Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

PL. 2544–2001

TỪ ĐIỂN THIỀN TÔNG

HÁN-VIỆT

漢越禪宗辭典

(CHÌA KHÓA THIỀN TẠNG)

HÂN MẪN & THÔNG THIỀN BIÊN DỊCH

CHỨNG MINH

Hòa thượng Thích Thanh Từ

CỐ VẤN CÔNG TRÌNH

Thượng tọa Thích Đắc Pháp Thượng tọa Thích Đắc Giác Đại đức Thích Phước Cẩn Cư sĩ Định Huệ Cư sĩ Lê Chí Hùng MỤC LỤC Lời đầu sách. Thể lệ chung. Chính văn

Chỉ mục:

Thuật ngữ Nhân danh Địa danh Tác phẩm Thư mục tham khảo Lược đồ sử II Trung Quốc Lược đồ sử II Việt Nam LỜI TỰA

Thiền tông – Căn cứ vào lịch sử hình thành và phát triển của nó, bằng vào rất nhiều truyền thuyết sinh động và thiền ngữ kì dị tuyệt vời, cộng với ảnh hưởng dài lâu sâu sắc của nó đối với văn hóa Đông phương, cùng sự xâm nhập không ngừng của nó vào nền văn hóa Tây phương hiện nay đã tạo thành một thế giới Thiền sâu xa và rộng lớn. Trong thế giới thiền ấy, có lúc như hoa đỏ liễu xanh (Hoa hồng liễu lục), mắt ngang mũi dọc (Tỵ thụ nhãn hoành) rất phổ thông, rất bình thường; đôi khi như bụi hồng đáy biển (Hải để hồng trần), tuyết trắng trong lửa (Hỏa trung bạch tuyết) thật đặc biệt, thật lạ lùng khiến mọi người vừa sợ vừa ngờ.

Thiền quả là cao xa khó hiểu nhưng lại gần gũi giản dị, vừa bình thường thực tế vừa siêu hình thần bí, khó nắm bắt, không thể nghĩ bàn, đầy ắp những câu đố khó hiểu. Song càng khó hiểu càng gợi cho người đọc, người nghe bao niềm say mê, bao nỗi thắc mắc….

Nhằm giải đáp những thắc mắc đó và đáp ứng yêu cầu của số đông độc giả về một quyển sách công cụ thực dụng cho việc nghiên cứu, cho những ai muốn đọc và hiểu được các sách vở Thiền tông bằng chữ Hán, chúng tôi cho ra đời quyển Từ điển Thiền tông Hán-Việt này.

Trong khi soạn dịch, chủ yếu chúng tôi dựa vào quyển Thiền Tông Từ Điển nguyên tác Hán văn do Viên Tân chủ biên. Riêng ⅓ số mục từ thuộc phần thuật ngữ, chúng tôi chọn lấy định nghĩa của sách trên rồi thay phần thí dụ trích dẫn của sách thiền Trung Quốc bằng các đoạn trong văn bản Thiền tông Việt Nam, mục đích giới thiệu các tác phẩm Thiền tông của các bậc tiền bối nước ta không hề thua kém của nước người. Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo một số tài liệu khác có liệt kê phía sau sách này.

Trước hết chúng tôi xin thành kính tri ân quý Hòa thượng, Thượng tọa đã dày công dạy dỗ, dẫn dắt chúng tôi và đặc biệt ghi ân quý vị học giả, giáo sư của các sách chúng tôi tham khảo.

Thứ đến, trong quá trình biên dịch, chúng tôi nhận được sự giúp đỡ tích cực của Đại đức Nguyên Chơn, Nhuận Châu, Sư cô Hạnh Huệ, cư sĩ Định Huệ đã đọc và chữa bản thảo; cư sĩ Đỗ Quốc Bảo đã hỗ trợ về mặt kỹ thuật, chế bản chữ Hán rất công phu trong quyển sách này; nhân đây chúng tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn thật chân thành.

Do tính phức tạp của thuật ngữ Thiền tông trong các tác phẩm chữ Hán về văn học Thiền, do điều kiện biên dịch và khả năng của dịch giả còn có hạn, Từ Điển Thiền Tông Hán-Việt khó tránh khỏi những sơ suất này hay khác. Với lòng biết ơn sâu sắc, chúng tôi mong muốn quý độc giả cao minh chỉ giáo để sách này trong lần tái bản sau được hoàn chỉnh hơn.

Hân Mẫn – Thông Thiền Kính ghi LỜI TỰA

THỂ LỆ CHUNG

I. NỘI DUNG: Sách này gồm có 5 phần:

1. Thuật ngữ: Trên 1.000 mục từ, bao gồm các loại:

― Các thiền lâm phương ngữ: Văn toản thiết ngưu, Bả kế đầu nha, Đạc lạc toản… ― Các điển cố ngữ: Mạc-da kiếm, Hoàng diện lão tử, Một huyền cầm… ― Các khẩu ngữ của Thiền sư: dũ ma, tác ma sinh, di, đốt, khả trung, ni. ― Các thành ngữ của dân gian Trung Quốc được Thiền sư thường sử dụng: Tác tặc nhân tâm hư, Lưỡng thái nhất tái, Nhất bão vong bách cơ..

― Các Hành nghiệp ngữ (ngôn ngữ trong nghề): Hắc tất dũng, Ha Phật mạ Tổ, Mại tử miêu đầu, Pháp khí, Pháp hiệu, Điển tọa, Tạng chủ, Thái đầu, Tổ ấn trùng quang… 2. Nhân danh: Mở đầu ghi rõ mục từ thuộc loại nào: Thiền tăng, cư sĩ, học giả… 3. Địa danh: Mở đầu ghi rõ mục từ thuộc loại nào: Chùa, tháp, núi… chỉ chọn những địa danh thường gặp trong sách Thiền thuộc đời Đường, Tống, Trung Quốc và những ngôi chùa Việt Nam do các vị Thiền sư đắc đạo xây cất hoặc trụ trì 4. Tác phẩm: Mở đầu ghi rõ mục từ thuộc loại nào: đăng lục, ngữ lục, bút ký, nghị luận, thi ca, sơn chí.

5. Phụ lục: 11 đồ biểu về pháp hệ Thiền tông Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản trong đó có 4 đồ biểu liên hệ đến Thiền tông Việt Nam.

Bốn phần trên được xếp xen lẫn nhau theo thứ tự A, B, C… còn phần phụ lục đuợc để riêng.

Như thế, Từ Điển Thiền tông Hán Việt tính chung có khoảng 5000 mục từ và những mục từ nào thuộc thuật ngữ trích dẫn thơ, hoặc thuộc về ngữ pháp, thí dụ như những hư tự: HẢO, HOÀN, KHỨ, SINH… sẽ có kèm Hán âm trong phần trích dẫn.

II. CÁCH TRÌNH BÀY:

Các mục từ được xếp theo thứ tự mẫu tự tiếng Việt: A, B, C, C, D, Đ, G, H, K, L, M, N,

Ô, P, Q, S, T, U, V, X, Y.

Dấu giọng theo bộ ký tự tiếng Việt: Ngang, sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng.

Mỗi một mục từ được trình bày như sau: ― Tên mục từ bằng âm Hán Việt, kèm chữ Hán phồn thể. ― Còn gọi: Tức là các từ đồng nghĩa.

― Phần định nghĩa ― Phần giải thích ― Phần thí dụ 8 LỜI TỰA ― Theo: Liệt kê tài liệu tham khảo dẫn chứng (Phần lớn các mục từ không nêu phần này là căn cứ vào Thiền Tông Từ Điển của nhóm Viên Tân).

― Xem: Mời xem các mục từ có liên quan.

III. KÝ HIỆU: (Đại 48, 113 trung): Đại Tạng tập 48, trang 113 phần giữa.

(Vạn Tục 148, 256 hạ): Tục Tạng chữ tập 148, trang 256 phần dưới. » «: Phần trích dẫn bằng Hán âm (): Lời bình của các Thiền sư xen kẽ trong các đoạn văn được trích dẫn. (…): Lược bỏ khoảng giữa. » «: Phần Việt dịch các đoạn văn được trích dẫn.

Thí dụ: NHẤT CÚ ĐẠO TẬN 一 句 道 盡 Chỉ cần dùng một câu mà thông suốt được cốt tủy của Phật pháp.

Tắc 76, Bích Nham lục (Đại 48, 203 trung) ghi: »福 云。 施 者 受 者 二 俱 瞎 漢 (據 令 而 行。 一 句 道 盡。 罕 遇 其 人)。 – Bảo Phúc nói: Người cho, người nhận cả hai đều mù (Theo mệnh lệnh mà thi hành, chỉ cần nghe một câu mà thông suốt cốt tủy Phật pháp, ít gặp được người như thế)«. Trong một thuật ngữ của Thiền sư dùng thường có 2 nghĩa:

― Nghĩa đen, tức nghĩa bình thường của thành ngữ mà mọi người dân Trung Quốc đều có thể hiểu.

― Nghĩa bóng, tức là nghĩa hợp với ý của Thiền sư muốn nói.

― Tùy trường hợp, trong phần Việt dịch của phần trích dẫn, chúng tôi có khi dùng nghĩa bóng để phù hợp với văn cảnh.

Thí dụ: 1. Nghĩa đen:

DŨNG ĐỂ THOÁT 桶 底 脫 Cái thùng bị lủng đáy. (Nghĩa đen)

Thiền tông muợn từ này để chỉ cho trạng thái không còn mảy may nghi hoặc, không lưu lại bất cứ vật nào trong tâm. (Nghĩa bóng) Tắc 22, Bích Nham lục (Đại 48, 162 hạ) ghi: »後 到 德 山。 問 從 上 宗 乘 中 事。 學

人 還 有 分 也 無。 山 打 一 棒。 道 什 麼。 我 當 時 如 桶 底 脫 相 似。 – Về sau, ta đến Đức Sơn hỏi: Việc trong Tông thừa xưa kia, người học có phần chăng? Sơn đánh cho một gậy, bảo: Nói cái gì? Lúc ấy ta như thùng lủng đáy«.

2. Nghĩa bóng: BÁT THẢO CHIÊM PHONG 撥 草 瞻 風 Vạch cỏ đón gió. (Nghĩa đen) 9 LỜI TỰA Thiền tông mượn từ này để chỉ cho việc đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu đến chỗ huyền diệu. (Nghĩa bóng)

Động Sơn ngữ lục (Đại 47, 507 trung) ghi: »此 去 澧 陵 攸 縣、 石 室 相 連、 有 雲 巖 道 人。 若 能 撥 草 瞻 風、 必 爲 子 之 所 重。 – Ngươi đi đến Lễ Lăng ở huyện Du, nơi các thất đá liền nhau có một đạo nhân tên Vân Nham. Nếu người trừ được vọng tưởng, tham cứu đến chỗ huyền diệu, chắc chắn sẽ được y ta quý trọng.« ― Ngoài ra, các thuật ngữ Hán Việt đồng nghĩa được giải thích qua một thuật ngữ mà soạn giả cho là tiêu biểu nhất, sẽ được xếp trong phần còn gọi.

Thí dụ:

THÂN TÂM NHẤT NHƯ 身 心 一 如 Còn gọi: Sắc tâm bất nhị, Tính tướng bất nhị.

IV. VIẾT TẮT:

Tên tác phẩm:

― CĐTĐL: Cảnh Đức Truyền Đăng lục

― CTTNL: Cổ tôn túc ngữ lục ― ĐQMT: Đại quang minh tạng ― DTNL: Duy Tắc ngữ lục ― GTPĐL: Gia Thái Phổ Đăng lục ― HĐNL: Hư Đường ngữ lục ― HSLNMDT: Hám Sơn Lão Nhân Mộng Du tập ― KTTQTĐL: Kiến trung tịnh quốc tục đăng lục

― LĐHY: Liên Đăng Hội Yếu ― LSPGĐT: Lịch Sử Phật Giáo Đàng Trong ― MANL: Mật Am ngữ lục ― MBTL: Minh Bản Tạp lục ― MGNL: Minh Giác ngữ lục ― NĐHN: Ngũ Đăng Hội Nguyên ― NGCTT: Ngũ Gia Chính Tông Tán ― NHQL: Nguyên Hiền quảng lục ― NLNL: Nguyên Lai ngữ lục ― NTNL: Như Tịnh ngữ lục ― PDNL: Pháp Diễn ngữ lục ― PDNL: Phần Dương ngữ lục ― PKNL: Phạm Kỳ ngữ lục ― PQĐTĐ: Phật Quang Đại Từ Điển ― TBCTT: Tăng Bảo Chính Tục truyện ― TLTBT: Thiền Lâm Tăng Bảo truyện.

― ThQST: Thiền Quan Sách Tiến ― TĐT: Tổ Đường tập 10 ― TCTT: Tống Cao Tăng truyện ― TTĐL: Tục Truyền Đăng lục ― ThMMBTSTL: Thiên Mục Minh Bản Thiền sư tạp lục ― VHVNTH 1989-1995: Văn hóa Việt Nam Tổng Hợp 1989-1995 Chữ viết tắt:

― k. ng.: khẩu ngữ ― X.: xem.

CHÍNH VĂN

A

A A A! 阿 阿 阿！

A ha ha! Thán từ thường được dùng trong thiền ngữ. Tiết Lang Nha Vĩnh Khởi Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 上 堂、 良 久、 拊 掌 一 下 曰： 阿 阿 阿！ 還 會 麼？ 法 法 本 來 法。 – Sư thượng đường lặng lẽ hồi lâu rồi vỗ tay một cái, nói: Ối chà chà! Ối chà chà! Có lãnh hội chăng? Hết thảy các pháp xưa nay vẫn là pháp«.

A DA HẠ HÀM 阿 爺 下 頷

Còn gọi: A gia hạ hàm. Vốn chỉ xương hàm dưới của cha. Hình dáng yên lừa giống như cây cầu, cho nên gọi là cầu yên. Đứa con ngu si khi đi tìm hài cốt của cha chết nơi chiến trường, nhận lầm cái cầu yên lừa cho là xương hàm dưới của cha mình, rồi cẩn thận mang về. Mẫu chuyện này về sau trở thành từ ngữ để mắng người ngu si, không phân biệt được chân, giả.

Tắc 78, Thung Dung lục (Đại 48, 252 trung) ghi: »以 賊 爲 子、 認 奴 作 郎、 破 沐 碏 豈 是 先 祖 骨 髏、 驢 鞍 橋 亦 非 阿 爺 下 頷。 – Nhận giặc là con, cho tớ là chủ. Nhận lầm cái gáo bể là đầu lâu của tổ tiên, cái cầu yên lừa là hàm dưới của cha mình«.

A-DỤC VƯƠNG TỰ 阿 育 王 寺

Chùa nằm ở trấn Bảo Tràng, huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Bởi trong chùa có cất giữ xá-lợi Phật Thích-ca và bảo tháp xá-lợi xinh xắn tinh vi cho nên nổi tiếng trong ngoài, là chùa Thiền tông nổi tiếng, còn là một trong »Trung Hoa Ngũ Sơn«. Niên hiệu Đại Khang thứ 3 (282) đời Tấn, Lưu Tát Ha (pháp danh Huệ Đạt) được một tháp xá-lợi ở nơi đây, tương truyền là một trong 84.

000 tháp do vua A-dục xây cất, bên trong chứa di cốt của Phật Thích-ca sau khi niết bàn. Lưu Tát Ha xây cất tinh xá ngay chỗ có bảo tháp để tu trì hành đạo. Niên hiệu Nghĩa Hy thứ 1 (405) đời Đông Tấn xây tháp đình để cung phụng bảo tháp. Niên hiệu Nguyên Gia thứ 2 (425) đời Lưu Tống, tăng nhân đạo hữu xây cất thêm điện vũ. nay Niên hiệu Phổ Thông thứ 3 (522)

đời Lương vua ban tấm biển »A-dục Vương Tự«. Vốn là Luật viện, niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 1 (1008) đời Tống, vua Tống Chân Tông ban cho tấm biển »Quảng Lợi Thiền Tự« liền trở thành Thiền tự. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 15 (1382) đời Minh, đặt tên là »Dục Vương Thiền Tự«, tục gọi là »A-dục Vương Tự«.

Từ trăm ngàn năm, chùa này được sự sùng bái của rất nhiều vua chúa và sự hộ trì các bậc cao tăng. Vua Tống Cao Tông đích thân viết »Phật Đảnh Quang Minh Chi Tháp«, vua Tống Hiếu Tông viết »Diệu Thắng Chi Điện«. Tô Đông Pha làm văn bia về Thần Khuê Các trong chùa, bia dựng bên điện Xá-lợi. Thời vua Tống Anh Tông (1064-1067) Đại Giác Hoài Liễn trụ trì chùa này, nêu cao tông phong, sau đó kinh qua sự tổ chức của các vị Thiền sư như Tông Cảo, Giới Kham, Đức Quang, Sư Phạm đạo tràng Lâm Tế hưng thịnh một thời. Kiến trúc chủ yếu của A-dục Vương Tự có Xá-lợi điện, Đại hùng bảo điện, Thần khuê các, Vân thủy đường, Tàng kinh lâu hơn 600 gian. Điện vũ trong chùa hùng vĩ, khí thế nguy nga, mái cong cao vút, lưu ly che đỉnh xanh vàng rực rỡ.

A-DỤC VƯƠNG TỰ THÁP 阿 育 王 寺 塔

Xung quanh chùa núi non trùng điệp, tùng bách cao vút, quang cảnh núi sông làm nổi bật ngôi cổ sát ngàn năm.

A-DỤC VƯƠNG TỰ THÁP 阿 育 王

寺 塔 Tháp ở phía tây chùa A-dục Vương thuộc trấn Bảo Tràng, huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Được xây cất vào đời Đường, được xây lại vào niên hiệu Chí Chính thứ 25 (1365) đời Nguyên. Tháp làm bằng gạch cao 36m, hình lục giác bảy tầng theo kiểu lâu các, là một kiến trúc điển hình đời Nguyên. Mỗi tầng đều có khám thờ tượng Phật đắp trên vách, hiện nay không còn nữa. Trong tháp có đường đi lên đỉnh tháp. Một tòa trên núi gọi là »Thượng tháp«, một tòa dưới núi gọi là »Hạ tháp«. Hai tòa này đứng cao vút giữa rừng rậm trúc dài cùng núi non xinh đẹp, điện vũ nguy nga tạo thành một quang cảnh tùng lâm của cổ sát hạng nhất Nam

Quốc.

A GIÁC NỮ 阿 角 女

Cô con gái nhỏ tuổi. Chữ a (丫) còn đọc là nha có nghĩa là xòe ra thành hai góc. A giác chỉ tóc các cô gái còn nhỏ tuổi tết thành hai trái đào trông như hai cái sừng.

Tiểu truyện Thiền sư Giác Hải trong

TUTA ghi:

阿 角 女 頭 白。 報 儞 作 者 識 若 問 佛 境 界。 龍 門 遭 點 額 A giác nữ đầu bạch Báo nhĩ tác giả thức Nhược vấn Phật cảnh giới

Long môn tao điểm ngạch »Bé gái đầu bạc phơ Bảo khách thiền kiệt xuất

Cảnh giới Phật hỏi bàn Long môn bị điểm trán«

A LỘC LỘC ĐỊA 阿 漉 漉 地

Chữ Lộc cũng viết 轆. 1. Trạng thái tự do tự tại. Tắc 53, Bích Nham lục q. 6 ghi: »我

適 來 哭、 如 今 却 笑、 看 他 悟 後、 阿 漉 漉 地、 羅 籠 不 住、 自 然 玲 瓏。 – ›Vừa rồi tôi khóc, bây giờ lại cười‹. Xem ông ta (Bách Trượng) sau khi ngộ tự do tự tại, không ai khống chế được, tự nhiên linh hoạt«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

2. Trạng thái mềm và ướt, dùng để hình dung thiền tăng căn cơ chậm lụt. Tiết Bảo

Phong Khắc Văn Thiền sư trong NĐHN q.

17 ghi: »馬 祖 下 尊 宿、 一 箇 箇 阿 漉 漉 地、 唯 有 歸 宗 老 較 些 子。 – Các vị tôn túc môn hạ Mã Tổ, ai nấy cũng chậm lụt, chỉ có Quy Tông là khá hơn một chút«. Theo: TTTĐ của nhóm Viên Tân.

A SƯ 阿 師

Tiếng thân thiết để gọi một vị tăng. A là phát ngữ từ (từ đầu). Tiết Đạo Nhất, đời thứ 2 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1

ghi: »師 曰： 這 鈍 根 阿 師。 – Sư bảo:

Cái ông tăng chậm lụt này!«

A THỈ TỐNG NIỆU 屙 屎 送 尿

Khi đi tiêu gọi là a thỉ, đi tiểu gọi là tống niệu. Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục (Đại 47, 458 thượng) ghi: »屙 屎 送 尿、 著 衣 喫 飯、 困 來 即 臥、 愚 人 笑 我、 智 乃 知 焉。 – Đi tiêu đi tiểu, mặc áo ăn cơm, mệt mỏi thì nằm nghỉ, kẻ ngu cười ta, người trí biết ta«. Đây là thuật ngữ thường dùng trong nhà Thiền để biểu thị mọi sinh hoạt hàng ngày đều là việc làm của Phật, hạnh của Phật.

Lâm Gian lục, q. thượng (Vạn Tục 148, 16

AI TẠT 挨 拶

301 thượng) ghi: »慈 明 呵 曰： 著 衣 喫 飯、 不 是 畢 竟、 屙 屎 送 尿、 不 是 畢 竟。 – Từ Minh mắng rằng: Mặc áo ăn cơm chẳng phải là cứu cánh, đi tiêu đi tiểu chẳng phải là cứu cánh«.

Á 啞

1. Thuật ngữ này được dùng trong trường hợp người học tuy muốn biểu hiện sở đắc của riêng mình, nhưng khi ấy tận cùng ngôn ngữ cũng không cách gì biểu đạt;

hoặc là thuật ngữ dùng để biểu thị chân lý Phật pháp mà không dùng lời nói. Phần Khám Biện trong Lâm Tế lục (Đại 47, 504 thượng) ghi: »師 問 杏 山： 如 何 是 露

地 白 牛？ 山云： 吽 吽。 師 云： 啞 那。 – Sư hỏi Hạnh Sơn: ›Thế nào là con trâu trắng sờ sờ?‹ Sơn đáp: ›Hồng! Hồng!‹

Sư nói: ›Á‹«.

2. Biểu thị tiếng cười, tiếng quạ kêu, còn gọi: Á á. Tắc 14, Bích Nham lục (Đại 48, l54 hạ) ghi: »閻 浮 樹 下 笑 呵 呵、 昨 夜 驪 龍 拗 角 折 （非 止 驪 龍 拗 折、 有 誰 見 來？ 還 有 證 明 麼？ 啞！）。 – Dưới cội Diêm Phù cười ha hả, đêm trước rồng đen bị gãy sừng. (Chẳng phải cấm rồng đen gãy sừng, có ai thấy chăng? Có chứng minh được chăng? Á!)«.

Á (HỌA) 㘞

Chỉ cho tiếng kéo thuyền hoặc tiếng la lên khi tìm được món đồ rơi mất. Trong nhà Thiền dùng để chỉ tiếng »Ồ« khi hốt nhiên đại ngộ. Điều Trường Sa Cảnh Sầm trong Thiền tông Cổ Tụng Liên Châu Thông tập q. 16 (Vạn Tục 115, 96 hạ) ghi: »你 作 麼 生 用？ 師 拍 胸 與 一 踏。 山 曰：㘞。 – Ông dùng như thế nào?‹ Sư thộp ngực đạp cho một đạp. Sơn nói: ›Ồ!‹«. Thiền Quan Sách Tiến (Đại 48, 1099 hạ)

ghi: »首 座 入 堂 燒 香、 打 香 匣 作 聲、 忽 然 㘞 地 一 聲、 識 得 自 己。 – Vị Thủ tọa lên thiền đường thắp nhang, khua hộp nhang phát ra tiếng, thình lình ông ›ồ‹ lên một tiếng, biết ra được chính mình.«

Á TỬ ĐẮC MỘNG 啞 子 得 夢

Còn gọi: Á tử khiết hoàng liên, Á tử khiết khổ qua, lãnh noãn tự tri. Vốn có nghĩa là người câm chẳng thể đem cảnh chiêm bao của mình kể cho người khác nghe. Thiền tông dùng thuật ngữ này để chỉ cho cảnh giới thể ngộ của người học, cảnh giới này không thể dùng lời nói để nói với kẻ khác.

Trong Vô Môn Quan, Thiền sư Vô Môn phê bình rằng (Đại 48, 293 thượng): »參 箇 無 字、 晝 夜 提 撕、 莫 作 虛 無 會、 莫 作 有 無 會。 如 吞 了 箇 熱 鐵 丸 相 似。 吐 又 吐 不 出、 蕩 盡 從 前 惡 知 惡 覺、 久 久 純 熟。 自 然 內 外、 打 成 一 片。 如 啞 子 得 夢 只 許 自 知。 – Hãy tham chữ Vô, ngày đêm đề khởi, chớ có hiểu như hư vô, chớ có hiểu như hữu vô, giống như người nuốt phải một hoàn sắt nóng muốn mửa ra cũng chẳng được. Quét sạch các ác tri ác giác từ trước, lâu ngày thuần thục, tự nhiên trong ngoài kết thành một khối, như người câm nằm mộng, chỉ tự biết mà thôi«.

Bởi vì đây là biểu thị lấy tâm truyền tâm, ý thức và lời nói chẳng đạt đến được.

AI TẠT 挨 拶 »Ai« là đẩy mạnh, »Tạt« nghĩa là đẩy.

Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc dùng ngôn ngữ và động tác nặng nhẹ để thử nghiệm lẫn nhau giữa Thiền sư và người học đạo. Phần lời dẫn trong tắc 23 của Bích Nham lục q. 3 (Đại 48, 164 17 ẢI TỬ KHÁN HÝ, TÙY NHÂN THƯỢNG HẠ 矮 子 看 戲 隨 人 上 下 thượng) ghi: »玉 將 火 試、 金 將 石

試、 劎 將 毛 試、 水 將 杖 試。 至 於

衲 僧 門 下、 一 言 一 句、 一 機 一 境、 一 出 一 入、 一 挨 一 拶、 要 見 深 淺、 要 見 向 背。 且 道： 將 什 麼？ 試 請 擧 看。 – Lấy lửa thử ngọc, lấy đá thử vàng, dùng lông thử kiếm, dùng gậy dò nước. Còn như đối với thiền tăng dùng một lời một câu, một cơ một cảnh, một ra một vào, một xô một đẩy, muốn thấy sâu cạn, mặt trái mặt phải của y thì phải lấy cái gì để khám nghiệm đây? Xin thử nêu ra xem!« Phần giải thích cũng trong tắc này (Đại 48, 164 trung) ghi: »保 福、 長 慶、 鏡 清 總

承 嗣 雪 峯、 他 三 人 同 得 同 證、 同 見 同 聞、 同 拈 同 用。 一 出 一 入、 逓 相 挨 拶。 – Bảo Phúc, Trường Khánh, Cảnh Thanh đều là những vị kế thừa Tuyết

Phong. Ba người đồng đắc đồng chứng, đồng kiến đồng văn, đồng niêm đồng dụng, một ra một vào thay nhau khám nghiệm«.

ẢI TỬ KHÁN HÝ, TÙY NHÂN THƯỢNG HẠ 矮 子 看 戲 隨 人 上 下 Người lùn đi xem hát, chẳng trông thấy gì nhưng cũng bắt chước người khác vỗ tay tán thưởng, dụ chỉ người tu thiền pháp nhãn chẳng sáng, chỉ làm theo người khác một cách máy móc, còn bị người ta khống chế. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »忽 有 箇 出 來 道。 長 老 爾 恁 麼 道 也。 則 白 雲 萬 里。 者 箇 說 話。 喚 作 矮 子 看 戲。 隨 人 上 下。 三 十 年 後 一 場 好 笑。且 道 笑 箇 什 麼？ 笑 白 雲 萬 里。 – Chợt có một vị tăng bước ra nói: Thưa trưởng lão, ông nói thế ấy cũng là mây trắng ngàn dặm! Lời nói này còn gọi là người lùn đi xem hát, chẳng trông thấy gì nhưng cũng bắt chước người khác vỗ tay tán thưởng, ba mươi năm sau vẫn còn buồn cười mãi. Thử hỏi cười cái gì?

Cười mây trắng ngàn dặm«.

AM 庵、 菴

Ngôi nhà nhỏ để thờ Phật, thường có một hai vị tăng ở ẩn tu. Từ kết hợp đứng sau danh từ để tạo thành tên gọi chỗ ở của các

Thiền sư.

Bạch Am: x. Vạn Kim

Bàn Am: x. Kế Thành Biệt Am: x. Tính Thống Bồ Am: x. Lai Phục Bồng Am: x. Đức Hội Cập Am: x. Tông Tín Cụ Am: x. Như Tỵ Chỉ Am: x. Đức Tường Chiếu Am: x. Tông Tĩnh Dị Am: x. Như Thông Độc Am: x. Tự Minh Giác Am: x. Tông Diệu

Giới Am : x. 1. Phụ Lương; 2. Ngộ Tiến Giản Am: x. Sư Trách Hoặc Am: x. Sư Thể

Hối Am: x. 1. Di Quang; 2. Huệ Quang Hưu Am : x. Khả Thọ Lại Am: x. Đỉnh Nhu Liễu Am: x. Thanh Dục Luân Am: x. Văn Quả Mật Am: x. Hàm Kiệt Mộc Am: x. Tính Thao

Mông Am: x. Nguyên Thông Mục Am: x. Pháp Trung Nam Am: x. Đại Y Ngẫu Am: x. Chân Diễn Ngoan Am: x. Đắc Thăng Ngốc Am: x. Phổ Trang Ngu Am: x. 1. Trí Cập; 2. Minh Vu Nhất Am: x. Nhất Như Nhật Am: x. Đàm Húc

AN THIỀN 安 禪 (?-?)

Nhược Am: x. Thông Vấn Phùng Am: x. Đoan Dụ Suất Am: x. Phạm Tông Tây Am: x. Đàm Ngạc Thả Am: x. Thủ Nhân Thúc Am: x. Chính Nham Thủy Am: x. 1. Sư Nhất; 2. Thủ Quí Thử Am: x. Cảnh Nguyên Tiếu Am: x. Liễu Ngộ

Tịnh Am: x. Trí Tố Triệt Am: x. Đạo Nguyên Trúc Am: x. 1. Sĩ Khuê; 2. Hoài Vị; 3. Khả

Túc Am: x. Trí Giám Tuyết Am: x. Tùng Cẩn Tức Am: x. Đạt Quán Quán Ứng Am: x. Đàm Hoa Vạn Am: x. Đạo Nhan Văn Am: x. Tự Tông Vân Am: x. Khắc Văn Viên Am: x. Cư Đảnh Vũ Am: x. Tổ Uyên

Y Am: x. Hữu Quyền.

ÁM CHỨNG THIỀN SƯ 暗 證 禪 師

Còn gọi: Manh thiền giả, Ám thiền Tỳ kheo. Là lời chế giễu thiền giả của các tông phái ngoài Thiền tông như Giáo môn chẳng hạn, nhất là chỉ các vị thiền sinh ưa chấp trước thiền định, không nghiên cứu giáo pháp, hiểu biết lờ mờ, lại kiêu mạn tự cho mình là đúng.

ÁM ĐẦU 暗 頭

Trong bóng tối, chỗ tối tăm. Tiết Trấn Châu Phổ Hóa Hòa thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »於 北 地 行 化、 或 城 巿、 或 塚

間、 振 一 鐸 曰： 明 頭 來、 明 頭 打。 暗 頭 來、 暗 頭 打。 四 方 八 面 來、 旋 風 打、 虛 空 來、 連 架 打。 – Sư hành hóa ở đất Bắc, hoặc là chốn thành thị, hoặc là nơi gò mả, lắc một cái linh nói: Chỗ sáng đến thì đánh bên chỗ sáng, chỗ tối đến thì đánh bên chỗ tối, tám mặt đến thì xoay vần mà đánh, hư không đến thì đánh cả hư không«.

AN BAN THỦ Ý KINH 安 般 守 意 經

Kinh căn bản của Thiền tông, do An Thế Cao dịch từ Phạn ra Hán, Trần Tuệ chú giải, thiền tăng Khương Tăng Hội (?-280)

bổ túc và viết bài tựa. Đây là một trong những bộ kinh Phật được chú giải đầu tiên ở Giao Chỉ trong thời Phật giáo mới du nhập vào Việt Nam. Nội dung dạy cách tọa thiền đếm hơi thở, quán niệm hơi thở để giữ tâm ý không bị tán loạn.

AN LẠC ĐƯỜNG 安 樂 堂

Nhà để dành riêng cho các vị tăng già yếu trong các chùa thời xưa.

AN LĂNG NGHIÊM 安 楞 嚴

Thiền tăng Ngộ An đời Tống, thường xem kinh Thủ Lăng Nghiêm nên được người đời gọi là An Lăng Nghiêm. X. Ngộ An.

AN ỔN TỰ 安 穩 寺

X. Tĩnh Cư tự

AN TÂM 安 心

Có ý, cố tình. Hám Sơn Lão Nhân Mộng Du tập, q. 2 ghi: »若 安 心 先 求 妙 果、 即 希 求 之 心 便 是 生 死 根 本 碍 正 知 見。 – Nếu cố tình trước cầu diệu quả, tức có tâm mong cầu chính là cội rễ sinh tử, chướng ngại chính tri kiến.« AN THIỀN 安 禪 (?-?)

Còn gọi: Hòa thượng Phúc Điền. Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế đời 19

AN TRƯỚC 安 著

thứ 42, họ Võ, quê ở Sơn Minh (Hà Nội), Việt Nam. Sư hoằng hóa ở chùa Đại Giác trên núi Đồ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Sư biên soạn, chú giải, dịch nôm và ấn tống các tác phẩm: Đạo Giáo Nguyên Lưu, Đại Nam Thiền Uyển Truyền Đăng tập lục, Sa-di Luật Nghi Giải Nghĩa, Thiền Gia Kinh Chú Các Khoản, Thiền Uyển Truyền Đăng lục, Thiền Lâm Bảo Huấn Quốc Âm Bản, Kế Đăng lục (in năm 1859).

AN TRƯỚC 安 著 Sắp đặt, xếp gọn. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi:

»十 方 空 索 索、 全 體 露 堂 堂、 貪 瞋 癡 從 那 里 得 來？戒 定 慧 向 何 處 安 著。 – Mười phương trống hoang hoác, toàn thể bày rõ ràng, tham sân si từ nơi đâu đến được? Giới định huệ nhằm chỗ nào sắp đặt?«.

AN Ý 安 意

Yên lòng, yên trí, yên tâm. Nguyên Hiền quảng lục q. 30 ghi: »人 之 常 情 喜 自 便 而 畏 檢 束、 則 又 不 肯 安 意 於 此、 故 律 學 之 最 易、 却 成 最 難 也。 – Lẽ thường tình của con người là thích buông lung mà sợ kiềm chế, lại còn chẳng chịu yên lòng ở đây, nên luật học vốn rất dễ trái lại trở thành rất khó.«

ÁC THỦ ĐOẠN 惡 手段

Chỉ thủ đoạn hiểm ác, dữ dội của thiền sư cao minh khi tiếp dẫn người học. Khai thị thiền nhân Bỉnh trong MANL ghi: »直 是 撥 草 瞻 風。 覓 箇 咬 豬 狗 惡 手 段。 徹 底 淨 盡 跳 得 出。– Quả tình trèo non lội suối đi tìm bậc thiền sư cao minh, sẽ cùng ông ta gây oán thù hoặc là thâm sâu giao kết, chịu đựng được những trận đòn rất ác, chịu nổi cái vô vị trong lò rèn lớn, trui qua luyện lại ngàn muôn lần, hết sức sạch sẽ thì mới nhảy ra được.«

ÁI TRƯỚC 藹 著

Nổi bật, vẻ vang (thanh danh). Tiết Sở Thạch Hòa thượng hành trạng trong PKNL q. 20 ghi: »是 時 （梵 琦） 文 采 炳 蔚、 聲 光 藹 著、 兩 浙 名 山 宿 德 爭 欲 招 致 座 下。 – Khi ấy (Phạm Kỳ) phong thái sáng rực, tiếng tăm vẻ vang, những bậc thiền đức của các danh sơn ở vùng Lưỡng

Chiết tranh nhau muốn thu nhận sư về dưới tòa mình.«

ÁN HẮC ĐẬU 唵 黑 豆

Án: ăn cơm bốc (tay) hoặc ngậm cơm trong miệng. Hắc Đậu: đậu đen, chỉ cho văn tự. Thiền tông dùng từ này để trách người chỉ căn cứ vào văn tự của kinh điển để lý giải mà lơ là chân ý bao hàm bên trong.

ÁP LƯƠNG VI TIỆN 壓 良 爲 賤

Còn gọi: Yếm lương vi tiện. Ép tốt thành xấu. Thiền tông dùng cụm từ này dụ cho việc chẳng có thể giúp cho người học chân tham thật ngộ mà còn khiến cho họ tu hành tạp hạnh của phàm phu. Tắc 6, Vô Môn Quan (Đại 48, 293 hạ) ghi: »黃 面 瞿 曇 傍 若 無 人、 壓 良 爲 賤、 懸 羊 頭、 賣 狗 肉、 將 謂 多 少 奇 特。 – Lão Cồ-đàm mặt vàng không coi ai ra chi, ép tốt thành xấu, treo đầu dê bán thịt chó, tưởng đâu là hay lắm!«.

ÁT NẠI 遏 捺

Ngăn cản, đè nén. Thư Đáp Trịnh Côn Nham Trung thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »盖 虛 妄 浮 心、 本 無 根 緒、 切 不 可 當 作 實 事、 橫 在 胸 中、 起 時 20 ẤN CHỨNG 印 證 = TRUYỀN TÂM ẤN 傳 心 印

便 咄、 一 咄 便 消、 切 不 可 遏 捺、

則 隨 他 使 作、 如 水 上 葫 蘆。 – Bởi vì tâm trôi nổi hư vọng vốn không có gốc gác, nhất định ôm giữ chẳng nên chấp nó là có thật, chất chứa trong lòng. Lúc nó khởi lên liền quở, quở nó liền tiêu mất.

Nhất định chớ nên đè nén, cứ theo dõi nó một cách tự nhiên như quan sát trái bầu nổi trên mặt nước«.

ẢI SƯ THÚC 矮 師 叔

Thiền tăng Khuông Nhân sống vào đời Ngũ Đại, bởi thân thể sư lùn thấp nên bị gọi là »Ải sư thúc« (Sư thúc lùn). X.

Khuông Nhân. ẢI TỬ KHÁN HÝ, TÙY NHÂN THƯỢNG HẠ 矮 子 看 戲 隨 人 上 下 Người lùn đi xem hát, chẳng trông thấy gì nhưng cũng bắt chước người khác vỗ tay tán thưởng, dụ chỉ người tu thiền pháp nhãn chẳng sáng, chỉ làm theo người khác một cách máy móc, còn bị người ta khống chế. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »忽

有 箇 出 來 道。 長 老 爾 恁 麼 道 也。 則 白 雲 萬 里。 者 箇 說 話。 喚 作 矮 子 看 戲。 隨 人 上 下。 三 十 年 後 一 場 好 笑。且 道 笑 箇 什 麼 笑。 白 雲 萬 里。 – Chợt có một vị tăng bước ra nói: Thưa trưởng lão, ông nói thế ấy cũng là mây trắng ngàn dặm! Lời nói này còn gọi là người lùn đi xem hát, chẳng trông thấy gì nhưng cũng bắt chước người khác vỗ tay tán thưởng, ba mươi năm sau vẫn còn buồn cười mãi. Thử hỏi cười cái gì?

Cười mây trắng ngàn dặm«.

ẢO KHÚC TÁC TRỰC 拗 曲 作 值

Từ trước vốn cong queo, nay muốn uốn lại cho thẳng; ý chỉ bày vẽ lắm việc. Đây là lời nói hàm ý chê bai. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »臨 濟 入 門 便 喝、 是 甚

碗 鳴 聲？ 德 山 入 門 便 棒、 拗 曲 作 直、 雲 門 三 句、 曹 洞 五 位、 大 開 眼 了 作 梦。 – Vào cửa Lâm Tế liền bị hét, là tiếng khua bát? Vào cửa Đức Sơn liền bị đánh cũng là bày vẽ lắm việc; Vân

Môn tam cú, Tào Động ngũ vị cũng là mở to mắt mà nằm mộng«.

ÂM KHẢ 音 可

Thiền tăng đời Minh, họ Đặng, tự Nguyên Bạch, người xứ Vũ Cương (nay thuộc Hồ Bắc) Trung Quốc. Sư nối pháp ngài Thiên Đồng Mật Vân. Tác phẩm: Tập Viên Thông quảng sám, Lặc Đàm Huệ Sơn ngữ lục và phần phụ về sự nghiệp của sư.

ÂN TÙY 恩 隨 (thế kỷ XVII)

Thiền tăng thời Trịnh Nguyễn phân tranh, khai sơn chùa Vạn Thiện ở trên núi Hoàng

Ngưu, cạnh suối Đổ, thuộc thôn Phúc Trạch, huyện Diên Khánh, phủ Khánh Hòa.

ẤN CHÍNH 印 正 (1617-1694)

Thiền tăng đời Thanh, họ Khương, tự Đạo Chính, hiệu Liên Nguyệt, người xứ Nhạc Trì (nay thuộc Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Hải Minh ở Phá Sơn, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Liên Nguyệt

Thiền sư ngữ lục 6 quyển, Ngọc Tuyền

Liên Nguyệt Chính Thiền sư ngữ lục 2 quyển. ẤN CHỨNG 印 證 = TRUYỀN TÂM ẤN 傳 心 印 Ấn là con dấu, chứng là chứng nhận. Tâm của trò đã ngộ rồi mới nhờ tâm của bậc thầy kiến tính giám định, chứng minh cho, 21

ẤN GIẢN 印 簡 (1202-1257)

giống như việc dùng con dấu đóng vào giấy tờ để xác nhận nội dung thật sự của giấy tờ ấy. Tiết Hoa Tạng An Dân Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »偶 僧 請 益 十 玄 談、 方 擧 問： 君 心 印 作 何 顏？ 悟 （指 圓 悟 和 尚） 厲 聲 曰： 文 采 已 彰。 師 聞 之 有 省。 遂 求 印 證。 – Bỗng gặp vị tăng thưa hỏi về Thập huyền đàm, sư mới nhân đó đặt câu hỏi: ›Tâm ấn của Ngài có tướng mạo gì?‹ Viên Ngộ gằn giọng, nói: ›Văn vẻ đã bày‹. Sư nghe qua liền có tỉnh nên cầu Viên Ngộ ấn chứng«.

ẤN GIẢN 印 簡 (1202-1257)

Thiền tăng sống vào khoảng đời Kim đến đời Nguyên, họ Tống, tự Hải Vân, người xứ Lam Cốc (nay là huyện Lam, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp ngài Khánh Thọ, tông Lâm Tế. Vua ban hiệu Quang Thiên Trấn Quốc Đại Sĩ. Thụy hiệu Phật

Nhật Viên Minh Đại Sư.

ẤN HẢI 印 海 (1927-)

Tăng nhân hiện đại, họ Lưu, hiệu Viên Tu, người xứ Như Cao, Giang Tô, Trung Quốc. Sư y chỉ với Pháp sư Từ Hàng. Tác phẩm: Trung Ấn Thiền tông sử, Trung Quốc Tịnh Độ giáo lý sử, Phật Giáo Duy

Tâm luận khái luận.

ẤN KHẢ 印 可

Thiền sư chứng minh và thừa nhận chỗ

NGỘ của người học thiền là đúng.

ẤN LĂNG 印 楞

Pháp danh của thiền tăng Tông Ngưỡng đời cận đại.

ẤN NGUYÊN 印 元 (1295-1374)

Gọi đủ: Cổ Tiên Ấn Nguyên, (J: Kosen Ingen). Thiền tăng đời Nguyên họ Đằng, người Tương Châu, Nhật Bản. Đời Nguyên niên hiệu Diên Hựu thứ 5 (1318) sư vào Trung Quốc, lần lượt tham học nơi Cổ Lâm Thanh Mậu, Vô Kiến Tiên Đổ, kế thừa Trung Phong Minh Bản và đắc pháp. Niên hiệu Thái Định thứ 3 (1326), sư cùng với 5 người khác như: Nguyên Hối v.v… vâng lời ngài Thanh Chuyết Trừng sang Nhật Bản hoằng hóa. Sư từng trụ các ngôi chùa lớn nổi tiếng bên Nhật. Theo phả hệ, sư là Tổ Thiền tông đời thứ 30, Nam Tông đời thứ 25, hệ Nam Nhạc đời thứ 24, tông Lâm Tế đời thứ 20, phái Dương Kỳ đời thứ

13, phái Mật Am đời thứ 7, tông Lâm Tế

Nhật Bản đời thứ 7.

ẤN THUẬN 印 順 (1906-?)

Tăng nhân hiện đại, họ Trương, hiệu Thạnh Chính, người Hải Ninh, Chiết Giang, Trung Quốc. Sư từng tham vấn các vị: Hư Vân Hòa thượng, Từ Hàng Luật sư,

Thái Hư Đại sư. Sư sở trường về Trung Quán và nghiên cứu sâu về Phật giáo nguyên thủy, Lịch sử Thiền tông Trung

Quốc. Tác phẩm: Diệu Vân tập 24 tập.

ẤN TIỀN KHÔI KHUẾCH 印 前 恢

廓 Trước máy in rộng lớn. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho cảnh giới khoáng đạt của tự tâm, vượt ngoài ngôn ngữ văn tự. Tắc 44, Thung Dung lục (Đại 48, 285 hạ) ghi: »機 底 聯 綿 兮、 自 有 金 針 玉 線； 印 前 恢 廓 兮、 元 無 鳥 蒃 蟲 文。 – Dưới khung cửi dày đặc, tự có kim vàng (chỉ ngọc). Trước máy in rộng lớn, vốn không có văn tự ngữ ngôn«. 22

BA TRUNG THỦ NGUYỆT 波 中 取 月

Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp La Sơn Đạo Nhàn, được Nam Đường Trung Chủ ban hiệu »Huyền Tịch Đại Sư«.

ÂU ĐẠO HUỆ 歐 道 慧 (?-1172)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 9, nối pháp Quốc sư Thông Biện. Sư họ Âu, quê ở Chân Hộ, lộ Như Nguyệt (nay thuộc tỉnh Hà Bắc), Việt Nam. Sư ở chùa Quang Minh, núi Thiên Phúc, Tiên Du (thuộc tỉnh Bắc Ninh ngày nay). Theo: Thiền Uyển Tập Anh.

B

ẤN TÔNG 印 宗 (627-713)

Thiền tăng đời Đường, họ Ấn, người xứ Ngô (nay là huyện Ngô, tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc. Sư học thiền nơi Ngũ tổ Hoằng Nhẫn và là người truyền giới cho Lục tổ Huệ Năng. Tuy nhiên, sư vẫn xem Lục Tổ là người truyền pháp cho mình.

Tác phẩm: Tâm Yếu tập (ngữ lục của các bậc đạt đạo từ đời Lương đến đời Đường).

ẨN KHÔNG 隱 空 (thế kỷ XIII)

Thiền tăng đời Trần, quê ở huyện Na Ngạn, phủ Lạng Giang, trấn Kinh Bắc, nên người đời gọi sư là Đại sư Na Ngạn, nối pháp Thiền sư Thần Nghi, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 14. Sư đã dựa vào Nam Tông Tự Pháp Đồ và Chiếu Đối Bản để biên soạn tiếp phần đăng lục của Việt Nam, để rồi sau này một vài Thiền sư khác tiếp tục biên soạn lại thành sách Thiền Uyển Tập Anh vào năm 1337.

Theo: Thiền Uyển Tập Anh.

ẨN NGUYÊN 隱 元

Hiệu của thiền tăng Long Kỳ đời Thanh.

X. Long Kỳ.

ẨN NGUYÊN HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 隱 元 和 尚 語 錄

X. Phổ Chiếu Quốc sư ngữ lục.

ẨN PHONG 隱 峯 (?-?)

Thiền tăng đời Đường, họ Đặng, người huyện Thiệu Vũ (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc. Sư nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất thuộc hệ Nam Nhạc.

BA LĂNG HẠO GIÁM 巴 陵 顥 鑒

Thiền tăng Hạo Giám đời Ngũ Đại ở chùa Tân Khai tại Ba Lăng, Nhạc Châu, người đời gọi là Ba Lăng Hạo Giám. X. Hạo Giám.

BA TIÊU AM CHỦ 芭 蕉 庵 主

Thiền tăng đời Tống, tên Cốc Tuyền ở am

Ba Tiêu, nên người đời gọi sư là »Ba Tiêu am chủ«. X. Cốc Tuyền.

BA TRA 波 吒

Nguy nan, khốn đốn. Từ dịch âm tiếng

Phạn. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »莫

問 新 婦 阿 家、 免 煩 路 上 波 吒。 –

Chớ hỏi bà mẹ chồng, khỏi khó khăn khốn đốn trên đường«.

BA TRUNG THỦ NGUYỆT 波 中 取

ẨN VI 隱 微 (886-961)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Dương, người xứ Tân Kiềm (nay là Tân Can tỉnh Giang 月 Còn gọi: Ba trung tróc nguyệt 波 中 捉 月.

Mò trăng đáy nước; dụ chỉ hành vi hư vọng, nhọc công. Tiết Ấu Chương Thiền 23

BA TỴ 巴 鼻

sư trong CĐTĐL q. 20 ghi: »若 是 學 語 之 輩、 不 自 省 己 知 非、 直 欲 向 空 裏 采 花、 波 中 取 月、 還 著 得 心 力 麼？ – Nếu là bọn học ngữ, chẳng tự xét biết lỗi của mình, còn muốn tìm hoa đốm trong hư không, mò trăng đáy nước thì có tiết kiệm được tâm lực hay không?«.

BA TỴ 巴 鼻 Vốn có nghĩa là nắm chặt lỗ mũi, ẩn dụ dùng sợi dây xỏ mũi dắt trâu. Nghĩa mở rộng là chỗ ra tay lãnh ngộ thiền pháp, cũng chỉ thiền cơ, cơ phong. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »師 上 堂、 卓 拄 杖

一 下、 乃 擧 起 云： 拄 杖 子、 敢 問 你、 還 說 得 如 來 禪 麼？ 自 云： 說 不 得。 還 說 得 祖 師 禪 麼？ 自 云： 說 不 得。 既 說 不 得、 白 雲 今 日 出 自 己 意 去 也。 出 自 己 意、 小 兒 子 戯。 人 天 衆 前、 討 甚 巴 鼻？ – Sư thượng đường, dộng cây gậy xuống một cái rồi giơ lên, nói: Cây gậy ơi, dám hỏi ngươi: Có nói được Như lai thiền chăng? Sư tự đáp: Không nói được. Có nói được Tổ sư thiền chăng? Sư tự đáp: Không nói được. Đã không nói được thì Bạch Vân tôi hôm nay sẽ đưa ra ý của mình. Đưa ra ý của mình khác nào trò đùa của con nít. Ở trước trời người, tìm xem cơ phong gì?«

BÀ BÀ HÒA HÒA 婆 婆 和 和

Oa oa, oe oe là tiếng kêu không rõ ràng của trẻ con. Thiền tông dùng từ này dụ cho ngôn hạnh của Như Lai không thiên lệch.

Thuật ngữ này đồng nghĩa với từ »Anh Nhi Hạnh« trong Kinh Niết-bàn 18 (bản Nam).

Thụy Châu Động Sơn Lương Giới Thiền sư ngữ lục (Đại 47, 526 thượng) ghi: 如 世 嬰 兒、 五 相 完 具 不 去 不 來、 不 起 不 住 婆 婆 和 和、 有 句 無 句 終 不 得 物、 語 未 正 故 »Như thế anh nhi, ngũ tướng hoàn cụ Bất khứ bất lai, bất khởi bất trụ Bà bà hòa hòa, hữu cú vô cú Chung bất đắc vật, ngữ vị chính cố«. »Như trẻ trong nôi, năm tướng đầy đủ

Chẳng đến chẳng đi, chẳng ngồi chẳng đứng Oa oa! Oe oe! Có câu không câu

Rốt cuộc không nghĩa, vì chưa thành lời«.

BẢ BẢN TU HÀNH 把 本 修 行

Nghĩa là thiền tăng bởi dính kẹt vào giáo pháp mà tu hành nên chưa thể vượt lên cảnh giới khoáng đạt tự tại. Hư Đường

Hòa thượng ngữ lục q. 1 (Đại 4, 997 hạ) ghi: »從 來 把 本 修 行、 不 敢 棄 嫌 因

果。 – Xưa nay nương tựa vào giáo pháp không dám coi thường nhân quả«.

BẢ BỔNG HOÁN CẨU 把 棒 喚 狗

Nguyên ý là cầm gậy gọi chó, đây không phải là cử chỉ bình thường mà bao hàm tính cách nguy hiểm là gọi lại để đánh. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ bậc Thầy sử dụng cơ pháp dữ dội hiểm ác khi dẫn dắt người học. Tắc 41, Thung Dung lục (Đại 48, 254 thượng) ghi: »若 揀 得 出、 分 付 鉢 袋 子。 把 棒 喚 狗 。 –

Nếu ông phân biệt được thì ta trao cho cái đãy đựng bát (Cầm gậy gọi chó)«.

BẢ CHÂM 把 針

May vá áo quần. Trong tùng lâm thời xưa, tăng chúng thường tự may vá pháp phục, áo quần… vào những khi nhàn rỗi, ngoài lúc tu tập tọa thiền. Bách Trượng Quy Thắng Tụng trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 10 (Vạn Tục 111, 468 thượng) ghi: »或 24

BẢ THỦ CÁNH DỮ TRƯỢNG 把 手 更 與 杖

把 針、 剃 頭、 剪 紙、 合 藥、 或 曬 鞋 靸、 觸 衣、 浴 具、 皆 於 屋 後 僻 處。 – Hoặc may vá, cạo tóc, cắt giấy, làm thuốc hoặc phơi giày, giặt áo, rửa tọa cụ, đều ở nơi hậu liêu vắng vẻ!«.

BẢ ĐỊNH PHONG CƯƠNG 把 定 封

彊 Còn gọi: Bả đoạn phong cương, Bả đoạn yếu tân, Bả đoạn nhân hầu. Nghĩa đen là giữ vững biên giới của một nước. Thiền tông mượn cụm từ này chỉ cho việc lập bày một loại cơ duyên đốn ngộ: Chẳng lập văn tự, chặt đứt đường ngôn ngữ, không cho suy nghĩ, nhằm quét sạch mọi học giải tri kiến, vọng tình tục niệm.

BẢ KẾ ĐẦU NHA 把 髻 投 衙

Nguyên ý là chỉ cho sự cúi đầu tạ tội.

Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho sự ngu xuẩn của thiền tăng, đến nỗi hoàn toàn không tự biết hành động của chính mình.

Tắc 81, Bích Nham lục (Đại 48, 207 trung)

ghi: »僧 問 藥 山： 平 田 淺 草 麈 鹿 成 羣 如 何 射 得 麈 中 麈 （把 髻 投 衙、 擊 頭 帶 角 出 來 腦 後 拔 箭） 山 云： 看 箭。 僧 放 身 便 倒。 – Tăng hỏi Dược Sơn: Đồng bằng cỏ thưa, hươu nai họp bầy, làm sao bắn được con nai chúa?

(Thật ngu xuẩn, đầu sừng giơ ra, nhổ tên sau ót). Dược Sơn bảo: Xem tên đây! Tăng ngã nhào«.

BẢ LÃM PHÓNG THUYỀN 把 纜 放

船 Còn gọi: Bảo kiều trụ tháo tẩy. Bả lãm phóng thuyền nghĩa là nắm chặt dây neo mà đẩy thuyền đi. Bảo Kiều Trụ Tháo Tẩy nghĩa là hai tay ôm chặt trụ cầu mà muốn cọ rửa. Thiền tông dùng hai thí dụ này để chỉ cho việc giữ chặt giáo điều nên không thể giác ngộ. Tiết Đâu Suất Tùng Duyệt

Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »今 時 人 猶 尚 抱 橋 柱 澡 洗、 把 纜 放 船。 – Thời nay, người ta còn ưa thích nắm giữ giáo điều nên không thể giác ngộ«.

BẢ MAO CÁI ĐẦU 把 茅 蓋 頭

Chỉ cho thiền tăng trụ trì tự viện. Lương

Giới ngữ lục ghi: »雲 居 問： 如 何 是 祖 師 西 來 意？ 師 云： 闍 黎 他 後 有 把 茅 蓋 頭、 忽 有 人 問、 如 何 祇 對？ – Vân Cư hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Xà-lê! Mai kia mốt nọ, ông làm Trụ trì, nếu có người hỏi ông thì làm sao đối đáp?«.

BẢ PHÓNG TRƯỚNG 把 放 帳

Còn gọi: Vô lậu quan, xuân thu bả phóng trướng. Bả là thu nhập. Phóng là chi xuất.

Tức là sổ sách dùng để ghi chép việc thu xuất tiền bạc trong Thiền viện.

BẢ THỦ 把 手

Tay nắm tay. Vô Môn Quan ghi: »禪 宗 無 門 關、 透 得 過 者、 非 但 親 見 趙 州、 便 可 與 曆 代 祖 師 把 手 共 行。 – Người nào qua được cổng không cửa của Thiền tông, không những thấy được Triệu

Châu, mà còn nắm tay lịch đại Tổ sư cùng đi.« BẢ THỦ CÁNH DỮ TRƯỢNG 把 手 更 與 杖 Đã đưa tay nâng đỡ còn đưa thêm cái nạng.

Tỷ dụ thiền sư khải thị người học bằng lời nói trùng lặp, rườm rà, không có thủ đoạn xuất sắc. Tiết Từ Vân Ngạn Long Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂、 擧、 玄 沙 示 衆 曰。。。 師 曰： 諸 禪 德、 這 25

BẢ THỦ DUỆ BẤT NHẬP 把 手 拽 不 入

箇 公 案、 唤 作 嚼 飯 喂 小 兒、 把 手

更 與 杖。 還 會 麼？ 若 未 會、 須 是 扣 己 而 參。 – Sư thượng đường, cử công án Huyền Sa thị chúng rằng… Sư nói: Chư thiền đức, công án này được gọi là nhai cơm mớm cho trẻ nít, chẳng phải là thủ đoạn xuất sắc. Có hội chăng? Nếu chưa hội, thì phải giam mình lại mà tham cứu«.

BẢ THỦ DUỆ BẤT NHẬP 把 手 拽

不 入 Tuy được dẫn dắt nhưng không có cách gì để xông vào. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho không có pháp để cứu độ. Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 2 (Đại 47,

1001 trung) ghi: »僧 云： 未 審 二 林 見 僧、 作 麼 生 接？ 師 云： 把 手 拽 不 入。 – Tăng hỏi: Chẳng hay lúc Nhị Lâm gặp Tăng, dẫn dắt ra sao? Sư nói: Được dẫn dắt nhưng không vào được«.

BẢ TRÓC 把 捉

Nắm bắt. Lâm Tế lục ghi: »處 處 討 覓 尋 皆。 不 見 有 生 有 死 。 唯 有 空 名。 幻 化 空 花 不 勞 把 捉。 得 失 是 非、 一 時 放 却。 – Tìm kiếm mọi nơi đều chẳng thấy có sinh có tử, chỉ có tên rỗng, như mộng huyễn, như hoa đốm giữa hư không, không nhọc nắm bắt, được mất phải quấy, buông xuống một lượt.«

BẢ TRỤ PHÓNG HÀNH 把 住 放 行

Còn gọi: Bả định phóng hành. Phương thức hoặc phong cách chẳng đồng khi lập bày cơ duyên. Bả trụ: Chặt đứt đường ngôn ngữ khiến đối phương bặt dứt mọi suy nghĩ, Phóng hành: Buông thả hơn, giúp cho người học có phương tiện vào cửa. Vô Môn Quan ghi: »一 人 向 深 深 海 底

行、 簸 土 揚 塵、 一 人 於 高 高 山 頂 立、 白 浪 滔 天。 把 定 放 行、 各 出 一 隻 手、 扶 豎 宗 乘。 – Một người đi dưới đáy biển sâu, bụi tung mù mịt; một người đứng trên đỉnh núi cao, sóng bủa ngất trời. Bả định phóng hành, mỗi người đưa ra một tay, nâng đỡ Thiền tông«.

BÁC ĐỊA PHÀM PHU 博 地 凡 夫

Người thường. Tiết Phần Dương Đại Đạt

Vô Nghiệp Quốc sư trong LĐHY q. 5 ghi: »十 地 諸 聖、 豈 不 通 佛 理？ 可 不 如 一 箇 博 地 凡 夫？ 實 無 此 理。 – Chư Thánh thập địa, há chẳng thông Phật lý?

Vì sao chẳng bằng một người thường? Thật không có lý này.«

BÁC HÍ 博 戯

Cờ bạc, đánh bạc. Pháp Diễn ngữ lục q.

trung ghi: »若 論 此 事、 如 人 博 戲 相 似。 忽 然 贏 得、 身 心 歡 喜、 家 業 昌 盛、 覆 阴 兒 孫。 不 覺 輸 他、 自 然 迷 悶。 – Nếu luận về việc này thì giống như người đánh bạc. Bỗng nhiên thắng được, thân tâm vui mừng, gia nghiệp thịnh vượng, phúc ấm cho con cháu; còn như thua cuộc thì tự nhiên phải sầu muộn«.

BÁC SƠN ĐẠI NGHĨ HÒA

THƯỢNG QUẢNG LỤC 博 山 大 艤 和 尚 廣 錄 X. Vô Dị Nguyên Lai Thiền sư quảng lục.

BÁC SƠN THIỀN SƯ 博 山 禪 師

Thiền tăng Nguyên Lai đời Minh sau khi đắc pháp trụ Bác Sơn, người đời gọi là Bác Sơn Thiền Sư. X. Nguyên Lai. 26

BÁCH NẠP Y 百 衲 衣

BÁCH LÂM TỰ 柏 林 寺

Chùa nằm ở huyện Triệu, tỉnh Hà Bắc. Ban đầu tên là »Quán Âm Viện«, Triệu Châu Tùng Thẩm từng ở nơi đây. Thời Nam Tống đổi tên là »Vĩnh An Viện«, đến đời Kim mới gọi là »Bách Lâm Tự«. Trong chùa có linh tháp của Triệu Châu Tùng Thẩm, là tháp gạch bảy tầng hình bát giác, cho nên còn có tên »Bạch Tháp Tự«, »Cổ Phật Tự«. Ngoài ra còn có bia trùng tu do Nguyên Phong soạn vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 18 (1539) đời Minh, bia linh tháp ký do Huệ Cảo soạn vào niên hiệu Thành Hóa thứ 16 (1480) đời Minh.

BÁCH LÂM TỰ THÁP 栢 林 寺 塔

Nguyên là »Chân Tế Thiền sư tháp«, nằm ở phía đông bắc nội thành huyện Triệu, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc. Chùa Bách Lâm được xây cất vào cuối đời Đông Hán; đời

Tùy, Đường gọi là viện Quán Âm; đời Kim, Nguyên đổi lại là Thiền viện Bách Lâm.

Trong chùa có một bảo điện thờ Thiền sư Chân Tế, có bích họa do Ngô Đạo Tử vẽ, hiện nay chùa không còn nữa, chỉ còn một tòa cổ tháp. Tháp được xây vào niên hiệu Thiên Lịch thứ 3 (1330) đời Nguyên, là một tòa tháp gạch mái kín, hình bát giác bảy tầng, cao khoảng 40m. Dưới tháp là cái bệ xây bằng đá, trên bệ có phủ một lớp gạch. Phần dưới tháp là một tòa Tu-di bằng gạch, có thắt lưng hai lớp, điêu khắc rất đẹp, có các hoa văn như: kỹ nhạc, Kim cang lực sĩ, rồng, voi, sư tử, nai, hoa mẫu đơn v.v… Đồ án kết cấu sống động, hình tượng chuẩn xác, kỹ thuật khéo léo, mang phong cách dân gian sâu đậm, là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc bằng gạch tuyệt đẹp. Phần trên của tòa dùng gạch làm thanh đỡ mái che tòa bằng. Trên tòa bằng khắc thành lan can, trên lan can điêu khắc các loại đồ án hoa văn. Đặc điểm của tháp là thanh đỡ mái che hùng vĩ, vành mái thấp ló ra xa, điêu khắc và trang trí phong phú, đây là một kiệt tác trong các tháp đời

Nguyên.

BÁCH LIỄU THIÊN ĐÁNG 百 了 千

當 Chỉ cho trạng thái sau khi giác ngộ triệt để. Chương Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư trong CĐTĐL q. 13 ghi: »問： 百 了 千 當 時 如 何？ 師 曰： 不 許 夜 行、 投 明 須 到。 – Hỏi: Khi đã giác ngộ một cách triệt để thì thế nào? Sư nói: Ban đêm không cho đi, sáng ngày bắt buộc phải đến«.

BÁCH NẠP Y 百 衲 衣 Còn gọi: Tệ nạp y, Đàn nạp y. Chỉ cho y vá, tứ y của Tăng, dùng vải củ rách, sửa sang may lại mà thành. Vì thường dùng 5 màu hoặc nhiều màu hỗn hợp may thành, nên còn gọi là Ngũ nạp y.

Tăng lữ do đắp mặc nạp y nên cũng tự xưng là Nạp tăng, Lão nạp, Bố nạp, Dã nạp, Chuyết nạp v.v… Theo Thích Thị Yếu Lãm, q. thượng: Nạp y vốn có 5 loại:

1. Hữu thí chủ y (y do thí chủ cúng). 2. Vô thí chủ y (y không do thí chủ cúng).

3. Vãng hoàn y (y may bằng vải liệm người chết). 4. Tử nhân y (y may bằng áo quàng người chết).

5. Phấn tảo y: Chỉ cho y may bằng vải rách thành từng mảnh bị vất bỏ. Có thể chia làm: ― Đạo lộ khí y (y may bằng vải vất bỏ ngoài đường).

BÁCH TẠP TOÁI 百 雜 碎

― Phấn tảo xứ y (y may bằng vải bị quăng vào rác rưởi).

― Hà biên khí y (y may bằng vải bỏ bên bờ sông).

― Nghị xuyên phá y (y may bằng vải bị trùng kiến cắn).

― Phá toái y (y may bằng vải rách nát).

Nhưng sau khi Phật giáo thịnh hành, y phục của Tăng Ni không còn dùng các loại vải này.

quang độc diệu… tức như như Phật«. Từ những ngữ cú này chúng ta có thể nhận ra đặc điểm thiền học của Bách Trượng Hoài Hải, đó là chủ trương tâm tính chúng sinh xưa nay thành tựu viên mãn, chỉ cần chẳng bị vọng tưởng trói buộc liền chẳng khác với chư Phật. BÁCH TẠP TOÁI 百 雜 碎 Lúng túng vô cùng. Tắc 16, Bích Nham lục (Tục 117, 146, thượng) ghi: »百 雜 碎、

老 婆 心 切 且 莫 錯 認。 – Lúng túng vô cùng, tâm lão bà tha thiết xin chớ nhận lầm«.

BÁCH THIÊN NIÊN HẬU 百 千 年

後

Một trăm năm sau, ý nói lãnh ngộ thiền nghĩa còn đợi một trăm năm sau. Đây là lời nói mà thiền sư thường dùng để quở trách những người chưa tỉnh ngộ. Minh Giác ngữ lục ghi: 進 云： 非 但 學 人、 四 眾 有 賴。 師 曰： 百 千 年 後。 – Tăng lại hỏi tiếp: Không những một mình con mà tứ chúng cũng được nhờ. Sư (Triệu Châu)

nói: Một trăm năm sau.

BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI

THIỀN SƯ NGỮ LỤC 百 丈 怀 海 禪 師 語 錄 Còn gọi: Hồng Châu Bách Trượng Sơn Đại Trí Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Bách Trượng Hoài Hải soạn vào đời Đường, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 161.

Nội dung gồm có những cơ duyên ngữ cú của Bách Trượng Hoài Hải như: »Linh

BÁCH TRƯỢNG SƠN 百 丈 山

Còn gọi: Đại Hùng sơn. Núi nằm ở phía bắc Tây thành gần Đông Sơn huyện Phụng Tân, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Thác nước từ trên núi cao rót xuống cao hơn ngàn thước, nên gọi là Bách Trượng. Hơn nữa, vì thế núi vượt hẳn các núi lân cận nên còn gọi là »Đại Hùng Sơn«.

Niên hiệu Hưng Nguyên thứ 1 (784) đời Đường, Thiền sư Hoài Hải vào núi, coi việc xây cất Pháp đường, Tăng đường, sáng lập chùa Bách Trượng (còn gọi là Hương Dị Am), xiển dương Thiền tông.

Có các thiền tăng tụ hội về đây như: Hoàng Bá Hy Vận, Quy Sơn Linh Hựu. Sau khi Tổ Bách Trượng thị tịch, Thiền sư Niết-bàn nối tiếp trụ trì. Ít lâu sau, Đường Tuyên Tông sắc đổi tên chùa thành »Đại Trí Thánh Thiền Tự«.

Đời Tống có các vị thiền sư kế tiếp trụ trì như: Minh Chiếu, Đạo Hằng, Bảo Nguyệt, Duy Chính, Nguyên Túc, Duy Cổ, Tịnh Ngộ…

Vào niên hiệu Chí Thuận thứ 1 (1330) đời Nguyên, Đông Dương Đức Huy trùng tu Pháp đường, trên ấy xây cất gác Thiên hạ sư biểu, để thờ tượng ngài Hoài Hải.

Niên hiệu Chí Nguyên thứ 1 (1335), biên tập lại »Bách Trượng Thanh Quy«, ban hành đến các Thiền viện toàn quốc. Núi Bách Trượng nhờ bản thanh quy này mà nổi tiếng khắp nơi. Niên hiệu Chính Thống 28