, các ngươi chỉ ở trên chỗ huyễn hóa làm ra vẻ ta đây; dù cho cầu được cũng đều là bàng môn tả đạo, chẳng phải Phật chân thật, đây là kiến giải của người ngoại đạo«. 145

DÃ KHAI 冶 開 (1852-1922)

DÃ KHAI 冶 開 (1852-1922)

Thiền tăng cận đại, họ Hứa, tên Thanh Dung, người xứ Giang Đô (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Định Niệm. Tác phẩm: Dã Khai Dung Thiền sư ngữ lục, 3 quyển.

DẠ BÁN CHÍNH MINH, THIÊN HIỂU BẤT LỘ 夜 半 正 明、 天 曉 不

露

Nửa đêm sáng tỏ, bình minh tối mò. Biểu thị trạng thái giao xen, dung nhiếp lẫn nhau giữa pháp tính chân như cùng sum la vạn tượng. Thuật ngữ này được mượn dùng từ bài cổ thi Tham Đồng Khế của Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên (Đại 51, 459 trung):

夜 半 正 明、 天 曉 不 露 爲 物 作 則、 用 拔 諸 苦。 »Dạ bán chính minh, thiên hiểu bất lộ

Vi vật tác tắc, dụng bạt chư khổ«.

»Nửa đêm sáng tỏ, bình minh tối mò Vì vật làm phép (tắc), dùng nhổ các khổ«.

Câu »Dạ bán chính minh« chỉ cho đang lúc tối có sáng. Câu »Thiên hiểu bất lộ« chỉ cho đang lúc sáng có tối. Hơn nữa, theo »Ngũ Vị Quân Thần« của ngài Động Sơn Lương Giới, thì Dạ Bán, Bất Lộ tương đương với Chính vị, là thể tính bình đẳng.

Còn Chính Minh, Thiên Hiểu thì tương đương với Thiên vị, có nghĩa tướng dụng sai biệt.