Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

勞、 爲 民 牧 守、 十 二 時 中、 無 一

響 靜 定。 – Bọn tôi ở trên con đường làm quan, việc nước bận rộn, chăn giữ muôn dân, suốt ngày không có giây phút nào được yên tịnh (tâm trí).«

NHẤT HỮU ĐA CHỦNG 一 有 多

種 Đối lại: Nhị vô lưỡng ban. Nhất là nguyên lý tuyệt đối, nhất vị bình đẳng. Đa là các tướng sai biệt, nhiều chủng loại. Nhất Hữu

Đa Chủng có nghĩa là »Bình đẳng tức sai biệt«.

NHẤT KHÁCH PHIỀN LƯỠNG CHỦ 一 客 煩 兩 主 Một người khách trong cùng một lúc muốn được hai người chủ tiếp đãi. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho người khéo ứng dụng Thiền cơ một cách linh hoạt. Tắc 87, Thung Dung lục (Đại 48, 283 trung) ghi: »後 到 明 昭 舉 前 話 （一 客 煩 兩 主）。 – Sau đó đến Minh Chiêu, sư nêu ra lời nói khi trước (Một vị khách làm phiền đến hai chủ)«.

NHẤT KHANH MAI KHƯỚC 一 坑

埋 却 Chôn vùi xuống một hố. Thiền tông mượn cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho việc chôn vùi mọi suy lý, luận đoán một lần một. Kể từ đó dứt sạch mọi thị phi, không để chúng làm hoặc loạn. Tắc 33, Bích Nham lục (Đại 48, 172 hạ) ghi: »雪 竇 復

云： 天 下 衲 僧 跳 不 出 （兼 身 在 內。 一 坑 埋 卻。 闍 黎 還 跳 得 出 麼？） – Thiền sư Tuyết Đậu lại nói:

Thiền tăng khắp nơi, không ai nhảy ra được (Toàn thân ở trong đó, một hố chôn hết. Còn Xà-lê có nhảy ra được chăng?)«.

NHẤT KHOẢN TIỆN CHIÊU TỰ LÃNH XUẤT ĐẦU 一 款 便 招 自 領 出 頭 Nhất khoản: Một tờ cáo trạng. Tự lãnh xuất đầu: Chính mình ra giữa pháp đình nhận lấy tội trạng. Thiền tông dùng thuật ngữ này để chỉ cho việc tự mình nhận lấy khuyết điểm của mình. Tắc 18, Thung

Dung lục (Đại 48, 238 trung) ghi: »僧 云： 既 有、 爲 甚 麼 卻 撞 入 這 箇 皮 袋？ （一 款 便 招、 自 領 出 頭）。 – Vị tăng hỏi: Đã có, vì sao lại chui vào cái đãy da này? (Tự mình nhận lấy khuyết điểm của mình)«.

NHẤT KHÔNG 一 空 (1603-1664)

Thiền tăng đời Minh, họ Quách, tự Lãng Nhiên, người xứ Phủ Điền, Phúc Kiến, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Duy Tịnh Đạo An, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì các chùa Thiên Khổn, Quy Dương, Tiên Khê.

NHẤT KÍNH 一 徑

Dứt khoát, lập tức. Tiết Ngọc Tuyền Thừa Hạo Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »今 時 人 不 能 一 徑 徹 證 根 源、 祇 以 語 言 文 字 而 爲 至 道。 – Người thời nay chẳng thể lập tức triệt chứng được nguồn gốc, chỉ vì cho văn tự ngữ ngôn là chí 548

NHẤT NẠP 一 衲

đạo.«

NHẤT KỲ 一 期

Tạm thời, trong chốc lát. Tiết Văn Yển Thiền sư trong LĐHY q. 24 ghi: »雲 門 一 期 慈 悲、 却 成 多 事、 當 時 便 回 去、 免 見 挂 後 人 展 齒。 – Vân Môn tạm thời từ bi trở lại thành lắm việc. Nếu khi ấy liền trở về thì khỏi phải thấy người sau dùng ngôn ngữ để giải bày.«

NHẤT LẠC TÁC 一 絡 索

Có 2 nghĩa:

1. Dây quấn thành một cục, ý nói cách hành văn rối rắm, không mạch lạc rõ ràng.

2. Một đoạn, một tiết văn chương thường gặp trong sách vở Thiền tông. Tắc 44, Bích Nham lục (Đại 48, 181 trung) ghi: »雪 竇

後 面 引 一 落 索。 依 雲 門 示 眾。 頌 出 此 公 案。 – Tuyết Đậu ở phía sau dẫn một đoạn văn, dựa vào lời dạy chúng của

Vân Môn, tụng ra công án này«.

NHẤT LỆ TY 一 綟 絲

Một cuộn tơ. Lệ là cỏ lệ, lấy cỏ lệ làm thuốc nhuộm, nhuộm tơ thành màu đen hoặc xanh lá mạ, nên gọi là Lệ ty. Thiền tông mượn từ này để dụ cho cội nguồn mê vọng của chúng sinh tức là vô thủy vô minh. Tắc 19, Bích Nham lục (Đại 48, 159 thượng) ghi: »一 塵 舉 大 地 收。 一 花 開 世 界 起。 只 如 塵 未 舉 花 未 開 時。 如 何 著 眼。 所 以 道: 如 斬 一 綟 絲。 一 斬 一 切 斬。 如 染 一 綟 絲。 一 染 一 切 染。 – Một hạt bụi dấy có thể chứa cả quả đất. Một đóa hoa nở hiện ra một thế giới. Nếu khi hạt bụi chưa dấy, đóa hoa chưa nở thì làm sao quan sát? Thế nên khai ngộ giống như chặt một cuộn tơ, chặt một nhát thì tất cả đều đứt; như nhuộm một cuộn tơ, nhuộm một chéo thì cả cuộn tơ đều bị nhuộm«.

NHẤT LỘ PHÚC TINH 一 路 福 星

Đối lại: Vạn gia sinh Phật. Người có vì sao tốt chiếu mạng, đường đời không vấp, hưởng phúc trọn đời. Người có phúc lớn; được người đời ca tụng. Trong Sãi Vãi của Nguyễn Cư Trinh có câu: Dầu chẳng »Vạn gia sinh Phật« cũng là »Nhất lộ phúc tinh«. Ý nói: Nếu chẳng làm được một vị quan nhân đức thì cũng làm một người thường dân có phúc lớn, có danh tiếng ở đời. X.

Vạn gia sinh Phật.

NHẤT MANH DẪN CHÚNG MANH 一 盲 引 眾 盲 Người Thầy tà kiến truyền đạt kinh nghiệm sai lạc của mình cho người học. Bài tụng

Can Đầu Tiến Bộ của Vô Môn Quan (Đại 48, 298 hạ) ghi:

瞎 卻 頂 門 眼、 錯 認 定 盤 星 轉 身 能 捨 命、 一 盲 引 眾 盲 »Hạt khước đảnh môn nhân Thố nhận định bàn tinh

Chuyển thân năng xả mạng Nhất manh dẫn chúng manh«.

»Mù mất mắt trên trán

Nhận lầm theo chủ kiến Lộn thân thì bỏ mạng Thầy mù dẫn trò mù«.

NHẤT NA CÁ 一 那 箇

Một cái ấy. Danh từ Nhất Na Cá được Thiền tông dùng để chỉ cho nghi tình. NHẤT NẠP 一 衲 Một chiếc áo vá nhiều miếng, tức là áo của tu sĩ. Do đó, Nhất nạp còn chỉ cho một vị Tăng.

NHẤT NGÔN TỨ MÃ 一 言 駟 馬

NHẤT NGÔN TỨ MÃ 一 言 駟 馬 Gọi đủ: Nhất ngôn ký phát, tứ mã nan truy »Một lời nói ra, ngựa hay (ngựa tứ) đuổi theo không kịp«. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho: Một khi đã dùng ngôn ngữ văn tự để diễn đạt thì đã cách »Mặt mũi xưa nay« rất xa. Tắc 89, Thung Dung lục (Đại 48, 285 thượng) ghi: »只 如 萬 里 無 寸 草 處、

作 麼 生 去？ （一 言 既 發、 駟 馬 難

追）。 – Nếu như muôn dặm không có một tấc cỏ, thì thế nào? (Một lời nói ra đã cách chân lý rất xa)«.

NHẤT NHẤT 一 一

Mỗi mỗi (đều là). Thần Hội Di Tập, q. 3

ghi: »我 六 代 大 師、 一 一 皆 言 單 刀 直 入、 直 了 見 性。 – Các bậc đại sư sáu đời của ta, mỗi mỗi đều nói về vấn đề tâm tính để khai mở trực tiếp tâm nhãn cho họ.« NHẤT NHẬT BẤT TÁC, NHẤT

NHẬT BẤT THỰC 一 日 不 作、 一

日 不 食

Khoảng giữa đời Đường, thiền sư Hoài Hải ở núi Bách Trượng, Giang Tây bắt đầu kết hợp việc tu thiền với việc lao động thực tiễn, thực hành quy chế »Ngày nào không làm, ngày đó không ăn«. Mọi người và chính bản thân ngài đều tham gia lao động, đem quy chế nầy viết vào trong sách Bách Trượng Thanh Quy (hoặc gọi là Thiền Môn Quy Thức), ảnh hưởng rất lớn đến việc xây dựng thiền viện, thiền tự đời sau. Tiết Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư trong NĐHN q.

3 ghi: »師 凡 作 務 執 勞、 必 先 於 眾、 主 者 不 忍、 密 收 作 具 而 請 息 之。 師 曰： 吾 無 德、 爭 合 勞 於 人？ 既 遍 求 作 具 不 獲、 而 亦 忘 餐。 故 有 一 日 不 作、 一 日 不 食 之 語 流 播 寰 宇 矣。 – Mỗi khi làm công tác sư là người đi đầu trong chúng. Viện chủ thấy thế không nỡ, liền ngầm giấu dụng cụ và thỉnh sư nghỉ. Sư bảo: Tôi không có đức, sao lại đùn việc nặng nhọc cho người? Rồi đi tìm dụng cụ khắp nơi nhưng không được, hôm đó sư nhịn ăn. Vì thế có câu nói

›Ngày nào không làm, ngày đó không ăn‹ lưu truyền khắp mọi nơi.«

NHẤT NHƯ 一 如 (1352-1425)

Thiền tăng đời Minh, họ Tôn, tự Nhất Am, hiệu Thối Ông, người xứ Thượng Ngô (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 13 tuổi vào chùa Trường Khánh làm tăng rồi đến núi Ngô nương pháp sư Cụ Am Tỵ.

Năm 1385, sư trụ trì chùa Sùng Khánh ở Tùng Giang (nay thuộc Thượng Hải) sau dời đến các chùa: Bắc Thiền ở Tô Châu, Đại Báo Ân, Thiên Trúc Linh Sơn, Thiên

Trúc lấy việc xiển dương Thiền tông, tiếp dẫn kẻ hậu học làm nhiệm vụ, số người theo hoc với sư ngày càng đông. Khoảng năm 1403-1424, sư phụng chiếu biên tập Thiền tông ngữ lục. Năm 1414, sư chủ trì việc biên tập Đại Tạng Kinh, được trao cho chức Hữu giác nghĩa, rồi thăng chức Hữu xiển giáo. Năm 1425 sư nhận chức Tả xiển giáo ở Tăng lục ty. Tác phẩm: Pháp Hoa

Khoa Chú 4 quyển, Đại Minh Tam Tạng Pháp Số 50 quyển.

NHẤT NIỆM BẤT SINH TOÀN THỂ HIỆN 一 念 不 生 全 體 現 Một niệm không sinh tức là cảnh giới vượt lên trên mọi niệm lự suy tính, chính là cảnh giới Phật, lúc ấy thì toàn thể (đại đạo)

tự nhiên hiển hiện. Tắc 76, Thung Dung lục (Đại 48, 275 trung) ghi: »遇 賤 則 550

NHẤT SẮC VÔ BIỆN XỨ 一 色 無 辨 處

貴、 遇 貴 則 賤； 得 珠 罔 象 兮、 至

道 綿 綿 （一 念 不 生 全 體 現）。 – Gặp hèn thì sang, gặp sang thì hèn. Được châu như ý chừ, chí đạo sáng ngời (một niệm chẳng sinh toàn thể hiện)«.

NHẤT NIỆM VẠN NIÊN 一 念 萬 年

Một niệm tức muôn năm, muôn năm tức một niệm. Đây là câu nói về tuyệt đối, vượt ra ngoài những khái niệm như ngắn dài, mau chậm của thời gian. Tín Tâm Minh (Đại 48, 377 thượng) ghi:

宗 非 促 延、 一 念 萬 年 無 在 不 在、 十 方 目 前 »Tông phi xúc diên, nhất niệm vạn niên Vô tại bất tại, thập phương mục tiền«.

»Tông chỉ chẳng có ngắn dài, Một niệm tức muôn năm Chẳng phải có chỗ, chẳng phải không chỗ

Mười phương hư không chính là trước mắt«.

NHẤT NINH 一 寧 (1274-1317)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hồ, hiệu Nhất Sơn, cũng gọi Nhất Ninh Nhất Sơn, Ninh Nhất Sơn, người xứ Lâm Hải, Đài Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

Thuở bé xuất gia ở chùa Hồng Phúc, sư thờ ngài Vô Đẳng Dung Công tập theo pháp của tông Lâm Tế. Sau đó vào chùa Phổ Quang trong núi Tứ Minh học kinh Pháp Hoa, lại hấp thụ giáo nghĩa Luật tông, Thiên Thai tông. Sư giỏi thơ văn, khéo về thư pháp kiêm thông Nho đạo. Năm 1299 vua Thành Tông giao cho Sư trông coi tất cả giáo đồ đạo Phật ở vùng Lưỡng Chiết và ban cho hiệu »Diệu Từ Hoằng Tế Đại Sư«, phụng mạng đi sứ Nhật Bản và ở lại bên đó. Sư lần lượt trụ trì các chùa: Kiến Tường, Viên Giác, Nam Thiền, truyền trao thiền pháp, môn đồ rất đông, được suy tôn làm Tông sư của phái »Nhất Ninh Nhất

Sơn«. Tác phẩm: Nhất Ninh Nhất Sơn Quốc sư ngữ lục.

NHẤT PHIẾN BẠCH VÂN BẤT LỘ XÚ 一 片 白 雲 不 露 醜 Mượn hình ảnh mây trắng che khắp không gian, lấp kín những gì xấu xí phía sau nó để chỉ cho chân lý bao dung tất cả, vượt thoát tất cả cặp đối đãi: Thị phi, thiện ác, hữu vô…

NHẤT PHÓNG NHẤT THU 一 放

一 收 Bên buông ra, bên nắm lại. Chỉ cho cơ phong được Thiền sư vận dụng một cách tự tại để tiếp hóa người học. Tính chất của nó là thích hợp với từng người (đương cơ).

Tắc 99, Bích Nham lục (Đại 48, 222 trung) ghi: »所 謂 人 人 具 足。 箇 箇 圓 成。 看 他 一 放 一 收。 – (Pháp thân thanh tịnh) người người đều đầy đủ, mỗi mỗi thảy sẵn sàng, xem sư vận dụng cơ phong để đối địch«.

NHẤT SẮC BIÊN SỰ 一 色 邊 事

Hình dung cảnh giới thanh tịnh và bình đẳng, siêu việt lên mọi quan niệm tương đối và sai biệt. Tắc 42, Bích Nham lục (Đại 48, 179 hạ) ghi: »古 人 以 雪 明 一 色 邊

事。 – Người xưa dùng tuyết để minh họa cho cảnh giới thanh tịnh và bình đẳng«. NHẤT SẮC VÔ BIỆN XỨ 一 色 無 辨 處 Chỉ cảnh giới tuyệt đối, không thể dùng trí suy nghĩ tương đối để hiểu được. Tào Sơn lục (Đại 47, 533 hạ) ghi: »法 身 法 性 是 尊 貴 邊 事、 亦 須 轉 卻、 是 尊 貴 551

NHẤT SIÊU TRỰC NHẬP 一 超 直 入

墮； 祇 如 露 地 白 牛、 是 法 身 極

則、 亦 須 轉 卻、 免 他 坐 一 色 無 辨 處、 并 是 稱 斷 供 養 邊 事。 – Pháp thân pháp tính là việc gần bên tôn quý, cũng cần chuyển lại là Tôn quý đọa. Nếu như trâu trắng lộ thiên là pháp thân cứu cánh, cũng cần chuyển lại để nó khỏi ngồi ở cảnh giới tuyệt đối, đều là gọi đoạn việc gần bên cúng dường«.

NHẤT SIÊU TRỰC NHẬP 一 超 直

入 Hành giả tham Tổ sư thiền vượt qua những giai vị Bồ Tát của giáo môn, trực tiếp ngộ nhập Phật tính.

NHẤT SIÊU TRỰC NHẬP NHƯ LAI ĐỊA 一 超 直 入 如 來 地 Còn gọi: Lập địa thành Phật. Không cần trải qua thứ lớp tu hành mà trực tiếp chứng nhập quả vị Phật. Chỉ cho pháp môn Đốn ngộ của Thiền tông. Vĩnh Gia Chứng Đạo

Ca (Đại 48, 396 hạ) ghi:

爭 似 無 爲 實 相 門 一 超 直 入 如 來 地 但 得 本、 莫 愁 末 如 淨 琉 璃 含 寶 月 既 能 解 此 如 意 珠 自 利 利 他 終 不 竭 »Tranh tợ vô vi Thật tướng môn, Nhất siêu trực nhập Như Lai địa Đản đắc bản, mạc sầu mạt Như tịnh lưu ly hàm bảo nguyệt Ký năng giải thử như ý châu Tự lợi lợi tha chung bất kiệt«.

»Đâu giống như pháp môn thật tướng vô vi, Trực tiếp chứng nhập quả vị Phật Chỉ được gốc, lo chi cành, Như ngọc lưu ly ngậm ánh trăng Khéo hay sử dụng châu như ý

Tự lợi, lợi tha đến vô cùng«.

NHẤT SINH THAM HỌC SỰ 一 生

參 學 事 Việc tham học trong một đời. Trong một đời này, nếu tham cứu cho đến tột cùng về »Việc lớn sinh tử« thì liền chứng ngộ. Phật Quả Viên Ngộ Chân Giác Thiền sư Tâm

Yếu, q. thượng (Vạn Tục 120, 360 hạ): »長 慶 云： 撞 著 道 伴 交 肩 過、 一 生 參 學 事 畢！ – Trường Khánh nói: Gặp tay lỗi lạc sánh vai vượt qua, việc tham học trong một đời đã xong!«.

NHẤT SƠ 一 初

Hiệu của thiền tăng Ngộ Nguyên đời Thanh. X. Ngộ Nguyên.

NHẤT SƠN 一 山

Hiệu của thiền tăng Liễu Vạn đời Nguyên.

X. Liễu Vạn.

NHẤT SƠN QUỐC SƯ DIỆU TỪ HOẰNG TẾ ĐẠI SƯ NGỮ LỤC 一 山 國 師 妙 慈 弘 濟 大 師 語 錄 Còn gọi: Nhất Sơn Nhất Ninh Quốc Sư ngữ lục, Nhất Sơn Ninh Hòa thượng ngữ lục,

Nhất Sơn Quốc Sư ngữ lục, Ninh Nhất Sơn lục.

Ngữ lục, 2 quyển, do Nhất Sơn Nhất Ninh Hoằng Tế soạn, nhóm thị giả Liễu Chân… biên tập. Do vì sư khai bảng ở am Đại Vân nên sách này còn gọi là »Đại Vân lục«, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 80, trang 311. Quyển thượng gồm 7 thứ ngữ lục của sư như: ngữ lục tại Tổ Ấn Thiền Tự núi Ngao Phong ở Tứ Minh do Liễu Chân biên tập, ngữ lục tại Bảo Đà Quán Âm Thiền Tự ở phủ Khánh Nguyên do Duy Phong biên 552 NHẤT THANH LÔI CHẤN CUỒNG TIÊU KHỞI 一 聲 雷 震 狂 飆 起 tập và các thứ Tiểu tham, Pháp ngữ, Niêm cổ, Tụng cổ. Quyển hạ bao gồm: Kệ tụng, Tán Phật Tụng, Tự Tán, Tiểu Phật sự và Hành ký do Ngạn Tài soạn, lời bạt do Trung Phong Minh Bản soạn.

NHẤT TẠT PHIÊN THÂN 一 拶 翻

身

Thiền sư tạo ra hoàn cảnh đặc thù khiến học nhân nhanh chóng ngộ nhập, nếu học nhân có thể tỉnh ngộ ngay thì gọi là »Nhất tạt phiên thân«. Duy Tắc ngữ lục q. 3 ghi:

»豈 不 見、 臨 濟 大 師 三 度 問 黃 檗 佛 法 大 意、 三 遭 痛 棒、 後 被 大 愚

點 著、 不 覺 打 破 漆 桶、 却 道： 元 來 黃 檗 佛 法 無 多 子。 者 箇 便 是 一 拶 翻 身 底 樣 子。 – Há chẳng thấy, Đại sư Lâm Tế ba lần hỏi Hoàng Bá về đại ý Phật pháp thì bị ăn gậy ba lần, sau được Đại Ngu chỉ điểm bất giác phá vỡ thùng sơn, bèn nói hóa ra Phật pháp của Hoàng

Bá không có gì nhiều. Cái này chính là kiểu nhất tạt phiên thân«.

NHẤT TẠT TẠT ĐẢO LIỄU 一 拶

拶 倒 了 Đánh cho một tát, đánh ngã cho rồi. Thiền sư sử dụng cách này để khám phá chỗ ngộ của vị đệ tử. Tắc 35, Bích Nham lục (Đại 48, 173 hạ) ghi: »當 時 便 與 一 喝、 一 拶 拶 倒 了 也。 – Lúc ấy liền hét một tiếng, đánh cho một tát, đánh ngã cho rồi!«.

NHẤT TÂM 一 心

1. Tức Nhất thừa. Đoạn Tế Tâm Yếu: »從 佛 至 祖、 並 不 論 別 事、 惟 論 一 心、 亦 云 一 乘。 – Từ Phật đến Tổ đều không luận việc gì khác, chỉ luận về Nhất tâm, cũng gọi là Nhất thừa.« 2. Đặc biệt chỉ thiền pháp »Giáo ngoại biệt truyền«. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »故 召 釋 迦 同 法 座 別 付 一 心、 離 言 說 法、 此 一 之 法 令 別 行。 – Nên gọi Thích-ca đến ngồi chung trên pháp tòa để riêng truyền trao thiền pháp Giáo ngoại biệt truyền, lìa khỏi lời nói mà thuyết pháp.

Đây là một phái dùng cách thức riêng để truyền trao đạo pháp.«

NHẤT TÂM PHÁP 一 心 法

Chỉ thiền pháp giáo ngoại biệt truyền.

Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »故 云： 唯 有 一 乘 道、 餘 二 則 非 眞、 然 終 未 能 顯 一 心 法。 故 召 迦 葉 同 座 別 付 一 心。 – Nên nói: Chỉ có một con đường nhất thừa, từ hai trở lên thì chẳng phải chân. Nhưng cuối cùng chưa hiển bày Nhất tâm pháp nên gọi ngài Ca-diếp đến ngồi chung tòa, riêng trao nhất tâm.«

NHẤT THÁI LƯỠNG TRẠI 一 彩 兩

賽 Thái: Thắng lợi. Trại: Thi đấu, tranh đua.

Cả câu có nghĩa là trong hai lần tranh tài thì được một lần thắng lợi. NHẤT THANH LÔI CHẤN CUỒNG TIÊU KHỞI 一 聲 雷 震 狂 飆 起 Một tiếng sấm nổ vang khiến bão tố nổi lên. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho khi chứng ngộ thì tất cả phiền não liền tiêu trừ. Tắc 49, Bích Nham lục (Đại 48, 185 thượng) ghi:

千 尺 鯨 噴 洪 浪 飛 一 聲 雷 震 清 飆 起 »Thiên xích kình phún hồng lãng phi Nhất thanh lôi chấn cuồng tiêu khởi«. »Cá kình ngàn thước phun sóng to, 553

NHẤT THANH THIÊN 一 清 天

Một tiếng sấm vang bão tố nổi«.

NHẤT THANH THIÊN 一 清 天 Thiền tăng đời Minh, họ Âu Dương, hiệu Khiết Tổ, người xứ Lô Lăng (nay là huyện Kiết An, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Từ nhỏ sư đã thông minh hơn người. Năm 1426, sư theo pháp sư Vân Hải xuất gia cạo tóc làm tăng. Sư còn yết kiến Thiền sư Phổ Ứng ở chùa Đại Thiên Giới, vâng lệnh quản lý Tạng Kinh, sau đó được sung chức Thủ tọa. Sư ra hoằng pháp trụ chùa Thủy Nguyệt, Pháp Chí. Khoảng năm 1436-1450 sư đến chân núi Tây Sơn, Bắc Kinh cất chùa, vua Anh Tông ban cho bảng hiệu »Hoằng Khánh Thiền Tự«. Từ đó, đạo phong nổi lên cuồn cuộn, nổi tiếng khắp cả trong triều ngoài nội. Năm 1446, sư trụ trì chùa Kính Sơn ở Dư Hàng (nay thuộc tỉnh

Chiết Giang).

NHẤT THỈ 一 屎

Một phen đi ỉa. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc khai ngộ. Khai thị thiền nhân Anh trong Trung Phong Pháp Ngữ (Vạn Tục 122, 386 hạ) ghi: »Chúng sinh thức tính sai khác rất nhiều, chẳng thể một phen khai ngộ liền thôi«.

NHẤT THIÊN THẤT BÁCH TẮC CÔNG ÁN 一 千 七 百 公 案 Một ngàn bảy trăm tắc công án. Chỉ cho công án thiền môn (cơ phong ngữ cú) do »Cảnh Đức Truyền Đăng Lục« gom chép có khoảng 1. 700 tắc. Khai thị ba vị giảng chủ ở Vân Nam là Phúc, Nguyên, Thông trong TPNL q. 4 phần thượng ghi: »當 知

禪 悟 初 不 難 會、 凡 一 千 七 百 則 公

案、 俾 之 通 會 於 片 響 之 間 亦 不 難。 – Phải biết sự ngộ được ý chỉ Thiền, ban đầu không phải khó đạt đến. Nói chung 1. 700 tắc công án, muốn cho người ta lãnh hội thông suốt trong khoảnh khắc cũng chẳng phải khó.«

NHẤT THÔNG 一 通

Một hồi. Khi muốn đánh: trống, bảng, khánh; trước tiên đánh chậm, nhịp độ từ thưa đến nhặt dần, sau đó đánh một hồi nhanh. Điều Thượng Đường trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 2 (Vạn Tục 111, 443 thượng) ghi: »聞 一 通 鼓、 首 座、 大 眾 上 法 堂 內。 – Nghe một hồi trống,

Thủ tọa và đại chúng đều lên pháp đường«.

NHẤT THỜI 一 時

Toàn bộ, nhất loạt. Tiết Động Sơn Phạm

Ngôn Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »直 饒 是 文 殊 普 賢 再 出、 若 到 洞 山 門 下、 一 時 分 付 與 直 歲。 燒 火 底 燒 火、 掃 地 底 掃 地。 – Cho dù Văn-thù, Phổ Hiền có xuất thế lại, nếu đến pháp hội

Động Sơn nhất loạt được giao cho chức trực tuế, bảo nhuốm lửa thì phải nhuốm lửa, bảo quét đất thì phải quét đất.« NHẤT THỦ ĐÀI, NHẤT THỦ NẠI 一 手 擡 一 手 捺 Còn gọi: Nhất thủ thôi, nhất thủ duệ. Một tay nâng lên, một tay đè xuống. Hình dung phương pháp đối cơ tự tại của Thiền sư khi khai thị cho các thiền tăng. Tắc 35, Thung Dung lục (Đại 48, 250 trung) ghi: »雞 棲 鳳 巢、 非 其 同 類。 出 去！ （一 手 推、 一 手 拽）. – Giáp Sơn nói: Gà đậu lầm ổ phượng, chẳng phải cùng loại. Đi ra! (Một tay nâng lên, một tay đè xuống)«.

Tắc 22, Thung Dung lục (Đại 48, 241 trung) ghi: »洞 山 老 漢 不 識 好 惡、 我 554

NHẤT TINH MINH 一 精 明

當 時 一 手 擡、 一 手 捺。 – Sư nói: Lão Động Sơn này chẳng biết tốt xấu gì cả, lúc ấy ta một tay nâng lên, một tay đè xuống«.

NHẤT THỪA 一 乘

1. Phương pháp căn bản duy nhất của đức Phật nhằm giáo hóa tất cả chúng sinh thành Phật. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »從 佛 至 祖、 并 不 論 別 事、 唯 論 一 心、 亦 云 一 乘、 所 以 十 方 諦 求、 更 無 餘 乘。 – Từ Phật đến Tổ đều không luận việc gì khác, chỉ luận về nhất tâm, cũng gọi nhất thừa. Thế nên tìm kỹ trong mười phương cũng không có thừa nào khác.« 2. Chỉ cho một thừa nào đó trong ba thừa (Thanh văn, Duyên giác, Bồ Tát hoặc Phật). Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »所 以

道： 天 魔 外 道 是 辜 恩 德 漢、 聲 聞 一 乘 是 自 欺 誑 人。 – Cho nên nói:

Thiên ma ngoại đạo là kẻ cô phụ ân đức, còn một thừa Thanh văn là người tự lừa dối.«

NHẤT THỪA CHÂN PHÁP 一 乘 眞

法 Phương pháp căn bản duy nhất của đức Phật nhằm giáo hóa tất cả chúng sinh thành Phật. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »如 來 現 世、 欲 說 一 乘 眞 法、 則 眾 生 不 信、 興 謗。 – Như Lai xuất hiện ở thế gian muốn nói pháp chân thật Nhất thừa, nhưng chúng sinh chẳng tin, khởi lòng phỉ báng.«

NHẤT THỪA LÝ 一 乘 理

Còn gọi: Nhất thừa pháp. Nhất thừa đạo. Phương pháp căn bản duy nhất của đức Phật giáo hóa tất cả chúng sinh thành Phật.

Đốn ngộ vô sinh Bát-nhã tụng trong Thần Hội Di Tập q. 4 ghi: »入 不 二 門、 獲 一 乘 理。 – Vào pháp môn Bất nhị, đạt được lý nhất thừa.« Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »此 是 法 華 一 乘 法。 – Đây là pháp Nhất thừa trong Kinh Pháp Hoa.« Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »唯 有 一 乘 道、 餘 二 則 非 眞。 – Chỉ có một con đường nhất thừa từ hai trở lên thì chẳng phải chân.«

NHẤT THƯỢNG 一 上

Một cuộc, một phen, một trận. Tiết Linh Mặc Thiền sư trong LĐHY q. 4 ghi: »Tợ giá ban đảm bản hán phóng khứ tiện hưu, hựu hoán hồi, bị y đồ hồ nhất thượng. – Giống như gã cố chấp này bỏ đi thì thôi, còn gọi trở lại, bị y trêu chọc cho một phen.«

NHẤT TIỄN QUÁ TÂY THIÊN 一

箭 過 西 天 Một mũi tên bay qua khỏi Tây Thiên (Ấn Độ). Cụm từ hình dung cảnh giới cao xa, tuyệt hết các dấu vết. Thiên Hành lục trong

Lâm Tế lục (Đại 47, 506 trung) ghi: »師 云： 設 有 亦 無 舉 處。 峯 云： 但 擧 看。 師 云： 一 箭 過 西 天。 – Sư nói:

Giả sử có, cũng không có chỗ để nêu ra.

Phong nói: Hãy nêu ra xem!. Sư nói: Một mũi tên bay qua khỏi Tây Thiên«.

NHẤT TINH 一 星

Một chút, một tí. Bích Nham lục q. 1 ghi: »本 來 無 一 星 事。 但 只 遇 茶 喫 茶。

遇 飯 喫 飯。 – Vốn là không có một chút việc gì, chỉ cần gặp trà uống trà, gặp cơm ăn cơm.« NHẤT TINH MINH 一 精 明 Cái trong sáng tuyệt diệu, tức chỉ cho Tự 555

NHẤT TRÁT 一 劄

tính thanh tịnh sẵn có nơi mỗi người. Truyền Tâm Pháp Yếu (Đại 48, 382 thượng) ghi: »所 言 同 是 一 精 明、 分 爲 六 和 合、 一 精 明 者 一 心 也、 六 和 合 者 六 根 也。 – Nói rằng: Cùng là cái trong sáng tuyệt diệu mà chia ra làm 6 cái hòa hợp. Cái trong sáng tuyệt diệu là Nhất tâm, còn 6 cái hòa hợp là 6 căn vậy«.

NHẤT TRÁT 一 劄 Một lá đơn. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho một câu hỏi thống thiết. Tắc 18, Bích Nham lục (Đại 48, 157 hạ) ghi: »帝 曰：請 師 塔 樣 (好 與 一 剳) – Vua nói:

Thỉnh sư ra kiểu tháp (Khéo hỏi một câu thống thiết)«.

NHẤT TRẦN PHÁP GIỚI 一 塵 法

界 Một hạt bụi (Nhất trần) tuy là rất nhỏ, nhưng khi dùng trí nhãn để quán sát thì biết trong một hạt bụi dung chứa cả vũ trụ

(Pháp giới).

NHẤT TRI BÁN GIẢI 一 知 半 解

Vốn chỉ cho sự hiểu biết chẳng được hoàn toàn. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho kiến giải nông cạn. Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư ngữ lục q. 18 (Đại 47, 887 trung)

ghi: »世 間 文 章 技 藝 尚 要 悟 門、 然 後 得 其 精 妙、 況 出 世 間 法 只 恁 麼 了 得？ 這 裏 一 千 二 百 衲 子、 箇 箇 有 一 知 半 解 、 每 來 室 中、 道 得 諦 當 者 甚 眾。 – Tài nghệ văn chương của thế gian, trước còn cần phải hiểu rõ rồi sau mới đạt đến chỗ hay khéo; huống là pháp xuất thế gian các ông làm sao thấu rõ? Một ngàn hai trăm Thiền tăng ở đây có kiến giải nông cạn, mỗi người vào trong thất mà nói được thì hay vô cùng«.

NHẤT TRIỆT 一 徹

Hiệu của Thiền tăng Chu Lý đời cuối Minh đầu Thanh. X. Chu Lý.

NHẤT TRƯỚC 一 著

Còn gọi: Nhất trước tử. Vốn là dụng ngữ của cờ vây.

1. Nghĩa rộng là một sự kiện, một việc. Dụ cho Thiền tăng tu hành một giáo lý nào đó trong Phật pháp. Tắc 6, Bích Nham lục ghi: »向 上 一 著、 千 聖 不 傳。 – Một việc hướng thượng, ngàn thánh chẳng truyền«.

2. Thủ đoạn, nước cờ. Tiết Trí Hải Bản Dật

Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »我 有 這 一 著、 人 人 口 裡 嚼。 嚼 得 破 者、 速 須 吐 卻。 嚼 不 破 者、 翻 成 毒 藥。 – Ta có thủ đoạn này, mỗi người nhai trong miệng. Nếu nhai bể thì mau ói ra.

Nếu nhai không bể thì trở thành thuốc độc«.

3. Một lần. Tiết Tư Thọ Ni Diệu Tổng

Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »山 僧 今 日 人 事 忙 冗、 且 放 過 一 著。 – Hôm nay Sơn tăng bận rộn nhiều việc, hãy tha một lần«.

NHẤT TRƯỜNG MA LA 一 場 懡 㦬

Ma la, biểu thị ý hổ thẹn, sỉ nhục. Trọn câu có nghĩa là một phen hổ thẹn. Tắc 7, Thung

Dung lục (Đại 48, 231 hạ) ghi: 癡 兒 刻 意 止 啼 錢 良 駟 追 風 顧 影 鞭 雲 掃 長 空 巢 月 鶴 （樹下底一場 懡 㦬） 寒清入骨不成眠。 »Si nhi khắc ý chỉ đề tiền Lương tứ truy phong cố ảnh tiên Vân tảo trường không sào nguyệt hạc (Thọ hạ để nhất trường ma-la) Hàn thanh nhập cốt bất thành miên«. 556

NHẤT VỊ THIỀN 一 味 禪

»Vòi vĩnh được tiền, bé nín khe Ngựa hay rong ruổi bóng roi đe Trời quang dưới trăng hạc làm tổ (Một phen hổ thẹn dưới cội cây) Sương lạnh thấu xương chẳng ngủ nghê«.

NHẤT TÚC GIÁC 一 宿 覺

Tăng nhân đời Đường tên Huyền Giác đến Tào Khê tham vấn Lục Tổ Huệ Năng. Buổi đầu gặp gỡ, ứng đối khế hợp thiền chỉ. Lục Tổ khen rằng: Lành thay! Lành thay! Hãy nán lại một đêm. Huyền Giác lưu lại một đêm rồi sáng ngày từ biệt, người thời ấy gọi sư là Nhất túc giác (Ông Giác trọ một đêm).

NHẤT TỰ CƠ PHONG 一 字 機 鋒

Cơ phong dùng một chữ duy nhất để biểu hiện tông chỉ, ngay lúc đó chặt đứt các lời nói lằng nhằng, khiến người hỏi dứt hết khả năng xoay sở, không thể suy nghĩ được nữa. Từ trong tình trạng bức ngặt khốn đốn mới có khả năng nhảy vào cảnh giới ngộ.

X. Nhất tự thiền

NHẤT TỰ THIỀN 一 字 禪

Còn gọi: Nhất tự quan, Nhất tự cơ phong.

Thiền pháp dùng một chữ duy nhất để biểu hiện tông chỉ. Đây là tông phong đặc biệt của Thiền sư Vân Môn Văn Yển. Thí dụ như: Tăng hỏi: Thế nào là Chính pháp nhãn tạng? Sư đáp: Phổ (khắp). Thế nào là xuy mao kiếm? Sư đáp: Tổ. Tắc 8, Bích Nham lục ghi: »雲 門 云： 關。 不 妨 奇 特。 只 是 難 參。 雲 門 大 師。 多 以 一 字 禪 示 人。 雖 一 字 中。 須 具 三 句。 – Vân Môn nói: Quan. Quả là kỳ đặc rất khó tham thấu. Đại sư Vân Môn phần nhiều dùng Thiền một chữ để dạy người, tuy là trong một chữ mà gồm đủ ba câu«.

NHẤT TỨC BÁN BỘ 一 息 半 步

Nửa bước một hơi thở. Khi thiền hành, các Thiền sinh trong khoảng một hơi thở nhấc chân phải lên, rồi hơi thở kế nhấc chân trái lên, các bước chân đắp đổi nhau từng bước một, bước tới trước một cách chậm rãi.

NHẤT TỨC NHẤT THIẾT, NHẤT THIẾT TỨC NHẤT 一 即 一 切、 一 切 即 一 Một tức tất cả, tất cả tức một. Phật giáo cho rằng muôn vàn sự vật trên thế gian vốn không thật tồn tại, cũng không có sai biệt và đối lập, đây tức là kia, kia tức là đây, toàn thể với từng phần, chung với riêng tự bản chất vốn không có phân biệt. Uyển Lăng lục ghi: »萬 類 之 中、 個 個 是 佛。 譬 如 一 團 水 銀、 分 散 諸 處、 顆 顆 皆 圓。 若 不 分 時、 秖 是 一 塊。 此 一 即 一 切、 一 切 即 一。 – Mỗi loài trong muôn loài đều là Phật. Ví như một viên thùy ngân bị phân tán thì mỗi hạt đều tròn. Nếu lúc không phân thì là một viên. Đây là ý nghĩa Một tức tất cả, tất cả tức một.«

NHẤT VẬT TRƯỜNG NIÊN 一 物

長 年 Nhất vật: Tâm tính linh diệu. Trường niên:

Năm tháng dài. Trọn câu nghĩa là tâm tính linh diệu do Phật Tổ tiếp nối truyền trao từ xưa cho đến hôm nay và mai sau.

NHẤT VỊ THIỀN 一 味 禪 Còn gọi: Đốn ngộ Thiền. Thiền pháp tối thượng thừa, thuần nhất không tạp. Thiền tông chính mạch q. 2 (Vạn Tục 146, 27 hạ)

ghi: »僧 辭、 師 問： 甚 麼 處 去？ 曰： 諸 方 學 五 味 禪 去。 師 曰： 諸 方 有 五 味 禪、 我 這 裡 秖 有 一 味 禪。 557

NHẤT VÕNG ĐẢ TỰU 一 網 打 就

曰： 如 何 是 一 味 禪？ 師 便 打。 僧 曰： 會 也！ 會 也！ 師 曰： 道！ 道！ 僧 擬 開 口、 師 又 打。 僧 後 到 黃 檗、 舉 前 話。 檗 上 堂 曰： 馬 大 師 出 八 十 四 人、 善 知 識 問 著、 箇 箇 屙 漉 漉 地、 秖 有 歸 宗 較 些 子。 – Tăng từ giã đi. Sư hỏi: Ông đi đâu? Đáp: Con đi học Ngũ vị thiền ở các nơi. Sư nói:

Các nơi có Ngũ vị thiền, ta trong ấy chỉ có Nhất vị thiền. Hỏi: Thế nào là Nhất vị thiền? Sư liền đánh. Tăng nói: Hiểu rồi!

Hiểu rồi! Sư bảo: Nói đi! Tăng định nói, sư lại đánh. Về sau Tăng đến Hoàng Bá thuật lại việc trước. Hoàng Bá thượng đường nói: Mã Đại sư sản xuất 84 bậc thiện tri thức, hỏi đến các vị đều đối đáp chậm lụt, chỉ có Quy Tông là khá hơn một chút«. NHẤT VÕNG ĐẢ TỰU 一 網 打 就 Khi cất một mẻ lưới lên là xong, không còn sót hoặc sẩy một con cá nào. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho một lời nói của Thiền sư có thể nói hết cốt tủy của Phật pháp. Tắc 52, Bích Nham lục (Đại 48, 187 thượng) ghi: »渡 驢 渡 馬 （一 網 打 就。 直 得 盡 大 地 人 無 出 氣 處。 一 死 更 不 再 活。 – Độ lừa độ ngựa (một mẻ lưới là xong, giả sử mọi người trên mặt đất cũng không có chỗ mở miệng, một phen chết rồi chẳng thể sống lại)«.

NHẤT XƯỚC XƯỚC ĐẮC 一 逴 逴

得 Còn gọi: Trực hạ thừa đương. Xước nghĩa là vượt xa. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho một phen nhảy vọt liền xa rời vọng tưởng phiền não, lập tức nhận lấy (kiến tính). Tăng Bảo Chính Tục truyện q. 6 ghi: »正 當 恁 麼 時、 四 楞 塌 地 掇 在 諸 人 面 前 眼 辨 手 親 底 一 逴 得 去、 便 能 羅 籠 三 界 提 拔 四 生。 – Ngay lúc ấy nó hiển hiện trước mặt các ông. Nếu nhanh tay lẹ mắt lập tức nhận lấy (kiến tính) thì các ông mới có khả năng che chở ba cõi, nâng đỡ bốn loài«.

NHẬT CẤP 日 給

Cung cấp hằng ngày, nhu cầu hằng ngày.

Văn Ích ngữ lục ghi: »問。 蕩 子 還 鄉 時 如 何。 師 云。 將 甚 麼 奉 獻。 云。 無 有 一 物。 師 云。 日 給 作 麼 生？ – Hỏi: Khi kẻ lêu lổng trở về thì thế nào? Sư bảo: Đem cái gì dâng tặng? Tăng thưa:

Không có vật gì hết. Sư bảo: Nhu cầu hằng ngày là gì?«

NHẬT DỤNG 一 用

Vận dụng thực tiễn thiền pháp hằng ngày.

Bài »Minh chơn tụng« trong PKNL ghi: »我 有 摩 尼 一 顆、 埋 在 五 蘊 身 田。 昨 向 泥 中 取 出、 光 明 照 燭 無 邊。 所 爲 莫 不 知 意、 日 用 尋 常 現 前。 – Ta có một viên ngọc như ý, chôn ở trong ruộng năm uẩn. Đêm qua lấy nó ra từ trong bùn đất, ánh sáng chiếu rực rỡ vô biên. Những gì nó làm mọi người đều hài lòng, vận dụng thực tiễn hằng ngày bình thường trước mắt.«

NHẬT NAM TRƯỜNG CHÍ 日 南

長 至 Ngày đông chí (theo nông lịch). Mật Am ngữ lục ghi: »冬 至 上 堂。 日 南 長 至。 慶 無 不 利。 石 笋 暗 抽 條。 寒 巖 增 暖 氣。 – Đông chí, sư thượng đường: Ngày đông chí, mừng rằng không có điều bất lợi. Măng đá ngầm nhú lên, đá lạnh thêm hơi ấm«.

NHẬT TỊCH 日 夕

NHẬT NGỌ ĐẢ TAM CANH 日 午

打 三 更 Giữa trưa gõ canh ba, ý chỉ một việc nghịch lý không thể làm được, không thể xảy ra được, không đưa đến kết quả nào.

Phật Quả ngữ lục q. 1 ghi: »直 饒 棒 如 雨 點。 喝 似 奔 雷。 猶 未 動 著 向 上 關 捩 在。 如 何 是 向 上 關 捩。 瞎 卻 諸 聖 眼。 啞 卻 山 僧 口。 日 午 打 三 更。 面 南 看 北 斗。 – Dù cho gậy bổ như mưa tuôn, tiếng hét như sấm rền, nhưng cũng chưa đả động tới chỗ vi diệu tột cùng của thiền cơ. Thế nào là chỗ vi diệu tột cùng của thiền cơ? Đó chẳng qua làm đui mắt chư thánh, làm câm họng sơn tăng ta đây. Thật là chuyện giữa trưa gõ canh ba, xoay mặt về Nam để nhìn xem sao

Bắc đẩu.« Tiết Huệ Giác Thiền sư trong NĐHN q. 12

ghi: »上 堂： 擊 水 魚 頭 痛、 穿 林 宿 鳥 驚。 黃 昏 不 擊 鼓、 日 午 打 三 更。 諸 禪 德 既 是 日 午、 爲 甚 卻 打 三 更？ 良 久 曰： 昨 見 垂 楊 綠、 今 逢 落 葉 黃。 – Sư thượng đường nói: Vỗ nước ngại cá nhức đầu. Qua rừng e chim kinh sợ. Hoàng hôn không đánh trống.

Giữa trưa gõ canh ba. Này các vị thiền đức, nếu đã là giữa ngọ sao lại đi gõ canh ba? Sư im lặng giây lâu, nói tiếp: Hôm qua thấy dương liễu xanh, hôm nay thấy lá rụng vàng.«

NHẬT NHẬT THỊ HẢO NHẬT 日

日 是 好 日 Mỗi ngày đều là ngày tốt. Công án, là pháp ngữ của thiền sư Vân Môn Văn Yển. Bích Nham lục q. 1 ghi: Nêu lên công án: Vân Môn dạy chúng: »舉： 雲 門 垂 語 云： 十 五 日 已 前 不 問 汝。 十 五 日 已 後

道 將 一 句 來 。 自 代 云： 日 日 是 好 日。 又 （雲 門） 垂 語 了、 却 自 代 云： 日 日 是 好 日。 此 語 通 貫 古 今、 從 前 至 後、 一 時 坐 斷。 山 僧 如 此 說 話、 也 是 隨 語 生 解。 他 殺 不 如 自 殺。 纔 作 道 理、 墮 坑 落 塹。 – Ngày rằm về trước chẳng hỏi ông, ngày rằm về sau ông nói cho một câu xem . Sư tự đáp thay: ›Mỗi ngày đều là ngày tốt.‹ Lại (Vân Môn) dạy chúng xong, rồi tự đáp thay: Mỗi ngày đều là ngày tốt. Câu này thông suốt cổ kim, từ trước đến sau đồng thời quét sạch. Sơn tăng giảng như thế cũng là theo lời sinh hiểu, người khác giết không bằng tự mình giết, vừa nói đạo lý liền rơi vào hầm hố của Vân Môn.« »Mỗi ngày đều là ngày tốt« là lời nói đặc biệt của thiền gia siêu việt nghĩa lý phân biệt, là cảnh giới thiền ngộ nhồi thành một khối, soi thấy toàn thể trình tự thời gian và thế sự, cũng phản ánh, tinh thần lạc quan dáng dấp khoan thai của người ngộ thiền.

Tiết Tư Thọ ni Diệu Tổng Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »師 曰： 日 日 是 好 日、 佛 法 世 法 盡 周 畢。 不 須 特 地 覓 幽 玄、 祇 管 鉢 盂 兩 度 濕。 – Sư nói: Mỗi ngày đều là ngày tốt, Phật pháp và thế gian pháp đều làm chu đáo. Chẳng cầu phải riêng tìm lẽ u huyền nào khác mà chỉ biết mỗi ngày hai bữa cơm cháo.« NHẬT TỊCH 日 夕 Sớm hôm, từ sớm đến chiều. Tiết Thạch

Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »思 （指 行 思） 和 尚 見 師 異 於 常 人、 便 安 排 於 西 俠、 日 夕 只 在 和 尚 身 邊。 – Tư (chỉ Hành Tư) Hòa thượng thấy Sư khác với người thường, liền sắp xếp cho ở chái Tây, sớm hôm chỉ ở bên cạnh Hòa thượng.« 559 NHẬT TIÊU VẠN LƯỢNG HOÀNG KIM 日 銷 萬 量 黃 金 NHẬT TIÊU VẠN LƯỢNG HOÀNG KIM 日 銷 萬 量 黃 金 Ngày tiêu muôn lượng vàng ròng. Ý nói nhà sư mỗi ngày hưởng dụng rất nhiều của cải của thí chủ, thường dùng xác nhận quả quyết rằng thiền tăng có ngôn hạnh khế hợp với chỗ lãnh ngộ thì không cô phụ thí chủ cúng dường. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »有 人 跳 得 出。 日 銷 萬 兩

黃 金。 若 跳 不 出。 有 處 著 儞 在 –

Có người nhảy ra được, ngày tiêu muôn lượng vàng ròng. Nếu không nhảy ra được thì có chỗ vướng mắc ngươi rồi.«

NHẬT TRUNG ĐÀO ẢNH 日 中 逃

影 Đứng ngoài nắng giữa trưa mà muốn trốn tránh bóng của mình, dụ cho tư tưởng và hành vi hư vọng ngu si. NĐHN q. 12 ghi:

»若 也 委 悉 去、 如 龍 得 水、 似 虎 靠 山、 出 沒 卷 舒、 縱 橫 應 用。 如 未 相 委、 大 似 日 中 逃 影。 – Nếu hiểu rõ thì như rồng gặp nước, như cọp dựa núi, tuỳ ý tự tại, ứng dụng vô ngại. Bằng như chưa rõ thì giống như đứng giữa trưa mà trốn bóng của mình«.

NHẬT TRUNG MÊ LỘ 日 中 迷 路

Giữa ban ngày ban mặt mà đi lạc đường, tỷ dụ ngu đần si mê. Tiết Pháp Luân Tế Thiêm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

»乃 曰： 此 四 喝、 有 一 喝 堪 與 祖 佛 爲 師、 明 眼 衲 僧 試 請 揀 看。 若 揀 不 出、 大 似 日 中 迷 路。 – (Sư) bèn nói: Bốn thứ hét này, có một thứ hét có thể làm thầy cùng với Tổ Phật, xin mời nạp tăng tinh mắt thử chọn xem. Nếu chọn không ra thì giống như giữa ban ngày ban mặt mà đi lạc đường.«

NHĨ 〖⿰口爾〗

Lời nói ngữ khí ở cuối câu. 1. Hả. Biểu thị nghi vấn, tương đương với ni (呢). Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »玄 沙 云： 吾 有

正 法 眼 藏。 付 囑 摩 訶 大 迦 葉。 猶 如 話 月。 曹 谿 豎 拂。 猶 如 指 月。 鼓 山 云：月 〖⿰口爾〗？ – Huyền Sa nói: Ta có chính pháp nhãn tạng phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp, giống như nói về trăng; Tào Khê giơ phất tử giống như chỉ mặt trăng. Cổ Sơn nói: Mặt trăng hả?«.

2. Nào, này, nhé. Biểu thị liệt cử, tương đương với A (阿). Mật Am ngữ lục ghi:

»且 喚 什 麼 作 靈 覺。 有 般 漢。 東 西 不 辨。 南 北 不 分。 便 道。 經 行 及 坐 臥 〖⿰口爾〗。 喫 粥 喫 飯 〖⿰口爾〗。 正 是 喚 奴 作 郎。 認 賊 爲 子。 – Thử gọi cái gì là linh giác? Có một bọn đông tây chẳng biện, nam bắc chẳng phân, liền nói đi đứng ngồi nằm này, ăn cơm ăn cháo này, chính là nhận lầm tớ là chủ, nhận giặc làm con!«.

NHỊ ẨN 二 隱

Hiệu của Thiền tăng Bản Mật sống đời Thanh. X. Bảo Mật.

NHỊ BỈ 二 彼

Hai người kia, hai vị ấy. Chương Bảo Phúc

Hòa thượng trong TĐT q. 11 ghi: »僧 舉 盤 山 云：「光 鏡 俱 亡、 復 是 何 物？ 洞 山 云： 光 鏡 未 亡、 復 是 何 物？」 （僧 云） 據 二 彼 商 量、 盡 未 得 剿 絶。 師 拈 問 其 僧： 作 麼 生 道 得 剿 絶？ – Tăng nêu lên công án: Bàn Sơn nói: Ánh sáng và gương đều mất, lại là vật gì? Động Sơn nói: Ánh sáng và gương chưa mất, lại là vật gì? (Tăng nói):

Theo hai vị ấy thương lượng, thật chưa sạch hết vọng tâm phân biệt. Sư hỏi lại vị 560

NHỊ ĐẦU TAM THỦ HÁN 二 頭 三 手 漢

tăng ấy: Nói thế nào là sạch hết vọng tâm phân biệt (sào tuyệt)?«

NHỊ CƠ 二 機

Cơ thứ hai, ý nói không phải thiền cơ chân chính, mà là nghĩa lý từ Đệ nhất nghĩa trở xuống. Tông thừa yếu nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »聲 色 之 前 領 略、 已 落 二 機、 語 言 之 後 傅 量、 早 遲 八 刻。 – Trước thanh sắc mà am hiểu cũng đã rơi vào cơ thứ hai sau lời nói mà nương theo suy lường đã trễ rồi tám khắc.«

NHỊ CHỦ NHỊ TÂN 二 主 二 賓

Hai chủ hai khách. Chỉ cho bốn thứ tình hình trong »Tứ tân chủ« mà tông Lâm Tế lập bày: Chủ xem khách, chủ xem chủ, khách xem chủ, khách xem khách. X. Tứ tân chủ. Chương Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »臨 濟 宗 棒 喝 交 馳、 雷 奔 電 激、 奪 人 奪 境、 照 用 并 行、 或 於 一 喝 之 中、 自 具 三 玄 三 要、 二 主 二 賓、 妙 在 打 破 籮 籠、 摟 空 窠 窟、 被 人 喚 作 白 拈 賊、 殺 人 不 貶 眼 者、 此 也。 – Tông Lâm Tế đánh hét xen nhau như sấm nổ điện chớp, đoạt nhân đoạt cảnh, chiếu dụng cùng thi hành, hoặc ở trong một tiếng hét tự có ba huyền ba yếu, hai chủ hai khách. Nhiệm mầu ở chỗ phá thủng lưới lồng, quét sạch hang ổ, bị người gọi là kẻ trộm giỏi, kẻ giết người không nháy mắt là đây vậy.«

NHỊ CHỦNG NGỮ 二 種 語

Hai kiểu nói trước sau mâu thuẫn nhau.

Chương Bảo Phúc Hòa thượng trong TĐT q. 11 ghi: »寧 說 何 不 入 海、 不 說 如 來 有 二 種 語。 寧 說 羅 漢 有 三 毒、 不 說 如 來 有 二 種 語。 不 說 如 來 有 二 種 語、 只 道 如 來 無 二 種 語。 – Thà nói nước sông chẳng chảy vào biển, chứ không nói Như Lai có nhị chủng ngữ. Thà nói La-hán có ba độc, chứ không nói Như Lai có nhị chủng ngữ. Chẳng nói Như

Lai không có lời, chỉ nói Như Lai không có nhị chủng ngữ.«

NHỊ ĐẦU TAM THỦ 二 頭 三 首

Có 2 nghĩa:

1. Đối với »Đệ nhất nghĩa« mà nói, chỉ cho nghĩa lý tầm thường từ đệ nhất nghĩa trở xuống. CĐTĐL q. 12 ghi: »不 問 二 頭 三 首。 請 師 直 指 本 來 面 目。 – Không hỏi nghĩa lý tầm thường, thỉnh sư chỉ thẳng bản lai diện mục«.

2. Dư thừa, rắc rối. NĐHN q. 15 ghi: »諸 人 向 這 裡 承 當 得、 盡 是 二 頭 三 首、 譬 如 金 屑 雖 貴、 眼 裡 著 不 得。 – Các ngươi ngay đây nhận lãnh được cũng là dư thừa, ví như mạt vàng tuy quý nhưng chẳng nên để rơi vào mắt«.

NHỊ ĐẦU TAM THỦ HÁN 二 頭 三 手 漢 Người nói năng lôi thôi, lời nói rắc rối, không thể dứt khoát lãnh hội. Đây là lời chê trách. Minh Giác Ngũ Lục q. 1 ghi:

»問 如 何 是 向 去 底 人。 師 云。 伊 蘭 樹 下 坐。 進 云。 卻 來 時 如 何。 師 云。 白 日 繞 須 彌。 進 云。 天 上 天 下 唯 我 獨 尊。 師 云。 二 頭 三 手 漢。 – Hỏi: Thế nào là một người hướng về quá khứ? Sư đáp: Y ta sẽ ngồi dưới cội cây. Tiến hỏi: Lúc tới lui thì thế nào? Sư nói: Ban ngày đi vòng núi Tu-di. Tiến nói:

Trên trời dưới trời mình ta tôn quý. Sư bảo: Đồ nói năng lôi thôi!« 561

NHỊ LỤC THỜI TRUNG 二 六 時 中

NHỊ LỤC THỜI TRUNG 二 六 時 中 Trọn ngày đêm, mỗi giờ mỗi khắc. Theo lối tính thời gian cũ ở Trung Quốc, một ngày đêm chia làm 12 giờ, nên nói: Nhị lục (2 x 6). Bích Nham lục q. 1 ghi: »須 是 自

己 二 六 時 中、 打 辦 精 神 似 恁 麼 與

他 承 當。 他 日 向 十 字 街 頭、 垂 手 爲 人。 也 不 爲 難 事。 – Trọn ngày đêm, chính mình cần phải phấn chấn tinh thần cùng nó (câu thoại đầu) thừa đương.

Mai kia mốt nọ ở ngã tư đường duỗi tay dìu dắt mọi người, cũng không phải là việc khó.« NHỊ NHÂN ĐỒNG TÂM, KỲ NGHĨA ĐOẠN KIM 二 人 同 心、 其 義 斷 金 Ý nói hai người làm việc chung, nếu như hợp sức chung lòng thì rất có ý nghĩa, cũng rất có hiệu quả. Câu này rút từ cổ ngữ »Nhị nhân đồng tâm, kỳ lợi đoạn kim« trong hệ từ thượng của sách Chu Dịch, sửa lại một chữ »lợi« mà thành. Pháp Diễn ngữ lục q.

hạ ghi: »二 人 同 心 其 義 斷 金。 古 今 有 此 吾 道 堪 任。 – Hai vị nếu như họp sức chung lòng thì việc làm rất có hiệu quả, xưa nay có như thế mới có thể gánh vác đạo của ta.«

NHỊ NHẬP 二 入

Hai con đường tắt để lãnh hội thiền pháp: Lý nhập và hạnh nhập, do Tổ Bồ-đề-đạt-ma luận. Chương »Lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hạnh« trong CĐTĐL q. 30 ghi: »夫 入 道 多 途。 要 而 言 之 不 出 二 種。 一 是 理 入。 二 是 行 入。 理 入 者。 – Luận về nhập đạo có nhiều đường, nhưng nói tóm thì không ngoài hai thứ:

Một là lý nhập, hai là hạnh nhập.«

NHỊ PHẬT THỪA 二 佛 乘

Chỉ giáo pháp khác ngoài »Nhất Phật thừa«. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »法

達、 汝 聽 一 佛 乘、 莫 求 二 佛 乘。 一 佛 乘 以 外 的 教 佛 均 非 成 佛 的 根 本 法。 – Pháp Đạt! Ngươi hãy nghe Nhất Phật thừa, chớ có tìm Nhị Phật thừa. Giáo pháp ngoài Nhất Phật thừa đều chẳng phải pháp căn bản để thành Phật.«

NHỊ TẾ 二 際

Hai bờ, hai mé. Phật giáo gọi sinh tử luân hồi và Niết-bàn (siêu thoát sinh tử) là Nhị tế. Chương Nhất bát ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: » – 亦 無 惡 亦 無 好。 二 際 坦 然 平 等 道。 – Cũng không xấu, cũng không tốt. Giữ lòng bình thản giữa hai mé, đấy chính là đạo lý bình đẳng.« Ý nói sinh tử và Niết-bàn bình đẳng như nhau, không có đối lập.

NHỊ THẬP BÁT TỔ 二 十 八 祖

1. Chỉ cho 28 vị Tổ ở Tây Thiên, là 28 vị

Tổ sư truyền thừa pháp thiền ở Ấn Độ thời cổ. Về danh sách 28 vị Tổ này xin xem Biểu đồ 1 ở phần Phụ lục của sách này. 2. Chỉ cho vị Tổ thứ 28 ở Tây Thiên là Bồ- đề-Đạt-ma. Vị này đồng thời là Sơ tổ ở Đông độ.

NHỊ THẬP BÁT TRUYỀN 二 十 八

傳 Chỉ cho hai mươi tám đời truyền thừa thiền pháp ở Ấn Độ thời cổ. X. Nhị thập bát Tổ.

Khai thị thiền nhân Đổng Văn Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »Đầu đà thân sắc vàng (chỉ ngài Ca-diếp) mỉm cười, cho đến 28 đời truyền thừa lần lượt trao tay.« 562

NHIÊN 然

NHỊ THỜI CHÚC PHẠN 二 時 鬻 飯

Còn gọi: Nhị thời trai chúc. Trong các tự viện thời xưa, một ngày hai buổi cơm cháo. Buổi sớm ăn cháo, đúng ngọ ăn cơm, nên gọi »Nhị thời chúc phạn«. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q.

4 ghi: »老 僧 行 腳 時、 除 二 時 粥 飯 是 雜 用 心 處、 除 外 更 無 別 用 心 處。 若 不 如 是 大 遠 在。 – Khi lão tăng hành cước, trừ hai thời cơm cháo là chỗ dụng tâm tạp. Ngoài ra không có chỗ dụng tâm nào khác nữa, nếu chẳng như thế thì cách đạo rất xa vậy.«

NHỊ TỔ AM 二 祖 庵

Trên ngọn Bát Vu, phía tây nam chùa Thiếu Lâm, núi Thiếu Thất, huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Nhị Tổ Huệ Khả học pháp nơi Sơ Tổ Bồ Đề Đ t-ma, đứng dưới tuyết chặt cánh tay, sau khi nhận được y bát ngài dưỡng thương nơi này. Đồ chúng lập am nơi đây để kỷ niệm. Trong am có đại điện ba cột, vài tấm bia đá. Ngoài am có ba tháp do Võ Chu xây cất vào niên hiệu Vạn Tuế Đăng Phong thứ 1 (696). Phía nam còn có Mích tâm đài, còn gọi »Luyện ma đài« là chỗ Nhị Tổ đi kinh hành.

Huệ Khả cầu pháp. X. Lập tuyết đoạn tý.

Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »二 祖 立 雪 時 如 何？ – Khi Nhị Tổ đứng ngoài tuyết thì thế nào?«

NHIỄM CHỈ 染 指

Đối với Phật pháp có chút thể hội, nếm qua pháp vị. Tiết Viên Thông Đạo Mân Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »依 景 德 寺 德 祥 出 家。 試 經 得 度、 遍 往 參 激、 皆 染 指。 – Nương Đức Tường chùa Cảnh Đức xuất gia, thi kinh được độ. Đi khắp nơi tham vấn đều có chút thể hội.«

NHIỄM TẬP 染 習

Phật giáo cho rằng vạn sự vạn vật ở thế gian này đều hư vọng không thật, nếu chấp trước vào những ngoại vật hư vọng này, rồi từ đó sinh ra ý niệm hư vọng, quen rồi nên không phát hiện ra, gọi đó là nhiễm tập.

Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »聞 聲 隨 聲 走、 見 色 隨 色 走、 既 隨 色 聲 妄 走、 便 被 妄 境 纏 縛、 從 此 染 念 紛 飛、 妄 想 顛 倒。 如 是 等 業 識 塵 勞、 名 爲 染 習。 如 是 染 習、 乃 生 死 輪 回 之 根 本 也。 – Nghe tiếng chạy theo tiếng, thấy sắc chạy theo sắc, đã vọng chạy theo sắc tiếng thì bị vọng cảnh trói buộc, từ đây nhiễm niệm tới tấp, vọng

NHỊ TỔ ĐOẠN TÝ 二 祖 斷 臂

tưởng điên đảo. Những nghiệp thức trần Nhị Tổ chặt tay. Truyện Nhị Tổ Huệ Khả lao như thế gọi là nhiễm tập. Như vậy cầu pháp. X. Lập tuyết đoạn tý. Pháp Diễn nhiễm tập là cội nguồn của sinh tử luân ngữ lục q. thượng ghi: » – 達 磨 無 端 少 hồi vậy.« 林 面 壁。 二 祖 斷 臂。 一 生 受 屈。 – Đạt-ma thật là kỳ cục lên chùa Thiếu Lâm ngồi xoay mặt vào vách, Nhị Tổ chặt tay một đời chịu phục.«

NHỊ TỔ LẬP TUYẾT 二 祖 立 雪

Nhị Tổ đứng ngoài tuyết. Truyện Nhị Tổ NHIÊN 然 Dù cho. Tiết Nguyên Phong Thanh Mãn Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »拈 拄 杖 曰： 來 來、 然 是 聖 僧 也 須 喫 棒。

擊 香 臺 下 座。 – Thiền sư giơ cây gậy lên, bảo: Đến đây, đến đây! Dù cho là 563

NHIÊN TẮC 然 則

thánh tăng cũng phải ăn gậy. Sư đập vào đài hương rồi bước xuống tòa«.

NHIÊN TẮC 然 則 Mặc dù. Tiết Khai Tiên Hạnh Anh Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »華 嚴 恁 麼 道、 譬 如 良 藥、 然 則 苦 口、 且 要 治 疾。 – Hoa Nghiêm nói thế ấy ví như thuốc hay, mặc dù đắng miệng nhưng cốt để trị bệnh«.

NHIÊN THẢ 然 且

Nhưng mà, chỉ là, biểu thị ý chuyển chiết.

Tiết Hoài Hải, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »師 曰： 子 已 後

莫 承 嗣 馬 祖 去 麼？ 蘗 曰： 不 然、 今 日 因 和 尚 舉 得 見 馬 祖 大 機 大 用、 然 且 不 識 馬 祖。 若 嗣 馬 祖、 已 後 喪 我 兒 孫。 – Sư nói: Vậy chớ sau này ngươi có nối pháp Mã Tổ không?

Hoàng Bá đáp: Không. Hôm nay nhờ Hòa thượng kể nên được thấy cái dụng đại cơ của Mã Tổ, nhưng mà không biết Mã Tổ.

Nếu nối pháp Mã Tổ thì sau này tôi sẽ mất hết con cháu«.

NHIÊN TUY 然 雖

Mặc dù. Pháp Diễn ngữ lục q. trung: »若 要 天 下 橫 行。 見 老 和 尚 打 鼓 升 堂。 七 十 三 八 十 四。 將 拄 杖 驀 口 便 築 然 雖 如 是。 拈 卻 門 前 上 馬 臺。 剪 斷 五 色 索。 方 始 得 安 樂 小 參。 – Nếu muốn hoành hoành trong thiên hạ, thấy Hòa thượng già đánh trống thăng đường hãy lấy gậy đánh ngay miệng, dù ông ta 73 hay 83 tuổi. Tuy nhiên như thế, phải nhặt bỏ trước cửa, lên Mã Đài, cắt đứt giây ngũ sắc mới được an lạc«.

NHIẾP THỌ 攝 受

Cửa Phật lấy từ bi làm lòng để tiếp nạp chúng sinh. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »蓋 正 見 未 開、 則 阴 境 不

破、 則 業 障 難 脫。 雖 彌 陀 悲 愿 攝 受、 其 如 盲 者 之 不 見 日 何 哉。– Bởi vì chưa khai mở chính kiến nên chẳng phá được cảnh tối tăm. Không phá được cảnh tối tăm thì khó thoát được nghiệp chướng. Dù cho đức Di-đà có bi nguyện nhiếp thọ mà người ấy giống như kẻ mù chẳng thấy được mặt trời thì làm sao đây!«.