Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

SƯ KHOAN 師 寬 (890-955)

Hậu Tấn khen ngợi sư đức hạnh và ban cho y hồng. Niên hiệu Khai Vận thứ 1 (944), sư được vua ban hiệu »Pháp Tướng«.

SƯ KHOAN 師 寬 (890-955)

Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Hà, người huyện Tùy, Hồ Bắc, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ chùa Song Tuyền ở Hồ Bắc hoằng pháp. Có ngữ lục lưu hành ở đời.

SƯ NÃI 師 鼐

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Tuyết Phong Nghĩa Tồn làm thầy nương ở để tham thiền và có tỉnh ngộ. Sau đó nhận lời mời của Mân Vương, sư đến phó trai ở lầu Thanh Phong, ngồi đợi lâu sư ngước mắt nhìn, chợt thấy ánh nắng hoát nhiên đốn ngộ, có bài kệ như sau: »Thanh Phong lâu thượng phó quan trai

Thử nhật bình sinh nhãn hoát khai Phương tín Phổ Thông niên viễn sự Bất tùng Thông Lãnh đới tương lai«.

»Lầu Thanh Phong đến thọ trai Bỗng dưng mắt huệ tuyệt vời mở ra Mới hay việc Tổ lâu xa

Chẳng từ Thông Lãnh mang qua chốn này«.

Lúc trở về, sư trình lên Tuyết Phong, được ngài trao cho y bát. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Việt Sơn tại Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang). Thự hiệu:

Giám Chân Thiền sư.

SƯ NGẠN 師 彥

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hứa, người xứ Mân Trung, Trung Quốc. Sư xuất gia từ bé, trì giới nghiêm cẩn, tham vấn Thiền sư Nham Đầu Toàn Khoát và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Thụy Nham ở Đan Khâu thuộc Thai Châu (nay là huyện Lâm Hải, tỉnh Chiết Giang). Sư oai đức nghiêm nghị, uốn nắn tăng ni, chẳng chịu để họ lầm lạc, nên Giang Biểu nói người hay điều phục đại chúng chỉ có Thụy Nham là bậc nhất. Thuỵ hiệu: Không Chiếu Thiền sư.

SƯ PHẠM 師 笵 (1175-1249)

Thiền tăng đời Tống, họ Ung, hiệu Vô Chuẩn, người Tử Đồng (Tứ Xuyên), Trung Quốc. Năm 9 tuổi sư theo Âm Bình Đạo Khâm xuất gia. Niên hiệu Thiệu Hi thứ 5 (1194) thụ giới cụ túc, niên hiệu Khánh Nguyên thứ 1 (1195) nhập hạ tại chùa Chính Pháp ở Thành Đô. Năm 20 tuổi sư theo học với Tú Nham Sư Thụy núi Dục Vương, khi ấy núi Dục Vương có Phật Chiếu Đức Quang ở am phía đông, Không Tẩu Tông Ấn giữ chức Phân tọa. Sư Phạm nghèo, không có đồ cạo tóc nên thời nhân thường gọi sư là »Ô Đầu Tử« (Ông đầu đen). Về sau đến chùa Linh Ẩn, Hàng Châu yết kiến Tùng Nguyên Sùng Nhạc, qua lại Nam Sơn ở lại sáu năm. Lại nghe Phá Am Tổ Tiên trụ núi Hoa Tú phía tây Tô Châu, sư liền đến y chỉ. Chẳng bao lâu, sư đến chùa Hoa Tạng ở Thường Châu (Giang Tô) hầu hạ Tông Diễn 3 năm, rồi lại trở về chùa Linh Ẩn. Thị lang Trương Tư Tân sáng lập chùa Quảng Huệ thỉnh Phá Am Tổ Tiên trụ trì, sư cũng đến hầu 3 năm, còn theo Phá Am lên Kính Sơn.

Truớc khi viên tịch, Phá Am Tổ Tiên đem pháp y đảnh tướng truyền cho sư. Niên hiệu Thiệu Định thứ 5 (1232) phụng sắc trụ Kính Sơn, năm sau vào điện Từ Minh thuyết pháp, vua Tống Lý Tông rất cảm động, ban hiệu »Phật Giám Thiền sư« cùng 680

SƯ TƯ 師 資

vàng bạc lụa là để tu sửa chùa Kính Sơn. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 9 (1249) ngày rằm tháng 3, sư viết hơn 20 trang di biểu, 3 ngày sau thị tịch. Tác phẩm: Vô Chuẩn Sư Phạm Thiền sư ngữ lục 5 quyển, Vô Chuẩn Hòa thượng Tấu Đối ngữ lục 1 quyển.

SƯ THUẬT 師 述

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ Nghiêm Phong tại Phúc Châu. Có vị tăng hỏi: Thế nào là Văn-thù? Sư đáp: Chỗ đến rất rõ ràng.

SƯ THỪA 師 承

Thầy truyền pháp cho đệ tử. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1018 hạ) ghi: »雖

群 居 類 聚。 率 而 齊 之。 各 有 師 承。 – Tùng lâm tuy là chỗ tụ tập của nhiều hạng người, nhưng nhờ có đầu tàu gương mẫu nên vẫn được đàng hoàng, đúng phép. Vì thế, mỗi tùng lâm cần có sự truyền trao từ vị Thầy xuống trò«.

SƯ TIẾN 師 進

Thiền tăng đời Tống. Sư tham yết Thiền sư Long Hoa Linh Chiếu và đắc pháp. Ban đầu, sư ở viện Lục Thông tại Thai Châu (nay là huyện Lâm Hải, tỉnh Chiết Giang), sau đó dời đến viện Thụy Nham, thiền tăng theo học rất đông. Môn đình nghiêm túc, là thiền viện đứng đầu các nơi vào thời ấy.

SƯ TRÁCH 師 賾 (1376-1432)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Hy Cổ, hiệu Giản Am, Phật Giám, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 17 tuổi, sư theo ngài Thiên Vũ Tịnh Công ở chùa Vạn Thọ để xuất gia, hầu hạ ngài một thời gian, thường vào thất thưa hỏi nhưng cơ duyên phần lớn không hợp, nên sư đến tham vấn ngài Thời Am Phu Công ở chùa Linh Ẩn tại Hàng Châu song khối nghi vẫn chưa vỡ. Ít lâu sau, sư đến Nam Kinh, lễ ngài Tuyết Hiên Thành; ngài vừa gặp sư liền biết là pháp khí nên bảo sư làm Tri tạng. Niên hiệu Kiến Văn thứ 2 (1400), sư ra hoằng pháp trụ chùa Sùng Phúc ở Hàng Châu. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 4 (1406) sư mời các bậc cao tăng chứng minh cho việc sửa chữa Đại tạng. Năm 1417, sư vâng chiếu trụ trì chùa Trung Thiên Trúc. Công việc hoàn thành, sư được Vua ban cho y, tiền bạc, Phật tượng, vòng ngọc để trang trí cho kinh. Sau đó, sư dời đến chùa Tịnh Từ ở Hàng châu;

đến nơi sư quyên góp để xây dựng điện La-hán, điện Viên Thông.

SƯ TRÍ 師 智

Thiền tăng đời Tống, tham vấn Thiền sư Thanh Tủng ở Linh Ẩn được ngộ, nối pháp

Ngài, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Báo Ân ở Xử Châu (nay là huyện Lệ Thủy, tỉnh Chiết Giang).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hòa thượng? Sư đáp: Ai mà chẳng thấy?

Tăng lại hỏi: Thế nào là Nhất tướng tam muội? Sư đáp: Xanh, vàng, đỏ, hồng, trắng.

SƯ TƯ 師 資 Thầy và trò trong thiền lâm. Tiết Tục Nghệ

Ngôn trong NHQL, q. 30 ghi: »近 日 禪 人 却 以 先 輩 之 語 爲 不 然、 惟 相 與 學 頌 古、 學 機 鋒 過 日。 學 得 文 字 稍 通、 口 頭 稍 滑 者、 則 以 拂 子 付 之、 師 資 互 相 欺 誑、 而 達 摩 之 旨 又 安 在 哉！ – Gần đây người học thiền lại cho lời của bậc tiền bối là chẳng đúng. 681

SƯ TỬ HỐNG 師 子 吼

Họ cùng nhau học tụng cổ, học cơ phong qua ngày. Mới hơi thông chút ít chữ nghĩa, mới hơi trơn được miệng mồm thì đã vội truyền trao. Thầy trò dối gạt lẫn nhau thì ý chỉ Đạt-ma còn đâu nữa!«.

SƯ TỬ HỐNG 師 子 吼 Nhà Phật tỷ dụ Đức Phật Thích-ca thuyết pháp như sư tử hống. Cụm từ này trong thiền ngữ chỉ cơ ngữ đặc biệt lạ lùng của thiền sư kiệt xuất. Chứng Đạo Ca của Thiền sư Huyền Giác (Đại 48) ghi:

師 子 吼、 無 畏 說 深 嗟 懵 懂 頑 皮 靼 祇 知 犯 重 障 菩 提 不 見 如 來 開 祕 訣 »Sư tử hống, vô úy thuyết Thâm ta mông đổng ngoan bì đát Chỉ tri phạm trọng chướng Bồ-đề Bất kiến Như Lai khai bí quyết«.

»Sư tử hống, thuyết vô úy Thương thay ai vẫn mê mờ tối Mãi e tội chướng lấp Bồ-đề Chẳng thấy Như Lai bày bí quyết«.

CĐTĐL q. 13 ghi: »問： 如 何 是 獅 子 吼？ 師 曰： 阿 誰 要 汝 野 干 鳴。 – Có vị tăng hỏi: Thế nào là sư tử rống? Sư đáp: Ai cần ngươi làm chồn hoang kêu«.

SƯ TỬ VIỆN 獅 子 院

Ở ngọn Sư Tử núi Thiên Mục, phía tây tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Chí nguyên thứ 16 (1279) đời Nguyên Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu sáng lập, ban đầu gọi »Sư Tử Viện«. Niên hiệu Diên Hựu thứ 5 (1318) đổi tên là »Sư Tử Chính Tông Tự«. Cuối đời Nguyên bị chiến tranh phá hủy. Sau khi xây cất lại chùa có rất nhiều tên »Khai Sơn Lão Điện«, »Thiền Nguyên Tự«, »Chính Tông

Tự«. X. »Chính Tông Tự«.

SƯ TƯỢNG 師 匠

Bậc thầy kiến tính khéo dẫn dắt kẻ hậu học. Tào Khê Đại Sư Biệt truyện ghi: »昨 夜 某 房 論 議、 在 後 者 是 誰？ 此 人 必 稟 承 好 師 匠。 – Đêm qua bàn luận nghĩa lý trong phòng của tôi, người đứng phía sau là ai vậy? Người này chắc chắn đã được bậc thầy kiến tính truyền dạy«.

SƯ UẨN 師 蘊 (?-973)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc). Sư tính tình thành thực, gặp việc phần nhiều nói thẳng không kiêng nể. Khoảng niên hiệu Long Đức (921-923) thời Hậu Lương, sư kết bạn với Thiền sư

Đức Thiều lần lượt đi đến các danh sơn thắng cảnh như: Thanh Lương, Thương Ngộ, Chúc Thánh v.v.. Sau đó, sư trụ chùa Bát-nhã ở núi Thiên Thai. Hễ gặp người thích hài hước thì sư gắn bó như keo sơn, nên số người gìn giữ oai nghi tế hạnh không chịu kết bạn với sư, trừ Đức Thiều là hiểu được sư. Niên hiệu Khai Bảo thứ 6

(973) đời Tống, sư không bệnh ngồi thị tịch, như vào thiền định.

SƯ ÚC 師 郁

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tuyền Châu, tham vấn Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn và đắc pháp nơi Ngài. Sư ở viện Tây Hưng Trấn Hóa Độ tại Hàng Châu. Sư học rộng, giỏi thi ca, nổi tiếng khắp xa gần. Ngô Việt Vương tặng thự hiệu »Ngộ Chân Đại Sư«.

SỰ VÔ NHẤT HƯỚNG 事 無 一 向

Không có vật nào giữ mãi trạng thái ban 682

TA TỬ 些 子

đầu của nó, ý nói phép tắc, sự lý tương đối v.v.. đều có thể biến đổi, nên có thái độ linh hoạt khi vận dụng nó. Đây là tập quán ngữ của thiền sư khi mở pháp môn phương tiện. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »開 堂 日。 宣 疏 了 乃 云： 疏 帖 一 時 讀 了。 若 是 具 金 剛 眼 睛 底。 何 必 重 說 偈 言。 雖 然 如 是。 事 無 一 向。 便 陞 座。 – Ngày sư vào viện khai đường, đọc sớ xong bèn nói: Sớ thiếp đọc qua một lượt, nếu là người có con mắt kim cang, đâu cần phải lặp lại lời kệ? Mặc dù như thế, sự vô nhất hướng. Sư liền thăng tòa«.

SỨC NHƯỢNG 飾 讓

Cố tình khiêm nhường để tự làm nổi bật.

Tiết Thanh Hóa Toàn Phô Thiền sư trong

NĐHN q. 9 ghi: »忠 獻 王 賜 紫 方 袍、 師 不 受。 王 改 以 衲 衣、 仍 號 純 一 禪 師。 師 曰： 吾 非 飾 讓 也、 慮 後 人 倣 吾 而 逞 欲 耳。 – Trung Hiến Vương ban cho sư Tử phương bào (áo dài bằng lụa đỏ tím), sư chẳng nhận. Vương sửa thành nạp y (áo của tăng sĩ) còn ban cho sư hiệu Thuần Nhất Thiền sư. Sư nói:

Tôi chẳng phải cố tình khiêm nhường làm gì, chỉ lo rằng người sau bắt chước tôi rồi sinh lòng ham hố mà thôi«.

lầm.«

TA TA 些 些

Chút ít. Bài thơ »Nhân có người cho con trâu không sừng« trong PDNL q. hạ ghi:

有 頭 無 角 實 堪 嗟 百 劫 難 逃 這 作 家 凡 聖 不 能 明 得 盡 現 前 相 貌 有 些 些 »Hữu đầu vô giác thật kham ta Bách kiếp nan đầu giá tác gia Phàm thánh bất năng minh đắc tận Hiện tiền tướng mạo hữu ta ta«.

»Có đầu không sừng thật đáng khen Trăm kiếp khó trốn bậc sư Thiền Phàm thánh đâu hay rõ hết được

Chút ít tướng mạo bày hiện tiền«.

TA TIỂU 些 小

Một chút, chút ít. Tiết Ngạc Châu Vô Đẳng

Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »其 僧 至 來 朝 上 參、 師 乃 轉 身 面 壁 而 臥、 佯 作 呻 吟 聲 曰： 老 僧 三 兩 日 來、 不 多 安 樂。 大 德 身 邊 有 甚 麼 藥 物、 與 老 僧 些 小。 – Vị tăng ấy chờ đến sáng hôm sau lên phương trượng tham vấn. Sư liền xoay mặt vào vách mà nằm, miệng làm bộ rên rỉ, bảo rằng: Hai ba ngày nay, lão tăng không được khỏe. Đại đức có thuốc gì mang theo bên mình, cho lão tăng xin chút ít«.

TA ĐÀ 蹉 跎

Hỏng, làm lầm. Chương Thập Huyền Đàm trong CĐTĐL q. 29: »枯 木 巖 前 差 路 多、 行 人 到 此 盡 蹉 跎。 – Trước núi cây khô nhiều lối tẻ, người đi đến đó đều bị TA TỬ 些 子 Còn gọi: Ta tử cá. Một ít, chút xíu. Vô

Môn Quan ghi: »既 是 無 門、 因 甚 有 關、 老 婆 心 切、 惡 聲 流 布。 無 庵 欲 贅 一 語、 又 成 四 十 九 則。 其 間 些 子 誵 訛、 剔 起 眉 毛 薦 取。 – Đã là không cửa, nhân đâu mà có cổng? Tâm lão bà thiết tha, tiếng xấu rao truyền. Vô 683

T

TẠ TAM LANG 謝 三 郎

Am muốn nói rườm rà thành 49 tắc, trong đó có chút xíu sai lầm, hãy phấn chấn tinh thần mà lãnh hội«.

TẠ TAM LANG 謝 三 郎 Còn gọi: Tạ Tam. Chàng Ba họ Tạ. Chỉ cho Thiền sư Huyền Sa Sư Bị thuộc pháp hệ Thanh Nguyên. Sư Bị họ Tạ, khi còn ở nhà ông là người con thứ ba nên mọi người thường gọi ông là Tạ tam lang. Tắc 22, Bích Nham lục (Đại 48, 162 hạ) ghi: »玄 沙 云： 用 南 山 作 什 麼 （釣 魚 船 上

謝 三 郎。 只 這 野 狐 精。 猶 較 些 子。 喪 身 失 命 也 不 知）。 – Huyền Sa nói: Dùng Nam Sơn để làm gì? (Trên thuyền chàng Ba họ Tạ đang câu cá, chỉ có đồ chồn tinh ranh này là còn khá hơn một chút! Chết đến nơi mà cũng chẳng biết)«.

Bài Giang Hồ Tự Thích trong Tuệ Trung

Thượng Sĩ ngữ lục có ghi:

曉 掛 孤 帆 淩 汗 漫 晚 橫 短 笛 弄 煙 波 謝 三 今 已 無 消 息 留 得 空 船 閣 淺 沙 »Hiểu quải cô phàm lăng hãn mạn Vãn hoành đoản địch lộng yên ba Tạ Tam kim dĩ vô tiêu tức Lưu đắc không thuyền các thiển sa«.

»Chiều nghiêng sáo thổi sương lồng khói.

Sáng quấn buồm phăng sóng bạc đầu Tăm bóng Tạ Tam nay vẫn bặt Thuyền không bỏ đó gối cồn nâu«.

Phần Tính Danh trong Thiền Lâm Loại Tụ q. 9 (Vạn Tục 117, 512 hạ) ghi: »玄 沙 師 備 禪 師 因 僧 問： 如 何 是 和 尚 親 疏 底 事。 師 云： 我 是 謝 三 郎。 – Nhân có vị tăng hỏi Thiền sư Sư Bị ở Huyền Sa:

Thế nào là việc thân sơ của Hòa thượng?

Sư đáp: Tôi là Tạ Tam Lang«.

TÁC CỤ 作 具

Dụng cụ lao động. Tiết Bách Trượng Hòa thượng trong TĐT q. 14 ghi: »凡 日 給 執

勞、 必 先 於 眾。 主 事 不 忍、 密 收 作 具 而 請 息 焉。 師 云： 吾 無 德、 爭 合 勞 於 人？ 師 遍 求 作 具、 既 不 获、 而 亦 忘 餐。 – Mỗi khi làm công tác sư là người đi đầu trong chúng. Vị Tri sự thấy thế không nỡ, liền ngầm giấu dụng cụ và r\thỉng sư nghỉ. Sư bảo: Tôi không có đức, sao lại đùn việc nặng nhọc cho người? Rồi đi tìm dụng cụ khắp nơi, nhưng không được, và hôm đó sư nhịn ăn.«

TÁC DỤNG 作 用

Vận dụng cơ duyên, cử chỉ hành vi ứng cơ tiếp vật của nhà thiền. Bích Nham lục q. 1 ghi: »大 凡 扶 竪 宗 教、 須 是 有 本 分 宗 師 眼 目、 有 本 分 宗 師 作 用。 – Nói chung nếu người nào muốn đỡ nâng Thiền và Giác thì cần phải có pháp nhãn và cử chỉ, hành vi ứng cơ tiếp vật của bậc thiền sư lão luyện.«

TÁC ĐẠI 作 大

Ngạo mạn tự đại. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »誰 肯 作 大、 誰 肯 作 小？ – Ai hay ngạo mạn?

Ai hay khiêm tốn?« Tiết Đầu Tử Đại Đồng trong NĐHN q. 5

ghi: » – 不 作 大、 無 人 我。 – Không ngạo mạn. Không có nhân ngã.«

TÁC ĐẠO LÝ 作 道 理

Sử dụng khái niệm nghĩa lý thông thường theo cách suy luận chặt chẽ liên quan đến việc suy nghĩ hoặc biểu đạt thông thường.

Nhà thiền cho rằng cần phải thoát khỏi triệt để khái niệm nghĩa lý nầy và sự trói buộc của cách suy luận chặt chẽ mới có thể đạt 684 TÁC KHÁCH BẤT NHƯ QUY GIA 作 客 不 如 歸 家 được sự tỉnh ngộ. Tiết Đạo Trường Minh Biện Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: » – 佛 眼 問： 從 上 祖 師 方 冊 因 緣、 許 你 會 得。 忽 舉 拳 曰： 這 箇 因 何 喚 作 拳？ 師 擬 對、 眼 築 其 口 曰： 不 得 作 道 理。 於 是 頓 去 知 見。 – Phật Nhãn hỏi: Cơ duyên ngữ cú trên sách vở của Tổ sư từ trước chấp nhận là ngươi hiểu được, chợt giơ nắm tay lên hỏi ›Cái nầy vì sao gọi là nắm tay?‹ Sư định đáp; Nhãn đánh vào miệng sư, bảo: Chẳng được sử dụng khái niệm nghĩa lý thông thường. Khi ấy, sư chóng bỏ được tri kiến.«

TÁC GIA 作 家

Còn gọi: Tác giả. Bậc tu hành tài giỏi có cơ dụng vượt hơn mọi người. Tiết Ngọc Tuyền Tông Liễn Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »作 家 禪 客、 天 然 有 在。 – Thiền khách tài giỏi, tự nhiên có mặt«.

Bài tán của Thị giả Pháp Cổ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

古 國 師、 今 上 士 一 箇 丈 夫 分 彼 此 毘 耶 作 者 立 下 風 禿 老 龐 公 甚 茄 子 »Xưa Quốc sư, nay Thượng sĩ Cùng một trượng phu chia đây kia Duy-ma tài giỏi còn kém xa,

Đạt-ma, Bàng Uẩn như rơm rác«.

TÁC GIẢI HỘI 作 解 會

Còn gọi: Tác giải tác hội. Theo cách suy nghĩ, ý nghĩa thông thường để hiểu rõ hoặc để giải thích. Bích Nham lục q. 1 ghi: »後 人 只 管 去 言 句 上 作 解 會。 – Người sau cứ trên lời nói để hiểu hoặc để giải thích.« và: »若 向 言 上 生 言、 句 上 生 句、 意 上 生 意、 作 解 作 會、 不 唯 帶 累 老 僧、 亦 乃 辜 負 雪 竇。 – Nếu nhằm trên lời sinh lời, trên câu sinh câu, trên ý sinh ý, tạo nên sự hiểu biết thì không chỉ làm lụy lão tăng mà còn cô phụ Tuyết Đậu.«

TÁC HOẠT KẾ 作 活 計

Ý chính là vì mưu sinh mà sống luống uổng. Trong các tác phẩm Thiền Tông phần lớn dùng từ này để tỷ dụ.

1. Tỷ dụ thực tế vận dụng thiền pháp. Tiết

Nham Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »若 是 得 意 底 人、 自 解 作 活 計、 舉 措 悉 皆 索 索 底、 時 常 恬 恬 底。 – Nếu là người lãnh ngộ thiền ý, tự biết thực tế vận dụng thiền pháp, mỗi hành động thảy đều dứt khoát, trong mỗi thời đều điềm tĩnh.« 2. Tỷ dụ nương theo tục tình mà hiểu sai làm bậy. Bích Nham lục q. 1 ghi: »所 以 有 作 家 鉗 鎚。 凡 出 一 言 半 句、 不 是 心 機 意 識 思 量 鬼 窟 裏 作 活 計、 直 是 超 群 拔 萃、 坐 斷 古 今。 – Cho nên có phương tiện của bậc thiền sư kiệt xuất. Hễ nói ra một lời nửa câu đều không phải do tâm cơ ý thức, suy nghĩ, không sa vào hành vi hư dối của tục tình vọng niệm;

quả tình tài giỏi vượt lên trên mọi người thường, quét sạch xưa nay.« TÁC KHÁCH BẤT NHƯ QUY GIA 作 客 不 如 歸 家 Làm khách chẳng bằng trở về nhà, tỷ dụ tìm Phật ở bên ngoài chẳng bằng quay về tự tính, nhận ra tự tính liền có thể thành Phật. Huệ Nam ngữ lục ghi: »作 客 不 如 歸 家、 多 虛 不 如 少 實。 – Làm khách chẳng bằng trở về nhà, nhiều giả không bằng ít thật.«

TÁC LƯỢC 作 略

TÁC LƯỢC 作 略 Hành động, hành vi của thiền sư nhằm khải phát tiếp dẫn người học. Tắc 54, Bích Nham lục ghi: »Một thiền giả đã thấu thoát việc lớn sinh tử, lúc xử sự hay nắm điểm cơ yếu của sự việc, những việc này đều là chuyện rất bình thường, tác lược của y tùy chỗ mà giáo hóa mọi người«.

TÁC MA SINH 作 麼 生

Còn gọi: Chẩm ma sinh, tự ma sinh, Tác ma, Tác sinh. Thế nào? Là gì? Vốn là tục ngữ đời Tống được Thiền tông dùng làm từ nghi vấn hoặc cảm thán trong các công án. Phần Khám Biện trong Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục (Đại 55, 503 thượng) ghi:

»後 溈 山 問 仰 山： 此 二 尊 宿 意 作 麼 生？ – Về sau Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn: Ý của hai vị tôn túc này là thế nào?«

TÁC MÔ DẠNG 作 模 樣

Làm bộ làm tịch, làm ra vẻ. Lâm Tế lục ghi: »大 德。 且 要 平 常 莫 作 模 樣。 有 一 般 不 識 好 惡 禿 奴。 便 即 見 神 見 鬼 指 東 劃 西 好 晴 好 雨。 – Này Đại đức! Cần phải bình thường chớ có làm bộ làm tịch. Có một bọn trọc đầu chẳng biết tốt xấu, làm điều giả dối xằng bậy, chỉ đông vẻ tây, cầu mưa cầu tạnh.«

TÁC PHẬT 作 佛

Làm Phật. Thiền tông cho rằng mọi người đều có đủ Phật tính, nhận ra tự tính liền có thể thành Phật. Làm Phật là mục tiêu của người tu hành theo đạo Phật. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »慧 能 答 曰： 弟 子 是 嶺 南 人、 新 州 百 姓、 今 故 遠 來 禮 拜 和 尚、 不 求 餘 物、 雖 求 作 佛。 – Huệ Năng đáp rằng: Đệ tử là người Lãnh Nam, quê ở Tân Châu. Hôm nay từ xa đến đây cố tình lễ bái Hòa thượng, chỉ cầu làm

Phật chứ không cầu vật khác.«

TÁC TẶC NHÂN TÂM HƯ 作 賊 人

心 虚 Có tật thì giật mình. Nguyên có nghĩa là kẻ trộm cướp trong bụng luôn luôn lo sợ bị người ta phát hiện. Về sau rút gọn làm thành ngữ »Tác tặc tâm hư« với nghĩa có tật thì giật mình. Liên Đăng Hội Yếu (Vạn

Tục 136) ghi: » »重 顯 禪 師 囘 問 侍 者 曰： 適 來 有 人 見 方 丈 麼？ 侍 者 曰： 有。 師 云： 作 賊 人 心 虛。 – Thiền sư Trọng Hiển trở về hỏi thị giả:

Vừa rồi có ai đến tìm ta (Hòa thượng)

chăng? Thị giả đáp: Có. Sư nói: Có tật thì giật mình«.

TÁC TIỂU 作 小

Khiêm tốn, tự nhún nhường. Tiết Động

Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »誰

肯 作 大、 誰 肯 作 小？ – Ai hay tự đại?

Ai hay khiêm tốn?«

TÁC TÌNH GIẢI 作 情 解

Theo tình lý thông thường để giải thích.

Bích Nham lục q. 1 ghi: »且 道： 雪 峰 意 在 什 麼 處？ 人 多 作 情 解、 道： 心 是 萬 法 之 主、 盡 大 地 一 時 在 我 手 裏。 且 喜、 沒 交 涉！ – Thử hỏi Tuyết Đậu ý ở chỗ nào? Phần đông theo tình lý thông thường giải thích rằng: Tâm là chủ của muôn pháp, cả quả đất một lúc ở trong tay ta. May thay không dính dáng!«

TÁC TRI GIẢI 作 知 解

Theo cách suy nghĩ thông thường để nhận thức và giải thích thiền pháp. Thiền pháp là cái siêu việt nghĩa lý, tư duy, còn »Tác tri giải« lại là cách tham học sai lầm. Đoạn Tế 686

TAM BÌNH TỰ 三 平 寺

Tâm Yếu ghi: »情 存 學 解、 却 成 迷 道。 道 無 方 所、 名 大 承 心。 此 心 不 在 外 內 中 間、 實 無 方 所。 第 一 不 得 作 知 解。 – Nếu còn tri thức đạo lý thông thường của thế gian sẽ trở thành mê đạo. Đạo không có chỗ nơi, gọi là Đại thừa tâm. Tâm này chẳng ở trong, ngoài hay chặng giữa, thật không có chỗ nơi.

Cần nhất là không được theo cách suy nghĩ thông thường để nhận thức và giải thích thiền pháp.« mươi năm sau, có người kể lại.« Mật Am ngữ lục ghi: »每 人 各 欠 一 頓 棒 在。– Mỗi người đều thiếu một lần ăn gậy.«

TAM BÁCH DƯ HỘI 三 百 餘 會

Hơn 300 pháp hội do Đức Thích-ca-mâu-ni thuyết pháp trong một đời của Ngài. Mật

Am ngữ lục ghi: »達 磨 大 師。 九 年 面 壁 覷 不 破。 黃 面 老 子。 三 百 餘 會 道 不 著。 – Đại sư Đạt-ma 9 năm ngó vách mà nhìn chẳng ra. Ông già Thích-ca

TÁC VỤ 作 務

hơn 300 hội nói mà chẳng nhằm«. Lao động, kiếm sống. Thư của Dương Ức gởi Lý Duy trong phần phụ của quyển cuối trong CĐTĐL q. 30 ghi: »不 可 說 禪 道 之 時 便 有 箇 照 帶 底 道 理。 擇 菜 作 務 之 時 不 可 便 無 去 也。 – – Lúc không thể nói thiền đạo liền có cái biết dạy đạo lý. Khi lặt rau không thể không có cái biết này.«

TÁC Ý 作 意

Chú ý, dụng tâm. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »大 眾 作 意 聽、 世 人 自 色 身 是 城、 眼 耳 鼻 舌 身 即 是 城 門。 – Đại chúng chú ý nghe, sắc thân của người đời là thành, mắt tai mũi lưỡi thân tức là cửa thành.«

TÁI THỈNH 再 請

Còn gọi: Tái tiến. Nghĩa là mời ăn lần nữa.

Về sau chuyển thành nghĩa »Ăn thêm chén nữa«. Nhưng theo môn Ăn Uống, loại thứ 25, trong Thiền Lâm Tượng Khí Tiên ghi:

»Tái Tiến« là nói sai của »Tái thỉnh«.

TẠI 在

Trợ từ cuối câu. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »三 十 年 後、 有 人 舉 在。 – Ba TAM BÌNH TỰ 三 平 寺 Chùa ở khu núi Văn Phong, huyện Bình Hòa, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nguyên tên »Tam Bình Chân Viện«, niên hiệu Bảo Lịch thứ 3 (827) đời Đường Thiền sư Nghĩa Trung sáng lập, địa chỉ ban đầu ở phia đông nam sườn núi Tử Chi, thành phố

Chương Châu. Lúc pháp nạn Hội Xương chùa chiền bị phá hủy. Niên hiệu Hàm Thông thứ 7 (866) Nghĩa Trung xây dựng lại chùa Tam Bình trong khe sâu núi Đại Bách, gần núi Cửu Thành, huyện Bình Hòa. Sau đó nhiều lần xây, nhiều lần hủy.

Chùa Tam Bình hiện tại được xây vào cuối đời Thanh. Kiến trúc hiện còn tựa vào núi theo thứ tự đi lên, chủ thứ phân minh, liên tiếp ba dãy nhà, trước thấp sau cao, tổng diện tích 3000㎡. Đại hùng bảo điện rộng rãi hiên ngang, mặt rộng 5 gian, trước có nguyệt đài, hai bên là lầu chuông, lầu trống. Trong điện đường có tượng đắp thếp vàng Tam Bảo Như Lai, thần thái hòa nhã hiền lành. Dãy thứ hai là Tổ sư điện địa thế cao hơn đại hùng bảo điện, mái đơn, mặt rộng 2 gian thờ tượng Nghĩa Trung và 4 pho tượng thị giả bộ mặt dữ dằn đứng hầu 687

TAM CÚ 三 句

hai bên. Dãy cuối cùng là tháp điện, nền tòa cao 2m, chính giữa điện đường trong khám đá có tượng Nghĩa Trung ngồi kiết già. Hai bên vách điện có khảm bia đá »Trùng khắc Đường Vương phúng Chương Châu Bình đại sư bi« do Lý Mật đời Minh viết và 7 tấm bia khắc của Lưu Bột, Vương Tài đầu đời Thanh.

TAM CÚ 三 句 Chỉ tóm tắt ba câu nói lên đặc điểm thiền pháp của tông Vân Môn: Hàm cái càn khôn (Bao trùm vũ trụ) Tiệt đoạn chúng lưu (Cắt đứt các dòng), Tùy ba trục lãng (Theo mòi đuổi sóng). X. Vân Môn tam cú. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雲 門 大 師。 多

以 一 字 禪 示 人。 雖 一 字 中。 須 具 三 句。 – Đại sư Vân Môn phần lớn dùng Thiền một chữ để tiếp dạy người. Mặc dù trong một chữ, phải đủ ba câu.«

TAM CƯỚC LƯ NHI 三 脚 驢 兒

1. Chỉ cho cái phi lý, cái không thể suy lường được. Bởi vì con lừa 3 chân làm sao leo núi được, nhưng chỗ cứu cánh tuyệt đối là phi lý nên phải nhờ đến con lừa 3 chân này mới vào được. Tứ Sơn Kệ trong Khóa Hư lục của Trần Thái Tông:

四 山 峭 壁 萬 青 叢 悟 了 都 無 萬 物 空 喜 得 驢 兒 三 腳 在 驀 騎 打 趁 上 高 峯 »Tứ sơn tiễu bích vạn thanh tùng Ngộ liễu đô vô vạn vật không Hỷ đắc lư nhi tam cước tại Mịch kỵ đả sấn thướng cao phong«.

»Chon von bốn núi vạn cây tùng Liễu ngộ đều không vạn vật KHÔNG May thay đã có lừa ba cẳng Cỡi lên thẳng tới đỉnh non bồng«.

2. Chỉ cho Phật tính, hay Bản lai diện mục.

Liên Đăng Hội Yếu (Vạn Tục 136) ghi:

»有 僧 問 楊 岐 禪 師： 如 何 是 佛？ 楊 岐 云： 三 腳 驢 兒 蹄 弄 行。 – Có vị tăng hỏi Thiền sư Dương Kỳ: Thế nào là

Phật? Dương Kỳ đáp: Con lừa ba cẳng nhảy tung tăng«.

TAM GIA THÔN LÝ HÁN 三 家 村

裏 漢 Gã ở trong xóm hẻo lánh. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho kẻ dốt nát; không có kiến thức. Đây là lời mà thiền sư thường dùng để chê trách. Vân Môn ngữ lục, q. trung ghi: »驢 年 夢 見 三 家 村 裡 漢。

– Kẻ dốt nát đến năm lừa mới mơ thấy«. TAM GIA THÔN LÝ NAM NỮ 三 家 村 裏 男 女 Con cái kẻ quê mùa, hàm ngữ khí khinh rẻ.

Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »是 汝 三 家 村 裏 男 女、 牛 背 上 將 的 兒 子、 作 麼 生 投 這 箇 宗 門？ – Ngươi là con cái kẻ quê mùa, là thằng bé sống trên lưng trâu thì làm sao vào Tông môn này được?«

TAM GIÁC SƠN 三 角 山

Còn gọi: Thê Hiền Sơn. Núi cách Bắc thành 3km thuộc huyện Kim Đường, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Thế núi uốn khúc như rồng, đỉnh cao thanh tú. Những ngôi chùa được xây cất vào đời Tùy Đường có:

Pháp Hải, Phổ Tế, Quảng Lạc gọi chung là

Tam Giác Tự. Đời Đường, Vương Bột có bài thơ »Du Phạm Vũ Tam Giác Tự« như sau: Hương các phi thanh đăng Chu đài khống tử sầm Diệp tề sơn lộ hiệp 688

TAM MÔN 三 門

Hoa tích dã đàn thâm Mộng hoảng thê thiền ảnh Tùng môn thính Phạm âm.

Cự hân bồi diệu trục Diên tưởng địch phiền khâm.

»Gác hương rẽ đường lên Đài ngọc át núi xanh Cành che đường núi hẹp Hoa chất đàn hoang thâm Trướng mộng ghé thiền viện Từ cửa nghe tiếng kinh

Vui sao đời ẩn dật Nhớ đến sạch não phiền«.

Đời Minh, vua sắc tứ »Thê Hiền Thiền Viện«. Về sau chùa bị thiêu hủy do binh lửa. Niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đời

Thanh, chùa được xây cất lại.

TAM GIỚI DUY TÂM, VẠN PHÁP DUY THỨC 三 界 唯 心、 萬 法 唯 識 Ý nói toàn ba cõi thế tục (Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới) và tất cả sự vật ở thế gian vốn không thật có, đều do tâm thức biến hiện mà thành. Lâm Tế ngữ lục ghi:

»我 見 諸 法 空 相。 變 即 有。 不 變 即

無。 三 界 唯 心 萬 法 唯 識。 所 以 夢 幻 空 花 何 勞 把 捉。 – Ta thấy tướng của các pháp trống rỗng, biến đổi thì có, chẳng biến đổi thì không. Ba cõi thế tục và tất cả sự vật ở thế gian vốn không thật có, đều do tâm thức biến hiện mà thành. Thế nên như mộng huyễn, như hoa đốm giữa hư không, đâu nhọc nắm bắt?«

TAM HUYỀN 三 玄

Cơ xảo của tông Lâm Tế, nhằm kích thích hành giả tham thiền phát khởi nghi tình. Ba huyền:

1. Thể trung huyền: Câu nói phải chất phác, ngay thật không trau chuốt. 2. Cú trung huyền: Lời nói không mắc kẹt tình thức phân biệt.

3. Huyền trung huyền: Câu nói lìa đối đãi hai bên. Tiết Lâm Tế Nghĩa Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »乃 曰： 大 凡 演 唱 宗 乘、 一 句 中 須 具 三 玄 門、 一 玄 門 須 具 三 要。 有 權 有 實、 有 照 有 用。 汝 等 諸 人 作 麼 生 會？ – Sư lại bảo: Nói chung khi diễn nói tông thừa, trong một câu phải đủ ba huyền môn, mỗi huyền môn phải đủ tam yếu. Có quyền có thật, có chiếu có dụng. Các ông hiểu như thế nào?«.

TAM HUYỀN QUA GIÁP 三 玄 戈

甲 Giáo giáp ba huyền. Tam huyền (ba huyền)

của tông Lâm Tế giống như là giáo là giáp, người tu thiền phải mang nó để phá vượt qua ba cổng cứng chắc là Tổ Sư quan, Trùng quan, Lao quan. Bài tán của Pháp Cổ (phần Chư nhân tán tụng) trong Tuệ

Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

三 玄 戈 甲 破 牢 關 貶 上 眉 毛 休 擬 擬 眼 皮 蓋 卻 須 彌 盧 口 裏 橫 吞 大 海 水 »Tam huyền qua giáp phá lao quan Biếm thượng my mao hưu nghĩ nghĩ Nhãn bì cái khước Tu-di lô Khẩu lý hoành thôn đại hải thủy«.

»Giáo giáp ba huyền phá lao quan Trên chớp lông mày thôi do dự

Mí mắt che mất núi Tu-di Trong miệng nuốt ngang nước biển cả«.

TAM MÔN 三 門 Còn gọi: Sơn môn. Cổng tam quan, cổng chùa. Tông Môn Võ Khố ghi: »其 寺 元 是 鐵 馬 營 太 祖 太 宗 二 聖 生 處 太 祖 朝 689 TAM PHONG THANH LƯƠNG THIỀN TỰ 三 峰 清 涼 禪 寺

已 建 寺。 忘 其 名。 其 僧 乃 寺 主 也

太 宗 別 賜 錢重 建 三 門。 – Chùa ấy vốn là doanh trại Thiết Mã. Hai vua Thái tổ và Thái tông ra đời ở đây. Đời vua Thái tổ đã cho cất chùa … Vua Thái Tông riêng cho tiền để dựng lại cổng chùa.«

TAM PHONG THANH LƯƠNG

THIỀN TỰ 三 峰 清 涼 禪 寺 Nằm trong núi Ngu Sơn, thành phố Thường Thục, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc.

Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh sáng lập, Hán Nguyệt Pháp Tạng khai sơn, xưa gọi là »Tam Phong Thiền Viện«. Niên hiệu Khang Hy thứ 38 (1699)

đời Thanh ban tặng tấm biển »Tam Phong

Thanh Lương Thiền Tự«.

TAM PHONG XUYÊN 三 峰 川 (1710-1799)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lương, tên Di, tự

Lễ Bỉnh, pháp danh Xuyên, hiệu Tam Phong, người xứ Thuận Đức, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Triện Ngọc, đời thứ 38 hệ Thanh Nguyên. Sư là một họa tăng nổi tiếng niên hiệu Càn Gia.

TAM QUAN NGỮ 三 關 語

Ba lời then chốt, ví như ba cửa ải. Thiền Uyển Mông Cầu, q. trung (Vạn Tục 148, 125 thượng) ghi: »Ở trong thất, Hoàng Long thường hỏi tăng: Mọi người đều có chỗ sinh ra, vậy Thượng tọa quê quán ở đâu? Chính đang lúc hỏi qua đáp lại, Sư liền duỗi tay, nói: Tay tôi sao giống tay Phật.

Các nơi đâu chẳng phải tham thỉnh sở đắc của Tông sư sao?

Sư lại thòng chân nói: Chân tôi sao giống chân lừa?

Hơn 30 năm khai thị ba câu hỏi này, người học không có ai khế hội yếu chỉ ấy.

Bài tụng chung:

生 緣 斷 處 伸 驢 腳 驢 腳 伸 時 佛 手 開 爲 報 五 湖 參 學 者 三 關 一 一 透 將 來 Sinh duyên đoạn cứ thân lô cước

Lô cước thân thời Phật thủ khai Vị báo ngũ hồ tham học giả Tam quan nhất nhất thấu tương lai«.

Thấu rõ quê quán, chân lừa duỗi Tay Phật đồng thời cũng mở ra

Báo cùng người học nơi nơi biết

Tam quan mỗi cửa, hãy thấu qua!«

TAM SINH LỤC THẬP KIẾP 三 生

六 十 劫 Ba đời sáu mươi kiếp. Ý nói đối với sự lãnh ngộ thiền pháp vẫn còn cách rất xa, Lời nói hàm ý cường điệu. Đây là lời chê bai mà thiền sư thường sử dụng. Bích Nham lục q. 1 ghi: »向 這 裏 薦 得 去、 可 以 丹 霄 獨 步。 你 若 作 情 解、 三 生 六 十 劫。 – Ở nơi đây lãnh hội được, khả dĩ trời cao riêng bước. Nếu như ngươi khởi tục tình vọng giải thì ba đời sáu mươi kiếp!«

TAM THẬP NIÊN HẬU 三 十 年 後

Ba mươi năm sau. Ý nói lãnh ngộ thiền pháp còn phải đợi ba mươi năm nữa. Đây là lời chê trách mà các Thiền sư thường dùng. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »問 如 何 是 祖 師 西 來 意。 師 云 點。 進 云。 猶 有 者 箇 在。 師 云。 三 十 年 後。 – Tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Điểm. Tăng lại nói: Còn có cái ấy. Sư bảo: Ba mươi năm sau.« 690

TAM TỔ TỰ 三 祖 寺

TAM THIÊN LÝ NGOẠI 三 千 里 外

Ngoài ba ngàn dặm. Ý nói lìa xa thiền pháp đâu chỉ có ba ngàn dặm. Đây là lời chê trách mà các thiền sư thường dùng.

Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »雲 巖 奉 師 （指 懷 海 禪 師） 處 分、 持 書 到 藥 山。 道 吾 相 接、 引 去 和 尚 處。 藥 山 問： 海 師 兄 尋 常 說 什 麼 法？ 對 曰： 三 句 外 省 去、 亦 曰 六 句 內 會 取。 師 曰： 三 千 里 外、 且 喜 得 勿 交 涉。 – Vân Nham nghe lời sư (chỉ thiền sư Hoài Hải) dặn dò, mang thư đến Dược Sơn. Đạo Ngô (làm tri khách) ra đón tiếp dẫn vào nơi Hòa thượng ở. Dược Sơn hỏi: Sư huynh Hải bình thường nói pháp gì? Vân Nham thưa:

Ngoài ba câu hãy tỉnh đi, cũng nói trong sáu câu hãy hội lấy. Sư bảo: Ngoài ba ngàn dặm, may thay là không dính dáng.«

TAM THỪA HỌC ĐẠO NHÂN 三

乘 學 道 人 Người học đạo Tam thừa, tức là người căn cứ theo giáo pháp Tam thừa để tu hành.

Nhà thiền cho rằng dạng học đạo này không thể đạt được sự triệt ngộ. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »今 時 人 只 欲 得 多 知 多 解、 廣 求 文 文、 喚 作 修 行、 不 知 多 解 翻 成 壅 塞、 唯 知 多 與 兒 酥 乳 喫、 消 與 不 消 都 總 不 知。 三 乘 學 道 人 皆 是 此 樣、 盡 名 食 不 消 者。 – Người thời nay chỉ muốn nhiều thứ hiểu biết, cầu nhiều chữ nghĩa, gọi là tu hành.

Chẳng biết rằng nhiều hiểu biết trở thành bít lấp. Chỉ biết cho con nít uống nhiều bơ sữa mà không biết là nó có tiêu hóa hết nổi không. Người học đạo tam thừa đều là dạng này, đều gọi là người ăn không tiêu vậy.« TAM THỪA NHẤT THIẾT CHƯ VỊ 三 乘 一 切 諸 位 Giai vị có được do quá trình tu hành theo giáo pháp Tam thừa. Học thuyết đôán ngộ của Thiền tông cho rằng Tâm này vốn là Phật, không cần phải theo giai vị tuần tự tiến dần. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »祖 師 西 來 唯 傳 心 佛、 直 指 汝 等 心 本 來 是 佛。 心 心 不 異、 故 名 爲 祖。 若 直 下 見 此 意、 即 頓 超 三 乘 一 切 諸 位。 本 來 是 佛、 不 假 修 成。 – Tổ sư từ Ấn Độ sang chỉ truyền tâm Phật, chỉ thẳng tâm các ông xưa nay là Phật. Tâm tâm chẳng khác nên gọi là Tổ. Nếu lập tức thấy được ý nầy, tức chóng vượt tất cả giai vị do quá trình tu hành theo giáo pháp

Tam thừa. Xưa nay là Phật (vốn sẵn là Phật), chẳng nhờ tu mới thành.« TAM TỔ TỰ 三 祖 寺 Còn gọi: Sơn Cốc tự. Nằm ở khu Dã Trại, núi Thiên Trụ, huyện Tiềm Sơn, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Xây dựng vào thời Lương Nam Triều (502-557), Thiền sư Bảo Chí đến đây khai sơn cất chùa. Về sau Tam Tổ Tăng Xán vân du đến đây, mở rộng xây cất tự viện, lựa nơi xây đàn, tiếng tăm hai bờ Đại Giang. Niên hiệu Đại Nghiệp thứ 2 (606) đời Tùy, Tam Tổ Tăng Xán đứng tịch dưới cây đại thọ trước chùa, người đời sau xây dựng »Lập Hóa Đình« ngay chỗ này và gọi chùa này là »Tam Tổ Tự«. Đời Đường đổi tên là »Càn Nguyên Thiền Tự«. Hiện còn Tàng kinh lâu, Giác tịch tháp và Thiên phòng vài gian. Quanh chùa cây cối cao vút, bóng mát rậm rạp. Phía đông có Bảo Công Động là động mà Thiền sư Bảo Chí ở lúc mới khai sơn. Phía tây có Thạch Ngưu Cổ Động là nơi đọc sách của Hoàng Đình Kiên. 691

TAM TỔ TỰ THÁP 三 祖 寺 塔

TAM TỔ TỰ THÁP 三 祖 寺 塔 Còn gọi: Giác Tịch Tháp. Ở trong chùa Tam Tổ, khu Dã Trại, núi Thiên Trụ, huyện Tiềm Sơn, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Xây vào niên hiệu Thiên Bảo thứ 5 (746) đời Đường. Vào thời Đường Võ Tông thiêu Phật chùa bị phá hủy. Đầu những năm Đại Trung (847-859) xây dựng lại. Tháp hiện nay được xây lại vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 43 (1564) đời Minh.

Tháp 7 tầng hình bát giác cao 10 trượng theo kiểu lâu các, đấu củng bố cục nghiêm cẩn. Tháp thể ngoài xoáy trong rỗng xung quanh có khắc tượng Phật. Đỉnh tháp có tướng luân đúc sắt cao khoảng 5m được đúc vào niên hiệu Càn Đạo thứ 8 (1172)

đời Tống.

TAM TỔ THỰC LỰC 三 祖 寔 錄

Lục. 1 quyển, do một vị khuyết danh (mà người ta đoán là một thiền sư Việt Nam) sống vào đời Trần soạn, Diệu Trạm đời Nguyễn hiệu chính. Nội dung gồm có 4 phần:

1. Bài tựa của Tỳ-kheo Diệu Trạm nói về việc in lại Tam Tổ Thực lục vào năm Thành Thái thứ 9 (1897), cho số trang riêng từ 1 đến 5. 2. Tiểu sử của Sơ Tổ Trúc Lâm, bắt đầu trang 1 đến trang 15.

3. Tiểu sử của đệ Nhị tổ Pháp Loa, từ trang 16 đến trang 48.

4. Tiểu sử của đệ Tam tổ Huyền Quang từ trang 49 đến trang 64. Tư liệu này nằm trong tập 6 của bộ Việt Nam Phật Điển Tùng San, do Tổng hội Phật giáo Bắc kỳ ấn hành năm 1943. Đây là một trong những tư liệu tham khảo hữu ích cho những ai quan tâm đến lịch sử Phật giáo Việt Nam nói chung, và lịch sử phái

Thiền Trúc Lâm Yên Tử nói riêng.

TAM YẾU 三 要

Ba điều quan trọng trong mỗi huyền môn, do Thiền sư Nghĩa Huyền ở viện Lâm Tế đặt ra. Đó là: 1. Trong lời nói không có phân biệt tạo tác.

2. Ngàn thánh vào thẳng chỗ huyền áo.

3. Đường ngôn ngữ dứt.

Mật Am ngữ lục ghi: »豁 開 三 要 三 玄。 捏 碎 佛 祖 標 格。 – Mở toang tam yếu tam huyền, bóp nát phong cách của Phật Tổ«.

Thiền sư Thiện Chiêu có bài kệ như sau:

三 玄 三 要 事 難 分 得 意 忘 言 道 易 親 一 句 分 明 超 萬 象 重 陽 九 日 菊 花 新 »Tam huyền tam yếu sự nan phân Đắc ý vong ngôn đạo dị thân Nhất cú minh minh siêu vạn tượng Trùng dương cửu nhật cúc hoa tân«.

»Tam huyền tam yếu sự khó phân Được ý quên lời đạo dễ gần

Một câu thấu suốt vượt muôn tượng Tiết trùng dương đến cúc tươi nhuần«.

TÁN NGUYÊN 贊 元 (?-1086)

Thiền tăng đời Tống, là con cháu của Phó Đại sĩ, tự Vạn Tông, người xứ Nghĩa Điểu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang), Trung Quốc. Xuất gia lúc 3 tuổi, 7 tuổi thụ giới Bồ Tát, rồi sư đi tham học các nơi; tham yết ngài Thạch Sương Sở Viên, nối pháp ngài thuộc tông Lâm Tế. Sau đó, sư trụ trì các chùa:

Tô Đài, Thiên Phong, Long Hoa, Bạch Vân. Sư còn nhận lời mời thỉnh của Phủ Soái, trụ trì đạo tràng Bảo Chí tại Tưởng Sơn (tức chùa Thái Bình Hưng Quốc). Vương An Thạch tâu về đạo đức sư, ban 692

TÀO ĐỘNG NGŨ VỊ 曹 洞 五 位

cho chương phục và hiệu »Giác Hải Thiền sư«.

TÁN Y 散 伊

Hiệu của thiền tăng Minh Lãng đời Minh. X. Minh Lãng

TẢN THỦ ĐÁO GIA 撒 手 到 家

Buông tay đến nhà, dụ chỉ đã thoát khỏi chướng ngại của trần tục, thấy rõ tự tâm bản tính. Huệ Nam ngữ lục ghi: »登 山 須 到 頂。 入 海 須 到 底。 登 山 不 到 頂。 不 知 宇 宙 之 寬 廣。 入 海 不 到

底。 不 知 滄 溟 之 淺 深。 既 知 寬 廣。 又 知 淺 深。 一 踏 踏 翻 四 大 海、 一 摑 摑 倒 須 彌 山、 撒 手 到 家 人 不 識、 雀 噪 鵶 鳴 柏 樹 間。 – Leo núi cần phải tới đỉnh, xuống biển cần phải đến đáy. Leo núi chẳng tới đỉnh sẽ không biết chỗ bao la của vũ trụ, xuống biển chẳng đến đáy sẽ không biết chỗ sâu cạn của đại dương. Đã biết bao la, còn biết thêm sâu cạn thì:

Một đá đá bật bốn biển lớn Một tát tát ngã núi Tu-di Buông tay đến nhà người chẳng biết

Sẻ quạ kêu vang giữa chòm cây«.

TÀNG LỤC QUY 藏 六 龜

Rùa giấu 6 bộ phận trên thân nó (Đầu, đuôi, 4 chân), ý nói người tu đừng để sáu căn chạy theo trần cảnh bên ngoài. Từ ngữ này lấy từ điển tích con chồn hoang khi bắt gặp con rùa, nếu nó cắn cái đầu thì con rùa thụt đầu vào mai, nếu nó cắn cái chân thì rùa rút chân vào mai… Phần tụng cổ trong

Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

蚯 蚓 斬 爲 兩 段 時 兩 頭 俱 動 有 誰 知 問 來 佛 性 全 難 得 辜 負 刳 膓 藏 六 龜 »Khâu dẫn trảm vi lưỡng đoạn thì Lưỡng đầu câu động hữu thùy tri Vấn lai Phật tính toàn nan đắc Cô phụ khô trường tàng lục qui«. »Con trùng chặt đứt làm hai khúc

Mỗi khúc lăn quăn, có ai hay Hỏi ra Phật tính toàn khó đáp

Cô phụ phanh rùa giấu sáu chi«.

TẠNG CHỦ 藏 主

Còn gọi: Tri tạng, Tạng ty. Vị tăng đứng đầu quản lý lầu kinh, gác kinh. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »師 在 南 嶽 福 嚴 爲 藏

主。 – Tại chùa Phúc Nghiêm núi Nam Nhạc, sư làm Tạng chủ«.

TẠNG DỤNG 藏 用

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư An Quốc Hoằng Đạo. Khi ra hoằng pháp sư ở viện Trường Khánh, Thai Sơn, Phúc Châu.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của

Hòa thượng? Sư đáp: Trước giờ thọ trai nhà bếp nấu cơm Nam Quốc, sau giờ ngọ vào lò đun trà Bắc Uyển.

TẠNG VIỆN 藏 院

Nơi tàng trữ kinh điển sổ sách trong chùa Phật. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »師 在 南 嶽 福 嚴 爲 藏 主。 李 殿 院 同 雅 長 老 入 藏 院。 師 出 接 殿。 – Sư ở chùa Phúc Nghiêm Nam Nhạc làm Tạng chủ; có

Lý điện viện cùng với Nhã trưởng lão vào Tạng viện, sư bước ra tiếp đón«.

TÀO ĐỘNG NGŨ VỊ 曹 洞 五 位 Trình bày hệ thống thiền pháp của tông Tào Động cũng là phương pháp đặc thù của tông này dùng để tiếp dẫn người học. 693

TÀO ĐỘNG THỔ DÂN 曹 洞 土 民

X. Mục từ »Ngũ vị quân thần«.

Pháp Diễn ngữ lục ghi: »師 上 堂 云。 臨

濟 入 門 便 喝。 是 甚 碗 鳴 聲。 德 山

入 門 便 棒。 抝 曲 作 直 雲 門 三 句。 曹 洞 五 位。 大 開 眼 了 作 夢。 何 故 如 此。 國 清 才 子 貴。 家 富 小 兒 嬌。 – Sư thượng đường nói: Vào cửa Lâm Tế liền bị hét là bày vẽ lắm việc, Vân Môn tam cú, Tào Động ngũ vị cũng là mở to mắt mà nằm mộng! Vì sao như thế? Đất nước thanh bình thì hạng tài tử được quý trọng, nhà giàu có thì con nít được nuông chìu.« TÀO ĐỘNG THỔ DÂN 曹 洞 土 民 Tông phong của Tào Động kín đáo mà cẩn thận khi tiếp hóa người học, giống như bác nông phu cặm cụi cày cấy trên ruộng đất của mình.

TÀO ĐỘNG TÔNG 曹 洞 宗

Một trong »Ngũ gia« (Năm nhà) của Thiền tông Trung Quốc, thuộc hệ Thanh Nguyên.

Người sáng lập là 2 thầy trò: Lương Giới (807-869) và Bản Tịch (840-901) sống vào đời Đường, do vì Lương Giới trụ Động Sơn thuộc Cao An, Giang Tây và Bản Tịch trụ Tào Sơn nên gọi là tông Tào Động. Có thuyết khác cho rằng chữ Tào trong Tào Động là ám chỉ Động Sơn nối tiếp dòng Thiền Tào Khê (chỗ ở của Lục Tổ Huệ Năng, cũng là pháp hiệu của Lục Tổ). Môn phong của tông này tế mật, ngôn hạnh tương ưng, tùy cơ mà lợi vật, dựa vào lời để độ người. Trong Thiền tông Ngũ gia tuy tông này chẳng phồn thạnh bằng tông Lâm Tế, nhưng pháp mạch liên tục không dứt cho đến ngày nay, so với 3 tông: Quy Ngưỡng, Vân Môn và Pháp Nhãn thì tông này kéo dài hơn. Pháp Nhãn ngữ lục q. thượng ghi: »如 何 是 曹 洞 宗 下 事？ 師 云： 馳 書 不 到 家。 – Người học hỏi: Thế nào là việc của tông Tào Động? Sư đáp: Đuổi theo sách vở thì chẳng đến nhà«.

TÀO KHÊ 曹 溪

1. Địa danh nằm dưới chân núi Song Phong, huyện Khúc Giang tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Tại đây có chùa Bảo Lâm do Lục Tổ Huệ Năng trụ trì; về sau được xem là Tổ đình của Thiền tông. Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh Lược Tựa trong Toàn Đường Văn q. 915 ghi: »次 年 春、 師 辭 眾 歸 寶 林、 印 宗 與 緇 白 送 者 千 余 人、 直 至 曹 溪。 – Mùa xuân năm sau sư giã từ đại chúng để trở về Bảo Lâm. Ấn Tông cùng với trên ngàn người vừa tại gia vừa xuất gia đưa tiễn sư đến tận Tào Khê«.

TÀO KHÊ CHÍNH TÔNG NGUYÊN LƯU TỤNG 曹 溪 正 宗 原 流 頌 Sách, 1 quyển, do Thạch Nguyên Kỷ Vân (Thiền tăng tông Lâm Tế) soạn vào đời Thanh, Hành Sách hiệu đính. Nội dung ghi chép pháp tự truyền thừa của thiền sư trải qua các triều đại kể từ Lục Tổ Huệ Năng đến Thạch Nguyên Kỷ Vân và lấy lược truyện các thiền sư làm trung tâm rồi thu thập thêm những ngữ yếu của họ. Sách này được khắc bản vào đời Thanh.

TÀO KHÊ ĐẠI SƯ BIỆT TRUYỆN 曹 溪 大 師 別 傳 Truyện ký, 1 quyển, không rõ tác giả, Hán Hưng Tổ Phương (Thiền tăng tông Lâm Tế) hiệu đính, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 965. Nội dung bao gồm truyện ký, tông chỉ truyền pháp của Lục Tổ 694

TÀO KHÊ PHẬT SẮC 曹 溪 佛 敕

Huệ Năng, các sắc thư của vua Cao Tông, nguồn gốc chùa Bảo Lâm ở núi Tào Khê, 6 thứ điềm linh ứng của Lục Tổ Huệ Năng. Sách này được soạn trong khoảng niên hiệu Kiến Trung (780-783) đời Đường. Một vị tăng Nhật Bản tên Tối Trừng được bản chép tay sách này vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 19 (803), cất nó tại Tỷ Duệ sơn (Nhật Bản). Sau một phen lưu lạc chốn dân gian, sau đó sách này lại trở về Tỷ Duệ sơn, từng được xem là quốc bảo của Nhật Bản. Quyển Đàn Kinh Khảo do Hồ Thích viết đã chỉ ra 8 chỗ sai lầm của sách này.

TÀO KHÊ LỘ 曹 溪 路

Con đường tham thiền, con đường ngộ thiền. Mật Am ngữ lục ghi: »自 從 蹈 斷

曹 溪 路。 直 向 毘 盧 頂 上 行。 – Từ khi giẫm nát nẻo Tào Khê, nhắm đỉnh Tỳ

Lô thẳng bước lên«.

TÀO KHÊ MẬT CHỈ 曹 溪 密 旨

Chỉ cho thiền pháp của Huệ Năng. Tiết Tĩnh Cư Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi:

»師 諱 行 思、 俗 姓 劉、 廬 陵 人 也、 自 傳 曹 溪 密 旨、 便 復 廬 陵、 化 度 羣 生。 – Sư húy là Hành Tư, họ Lưu, người xứ Lô Lăng; từ khi được truyền thiền pháp của Huệ Năng, liền trở về Lô Lăng, hóa độ chúng sinh«.

TÀO KHÊ NHẤT PHÁI 曹 溪 一 派

Một phái Tào Khê, chỉ cho thiền pháp và sự truyền thừa nối pháp của Huệ Năng. Lời bạt của Tông Bảo trong Đàn Kinh ghi: »接 察 使 云： 公 成 龍、 深 造 此 道。 一 日 過 山 房、 睹 余 所 編、 謂 得 壇 經 之 大 全。 慨 然 命 工 鋟 梓、 顓 爲 流 通、 使 曹 溪 一 派 不 至 斷 絕。 – Án sát sứ nói Công Thành Long nghiên cứu sâu đạo này. Một hôm ông ta đi qua sơn phòng, thấy những điều tôi biên chép, bảo rằng bộ Đàn Kinh được hoàn thành, nên khảng khái gọi thợ khắc gỗ in ra để phổ biến, khiến cho một phái Tào Khê không đến nỗi dứt mất«.

TÀO KHÊ NHẤT TRÍCH 曹 溪 一 滴

1. Một giọt nước Tào Khê, dụ chỉ cho thiền pháp. Tào Khê: chỗ ở của Lục Tổ Huệ Năng. Phần Tháp minh của Cát Tất phụ vào cuối quyển Mật Am ngữ lục ghi: »曹

溪 一 滴 源 深 流 長。 – Một giọt nước Tào Khê nguồn sâu dòng dài«.

2. Sách, 9 quyển, do vị tăng tên Nhất Triệt Chu Lý soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 9 (1636) đời Minh. Đầu quyển 1 có lời tựa của Vô Học Cư Sĩ là Đào Hồng, lời dẫn của Qua Duẫn Lễ. Bên trong chia làm 2 mục: Thiền tông và Ứng hóa, thu thập cơ duyên ngữ yếu của hơn 40 vị thiền sư, kỳ túc. Quyển 2-5:

»Sơn Vân Thủy Thạch tập« do Cổ Đình Thiện Thánh soạn. Quyển 6: »Trúc Thất tập« do Đại Ngụy Tịnh Luân soạn. Quyển 7: »Phù Sơn Pháp Cú« do Minh Mục Bản Trí soạn. Quyển 8: »Cốc Hưởng tập« do Hưởng Cốc Triệt Dung soạn. Quyển 9: »Vân Sơn Mộng Ngữ Trích Yếu«. Bên trong chia làm 4 chương như: Nguyên khởi chương, Duy thức chương v.v… Quyển cuối phụ lục »Kỷ Nghiệp« do Chu Lý soạn. Thứ tự nội dung toàn sách không giống với thứ tự của mục lục.

TÀO KHÊ PHẬT SẮC 曹 溪 佛 敕

Ý chỉ Thiền tông Huệ Năng. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »法 幢 已 建、宗 旨 已 立、 且 道： 如 何 是 曹 溪 佛 旨？ 還 相 委 悉 麼？ – Cờ pháp đã dựng, tông 695

TÀO KHÊ SƠN 曹 溪 山

chỉ đã lập. Thử hỏi, thế nào là ý chỉ Thiền tông Huệ Năng? Có biết chăng?«.

TÀO KHÊ SƠN 曹 溪 山 Núi nằm ở hướng đông nam huyện Khúc Giang tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Vốn là Song Phong sơn, vì dưới chân núi có con suối nên được gọi là Tào Khê sơn. Tiết Nhất Túc Giác Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »其 弟 僧 年 當 三 十 一、 迤 邐 往

到 始 興 縣 曹 溪 山、 恰 遇 （慧 能）

大 師 上 堂。 – Em của sư là vị tăng tên Di Lệ, nắm ấy tuổi vừa 31, đi đến núi Tào Khê huyện Thủy Hưng, vừa đúng lúc Đại sư Huệ Năng thượng đường«.

TÀO KHÊ THỦY 曹 溪 水

Nước Tào Khê, dụ chỉ thiền pháp. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL, q. 30 ghi: »辨 公

援 筆 書 偈、 語 語 矜 誇、 全 是 我 慢 之 習、 曹 溪 水 當 不 如 是 也。 – Biện Công mượn bút viết kệ, lời lẽ kiêu ngạo khoa trương, toàn là thói quen ngã mạn, thiền pháp đương nhiên không như thế«.

TÀO KHÊ TỰ 曹 溪 寺

Chùa ở thung Bọ Ngựa cách trung tâm huyện An Ninh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc 5km về phía Tây bắc. Lục Tổ Huệ Năng từng ở chùa Bảo Lâm, Tào Khê, Quảng Đông hoằng dương thiền phong, về sau thiền tăng chùa này kéo vào Vân Nam cất chùa hoằng pháp, cũng gọi là »Tòa Khê Tự«. Theo »Vân Nam Thông Chí« ghi, chùa cất vào đời Tống, đấu củng trong đại điện vẫn là nguyên vật đời Nguyên Tống. Vách bên trái của hậu điện khảm nạm bia đá »Trùng tu Tào Khê tự chí« do Dương Thăng Am viết. Kiến trúc chủ yếu hiện còn có Sơn môn, Đại hùng bảo điện, Hậu điện, Chung cổ lâu, Hành lang tả hữu. Trong Đại hùng bảo điện chính giữa thờ tượng Hoa Nghiêm Tam Thánh khắc gỗ vào đời Tống. Dưới mái hiên trước điện có một cửa sổ hình tròn, theo truyền thuyết vào năm Giáp Tý đêm trung thu khi trăng lên, ánh trăng chiếu vào trán tượng Phật qua cửa sổ nhỏ, ánh trăng càng lên cao, ánh sáng mặt trăng giống như cái gương tròn chạy dọc theo sống mũi từ từ đi xuống tới rốn tượng Phật, đây là cảnh tượng đặc biệt thích thú nhất của chùa Tào Khê: »Thiên mãn bảo nguyệt«, »Nguyệt ấn Phật tề«. Trong chùa có cây hoa Ưu Đàm, bia đại tự »Tùng Phong Thủy Nguyệt« do đích thân vua Sùng Trinh đời Minh viết thảo. Phía bắc chùa có Kim thiền thánh tuyền, người đời gọi là »Tam triều thánh thủy«.