Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

THỨC TÂM KIẾN TÍNH 識 心 見 性

lượn quanh, khí thế hùng vĩ. Phía đông nam Đại hùng bảo điện có tháp Đại Thắng 7 tầng, cao 42,26m, kết cấu bằng gạch đá, toàn bộ giống như chiếc dùi hình lục giác.

THỪA THỌ 承 受

Đáp ứng; đồng ý (làm); Nhận lời (làm). Tông Môn Võ Khố ghi: »撫 州 明 水 遜 禪 師、 在 法 雲 侍 者 寮 時、 道 林 琳 禪 師 掛 搭。 方 丈 特 爲 新 到 茶、 遜 躬 至 寮 請 之、 适 琳 不 在。 有 同 行 與 琳 联 案、 曰： 若 去、 俟 渠 來、 我 爲 汝 請。 遜 去、 僧 偶 忘 之。 齋 後 鳴 鼓 會 茶、 琳 不 到。 圓 通 問 曰：

新 到 在 否？ 趣 請 之、 琳 到、 圓 通 令 退 坐 搨 立、 眾 前 責 曰： 山 門 特 爲 茶、 以 表 叢 林 禮 數、 因 何 怠 慢、 不 時 至？ 。。。 同 行 僧 出 眾 曰： 不 於 侍 者 與 新 到 事、 是 某 不 合 承 受 爲 遽渠 請、 偶 忘 記、 某 當 代 二 人 出 院。 圓 通 高 其 風 義、 并 宥 之。 – Thiền sư Minh Thủy Tốn là người Phủ Châu lúc còn ở liêu Thị giả tại chùa Pháp Vân có Thiền sư Đạo Lâm Lâm đến xin tạm trú. Hòa thượng Trụ trì đặc biệt muốn đãi trà vị khách tăng mới đến nên sai Tốn đến liêu mời, vừa gặp lúc Lâm đi khỏi. Có vị tăng cùng đi với Lâm, nói: Chú an tâm, khi nào ông ấy trở về, tôi sẽ nói lại giùm cho! Tốn quay về liêu thị giả, nhưng vị tăng ấy quên mất lời hứa. Khi dùng cơm xong có trống báo uống trà, song không thấy Lâm đến, ngài Viên Thông (Trụ trì Pháp Vân) hỏi: Vị khách tăng mới đến có mặt không? Rồi cho người đi mời. Khi Đạo Lâm đến, ngài bảo đứng dậy ra trước đại chúng, trách rằng: Sơn môn riêng mời ông uống trà để biểu hiện lòng tôn kính, sao ông lại thờ ơ chẳng đến đúng giờ?… Khi ấy người đồng hành bước ra khỏi chúng, nói: Chẳng can hệ gì đến việc thị giả và sư Đạo Lâm, lỗi tại tôi nhận chuyển lời mời nhưng lại quên nên tôi phải xuất viện thay hai vị đó. Ngài Viên Thông thấy phong cách cao thượng của họ nên tha thứ cho cả ba người«.

THỪA THÔNG 承 㞱

Thiền tăng đời Minh, họ Cận, vốn tên Liễu Phàm, người Đương Dương (nay thuộc Hồ Bắc) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư kinh Môn Chính Hối ở chùa Ngọc Tuyền

Độ Môn, kế thế trụ trì chùa này. Tác phẩm:

Lăng Nghiêm Kinh giảng lục.

THỪA TRƯỜNG 承 長

Lâu dài. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi:

»離 境 無 生 滅、 如 水 承 長 流。 – Xa lìa cảnh không sinh diệt như sông chảy lâu dài«.

THỨC TÂM 識 心

Nhận rõ tự tâm, nhận thức tâm là cội nguồn của muôn vật. Tối Thượng Thừa luận ghi: »經 云。 眾 生 識 心 自 度。 佛 不 能 度 眾 生。 若 佛 能 度 眾 生 者。 過 去 諸 佛 恆 沙 無 量。 何 故 我 等 不 成 佛 也。 – Kinh nói: Chúng sinh nhận thức tâm là cội nguồn của muôn vật liền tự độ, chứ Phật không thể độ chúng sinh. Nếu Phật hay độ chúng sinh thì trong quá khứ chư Phật xuất hiện rất nhiều, tại sao chúng ta không thành Phật đi?« THỨC TÂM KIẾN TÍNH 識 心 見 性 Nhận rõ tự tâm, thấy rõ Phật tính. Là mục đích của người tham thiền, cũng là thực chất của thiền ngộ. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »不 識 本 心、 學 法 無 益。 識 心 見 性、 即 悟 大 意。 – Không biết 829

THỨC THẦN 識 神

bản tâm học pháp vô ích, nhận rõ tự tâm, thấy rõ Phật tính tức ngộ ý chính của Phật pháp.«

THỨC THẦN 識 神 Thần hồn phân biệt cái biết dối vọng và hư huyễn. Đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »若 捨 此 心 別 求、 則 心 中 變 起 種 種 無 量 夢 想 境 界、 此 正 識 神 變 現、 切 不 可 作 奇 特 想 也。 – Nếu bỏ tâm này mà chạy đi cầu tìm bên ngoài, thì trong tâm khởi ra vô lượng cảnh giới mộng tưởng. Đấy chính là thần thức biến hiện, quyết không cho là kỳ đặc.«

THỨC TÌNH 識 情

Vọng thức tục tình. Đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »以

心 體 如 鏡、 妄 想 攀 緣 影 子、 乃 眞 心 之 塵 垢 耳。 故 曰 想 相 爲 塵、 識 情 爲 垢。 若 妄 念 消 融、 本 體 嗣 現、 譬 如 磨 鏡、 垢 淨 明 現。 – Vì tâm thể như tấm gương, vọng tưởng phan duyên như bóng hình; làm nhiễm ô chân tâm, nên gọi tướng vọng tưởng là trần, thức tình là cấu. Nếu vọng tưởng tan mất, thì bản thể tự hiện. Ví như lau kiếng, sạch bụi bặm thì ánh sáng tự hiện ra.«

THỰC CHỈ 食 指

Chỉ số người ăn cơm trong chùa. Khai thị Thù Thiền nhân trong MANL ghi: »回 觀 此 山。 食 指 既 多。 常 住 不 給。 不 忍 坐 視 發 心。 爲 眾 持 鉢。 – Nhớ lại chùa này, số người ăn cơm trong chùa thì đông mà thường trụ chẳng chu cấp thức ăn, tôi chẳng nỡ ngồi nhìn, phát tâm cấp phần ăn cho chúng.«

THỰC PHÚC CHI ĐỊA 植 福 之 地

Đất trồng cội phúc. Chỉ cho những người thế tục quyên góp dâng cúng đất đai, phòng nhà hoặc tiền của để lập thành chùa chiền. Tiết Thần Đảnh Hồng Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »有 湘 陽 豪 貴、 來 遊 福 嚴、 即 師 之 室、 見 其 氣 貌 閑 靜、 一 缽 挂 壁、 餘 無 長 物。 傾 愛 之、 遂 拜 跪、 請 曰： 神 鼎 乃 我 家 植 福 之 地、 久 乏 宗 匠、 願 師 俱 往、 何 如？ 師 笑 而 諾 之。 – Có một người giàu sang quyền thế ở Tương Dương đi đến Phúc Nghiêm, là thất của sư đang ở, trông thấy sư dáng vẻ ung dung, chỉ có một cái bát treo trên vách ngoài ra không chứa vật gì. Người ấy hết lòng ái mộ sư nên quỳ lạy, thưa rằng: Thần Đảnh là đất trồng cội phúc của gia đình con, đã lâu thiếu bậc thầy giỏi, ngưỡng mong sư đến đấy, có được không?

Sư mỉm cười ưng thuận«.

THỰC TẤT PHÁ BÁT 食 畢 破 鉢

Ăn xong đập bát, ý nói thiền sư làm xong việc không để lại dấu vết, nghĩa là hướng dẫn cho người tu xong rồi thôi, không để lại một cái gì khiến cho người ta dính mắc với pháp đã dạy. Bài tựa của Tỳ-kheo Huệ Nguyên trong Trúc Lâm Tổ Sư Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục: »初 至 我 國、 脫 體 無 依、 執 竿 空 釣、 入 于 京 城、 食 畢 破 鉢 之 神 機 也。 – Khi đến nước ta, Thiền sư Tiêu Dao hoàn toàn giác ngộ, thong dong tự tại đi vào kinh thành, triệt để không vướng mắc vào bất cứ cái gì«.

THƯỚC SÀO HÒA THƯỢNG 鵲 巢

和 尚 Đời Đường, thiền tăng Đạo Lâm của tông 830

THƯỜNG CHIẾU 常 照

Ngưu Đầu ở trên cây tùng cao của núi Tần Vọng, kế chỗ sư ở có tổ chim thước (khách), nên sư được gọi là Thước Sào Hòa thượng. X. Đạo Lâm.

THƯƠNG LƯỢNG 商 量

Bàn bạc giá cả với nhau khi mua bán đồ vật. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho việc bàn luận hỏi đáp trong lúc tham thiền, biện đạo. Theo Tổ Đình Sự Uyển q. 1: Xét đoán chân ý của Phật tổ cũng giống như việc thẩm định, bàn bạc giá cả khi buôn bán. Tắc 12, Thung Dung lục (Đại 48, 234 hạ) ghi: »地 藏 問 脩 山 主： 甚 處 來？

脩 云： 南 方 來。 藏 云： 南 方 近 日 佛 法 如 何？ 脩 云： 商 量 浩 浩 地。 – Địa Tạng hỏi Tu Sơn Chủ: Từ đâu đến? Tu đáp: Từ phương Nam đến. Tạng hỏi: Gần đây Phật pháp ở phương Nam ra sao? Tu đáp: Thương lượng sôi nổi!« Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

THƯỜNG CHÂU THIÊN NINH TỰ 常 州 天 寧 寺 Ở trong thành phố Thường Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Xây vào khoảng niên hiệu Thiên Phục (901-904) đời Đường, ban đầu tên »Quảng Phúc Tự«, sau đổi tên là »Sùng Ninh Tự«. Niên hiệu Chính Hòa thứ 1 (1111) đời Tống đổi tên »Thiên Ninh Tự«. Đời Thanh có Thiền sư Đại Hiểu trụ chùa này, pháp duyên đại thịnh, người theo học có hơn vạn, tập hợp tham thiền, hòa nhã nghiêm túc, đứng hàng đầu vào thời ấy. Từ đây về sau chùa này truyền ngọn đèn pháp tông Lâm Tế, cùng với chùa Kim Sơn, chùa Cao Mân được gọi là ba đại thiền lâm ở Giang Tô. Nguyên có 8 ngôi điện, 25 ngôi đường lâu, quần thể kiến trúc lớn nhỏ có 500 cột nhà, chiếm diện tích hơn 130 ha. Hiện còn điện vũ chủ yếu có Đại hùng bảo điện, Kim Cang điện, Phổ Hiền điện, Văn-thù điện, Quán Âm điện, La hán điện đều là kiến trúc đời Thanh. Trong Đại hùng bảo điện có chiếc cột gỗ to cao khoảng 30m. Trong La hán điện có 500 tượng La hán khắc bằng đá, hình thái rất giống, sinh động như sống.

Chùa này kiến trúc hùng vĩ, điện vũ nguy nga, Phật tượng đầy đủ, pháp hội cực thịnh. Vốn có tên gọi »Đông Nam Đệ Nhất Tùng Lâm«. Tự Chí viết rằng: »Sự hưng thịnh của pháp hội nổi tiếng khắp nơi, trang nghiêm tuyệt diệu đứng hàng bậc nhất vùng Đông Nam«. THƯỜNG CHIẾU 常 照 1. Thiền tăng đời Lý (?-1203), thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 12, nối pháp Thiền sư Quảng Nghiêm. Sư họ Phạm, quê làng Phù Ninh (thuộc huyện Từ Sơn, tỉnh

Hà Bắc ngày nay). Triều Lý Cao Tông, sư làm quan Lệnh đô tào ở cung Quảng Từ.

Sau sư từ quan theo pháp xuất thế với Thiền sư Quảng Nghiêm ở chùa Tịnh Quả và được tâm ấn nơi ngài. Sau đó, sư tìm đến phường Ông Mạc, trụ trì một ngôi chùa cổ, mở mang giáo hóa môn đồ. Cuối cùng, sư dời về chùa Lục Tổ ở làng Dịch Bảng, phủ Thiên Đức. Tăng chúng tìm đến tu học càng ngày càng đông. Kệ thị tịch:

道 本 無 顏 色。 新 鮮 日 日 誇 大 天 沙 界 外。 何 處 不 爲 家 »Đạo bản vô nhan sắc Tân tiên nhật nhật khoa Đại thiên sa giới ngoại Hà xứ bất vi gia«.

»Đạo vốn không màu sắc Ngày ngày lại mới tươi Ngoài đại thiên sa giới 831

THƯỜNG GIÁC 常 覺 (896-971)

Chỗ nào chẳng là nhà«.

Nói kệ xong, sư ngồi kiết già thị tịch.

Tác phẩm: ― Thích Đạo Khoa Giáo 1 quyển, Nam Tông Tự Pháp Đồ 1 quyển.

2. Thiền viện tọa lạc tại cây số 71 thuộc ấp 1, xã Phúc Thái, huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, Việt Nam. Thiền viện mang tên một thiền sư Việt Nam đời Lý (thế kỷ XII) và do Hòa thượng Thích Thanh Từ tạo lập vào năm 1974. Buổi đầu nơi đây chỉ là một ngôi thiền viện nhỏ. Trên một diện tích tổng thể (bao gồm các thiền viện khác hiện nay) là 52 mẫu, do Phật tử hiến cúng, chỉ trồng khoai mì trên diện tích nhỏ, phần lớn còn hoang hóa. Hòa thượng Thích Thanh Từ đã giữ lại 10 mẫu xây dựng trung tâm thiền học Việt Nam đầu tiên và lớn nhất. Số đất còn lại chia cho Tăng Ni sinh hoạt riêng. Hơn phân nửa Tăng sĩ đã từ tu viện Chân Không (tiền thân của thiền viện Thường Chiếu) về đây sống tu, lúc ấy độ 20 vị. Trên một diện tích lớn 10 mẫu đất, thiền viện bao gồm nhiều tòa nhà rải rác, nhưng được thiết kế mỹ thuật: Chính điện, tổ đường, đông đường, tây đường, hậu đường, thất các tăng, bệnh xá, thư viện, phòng may mặc, nhà trù, khu thiền thất.

Đặc biệt, trong khu thiền thất cũng dành riêng khu cho các thiền sinh lâu năm, muốn nhập thất hẳn hoặc từ 6 tháng đến 2 năm, và khu thiền thất dành cho thiền sinh mới, mỗi lần nhập một tuần lễ. Nội dung tu học dành cho 150 thiền sinh tại đây gồm 2 phần chính: buổi sáng lao động và học tập vào buổi chiều. Ban lãnh đạo gồm có: Trụ trì, phó Trụ trì, Tri sự, Trưởng chúng, Tri điền, Tri viên … Vị Trụ trì thiền viện hiện nay là Thượng tọa Thích Nhật Quang. Ngoài ra Thiền viện còn thành lập Tuệ Tĩnh đường nhằm phục vụ nhân sinh, giúp dân nghèo quanh vùng có điều kiện bảo đảm sức khoẻ và chữa lành bệnh tật.

THƯỜNG GIÁC 常 覺 (896-971)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lý, người xứ Trần Lưu (nay là huyện Khai Phong, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Ban đầu sư đến yết kiến Thiền sư Hoằng Chương, tông Tào Động ở chùa Quy Tông tại Lô Sơn, nghe pháp sư có tỉnh ngộ liền xin xuất gia. Niên hiệu Càn Hóa thứ hai (912) sư được cạo tóc, và năm kế thụ giới ở chùa Đông Lâm.

Sư ở ngoài cửa Lệ Cảnh thành Lạc Dương 2 năm, lệnh quân là Trương Sinh dành riêng một căn nhà cho sư yên tu, đến niên hiệu Thiên Thành thứ 3 (928) nơi đây trở thành Viện lớn, được ban bảng hiệu »Phổ Tịnh«. Do thời cuộc hổn loạn, sư chẳng chú trọng đến việc khai pháp. Triều đình nhiều lần ban hiệu cho, nhưng sư đều chẳng nhận.

THƯỜNG GIẢN 常 簡 (1015-1070)

Thiền tăng đời Tống, họ Từ, tự Thuần Đức, người Vĩnh Gia (Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiên Thai Long Nhất, thuộc tông Pháp

Nhãn đời thứ 5, trụ trì thiền viện Diên Thọ, núi Bạch Vân, Thiều Châu.

THƯỜNG HƯNG 常 興

Thiền tăng đời Đường, tham vấn Mã Tổ Đạo Nhất đắc pháp. Sư trụ Lặc Đàm, Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây). Một hôm, có vị tăng hỏi: Thế nào là khách dưới cửa Tào Khê? Sư đáp: Chim én từ phương nam đến. Tăng nói:

Học nhân chẳng hiểu. Sư bảo: Nuôi lông cánh chờ gió Thu. 832

THƯỜNG TỔNG 常 總 (1025-1091)

THƯỜNG LƯU 常 流

Hạng bình thường, người bình thường. Bích Nham lục q. 1 ghi: »打 破 常 流 見 解、 截 斷 得 失 是 非。 – Phá vỡ kiến giải của hạng bình thường, quét sạch phải quấy được mất.«

THƯỜNG NHUẬN 常 潤 (1510-

1585)

Thiền tăng đời Minh, họ Vương, tự Đại Thiên, hiệu Huyễn Lâm (còn gọi Huyễn Hưu), người xứ Tiến Hiền, Giang Tây, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Tiểu Sơn Tông Thư, đời thứ 30 hệ Thanh Nguyên. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 2 (1574) sư trụ trì chùa Thiếu Lâm.

THƯỜNG QUÁN 常 觀

Thiền tăng đời Đường, thờ Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải làm thầy, theo học và đắc pháp nơi Ngài. Về sau khi ra hoằng pháp sư ở núi Ngũ Phong, Thụy Châu (nay là huyện Cao An, tỉnh Giang Tây).

THƯỜNG QUANG BẢN VIÊN 常

光 本 圓 Phật tính xưa nay đầy đủ trọn vẹn mà mọi người đều có. Thường quang: Ở đây chỉ cho Phật tính, linh trí. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »公 能 於 此 勘 破、 則 心 境 都 引、 常 光 本 圓、 於 無 境 界 中 有 眞 境 界。 – Ông hay nơi đây khám phá, thì tâm cảnh đều mất, Phật tính xưa nay đầy đủ trọn vẹn, ở chỗ không có cảnh giới mà có cảnh giới chân thật.«

THƯỜNG QUANG HIỆN TIỀN 常

光 現 前 Ánh sáng của Phật tính hiển lộ ở trước mắt, ý nói nhận thức rõ tự tính. Thường quang: Dụ chỉ tự tính, Phật tính. Kiến (見)

tức là hiện (現). Minh Giác ngữ lục q. 1

ghi: »諸 人 要 知 眞 實 相 爲。 但 以 上 無 攀 仰 下 絕 己 躬。 自 然 常 光 見 前。 – Các vị muốn biết tướng chân thật thành hình, thì chỉ cần trên không xu nịnh, dưới không luồn cúi, tự nhiên ánh sáng của Phật tính hiển lộ ở trước mắt, mỗi mỗi không nương tựa, siêu thoát trần tục.«

THƯỜNG SÁT 常 察 (?-961)

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Thiền sư Cửu Phong Đạo Kiền và đắc pháp nơi ngài. Sư ở viện Đồng An, Phụng Thê tại

Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Tê giác ngắm trăng thì sừng nó mọc vằn. Con voi nghe tiếng sấm thì ngà nó có vân. Cơ dụng của sư phần lớn mang tính văn chương như thế. Sư thị tịch vào khoảng trên 90 tuổi.

THƯỜNG THÔNG 常 通

X. Hằng Thông THƯỜNG TỔNG 常 總 (1025-1091)

Thiền tăng đời Tống, họ Thí, tự Chiếu Giác, người Kiếm Châu (Kiếm Các, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Năm 11 tuổi sư theo Văn Triệu chùa Bảo Vân xuất gia, y chỉ Khế Tư thụ giới cụ túc. Sau đó theo Hoàng Long Huệ Nam tham cứu 20 năm, nối pháp chấn hưng tông phong Lâm Tế, nổi tiếng khắp tùng lâm. Huệ Nam tịch, sư trụ trì chùa Lặc Đàm đồ chúng kính ngưỡng tán dương gọi sư là »Mã Tổ tái lai«. Niên hiệu Nguyên Phong thứ 3 (1080) phụng sắc sửa đổi Đông Lâm Luật Tự ở Lô Sơn trở thành Thiền lâm, Thường Tổng phụng mệnh trụ 833

THƯỜNG TRUNG 常 忠 (1514-1588)

tích thuyết pháp, từng giao du với Tô Thức. Năm thứ 5 (1082) vua Thần Tông ban sắc cho sư trụ trì Thiền viện Trí Hải chùa Tướng Quốc, sư từ chối không nhận, vua bèn ban tử y và hiệu »Quảng Huệ Thiền sư«. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 3 (1088) ban hiệu »Chiếu Giác Thiền sư«.

Đệ tử nối pháp có hơn 10 người như Ấn Kiền, Hạnh Anh, Khả Tiên v.v…

THƯỜNG TRUNG 常 忠 (1514-1588)

Thiền tăng đời Minh, họ Thường hiệu Uẩn Không, người Kiến Xương (Nam Thành, Giang Tây) Trung Quốc. Thuở nhỏ theo Lý học, từng giảng học thuyết Trí lương tri của Vương Dương Minh. Năm 20 tuổi trọ ở Nam Kinh. Một hôm đi dạo Hạc Lâm gặp Cổ Khê, đàm đạo rất khế hợp. Cổ Khê chỉ dạy Phật pháp, Thường Trung rất cảm động liền theo Ngài xuất gia. Vâng lời thầy, sư đi khắp nơi tham các bậc Thiện tri thức. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 43 (1564)

đến Tung Sơn tham kiến Tiểu Sơn Tông Thư, không khế ngộ liền từ giã Tông Thư đi du phương khắp nơi, sau đó dường như đối với lời nói của Tông Thư có tỉnh ngộ nên trở lại Tung Sơn, nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Lúc Tông Thư đến trụ am Tông Cảnh ở Bắc Kinh, sư theo hầu 3 năm, lãnh trọn huyền chỉ. Từ giã trở về Kiến Xương, ẩn cư núi Tùng Cô. Một hôm đi dạo đến Lẫm Sơn, Tân Thành, Hãn Giang Sư thích phong cảnh nơi đây bèn kết am ở lại 20 năm không tiếp người, chỉ riêng kết bạn phương ngoại với La Nhữ Phương và Đặng Nguyên Tích, cùng nhau đàm luận về học thuyết tính mệnh.

THƯỢNG CĂN 上 根

Căn khí thượng đẳng. Khai thị thiền nhân Đổng Văn Thừa trong HSLNMDT q. 1

ghi: »洞 聞 法 乘、 夙 負 上 根、初 脫 塵 緣、 遇 水 潦 鶴、 頓 覺 非、 遂 弃 去。 – Nghe suốt được pháp Thiền tông, là có căn khí thượng đẳng từ đời trước. Mới thoát trần duyên gặp pháp sinh diệt, liền biết nó không đúng bèn vứt bỏ.«

THƯỢNG CĂN LỢI TRÍ 上 根 利 智

Người có căn khí thượng đẳng và trí huệ kiệt xuất. Tiết »Tục Nghệ Ngôn« trong

NHQL q. 30 ghi: »是 知 上 根 利 智、 決 非 三 時 之 所 可 局、 況 佛 法 無 時 不 圓 明 超 絕、 起 可 得 污 隆 哉！ – Phải biết người có căn khí thượng đẳng và trí huệ kiệt xuất, quyết chẳng bị hạn cuộc trong ba thời (chính pháp tượng pháp và mạt pháp), huống là Phật pháp cao siêu, không thời nào mà chẳng tròn sáng siêu tuyệt, há có thể bị ô nhiễm ư!«

THƯỢNG CHÍ 上 志 (1668-1732)

Thiền tăng đời Thanh, họ An, tự Văn Trúc, hiệu Nhẫn Am, người xứ Gia Hòa, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Đế Huy Lộ, đời thứ 38 hệ Nam Nhạc. Trước trụ chùa Thiên Ninh, Gia Hòa; sau trụ chùa

Vân Lâm, Hàng Châu. Tác phẩm: Nhẫn Am tập.

THƯỢNG ĐẦU QUAN 上 頭 關

Cửa ải thiền huyền diệu hướng thượng, cửa ải thiền ngộ. Tiết Khai Thiện Đạo Khiêm

Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »壁 立 千 仞 也 沒 交 涉、 通 一 線 道 也 沒 交 涉。 不 近 人 情、 和 泥 合 水、 總 沒 交 涉。 只 這 沒 交 涉、 也 則 沒 交

涉。 是 則 是、 又 無 佛 法 道 理。 若 也 出 得 這 四 路 頭、 管 取 乾 坤 獨 步。 且 獨 步 一 句 作 麼 生 道？ 莫 怪 834

THƯỢNG LÝ THIÊN 尚 理 篇

從 前 多 意 氣、 他 家 曾 踏 上 頭 關。 – Vách đứng muôn trượng không dính dáng; một con đường thông suốt cũng không dính dáng; không hợp tình người, phương tiện dạy người đều không dính dáng. Chỉ cái không dính dáng này cũng không dính dáng. Phải thì phải, lại không có Phật pháp đạo lý. Nếu ông ra khỏi bốn con đường này thì trong khoảng đất trời riêng bước. Nhưng một câu riêng bước làm sao nói?Đừng ngại trước kia nhiều khí phách, nhà người từng đạp thượng đầu quan«.

THƯỢNG ĐƯỜNG 上 堂

Chỉ cho việc đi lên điện đường để ăn cơm, nghe thuyết pháp, tham vấn v.v.. Tuy nhiên, từ này thường dùng để chỉ cho vị Trụ trì mỗi ngày 2 lần (sáng chiều) lên

Pháp đường giải đáp thắc mắc về việc tham thiền của chư tăng. Tắc 38, Bích Nham lục (Đại 48, 175 hạ) ghi: »風 穴 在 郢 州 衙 內、 上 堂 云： 祖 師 心 印、 狀 似 鐵 牛 之 機。 – Phong Huyệt ở trong Nha môn Dĩnh Châu thượng đường nói: Tâm ấn của Tổ sư hình dáng giống như máy trâu sắt«.

THƯỢNG KỶ 尚 己 (1630-1711)

Thiền tăng đời Minh, họ Dư, tự Vô Ngã, người xứ Đoan Châu (Triệu Khánh, Quảng Đông) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Kim Nhiễm ở Quảng Châu, đời thứ 36 hệ Thanh Nguyên. Trụ am Đàn Độ. Tác phẩm: Vô Ngã tập (Thi tập).

THƯỢNG LAM VIỆN 上 藍 院

Ở đường Dân Đức, thành phố Nam Xương, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Được xây dựng vào khoảng niên hiệu Thiên Giám (502-519) đời Lương Nam Triều, ban đầu tên »Thượng Lam Tự«, sau đổi tên là »Đại Phật Tự«. Khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713-741) đời Đường đổi tên là »Khai Nguyên Tự«. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 4 (769) Thiền sư nổi tiếng Mã Tổ Đạo Nhất trụ chùa này tiếp hóa học nhân, các thiền khách tụ hội, chùa trở thành đạo tràng nổi tiếng hoằng dương thiền phong của Mã Tổ Đạo Nhất. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-860) đổi tên là »Thượng Lam Viện«.

Khoảng niên hiệu Hàm Bình (998-1003)

đời Tống đổi tên là »Thừa Thiên Tự«.

Khoảng niên hiệu Chính Hòa (1111-1118)

đổi tên là »Năng Nhân Tự«. Khoảng niên hiệu Cảnh Thái (1450-1456) đời Minh đổi tên là »Hựu Thanh Tự«. Năm 1929 đổi tên là »Hựu Dân Tự«. Kiến trúc hiện cón là do đời Thanh trùng tu. Trong chùa thờ tượng

Phật lớn bằng đồng, cao 18 thước Tàu, nặng 36000 cân. Còn có đại đồng chung đúc vào niên hiệu Càn Đức thứ 5 (967) đời Nam Đường, cao 7 thước Tàu, nặng 10064 cân, treo trên lâu các hình vuông bằng đá hoa cương xây vào năm 1929 phía bên phải chùa.

THƯỢNG LÝ THIÊN 尚 理 篇 Sách, 1 quyển, do Cảnh Long soạn vào đời Minh. Vào niên hiệu Chính Thống thứ 5 (1440), đạo sĩ Liêu Thượng Thành ở miếu Ngũ Thánh phủ Ứng Thiên có vẽ 1 bức tranh thiền sư Hoàng Long đang lễ bái thưa hỏi Lữ Động Tân với tựa đề là »Thần hóa đồ« và phụ phần giải thích rằng thiền sư Hoàng Long rất hâm mộ đạo pháp của Lữ Động Tân. Cảnh Long soạn »Thượng Lý Thiên« nhằm bác bỏ ngụy thuyết ấy, mục đích để nó không làm lầm mọi người.

THƯỢNG MÔN THƯỢNG HỘ 上 門 上 戶

THƯỢNG MÔN THƯỢNG HỘ 上 門 上 戶 Chỉ cho tăng hành cước tham phỏng thiền sư các nơi. Tiết Chiêu Khánh Đạo Khuông Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »這 裡 無 物、 諸 人 苦 恁 麼 相 促 相 拶 作 麼、 擬 心 早 沒 交 涉、 更 上 門 上 戶、 千 里 萬 里。 – Ở đây không một vật, các ông vất vả bức bách nhau thế ấy để làm gì? Vừa khỏi tâm sớm đã không dính dáng;

lại còn hành cước tham phỏng thiền sư các nơi thật là cách xa ngàn dặm muôn dặm!«. Kính Sơn Trí Sách Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 人 不 耘 而 秀、 不 扶 而 直。 – Bậc thượng nhân chẳng trau chuốt mà đẹp, (hay) chẳng đợi mài giũa mới giỏi, chẳng đợi uốn nắn mới thẳng.«

THƯỢNG SĨ 上 士

Người căn khí thượng đẳng. »Chứng Đạo

Ca« của Vĩnh Gia Huyền Giác Đại Sư trong CĐTĐL q. 30 ghi: »上 士 一 決 一 切 了、 中 下 多 聞 多 不 信。 – Người căn khí bậc thượng nhờ có quyết tâm nên tất cả đều xong. Còn hàng trung hạ càng

THƯỢNG NHÂN 上 人

học nhiều càng chẳng tin nơi tự tâm.« 1. Bậc Cao tăng có đầy đủ trí huệ và đạo đức, đủ sức làm thầy mọi người. Bài thơ Sơn Tự của Trạng Nguyên Nguyễn Trực

(Việt Nam) ghi:

突 兀 雲 間 寺、 人 生 幾 度 過 幽 巖 藏 佛 跡、 峭 壁 倚 僧 家 地 遠 飛 塵 少、 山 高 得 月 多 上 人 留 客 宿、 煨 芋 又 烹 茶 »Đột ngột vân gian tự Nhân sinh kỷ độ qua! U nham tàng Phật tích Tiêu bích ỷ tăng gia Địa viễn phi trần thiểu Sơn cao đắc nguyệt đa Thượng nhân lưu khách túc Ổi dụ hựu phanh trà«.

»Mây biếc hiện bóng chùa Người đời mấy kẻ qua! Hẻm đá còn dấu Phật Sườn non ẩn mái nhà Xa đất càng ít bụi Non cao trăng thêm đầy Cao tăng giữ khách lại Lùi khoai với nấu trà«.

2. Người có căn khí thượng đẳng, đạo pháp tinh thâm và đạo đức cao thượng. Tiết

THƯỢNG THIỀN ĐƯỜNG 上 禪 堂

Ở phía dưới điện Nhục Thân, ngọn Thiền Quang, núi Cửu Hoa, tỉnh An Huy, Trung

Quốc. Nguyên tên là »Cảnh Đức Đường«, niên hiệu Khanh Hy thứ 6 (1667) đời Thanh, đệ tử của Quốc sư Ngọc Lâm là

Tông Diễn sau khi mở rộng kiến thiết đổi tên là »Thượng Thiền Đường«. Khoảng niên hiêu Hàm Phong (1851-1861) chùa bị chiến tranh phá hủy. Đầu những năm Đồng Trị (1862-1874) xây dựng lại. Kết cấu tinh diệu, ngoằn ngoèo lung linh, mây rừng tôn vẻ đẹp cho nhau, suối đá vây quanh, bố cục tinh xảo. Người xưa khi đi du ngoạn Thượng Thiền Đường, khen nó có ba cái nhất: »Hương khói Cửu Hoa đứng đầu thiên hạ chỉ có Thượng Thiền Đường là thịnh nhất; phong cảnh chỉ có Thượng Thiền Đường là đẹp nhất; điện vũ chỉ có Thượng Thiền Đường là xinh nhất«.

Những năm 60 của thế kỷ 20 bởi tăng nhân không cẩn thận để lửa thiêu cháy phần lớn lầu gác. Điện vũ hiện còn không nhiều, trong Đại hùng bảo điện thờ tượng đắp Thích-ca, Quán Âm, Địa Tạng. Vi Đà điện 836

THƯỢNG THƯỢNG LỢI CĂN 上 上 利 根

có rường hoa xà chạm, phía sau là khách đường, thiền phòng, tịnh thất. Xung quanh chùa đẹp đẽ tĩnh mịch, ben cạnh có suối Kim Sa. Bên suối có cây Kim Tiền, tương truyền là do tiền mua rượu của Lý Bạch hóa thành, là một trong ba báu của Cửu Hoa Sơn. trống trơn đi, chứ đừng sa vào lời nói chữ nghĩa.«

THƯỢNG THƯỢNG CHI CHỈ 上 上

之 旨 Yếu chỉ thượng thượng, tức yếu chỉ của Thiền tông. Bài tựa của Tỳ-kheo Huệ Nguyên trong Trúc Lâm Tổ Sư Tuệ Trung

THƯỢNG THỦ 上 首

Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »超 三 乘、 越 佛 Bậc Thủ tọa trong tăng chúng tham thiền 乘、 上 上 之 旨。 – Siêu tam thừa, vượt hoặc người có địa vị khá cao trong chùa. Phật thừa là yếu chỉ thượng thượng«. Tiết »Sở Thạch Hòa thượng Hành trạng« trong PKKNL q. 20 ghi: »戊 申、 舉 得 法 上 首 景 瓛 自 代、 而 夏 老 於 西 齋 焉。 – Năm Mậu Thân, cử bậc Thượng thủ đắc pháp là Cảnh Hiến thay thế, nên mùa

Hạ lão mới đến Tây Trai ở được.«

THƯỢNG THỦ ĐỆ TỬ 上 首 弟 子

Thủ tọa, đệ tử lớn. Tổ thứ 14, Long Thọ tôn giả trong CĐTĐL q. 2 ghi: »後 告 上 首 弟 子 迦 那 提 婆 曰。 如 來 大 法 眼 藏 今 當 付 汝。 聽 吾 偈 言。。。 – …Sau đó, Tổ bảo vị đệ tử lớn là Ca-na-đề-bà rằng: Đại pháp nhãn tạng của Như Lai, nay sẽ trao cho ngươi, lắng nghe ta nói kệ…«

THƯỢNG THƯỢNG CĂN CƠ 上 上

根 機 Người có căn khí thượng đẳng. Tiết Bắc Viện Thông Thiền sư trong NĐHN q. 13

ghi: »諸 上 座 有 甚 麼 事、 出 來 論 量 取。 若 上 上 根 機、 不 假 如 斯。 若 是 中 下 之 流、 直 須 鏟 削 門 頭 戶 底、 教 索 索 地、 莫 教 入 泥 水。 – Chư Thượng tọa có việc gì? Hãy bước ra bàn luận. Nếu là người có căn khí thượng đẳng, thì không cần như vậy. Nếu là hạng trung hạ thì cần phải dọn dẹp nhà cửa cho

THƯỢNG THƯỢNG CƠ 上 上 機

1. Bậc căn cơ thượng đẳng. Thung Dung

Am lục q. 1 ghi: »閉 門 打 睡 接 上 上 機。 顧 鑑 頻 申。 曲 爲 中 下。 – Đóng cửa ngủ khò là tiếp bậc căn cơ thượng đẳng; sử dụng ngữ cú để chỉ bày là phương tiện tiếp dẫn hàng trung hạ.« 2. Thiền cơ vi diệu tột cùng, siêu việt lời nói tri thức. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »千 峰 列 翠 岸 柳 垂 金。 樵 父 謳 歌 漁 人 鼓 棹。 笙 簧 䀨 地 鳥 語 呢 喃。 紅 粉 佳 人 風 流 公 子。 一 一 爲 汝 諸 人。 發 上 上 機 開 正 法 眼。 若 向 者 裏 薦 得。 金 色 頭 陀 無 容 身 處。 若 也 不 會。 喫 粥 喫 飯。 許 儞 七 穿 八 穴。 – Ngàn non bày xanh ngát, liễu bờ rủ tóc vàng, tiều phu hát ca, ngư ông gõ nhịp mái chèo, khèn sáo ồn náo, chim kêu ríu rít, giai nhân má hồng, công tử thanh lịch, mỗi mỗi đều vì các ngươi mà phát thượng thượng cơ, mở Chính pháp nhãn. Nếu nơi đây lãnh hội được thì Đầu-đà Ca-diếp không có chỗ dung thân, còn như không lãnh hội thì ăn cơm ăn cháo đi, mong rằng các ngươi sẽ ngộ đạo thấu triệt rõ ràng.« THƯỢNG THƯỢNG LỢI CĂN 上 837 THƯỢNG THƯỢNG LỢI CĂN 上 上 利 根 上 利 根 Người có căn khí thượng đẳng, kiệt xuất.

Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »若 從 根 本 上 做 工 夫、 打 破 八 識 窠 臼、 頓 翻 無 明 窟 穴、 一 超 直 入、 更 無 利 法、 此 乃 上 上 利 根、 所 證 者 深。 – Nếu từ trên căn bản thực hiện công phu, phá vở hang ổ tám thức lật đổ sào huyệt vô minh, vượt qua những giai vị Bồ Tát, trực tiếp ngộ nhập Phật tính, lại không cần pháp nào khác. Đây là người có căn tính thượng đẳng, kiệt xuất, chỗ chứng ngộ của họ thì sâu.«

THƯỢNG TÚC 上 足

Đệ tử kiệt xuất, học trò giỏi. Tông Môn Võ

Khố ghi: »保 寧 勇 禪 師 二 上 足 處 清、 處 凝、 同 參 白 雲 端 禪 師。 – Thiền sư Bảo Ninh Dũng có 2 vị đệ tử kiệt xuất là Xử Thanh và Xử Ngưng cùng tham học với Thiền sư Bạch Vân Thủ Đoan«. Chương Trần Nhân Tông trong Tam Tổ Thực lục ghi: »調 御 上 居 紫 霄 庵、 爲 法 螺 講 傳 燈 錄、 侍 者 稍 下 山 殆 盡、 惟 上 足 弟 子 寶 剎 存 焉。 – Ngài lên ở am Tử Tiêu, vì Pháp Loa giảng Truyền Đăng lục. Thị giả xuống núi gần hết, duy có đệ tử kiệt xuất là Bảo Sát còn ở thôi«.

THƯỢNG UYÊN 上 淵 (1627-1679)

Còn gọi: Hải Uyên. Thiền tăng đời Thanh, họ Tào, hiệu Ba Đình, người xứ Tân Hà, Ký Châu (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc. Năm 16 tuổi sư đến Tam Phong, Hải Ngu (nay là huyện Thường Thục, tỉnh Giang Tô), vào làm đệ tử của ngài Tung Ẩn, dường như tham học đến năm 19 tuổi thì được ngộ. Ít lâu sau, sư đến Linh Phong hoằng pháp, hết sức chấn chỉnh quy củ tùng lâm.

THỨU LÃNH 鷲 嶺

Còn gọi: Linh Thứu sơn, Linh sơn. Tên núi, ở Trung Ấn Độ, vì ở trong núi có nhiều kên kên. Hơn nữa đỉnh núi có hình dáng giống con kên kên nên lấy đó làm tên gọi. Là nơi đức Phật Thích-ca Mâu-ni thuyết pháp. Tông Môn Võ Khố ghi: »三 問 逆 摧。 超 玄 機 於 鷲 嶺。 一 拳 垂 示。 露 赤 體 於 龍 峰。 – Ba câu hỏi khó phá, vượt cơ nhiệm mầu ở Thứu Lãnh.

Một lời dạy nhỏ nhoi, bày thể chân thật nơi

Long Phong.«

THỨU PHONG SƠN 鷲 峰 山

X. Hoàng Bá sơn.

TÍCH 錫

Cây tích trượng mà thiền tăng cầm nơi tay, gọi tắt là »Tích«. Pháp Diễn ngữ lục q.

trung: »師 一 日 持 鍚 遶 方 丈。 – Một hôm, sư cầm tích đi nhiễu quanh phòng Trụ trì«.

TÍCH MỘC THÀNH KIM THÁP 析 木 成 金 塔 Trong khuôn viên chùa Tây Sơn Nguyên Đại Thiền Bảo Lâm, khe núi Dương Giác, phía tây bắc thành Tích Mộc, thành phố Hải Thành, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc.

Tháp xây vào đời Liêu, hình bát giác xây gạch mái kín, 13 tầng, cao 31,5m. Nền tòa chia làm hai tầng trên dưới, nền tòa tầng dưới nơi góc quàng dùng sư tử nâng đỡ, phân nửa đã bị chôn vùi trong đất. Nền tòa tầng trên tám mặt đều có làm cửa khổn, trong cửa khổn chìa ra sư tử khắc nổi. Trên tòa còn làm 3 tầng tòa sen. Thân tháp tầng 838

TỊCH HẠ 席 下

thứ nhất đặc biệt cao, tám mặt đều có làm cửa cuốn tò vò, phía trong cửa và hai bên cửa đều có đắp tượng Phật, trên cổng đắp tán cái, phi thiên. Tầng thứ hai trở lên là mái kín; mái kín của tầng thứ năm trở lên hiện đã bị tổn hoại. Đây là một tòa tháp đặc ruột mái kín tiêu chuẩn đời Liêu.

TÍCH THỦ MY MAO 惜 取 眉 毛

Từ ngữ thường dùng trong nhà thiền. Có 2 nghĩa:

1. Phấn chấn tinh thần. Tiết Hà Ngọc Hòa thượng trong TĐT q. 2 ghi: »問：。。 未

審 古 人 意 如 何？ 師 云： 惜 取 眉 毛 好。 – Hỏi: … Chẳng hay ý của người xưa thế nào? Sư đáp: Hãy phấn chấn tinh thần lên!«. 2. Lời nói chớ nhiều quá, chớ có trái ngược với thiền chỉ chẳng lập văn tự ngữ ngôn.

Tiết Tào Sơn Quang Huệ Thiền sư trong

NĐHN q. 13 ghi: »問：古 人 云： 「如 紅 爐 上 一 點 雪。」 意 旨 如 何？ 師 曰： 惜 取 眉 毛 好！ – Hỏi: Người xưa nói như giọt tuyết trên lò lửa, ý chỉ thế nào? Sư đáp: Lời nói chớ nhiều quá«.

TỊCH ÂM TÔN GIẢ 寂 音 尊 者

Hiệu của Thiền tăng Đức Hồng đời Tống.

X. Đức Hồng.

TỊCH CHẤN 〖⿰言尗〗 震 (1630- 1705)

Thiền tăng đời Minh, họ Đơn, tự Nhân Sơn, hiệu Nhân Tẩu, Hoa Tẩu, người xứ Vô Tích, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Phẫu Thạch Hoằng Bích, đời thứ 37 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Đài Hoa Đảnh. Tác phẩm: Hoa Tẩu quảng lục, Đăng sử kỷ niên, Tam Phong đăng sử, Thiền tông chánh tông đăng sử, Tế tông bổ tục đăng sử, Tế đăng sử tục lược, Danh túc phân hóa đăng sử,

Pháp uyển hiến trưng lục.

TỊCH CHIẾU THIỀN SƯ 寂 照 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Huệ Cầu đời Ngũ Đại. X. Huệ Cầu.

TỊCH DIỆT 寂 滅

(Tăng sĩ) qua đời. Từ đồng nghĩa là Niết-bàn. Nguyên tiếng Phạn là Nirvāna, dịch âm là Niết-bàn, dịch ý là Tịch diệt.

Chương Cưu-ma-la-đa, tổ thứ 19 trong

CĐTĐL q. 2 ghi: »吾 今 寂 滅 時 至、 汝 當 紹 行 化 迹 – Nay đã đến lúc ta tịch diệt, ngươi nên tiếp tục giáo hóa chúng sinh«.

TỊCH HẠ 席 下 Còn gọi: Thiền tịch (禪 席). Nơi mà người tu học tụ tập lại để tham thiền học đạo, hoặc nơi mà thiền sư thu nhận học trò để giảng đạo. Tương đương với từ Đạo tràng.

Tiết Pháp Thường Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »從 此 之 後、 學 禪 底 人 遂 漸 就 集 在 法 常 席 下、 法 常 道 法 史 加 興 盛 了。 – Từ đó về sau, kẻ học thiền dần dần tụ tập tại đạo tràng của Thiền sư Pháp Thường, đạo pháp của Pháp Thường càng thêm hưng thịnh.« Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong

NĐHN q. 7 ghi: »後 聞 南 方 禪 席 頗 盛、 師 氣 不 平、 乃 曰： 出 家 兒 千 劫 學 佛 威 儀、 萬 劫 學 佛 細 行、 不 得 成 佛。 南 方 魔 子 敢 言 直 指 人 心、 見 性 成 佛。 – Sau nghe đạo tràng phương Nam khá hưng thịnh, sư nổi cơn bất bình nói: Kẻ xuất gia ngàn kiếp học uy nghi của Phật, muôn kiếp học tế hạnh của Phật còn chưa thành được Phật. Bọn ma 839

TỊCH THẤT 寂 室

mị phương Nam dám buông lời trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật à!«

TỊCH THẤT 寂 室 Hiệu của thiền tăng Huệ Quang đời Tống. X: Huệ Quang.

TỊCH THẤU 寂 透 (1674-1710)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, mới đầu xưng là Huệ Triệt, tự Biệt Quang, người Vưu Khê (Phúc Kiến) Trung Quốc. Sư theo Hằng Đào chùa Cổ Sơn xuất gia. Niên hiệu Khang Hy thứ 48 (1709) sư sang Nhật Bản tham học với Đại Hành Hải Quyền chùa Sùng Phúc ở Trường Kỳ, nối pháp trở thành đời thứ 8 chùa Sùng Phúc. Năm sau thị tịch.

TỊCH TRUYỀN 寂 傳 (1664-1731)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, tự Đạo Bản, hiệu Chỉ Đình, người Phúc Thanh (Phúc Kiến) Trung Quốc. Lúc 56 tuổi sư vâng lời Thầy mình là Linh Nguyên Hải Mạch sang Nhật Bản trụ trì chùa Sùng Phúc núi Thánh Thọ ở Trường Kỳ. Sư giỏi thơ họa, thường giao du với văn nhân mặc khách. Tác phẩm: Tiêu Minh Thảo 1 quyển.

TỊCH VIÊN 寂 圓 (1207-1299)

Thiền tăng đời Nguyên Trung Quốc. Đời Tống niên hiệu Thiệu Định thứ 1 (1228) do ngưỡng mộ Thiền sư Đạo Nguyên tông Tào Động mà sư sang Nhật Bản. Sau khi Đạo Nguyên tịch, sư tham kiến Cô Vân Hoài Trang được tâm ấn. Nơi huyện Phúc Tỉnh (Nhật Bản) Đại Dã, sư xây cất chùa Bảo Khánh và trở thành Tổ phái Tịch Viên, đây là một phái Đạo Nguyên tông Tào Động Nhật Bản. Niên hiệu Chính An thứ 1 (1299) sư thị tịch.

TIỆM KHẾ 漸 契

Tu hành dần dần, chứng ngộ dần dần. Đàn

Kinh bản Đôn Hoàng: »法 無 頓 漸、 人 有 利 鈍、 迷 即 漸 契、 悟 即 頓 修。 – Pháp không có đốn tiệm, người có mau chậm, kẻ mê thì tiệm khế, người ngộ thì đốn tu«.

TIỆM THỨ 漸 次

Theo thứ tự tiến dần. Mật Am ngữ lục ghi: »離 幻 即 覺、 亦 無 漸 次。 – Lìa huyễn liền giác, cũng không theo thứ tự tiến dần.«

TIỆM TU 漸 修

Tu hành từ từ, chứng ngộ dần dần. Đây là con đường đưa đến NGỘ theo thứ tự từ cạn đến sâu, cũng là một môn phái lớn của Thiền tông Trung Quốc. Vào thời kỳ đầu của Thiền tông, phái này rất được triều đình đương thời xem trọng, cực thạnh một thời ở phương Bắc nên gọi là »Bắc Tông«. Về sau, với sự lớn mạnh của học thuyết »Đốn ngộ« khiến phái »tiệm« suy vi.

Thư đáp Trịnh Côn Nham Trung thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »此 之 證 悟、

亦 有 深 淺 不 同。 若 從 根 本 上 做 工 夫、 打 破 八 識 窠 臼、 頓 翻 無 明 窟 穴、 一 超 直 入、 更 無 剩 法、 此 乃 上 上 利 根、 所 證 者 深。 其 余 漸 修、 所 證 者 淺。 – Việc chứng ngộ này cũng có sâu cạn chẳng đồng. Nếu từ trên căn bản thực hiện công phu, đập tan hang ổ tám thức, lật đổ sào huyệt vô minh, trực tiếp ngộ nhập nên không cần pháp nào khác. Đây là bậc lợi căn thượng thượng, chỗ chứng ngộ sâu. Ngoài ra đều là tiệm tu, chỗ chứng ngộ cạn«. TIÊN GIÁC HẢI TỊNH 先 覺 海 淨 (1788-1875)

TIÊN ẢNH 鞭 影

Bóng roi, dụ chỉ thủ đoạn cao siêu của thiền sư tiếp dẫn người học mà không để lại dấu vết. Bài tựa của Dương Ức trong CĐTĐL ghi: »機 緣 交 激、 若 拄 於 箭 鋒； 智 藏 發 光、 旁 資 於 鞭 影。 誘 導 後 學、 敷 揚 玄 猷。 – Cơ duyên kích phát lẫn nhau như hai mũi tên chỏi nhau; kho trí huệ phát sáng là nhờ bóng roi giúp đỡ. Dẫn dắt kẻ hậu học, truyền bá mở mang đạo nhiệm mầu«.

TIÊN ĐÀ KHÁCH 仙 陀 客

Nghĩa đen là người đầy tớ khéo hiểu được ý của chủ. Thiền tông muợn từ này để chỉ cho người lanh lợi, lãnh hội nhanh chóng cơ pháp của thiền sư. Tiên-đà là gọi tắt của

Tiên-đà-bà (Phạn ngữ: Saindhava, Pāli: Sindhava).

Tây Ấn Độ thời cổ đại có 4 thứ sản phẩm nổi tiếng: Muối, khí giới, ngựa, nước; nguyên ý của Tiên-đà-bà là hình dung từ của »Tín Độ sở sản«, về sau chuyển chỉ 4 thứ sản phẩm nổi tiếng.

Theo Kinh Niết-bàn bản Bắc và bản Nam q. 9 ghi: Xưa có quốc vương nọ, trong triều có vị đại thần lanh lợi, khi vua cần 1 món gì trong 4 thứ danh sản thì đều gọi »Tiên-đà-bà! Tiên-đà-bà!« Vị đại thần liền biết Vua muốn tìm vật gì. Thiền tông mượn từ này chỉ cho người học thông minh lanh lợi, khéo hiểu ý người, hay nhậm vận tự tại khế nhập cơ pháp Thiền sư. Tắc 92, Bích Nham lục (Đại 48, 216 hạ) ghi: 會 中 若 有 仙 陀 客、何 必 文 殊 下 一 槌。 – Hội đây nếu có người lanh lợi, đâu nhọc

Văn-thù đánh một dùi!«.

TIÊN ĐỔ 先 睹 (1265-1334)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Diệp, tự Vô Kiến, người xứ Tiên Cư Thai Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư ham thích đọc sách, chỉ cần nhìn qua là nhớ và đọc lại được. Sư theo ngài Cổ Điền Hậu xuất gia rồi tham học nơi Phương Sơn Bảo. Một hôm sư đang làm công tác, chợt băng tan sạch không (đốn ngộ). Phương

Sơn dùng kệ ấn chứng rằng:

此 心 極 廣 大、 虛 空 比 不 得 此 道 只 如 此、 受 持 休 外 覓 »Tâm này rất rộng lớn Hư không chẳng sánh nổi Đạo này chỉ như thế Gìn giữ thôi tìm ngoài«.

Sư vâng lời thầy xây dựng Thất Hoa Đảnh, ở chùa 40 năm chân không bước ra khỏi cổng. Người học nương ở, cất am che lều khiến nơi đây trở thành tùng lâm. Tác phẩm: Ngữ lục 2 quyển.

TIÊN GIÁC HẢI TỊNH 先 覺 海 淨 (1788-1875) Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 37, nối pháp Thiền sư Phật Ý Linh Nhạc. Sư tên Nguyễn Tâm Đoan, quê ở Gia Định, miền Nam Việt Nam. Năm sư 15 tuổi được cha dẫn vào chùa Từ Ân ở Gia Định làm lễ xin Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc cho sư xuất gia tu hành. Hòa thượng giao sư cho Thiền sư Tổ Tông Viên Quang trụ trì chùa Giác Lâm dạy dỗ. Thiền sư Tổ Tông đặt pháp danh cho sư là Tiên Giác, hiệu Hải Tịnh.

Sư chí tâm tu học ở 2 chùa Giác Lâm và Từ Ân nên sau một thời gian, sư sớm trở thành một danh tăng uyên bác. Năm 1825, vua Minh Mạng cho dời sư ra trụ trì chùa Thiên Mụ ở kinh đô Huế. Năm 1841, sư được bổ trụ trì chùa Long Quang. Năm Tân Mùi (1871), sư hợp cùng chư Hòa 841

TIÊN GIÁC TÔNG THỪA 先 覺 宗 乗

thượng ở các tỉnh Nam Kỳ tổ chức Đại giới đàn ở chùa Tây An, tại núi Sam, Châu Đốc (An Giang). Năm Ất Hợi (1875), sư lại tổ chức Giới đàn ở chùa Thiên Ân (Gia Định). Đến ngày 8 tháng 11 năm Ất Hợi, năm Tự Đức thứ 29 (1875), sư thị tịch, thọ 88 tuổi, tháp của sư được xây trong khuôn viên chùa Giác Lâm. Theo: LSPGĐT của

Nguyễn Hiền Đức.

TIÊN GIÁC TÔNG THỪA 先 覺 宗

乗 Sách, 5 quyển, do Ngộ Phong Viên Tín hiệu đính, Quách Ngưng Chi biên tập lại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 455. Sách này là từ »Tiên Giác tập« 2 quyển do Đào Minh Tiềm soạn vào đời Minh, được Quách Ngưng Chi cải biên mà thành. Nội dung thu thập cơ duyên ngữ yếu của 111 vị cư sĩ được chính thức truyền thừa và 73 vị cư sĩ vô danh. Trình bày một cơ một cảnh, một lời một câu của các bậc tiên giác để làm gương sáng cho người học đời sau. Sách này là tư liệu quan trọng để tham cứu về đạo nghiệp của giới cư sĩ.

TIÊN SƯ THIỀN VIỆN 先 師 禪 院

X. Thánh Thọ tự.

TIÊN TRÀ 煎 茶

Nấu trà. Người xưa muốn uống trà thì phải dùng lửa để nấu. Uống trà là một tập tục của thiền lâm. Tông Môn Võ Khố ghi: »掃 地 煎 茶 皆 躬 爲 之。– Quét đất nấu trà đều đích thân làm lấy.«

TIẾN 薦

1. Lãnh ngộ, lãnh ngộ. Tiết Đại Quy Phật Tính Thái Thiền sư trong GTPĐL q. 26 ghi: »平 常 心 地、 穩 密 家 風、 隨 時

應 用。 越 格 超 宗、 於 斯 薦 得、 麦 裏 有 面、 若 也 不 會、 米 裏 有 蟲。 – Tâm địa bình thường, thói nhà điềm đạm kín đáo, tuỳ thời ứng dụng vượt thoát khuôn phép thông thường. Ở đây lãnh hội được thì trong ngoài có mặt. Còn nếu chẳng hội thì trong gạo có sâu.« 2. Biết, nhận thức. Tiết Hưng Hoá Tương

Thiền sư trong NĐHG q. 2 ghi: »皮 有 無 血、 見 大 喫 痛 棒 薦 得 先 師。 – Kẻ không có khí phách gặp ngài Đại Giác cho ăn gậy đau điếng mới biết được tiên sư«.

TIẾN ĐƯỜNG 進 堂

Hạ thủ công phu.

TIẾN KỲ 進 期

Bắt đầu lên đường, chỉ cho việc đề khởi thoại đầu. Sở Sơn Kỳ Thiền sư giải chế trong Thiền Quan Sách Tiến ghi: »舉 起 話

頭 爲 進 期 – Đề khởi thoại đầu là tiến kỳ«.

TIẾN TỪ THÁP 薦 慈 塔

X. Từ Thọ tháp.

TIẾN VÂN 進 云

Hỏi tiếp. Biểu thị người học tiếp tục đặt câu hỏi để thiền sư thuyết pháp, là dụng ngữ ghi chép việc hỏi đáp trong nhà thiền.

Mật Am ngữ lục ghi: »解 夏 上 堂。 僧 問

如 何 是 正 法 眼。 師 云。 草 鞋 無 爽。 進 云。 只 如 和 尚 道 破 破 盆。 又 作 麼 生。 師 云。 老 僧 不 曾 動 著 舌 頭。– Ngày giải hạ, sư thượng đường, tăng hỏi: Cái gì là Chính pháp nhãn? Sư đáp: Giày cỏ không nhẹ. Tăng hỏi tiếp: Cứ như việc Hòa thượng nói lủng cái chậu bằng gỗ thì sao? Sư đáp: Lão tăng chưa từng động lưỡi.« 842 TIỀN TAM TAM, HẬU TAM TAM 前 三 三、 後 三 三

TIẾN VIỆN 進 院

Thiền sư đến nhậm chức trụ trì tự viện.

Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »上 堂： 進

院 得 住 便 住、 退 院 要 行 便 行、 還

相 委 悉 麼？ 箇 條 烏 拄 杖、 莫 怪 太 生 獰。 擲 拄 杖、 下 座。 – Sư thượng đường nói: Nhậm chức trụ trì tự viện ở được liền ở, từ chức trụ trì cần đi liền đi.

Có biết cho chăng? Cây gậy đen sì nầy, đừng trách nó rất dữ tợn. Sư ném gậy, bước xuống tòa.« TIỀN BẤT CẤU THÔN, HẬU BẤT

ĐIỆT ĐIẾM 前 不 搆 村、 後 不 迭 店 Chưa đến nơi đến chốn. Trước chẳng đến xóm làng, sau chẳng ra khỏi cửa. Tắc 65, Bích Nham lục (Tục 117,190, thượng) ghi:

»前 不 搆 村。 後 不 迭 店。 拗 折 拄 杖 子。 向 什 麼 處 去。 雪 竇 雷 聲 甚 大。 雨 點 全 無。 – Chưa đến nơi đến chốn mà bẻ gãy chiếc gậy là nhằm đi đâu? Lời nói của Tuyết Đậu như sấm nổ mà chẳng có một giọt mưa«.

TIỀN ĐẦU 前 頭

Trước mặt, phía bên kia. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 如 諸 方 有 學 人 來。 主 客 相 見 了。 便 有 一 句 子 語。 辨 前 頭 善 知 識。 – Này Đạo lưu, như các thiền viện có người học tìm đến, chủ khách gặp nhau xong, liền đưa ra một câu để phân biệt bậc thiện tri thức trước mặt.«

TIỀN ĐẦU NHÂN 前 頭 人

Gọi tắt: Tiền nhân. Người ở trước mặt, đối phương. Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi:

»前 頭 人 相 應、 即 共 論 佛 義； 若 實 不 相 應、 合 掌 令 歡 喜。 – Nếu đối phương tương ứng thì cùng luận về Phật nghĩa. Nếu thật chẳng tương ứng thì ta chắp tay để họ được hoan hỷ«.

TIỀN ĐƯỜNG THỦ TỌA 前 堂 首

座 Tăng đường trong các thiền viện khá lớn được chia làm hai: Tiền và hậu đường. Mỗi nhà (đường) đặt một vị Thủ tọa, địa vị của Tiền đường Thủ tọa cao hơn Hậu đường thủ tọa, quyền hạn đứng sau vị Trụ trì. Mật Am ngữ lục ghi: »請 前 堂 首 座 鶴 林 印 和 尚 立 僧。 – Thỉnh Tiền đường thủ tọa Hạc Lâm Ấn Hòa thượng thủ tọa, thay thế vị Trụ trì thuyết pháp cho đại chúng nghe.«

TIỀN KHÊ 前 溪

Hiệu của thiền tăng Đức Minh đời Minh.

X. Đức Minh.

TIỀN NHÂN 前 人

Người trước mặt, đối phương. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 善 知 識。 把 出 箇 境 塊 子。 向 學 人 面 前 弄。 前 人 辨 得 下 下 作 主。 不 受 境 惑。 – Thiện tri thức đưa ra một cảnh, đùa trước mặt người học…, người trước mặt biện được, đã chẳng làm chủ, chẳng bị cảnh lừa.« TIỀN TAM TAM, HẬU TAM TAM 前 三 三、 後 三 三 Trước ba ba, sau ba ba. Công án này thấy ghi trong tiết Vô Trước Văn hỷ Thiền của sách NĐHN q. 9 như sau: »師 直 往 五 臺

山 華 嚴 寺、 至 金 剛 窟 禮 謁、 遇 一 老 翁 牽 牛 而 行、 邀 師 入 寺。 翁 呼 均 提、 有 童 子 應 聲 出 迎。 翁 縱 牛、 引 師 陞 堂。 堂 宇 皆 耀 金 色、

翁 踞 床 指 繡 墩 命 坐。 翁 曰： 「近 自 何 來 ？」 師 曰： 「南 方。」 翁 曰： 「南 方 佛 法 如 何 住 持？」 師 843

TIỀN TẾ 前 際

曰： 「末 法 比 丘、 少 奉 戒 律。」 翁 曰： 「多 少 眾？」 師 曰： 「或 三 百、 或 五 百。」 師 卻 問： 「此 間 佛 法 如 何 住 持？」 翁 曰： 「龍 蛇 混 雜、 凡 聖 同 居。」 師 曰： 「多 少 眾？」 翁 曰： 「前 三 三、 後 三 三。」 翁 呼 童 子 致 茶、 并 進 酥 酪。 師 納 其 味、 心 意 豁 然。 翁 拈 起 玻 璃 盞、 問 曰： 「南 方 還 有 這 箇 否？」 師 曰： 「無。」 翁曰： 「尋 常 將 甚 麼 喫 茶？」 師 無 對。 師 睹 日 色 稍 晚、 遂 問 翁： 「擬 投

一 宿 得 否？」 翁 曰： 「汝 有 執 心 在、 不 得 宿。」 師 曰： 「某 甲 無 執 心。」 翁 曰： 「汝 曾 受 戒 否？」 師 曰： 「受 戒 久 矣。」 翁 曰： 「汝 若 無 執 心、 何 用 受 戒？」 師 辭 退。 翁 令 童 子 相 送、 師 問 童 子： 「前 三 三、 後 三 三、 是 多 少？」 童 召： 「大 德！」 師 應 諾。 童 曰： 「是 多 少？」 師 復 問 曰： 「此 爲 何 處？」 童 曰： 「此 金 剛 窟 般 若 寺 也。」 師 悽 然、 悟 彼 翁 者 即 文 殊 也。 – Sư đi thẳng đến chùa Hoa Nghiêm trên núi Ngũ Đài, đến hang Kim Cang lễ bái, gặp một ông già đang dắt trâu, mời sư vào chùa …. Ông già hỏi: Ngươi từ đâu đến?

Sư đáp: Từ phương Nam đến. Ông già hỏi:

Phật pháp phương Nam trụ trì ra sao? Sư thưa: Tỳ kheo đời mạt pháp, ít tuân theo giới luật. Ông già hỏi: Có bao nhiêu đồ chúng? Sư thưa: Hoặc ba trăm hoặc năm trăm. Sư hỏi lại: Phật pháp ở đây trụ trì ra sao? Ông già đáp: Rồng rắn chung lẫn, phàm thánh ở chung. Sư thưa: Được bao nhiêu chúng? Ông già đáp: Trước ba ba, sau ba ba… Sư từ giã ra về, ông già sai đồng tử đưa tiễn. Sư hỏi đồng tử: Trước ba ba, sau ba ba là bao nhiêu? Đồng tử gọi:

Đại đức! Sư ứng thinh: Dạ. Đồng tử hỏi: Là bao nhiêu? Sư hỏi lại: Đây là chốn nào? Đồng tử đáp: Đây là chùa Bát-nhã trong hang Kim Cang. Sư xót xa vì biết ông già kia là đức Văn-thù.« Công án này tình tiết khá phong phú, nghĩa lý bao hàm nhiều mặt, ý chính là phá trừ tâm chấp trước, phân biệt. »Tiền tam tam, hậu tam tam« là câu nói đặc biệt của nhà thiền, siêu việt khái niệm số lượng. TIỀN TẾ 前 際 Quá khứ, đời trước. Là một trong ba mé

(tam tế) mà Phật giáo thường gọi. Uyển Lăng lục ghi: »前 際 無 去、 今 際 無

住、 後 際 無 來。 – Quá khứ không đi, hiện tại không trụ, vị lai chưa đến.«

TIỀN TƯ 前 資

Tên gọi người từ trước đã từng trợ giúp công việc, tức chỉ cho người đã 3 lần nhậm chức Phó tự trở xuống mà nay đã thôi nghỉ.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TIỄN PHONG TƯƠNG TRỤ 箭 鋒

相 拄 Mũi tên chỏi nhau, ý nói thiền cơ như 2 mũi tên bay rất nhanh và đụng vào nhau hết sức chính xác. Bích Nham lục q. 1 ghi:

»這 般 公 案。 久 參 者。 一 舉 便 知 落 處。 法 眼 下 謂 之 箭 鋒 相 拄。 更 不 用 五 位 君 臣。 四 料 簡。 直 論 箭 鋒 相 拄。 是 他 家 風 如 此。 一 句 下 便 見。 當 陽 便 透。 – Loại công án này, đối với người tham cứu lâu một khi nêu lên liền biết ý nghĩa của nó. Tông Pháp Nhãn cho rằng: Mũi tên chỏi nhau không cần đến công phu quân thần ngũ vị, Tứ liệu giản. Nói đến Mũi tên chỏi nhau đây là gia phong xưa nay của Pháp Nhãn, chỉ cần ngay nơi một câu nói có thể thấy được ý 844

TIẾP TRÚC ĐIỂM NGUYỆT 接 竹 點 月

chỉ của Pháp Nhãn chỉ dạy, liền có thể ngộ nhập«.

TIỆN 便

1. Giả sử, dù cho. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »若 不 被 他 喚。 住 便 一 百 年。 也 只 恁 麼。 – Nếu chẳng được người khác đánh thức, dù cho trải qua trăm năm cũng chỉ thế ấy.« 2. Mà, nhưng, lại, biểu thị điều sắp nêu ra là không phù hợp với điều vừa nói đến.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »雖 是 五 蘊 漏 質。 便 是 地 行 神 通。。。 – Mặc dù là thân năm uẩn thô lậu, nhưng là thần thông đi trên đất.« Bích Nham lục q. 1 ghi: »千 劫 學 佛 威

儀、 萬 劫 學 佛 細 行、 然 後 成 佛。 他 南 方 魔 子 便 說 即 心 是 佛。 – Ngàn kiếp học oai nghi Phật, muôn kiếp học tế hạnh Phật, rồi sau mới thành Phật.

Ma quỷ phương Nam lại nói chính tâm nầy là Phật.«