Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

LINH CỐC TỰ 靈 谷 寺

Theo những tài liệu liên quan chép lại thì đương thời xây dựng chùa này có 9 lầu, 18 gác, 72 điện đường, trên 1. 300 gian phòng, cộng thêm hành lang 4 phía từ cổng chùa chạy dài đến phương trượng. Tăng chúng có trên 3.000 vị. Niên hiệu Cảnh Đức thứ 4 (1007) đời Tống, chùa được trùng tu, đổi tên là »Cảnh Đức Linh Ẩn Thiền Tự«. Khoảng niên hiệu Kiến Viêm (1127-1130) chùa bị phá hủy bởi loạn quân. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) chùa mới được trùng tu.

Khoảng niên hiệu Càn Đạo (1165-1173), thiền sư Huệ Viễn trụ trì chùa này, giáo hóa rất thạnh. Về sau, chùa đã bao phen bị hủy và được xây dựng. Niên hiệu Thuận Trị thứ 6 (1649) đời Thanh, bắt đầu xây dựng lại toàn diện, đến niên hiệu Khang

Hy thứ 1 (1662) thì tiến hành mở rộng thêm. Trải qua 18 năm quản lý khó nhọc của thiền sư Cụ Đức Hoằng Lễ, chùa Linh Ẩn mới hoàn thành các kiến trúc: 7 điện, 12 đường, 4 gác, 3 mái hiên, 3 lầu. Tự viện hiện còn là ngôi chùa được xây dựng lại vào thế kỷ XIX. Vào năm 1956, năm 1970 đã được đại tu 2 lần. Chính giữa chùa là Thiên vương điện, bên trên có treo bảng »Vân Lâm Thiền Tự«, là thủ bút của vua Khang Hy đời Thanh. Trong Đại hùng bảo điện có tượng Phật Thích-ca Mâu-ni được trang sức bằng vàng, cao 9,1m, nếu cộng thêm tòa hoa sen và hào quang trên đảnh thì cao đến 19,6m. Hai bên đại điện xếp mỗi bên 12 tượng chư thiên, 12 tượng Bồ tát, thần thái như sống và mỗi tượng đều khác nhau. Trước chùa có các ngôi đình như: Lãnh Tuyền, Thanh Tông, Hách Lôi nằm xen lẫn trong những tàng cây cổ thụ.

Chùa Linh Ẩn là nơi quan trọng để các tín đồ Phật giáo trong các tỉnh: Giang Tô, Chiết Giang, Phúc Kiến hoạt động Phật sự. Vào thời điểm hưng thịnh, mỗi ngày khách hành hương có hơn 180. 000 người.

LINH ẨN TỰ THẠCH THÁP 靈 隱

寺 石 塔 Tháp nằm trong đình viện ở hai bên Đại điện Nguyệt Đài trong chùa Linh Ẩn, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Kiến Long thứ 1 (960) đời Tống, Ngô Việt Vương Tiền Hoằng Thúc vì kỷ niệm Đại sư Vĩnh Minh mà xây song tháp này. Tháp bằng đá theo kiểu lâu các, mặt bằng hình bát giác, 9 tầng, cao hơn 10m. Trên thân tháp điêu khắc cửa cái, cửa sổ, cột cái và các tượng Phật, Bồ Tát và các hoa văn trang sức.

Dưới mái mỗi tầng khắc ra trùng trùng đấu củng chống đỡ mái tháp vênh ra xa, xa trông như kiến trúc bằng gỗ.

LINH CHIẾU 靈 照 (870-947)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người nước Cao Ly, đi đến Mân Việt, yết kiến Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, thầm khế hợp huyền chỉ. Tính điềm đạm, tự kềm chế nên chúng rất kính sợ. Ban đầu sư trụ núi Tể Vân, Vụ Châu (nay là Kim Hoa, Chiết Giang), sau dời về viện Cảnh Thanh, Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang), thiền chúng vân tập. Sư vâng lệnh Ngô Việt Trung Hiến Vương trụ trì chùa

Long Hoa ở Hàng Châu, nơi thờ linh cốt Phó đại sĩ. Thụy hiệu »Chân Giác Đại Sư«.

LINH CỐC TỰ 靈 谷 寺 Còn gọi: Đại Linh Cốc Tự. Chùa nằm cách lăng Trung Sơn,thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc 1,5km về phía đông. Chùa xây vào niên hiệu Thiên Giám 431

LINH CỐT 靈 骨

thứ 13 (514) đời Lương Nam Triều, ban đầu gọi là »Khai Thiện Tinh Xá«, đời Đường gọi »Bảo Công Viện«, đời Nam Đường đổi tên là »Khai Thiện Đạo Tràng«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-984) đời Tống đổi tên là »Thái Bình Hưng Quốc Tự«,đầu đời Minh đổi tên là »Tưởng Sơn Tự«. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 14 (1381) Minh Thái Tổ vì xây lăng Minh Hiếu đem Tưởng Sơn Tự, Định Lâm Tự, Tống Hy Tự, Trúc Viên Tự, Ngộ Chân Am dời tất cả về đây, gọi chung là »Linh Cốc Tự«và ban cho tấm biển »Đệ Nhất Thiền Lâm«. Khi ấy điện vũ mọc lên như rừng, tăng xá rất nhiều có thể chứa ngàn tăng.

Trải qua nhiều đời đều có cao tăng trụ tích, là chùa nổi tiếng ở vùng Đông Nam. Trong chùa vạn tùng cao chọc trời, một con đường nhỏ thâm u, xưa gọi là »Linh Cốc

Thâm Tùng«, là một trong 40 cảnh của Kim Lăng. Chùa hiện nay chỉ là một phần Long vương điện của Linh Cốc Tự, khoảng niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) đời Thanh trùng tu, quy mô nhỏ hơn. Nhưng con đường nhỏ bên rặng tùng, sắc núi đẹp đẽ vẫn khiến người người đều hướng về.

LINH CỐT 靈 骨 Còn gọi: Xá-lợi. Phần xương lưu lại của Phật hoặc của các vị tăng đắc đạo. Chương »Tổ Di-giá-ca« trong CĐTĐL q. 1 ghi: »師 說 偈 已。 入 師 子 奮 迅 三 昧。 踊 身 虛 空 高 七 多 羅 樹。 卻 復 本 坐 化 火 自 焚。 婆 須 蜜 收 靈 骨 貯 七 寶 函。 建 浮 圖 窴 于 上 級。 – Sư nói kệ xong, nhập ›Sư tử phấn tấn tam-muội‹, vọt thân lên hư không cao gấp 7 lần cây Đa-la, rồi trở về chỗ ngồi, dùng lửa tam muội để tự thiêu. Bà-tu-mật thu lượm linh cốt cất trong rương bảy báu, xây bảo tháp và thờ ở tầng trên hết«.

LINH DƯƠNG QUẢI GIÁC 羚 羊 掛

角 Con linh dương lúc ngủ, treo sừng lên cành cây, chân không chạm đất, hoàn toàn không để lại dấu chân. Thiền tông mượn hình ảnh này để chỉ cho việc khai con mắt đạo cho người học mà không nhờ vào ngữ ngôn văn tự, tri thức kiến giải v.v…

CĐTĐL q. 16 (Đại 51, 328) trung) ghi:

»我 若 東 道 西 道。 汝 則 尋 言 逐 句。 我 若 羚 羊 掛 角。 汝 向 什 麼 處 捫 摸。 – Nếu ta nói đông nói tây thì ông tìm lời trích cú, nếu ta như con linh dương treo sừng thì ông sờ mó chỗ nào?«.

LINH ĐÀI 靈 臺

Phật tính thanh tịnh. Chương Nam Nhạc

Lại Toản Hoà thượng ca trong CĐTĐL q.

30 ghi:

莫 謾 求 眞 佛、 眞 佛 不 可 見 妙 性 及 靈 臺、 何 曾 受 熏 鍊 心 是 無 事 心、 面 是 孃 生 面 劫 石 可 移 動、 箇 中 無 改 變 »Mạc mạn cầu chân Phật Chân Phật bất khả kiến Diệu tính cập linh đài Hà tằng thọ huân luyện Tâm thị vô sự tâm Diện thị nương sinh diện Kiếp thạch khả di động Cá trung vô cải biến«.

»Chớ dối cầu chân Phật Chân Phật chẳng thấy được

Diệu tính cùng linh đài Đâu từng chịu huân tập.

Tâm là tâm vô sự Mặt là khuôn mặt mẹ Kiếp thạch có đổi dời 432

LINH LINH NHIÊN 靈 靈 然

Cái này không thay đổi«.

LINH GIÁC 靈 覺

Linh tính giác ngộ mà mọi người đều sẵn có, cũng là Phật tính. Chương Chứng Đạo Ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: »一 切 數 句 非 數 句。 與 吾 靈 覺 何 交 涉。– Tất cả văn tự chẳng văn tự, cùng linh giác ấy nào can dự?«.

LINH HUẤN 靈 訓

Thiền tăng đời Đường, người Phúc Châu, nối pháp Thiền sư Quy Tông Trí Thường.

Sau trở về Phúc Châu, người trong làng đón sư vào núi Phù Dung. Thụy hiệu

»Hoằng Chiếu Đại Sư«.

LINH HỰU 靈 祐 (771-853)

Thiền tăng đời Đường, Tổ tông Quy Ngưỡng, họ Triệu, người xứ Trường Khê, Phúc Châu (nay là Hà Phố, tỉnh Phúc Kiến)

Trung Quốc. Năm 15 tuổi theo luật sư Pháp Thường ở chùa Kiến Thiện xuất gia.

Ba năm sau thụ giới cụ túc ở chùa Long Hưng, Hàng Châu, tu học các kinh luật Đại, Tiểu thừa. Sư từng đến Thiên Thai. Lần lượt gặp 2 ngài Hàn Sơn và Thập Đắc khải phát cho. Năm 23 tuổi đến Giang Tây tham vấn Bách Trượng Hoài Hải, là đệ tử đứng đầu và được nối pháp Ngài. Cuối niên hiệu Nguyên Hòa (820) sư đến Quy Sơn ở một mình suốt 7 năm, về sau được Tướng quốc Bùi Hưu sùng kính, cất chùa Đồng Khánh, chư tăng theo học rất đông, từ đây thiền phong hưng thịnh. Thụy hiệu »Đại Viên Thiền sư«. Tác phẩm: Đàm

Châu Quy Sơn Linh Hựu Thiền sư ngữ lục.

LINH KHÔNG 靈 空

Bản tâm thanh tịnh, không tịch. Bài Minh

Chân Tụng trong PKNL ghi: 靈 空 元 自 無 像、 不 用 斷 除 妄 想 妄 想 即 是 眞 心、 何 須 分 一 作 兩 »Linh không nguyên tự vô tượng Bất dụng đoạn trừ vọng tưởng

Vọng tưởng tức thị chân tâm Hà tu phân nhất tác lưỡng«.

»Linh không vốn không hình tượng

Chẳng cần đoạn trừ vọng tưởng

Vọng tưởng tức là chân tâm Đâu nên phân ra hai tướng«.

LINH KHUÊ 靈 珪

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Thanh Bình Linh Tuân. Sư ra giáo hóa trụ núi Tam Giác, Kỳ Châu (nay thuộc Kỳ Xuân, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

LINH KIỆU 靈 嶠

Thiền tăng đời Đường, tham học nơi Mã Tổ Đạo Nhất, được ngộ và nối pháp Ngài. Sư ẩn trong hang trước Cổ Sơn. Tương truyền vùng này vốn là cái đầm sâu, dưới có con rồng độc thường nhiễu hại dân chúng nơi đây. Niên hiệu Kiến Trung thứ 4 (783) đời Đường, Quận xử lý bằng cách sai

Bùi Trụ thỉnh sư chế phục rồng độc. Linh Kiệu đến bên đầm tụng kinh Hoa Nghiêm, rồng liền bỏ đi. Mọi người cảm mộ ân đức của sư bèn dựng chùa trên nền đầm rồi rước sư về trụ trì, vua có ban bảng hiệu »Hoa Nghiêm« và được gọi là chùa Hoa Nghiêm. Linh Kiệu ở chùa này giáo hóa rộng rãi. Chẳng biết cuối cùng sư thị tịch ra sao.

LINH LINH NHIÊN 靈 靈 然 Hình dung sự giác ngộ sáng suốt, thần thông vô ngại của bản tâm. Chương Cưu-ma-đa-la tổ thứ 19 trong CĐTĐL q. 2 ghi: 433

LINH LỢI 靈 利

»心 本 清 淨 無 生 滅 無 造 作。 無 報 應 無 勝 負 。 寂 寂 然 靈 靈 然。 – Tâm vốn thanh tịnh, không sinh diệt, không tạo tác, không báo ứng, không hơn thua, lặng lẽ, sáng suốt«.

LINH LỢI 靈 利 Nhanh nhẹn, sắc sảo. Nhà thiền gọi những người căn khí tốt, ngộ nhập dễ dàng là người linh lợi, nạp tăng linh lợi. Tiết Càn Nguyên Tông Dĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »靠 拄 杖 曰： 靈 利 人 不 勞

再 舉。 而 今 莫 有 靈 利 底 麼？ – Sư dựng cây gậy, nói: Người linh lợi chẳng nhọc cử công án lại, mà hôm nay không có người linh lợi sao?«.

LINH MẶC 靈 默 (747-818)

Thiền tăng đời Đường, họ Tuyên, người xứ Tỳ Lăng (nay là Thường Châu, tỉnh Giang Tô), Trung Quốc. Ban đầu, sư theo nghiệp nho, chợt gặp Mã Tổ Đạo Nhất, ngay nơi lời nói sư liền khế hợp liền được cạo tóc và thụ giới cụ túc. Sau yết kiến Thạch Đầu Hy Thiên, hoát nhiên tỉnh ngộ, làm thị giả cho Ngài trong 20 năm. Đầu niên hiệu Trinh Nguyên (785), sư trụ đạo tràng Bạch Sa núi Thiên Thai. Hai năm sau trụ Phố Dương. Sư còn ở núi Ngũ Tiết, người học ở khắp nơi tụ về mà sư vẫn thanh bạch giản dị như thường. Sau khi tịch, Chí Nhàn soạn văn bia cho sư.

LINH MỘC ĐẠI CHUYẾT TRINH

THÁI LANG 靈 木 大 拙 貞 太 郎

(1870-1966)

(J: Suzuki, Daisetz Teitaro). Học giả Phật giáo Nhật Bản, là đệ tử tục gia của tông Lâm Tế. Ông sinh trong một gia đình Hiệp sĩ (Samurai). Khi lên 5 tuổi, cha mất. Năm 21 tuổi, ông đến Tokyo để học tiếng Anh, rồi đến Kamakura để học thiền tại chùa Viên Giác, thọ giáo ngài Kim Bắc Hồng Xuyên và Tông Diễn. Trong thời gian tu học này, ông dịch các sách Phật học sang tiếng Anh. Năm 35 tuổi, ông theo ngài Tông Diễn diễn giảng ở các vùng miền Đông Mỹ. Sau đó, ông du học ở các nước Anh, Đức, Pháp, Thụy Sĩ. v.v…, ông trở về nước lần lượt làm giáo sư Đại học Đế Quốc và Đại học Ōtani ở Tokyo, biên tập tạp chí Thiền Đạo. Năm 63 tuổi, ông đạt được học vị Tiến sĩ văn học qua luận án »Nghiên cứu kinh Lăng-già«. Ông từng thiết lập: »Hiệp hội tín đồ Phật giáo Đông Phương« ở Đại học Ōtani, « Văn khố Tùng Gia Cương« tại chùa Đông Khánh ở Lâm Thượng. Năm 85 tuổi, ông tổ chức và làm hội trưởng Hội Nghiên cứu Đại Tạng Kinh

Tây Tạng. Năm 93 tuổi, ông hoàn thành »Vọng Nguyệt Phật Giáo Đại Từ Điển Bổ Di« 2 quyển. Ông có cống hiến rất lớn đối với tư tưởng Đông phương và sự truyền bá Thiền học vào các nước Âu Mỹ. Tác phẩm (trích): Thiền Luận 1, 2, 3; Nghiên Cứu Kinh Lăng-già; Thiền Pháp Nhập Môn;

Giáo Lý Vô Niệm; Thiền Sinh Hoạt; Thiền và Phân Tâm Học; Cốt Tủy của Đạo Phật;

Thiền và Văn Hóa Nhật… Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di

LINH NGUYÊN 靈 源

1. Bản tâm là nguồn gốc của vạn vật. Tham Đồng Khế của Thạch Đầu Hy Thiên trong NĐHN q. 5 ghi: »靈 源 明 皎 潔、 枝 派 暗 流 注。 – Nguồn linh trong sáng vốn không phải tồn tại đơn độc mà có nhiều chi nhánh như con sông lớn hay cội cây, gọi là ›sự lý gồm đủ‹«. 2. Thiền tăng đời Minh, họ Tiết, tự Bất 434

LINH PHONG NGẪU ÍCH 靈 峰 蕅 益

Nhị, người xứ Phong Dương (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Ban đầu sư tham học nơi Thiền sư An Nhạc Liễu Ngộ, không khế hợp nên yết kiến Thiền sư Vô Tế, được trao cho thoại đầu chữ VÔ. Linh Nguyên khổ tham lâu ngày, bỗng tỉnh ngộ, được thầy ấn chứng. Sư cất am Tuyết Cốt ở Quảng An và trụ ở đấy (nay là huyện Nhạc Trì, tỉnh Tứ Xuyên).

LINH NHAM TỰ 靈 巖 寺

1. Thuộc núi Phương Sơn, huyện Trường Thanh, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Vào niên hiệu Chính Quang thứ 1 (520) đời Bắc Ngụy, Thiền sư Pháp Định sáng lập, từ đây về sau trãi qua nhiều lần hưng phế. Khoảng niên hiệu Trinh Quán (627-649) đời Đường Huệ Sùng xây dựng lại, đời Tống lại trùng tu, hiện còn phần lớn là những kiến trúc đời Tống. Đời Đường là thời kỳ hưng thịnh nhất. Có điện các hơn 40 tòa, thiền phòng hơn 500 gian, tăng chúng hơn 500 người, đứng đầu trong bốn đại danh sát, cùng với Thiên Thai Quốc Thanh Tự, Nam Kinh Thê Hà Tự, Giang Lăng Ngọc Tuyền Tự được gọi là »Tứ tuyệt« của tự viện trong thiên hạ. Chùa Linh Nham được tiếng tăm lớn »Tứ tuyệt đệ nhất«. Trải qua nhiều đời tu sửa xây dựng thêm, bố cục tự viện rộng lớn, văn vật cổ tích phong phú.

Hiện còn tấm biển »Ngự Thư Các« viết chữ triện, tương truyền do vua Đường Thái Tông viết. Kiến trúc chủ yếu hiện còn là Thiên Phật điện, Đại hùng bảo điện, Chung cổ lâu, Bích chi tháp. Ngoài ra còn có Tích thúy chứng minh khám, Mộ tháp lâm, Ngũ hoa điện thạch trụ và những bia đá từ đời Đường Tống đến nay như »Linh Nham Tự Tụng Bi« do Lý Ung đời Đường viết, có giá trị nghệ thuật và giá trị lịch sử rất cao. 2. Chùa Quảng Hóa vào niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 1 (976) đời Tống trở về trước gọi là »Linh Nham Tự« X.

»Quảng Hóa Tự«

LINH NHAM TỰ THÁP 靈 巖 寺 塔

Nằm bên phải Thiên Phật điện, chếch về phía bắc Linh Nham Thiền Tự, huyện

Trường Thanh, tỉnh Sơn Đông, Trung

Quốc. X. »Bích Chi Tháp«.

LINH NHAM TỰ THÁP LÂM 靈 岩

寺 塔 林 Tháp nằm ở phía tây chùa Linh Nham, huyện Trường Thanh, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, gồm 167 tòa mộ tháp từ đời Đường đến đời Thanh. Bởi số lượng lại nhiều, thời gian lâu xa, hình dáng đa dạng, tạo hình ưu mỹ nên được xem là rừng tháp hiếm có trong nước, chỉ có Thiếu Lâm Tự Tháp Lâm là có thể so sánh. Trong rừng tháp này, mộ tháp của Thiền sư Huệ Sùng được xây sớm nhất vào khoảng niên hiệu Thiên Bảo (742-755) đời Đường. Tháp của mỗi triều đại đều có điểm đặc sắc riêng. Nói chung tháp tuy nhỏ nhưng hình thức đa dạng, đa số là tháp hình chuông. Trong rừng tháp có 81 bài minh ghi trên bia cổ, trong đó bài minh »Tức Am Thiền sư Đạo Hạnh Bi« được khắc vào niên hiệu Chí Chính thứ 1 (1341) đời Nguyên là do tăng nhân Nhật Bản là Hòa thượng Thiệu

Nguyên lưu học ở Trung Quốc hơn 20 năm viết.

LINH PHONG NGẪU ÍCH 靈 峰 蕅 益 Thiền tăng Trí Húc đời Minh hiệu Ngẫu Ích, Về già trụ chùa Linh Phong, nên người đời gọi là Lonh Phong Ngẫu Ích. X. Trí 435

LINH PHỦ 靈 府

Húc.

LINH PHỦ 靈 府 Tâm. Thần Hội truyện trong TCTT q. 8 ghi: »次 尋 莊、 老、 靈 府 廓 然。 – Trong lúc sư đang nghiên cứu về Lão Trang, trong tâm bỗng nhiên rỗn lặng«.

LINH QUÁN 靈 觀

Thiền tăng đời Đường, sư thờ Hoàng Bá Hy Vận làm thầy. Sau khi đắc pháp, sư trụ Tiết Lão Phong trong dãy núi Điểu Thạch, Phúc Châu, thường đóng cửa ở một mình, người đời ít thấy sư. Chỉ có một vị thí chủ đến giờ mang cơm đến, Linh Quán cũng chỉ mở cửa vào giờ ấy. Người đời gọi là »Lão Quán Hòa thượng«. Có công án »Lão Quán bế hộ« (Lão Quán đóng cửa), nội dung là cơ duyên đối thoại giữa Lão Quán và Tuyết Phong Nghĩa Tồn.

LINH QUANG 靈 光

Ánh sáng của tự tâm, ánh sáng của Phật tính. Tiết Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »靈 光 獨 耀、 迥 脫 根 塵。 體 露 眞 常、 不 拘 文 字。 心 性 無 染、 本 自 圓 成。 但 離 妄 緣、 即 如 如 佛。 – Linh quang riêng chiếu, vượt khỏi căn trần; thể bày chân thường, chẳng câu nệ văn tự. Tâm tính không nhiễm, vốn tự viên thành, chỉ lìa vọng duyên, tức như như Phật«.

LINH QUANG TỰ 靈 光 寺

Còn gọi: Chùa Bà Đá. Chùa ở số 3 phố Nhà Thờ, Hà Nội, là Tổ đình của phái thiền Lâm Tế, Việt Nam. Đời Lê Thánh Tông (1460-1497) ở làng Báo Thiên (tức khu vực quanh Nhà Thờ lớn) có người đào được một pho tượng Phật Bà bằng đá. Người ấy liền dựng một cái miếu con để thờ ngay nơi đào được tượng. Sau đó dân làng thấy linh thiêng mới làm thành ngôi chùa, đón các nhà sư về để cúng bái. Từ đó có tên là chùa Bà Đá. Nhưng pho tượng đá này đã bị mất trong một vụ chùa bị hỏa hoạn vào thời Pháp thuộc. Nay trong chùa có một pho tượng cũng bằng đá nhưng là tượng Phật Thích-ca, mới tạc khoảng đầu thế kỷ XX. Di vật cổ có hai quả chuông đúc vào các năm 1823, 1881 và một cái khánh đúc vào năm 1842. Về tượng có kích thước rất lớn và ở Bái đường không có tượng Hộ pháp.

LINH SẦM 令 岑

Thiền tăng đời Tống, tham học với Thiền sư Khế Trù và nối pháp Ngài, thuộc tông

Pháp Nhãn. Sư trụ núi Vân Đài ở Tuyền Châu.

LINH SIÊU 令 超

Thiền tăng đời Đường, tham học với Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội và đắc pháp. Sư ra hoằng hóa trụ núi Thượng Lam, Thụy Châu (nay thuộc Cao An, tỉnh Giang Tây), nêu cao đạo pháp của Giáp Sơn, các người học thiền đều hướng về. Về sau, sư sáng lập Thiền Uyển ở Hồng Tỉnh và vẫn lấy tên là Thượng Lam, truyền bá đạo pháp càng thạnh.

LINH SƠN 靈 山

Pāli: Gijjha-kūta. Hán âm: Kỳ-xà-quật.

Còn gọi: Linh Thứu sơn, Thứu phong, Linh nhạc. Núi nằm ở phía đông bắc thành Vương Xá nước Ma-kiệt-đà, trung Ấn Độ. Hình dáng núi giống như chim đại bàng và do núi này có nhiều giống chim ấy nên được gọi là Linh Thứu. Đức Phật từng 436

LINH TẾ THÁP 靈 濟 塔

giảng kinh Đại thừa tại núi này như Kinh Pháp Hoa, nên núi trở thành thắng địa của Phật giáo. Tham Thiền Kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi: 參 禪 第 一、 超 群 出 格

非 屬 靈 山、 豈 傳 少 室 »Tham thiền đệ nhất Siêu quần xuất cách

Phi thuộc Linh Sơn Khởi truyền Thiếu Thất«. »Pháp tham thiền bậc nhất

Bậc siêu quần xuất cách Chẳng trao tại Linh sơn Há truyền nơi Thiếu Thất«.

Hồi thứ 100, Tây Du Ký ghi: »靈 鷲 峰 頭

聚 霞 彩、 極 樂 世 界 集 祥 雲。 – Non Linh Thứu đỉnh cao đầy ráng đẹp, cõi nước Cực Lạc rợp mây lành«.

LINH SƠN HUỆ MẠNG 靈 山 慧 命

Chỉ Thiền tông truyền thừa pháp tự. Tiết Tuyết Phong Tư Huệ thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »如 今 每 日 鳴 鼓 陞 堂、 忉 忉 怛 怛 地。 問 者 口 似 紡 車、 荅 者 舌 如 霹 靂。 總 似 今 日、 靈 山 慧 命。 殆 若 懸 絲。 少 室 家 風、 危 如 累 卵。 – Hiện tại mỗi ngày đánh trống thăng đường để lải nhải, người hỏi miệng tợ máy dệt, người đáp lưỡi như sấm sét.

Cứ như hôm nay huệ mạng Phật Tổ nguy như chỉ mành treo chuông; gia phong

Thiếu Thất bấp bênh như trứng để đầu đẳng.«

LINH SƠN TỰ 靈 山 寺

Chùa nằm trong núi Linh Sơn, làng Đồng Vu, huyện Triều Dương, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Do Thiền sư Đại Điên sáng lập vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 7 (791) đời Đường, gọi là »Linh Sơn Hộ Quốc Thiền Tự«. Khi Hàn Dũ bị giáng chức và đày đến Triều Châu, từng mời Thiền sư Đại Điên đàm đạo hơn mười ngày, sau đó vì cầu mưa tế thần biển mà đến Triều Dương, lưu ngụ tại chùa Linh Sơn. Hiện trong chùa có cất giữ một bộ »Linh Sơn Chính Hoằng Tập«, ghi chép câu chuyện đàm luận văn học và biện luận Phật giáo của hai vị. Niên hiệu Nguyên Hòa thứ 14 (819) Hàn Vũ phụng mệnh trấn nhậm Thứ sử Viên Châu, khi ly biệt ông để lại chiếc áo tặng cho ngài Đại Điên, người đời sau xây Lưu Y Đình tại chùa này để kỷ niệm. Tự viện dựa vào núi mà cất, liên tiếp ba dãy nhà một tầng. Cửa chùa Kim Thư Thạch khắc tấm hoành »Linh Sơn Hộ Quốc Thiền Viện« do Diệp Cung Xước tự tay viết. Ngoài ra còn có các di tích như

Trác tích tuyền và Bạch thạch tào phỏng chế đời Nguyên.

LINH SÙNG 令 崇

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Thư Châu (nay là Tiềm Sơn, tỉnh An Huy) Trung Quốc. Sư thờ thiền sư Hoài Nhạc ở Vân Cư và nối pháp Ngài, thuộc tông Tào

Động. Sư trụ viện Phong Hóa ở Dương Châu (nay thuộc Giang Tô).

LINH TẾ THÁP 靈 濟 塔 Còn gọi: Hồng Sơn Bảo Tháp. Tháp ở sau Bảo Thông Thiền Tự, núi Hồng Sơn, thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, được xây vào niên hiệu Đại Đức thứ 11 (1307) đời Nguyên, hoàn thành vào niên hiệu Diên Hựu thứ 2 (1315). Niên hiệu Đồng Trị thứ 4 (1865) đời Thanh trùng tu, trên vách tường ngoài tháp có khảm bia ký tháp khắc vào niên hiệu Đại Đức thứ 11 437

LINH THAM 令 參

(1307) đời Nguyên. Thân tháp 7 tầng, hình bát giác, cao khoảng 43 m. Nội tầng tường tháp xây đá, ngoại tầng xây gạch, là phỏng theo kết cấu gỗ. Từ dưới lên trên tháp thu nhỏ dần uy vũ cao sừng sững hùng vĩ tráng lệ. Mỗi tầng mỗi mặt đều có Phật khám, trong khám khắc nổi tượng Bồ tát, La hán, Lực sĩ. Trong tháp có bậc thềm vòng vèo lên đỉnh tháp, đứng trên đỉnh nhìn ra xa thấy phong cảnh nước non đẹp không kể xiết. Sau tháp trên mỏm núi có vài chỗ khắc tượng Phật trên vách đá, dưới tháp có động Hoa Nghiêm, suối Bạch Long cùng với tháp làm nổi bật lẫn nhau.

LINH THAM 令 參 Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ An Cát (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

Sư nối pháp Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, ra giáo hóa trụ núi Thúy Nham, Minh

Châu (nay là huyện Ninh Ba tỉnh Chiết Giang). Sư mở rộng pháp hội, người học bốn phương tụ về. Sau sư dời về chùa Long Sách ở Hàng Châu và thị tịch ở đấy.

Ngô Việt Vương ban cho hiệu Vĩnh Minh

Hòa thượng.

LINH THAO 令 韜 (671-759)

Thiền tăng đời Đường, họ Trương, còn có hiệu là Hành Thao. Tham học với Lục tổ Huệ Năng, gần gũi và hầu hạ Ngài. Sau khi Lục Tổ tịch, sư làm vị tăng giữ tháp. Sư được thụy hiệu là »Đại Hiểu Thiền sư«.

LINH THỌ THIỀN SƯ 靈 樹 禪 師

Thụy hiệu của thiền tăng Như Mẫn đời

Ngũ Đại. X. Như Mẫn.

LINH THỤY 靈 瑞 (910-970)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trình, tự Dật Thế, người Thủy Hưng, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Hồng Cứu, thuộc tông Quy Ngưỡng đời thứ 5, trụ các chùa: Linh Thứu, Nguyệt Hoa Sơn

(ở Thiền Quan, Quảng Đông). Có ngữ lục lưu hành ở đời.

LINH THỨU THÀNH 靈 鷲 誠 (1620-1687)

Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, tên Thành, tự Khởi Kiến, pháp hiệu Liễu Tông, người xứ Bảo Để, Thiên Tân, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Nam Cốc Dĩnh nơi Hoàng Bá sơn tự, đời thứ 38 hệ Nam

Nhạc. Trụ trì chùa Linh Thứu ở Bàn Sơn.

Có ngữ lục truyền lại đời.

LINH TRI 靈 知

Trí huệ sẵn có nơi lòng người, cũng chính là trí huệ Phật. Chương Pháp Dung Thiền sư tâm minh trong CĐTĐL q. 30 ghi: »菩 提 本 有 不 須 用 守。 煩 惱 本 無 不 須 用 除。 靈 知 自 照 萬 法 歸 如。 – Bồ đề sẵn có chẳng tốn công giữ, phiền não vốn không chẳng cần diệt trừ. Linh tri tự chiếu, muôn pháp trở về như«.

LINH TUÂN 令 遵

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại (845-919), người xứ Đông Bình (nay thuộc tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Vô Học Thúy Nham. Sư ra hoằng pháp trụ Đại Thông rồi dời về viện An Lạc, núi Thanh

Bình, Ngạc Châu (nay thuộc huyện Võ Xương, tỉnh Hồ Bắc). Thụy hiệu »Pháp Hỷ Thiền sư«.

2. Thiền tăng đời Ngũ Đại (884-969), họ Linh nối pháp Thiền sư Ba Tiêu Huệ Thanh, thuộc tông Quy Ngưỡng, tiếp nối Thầy để trụ trì.

LONG ĐÀM HÒA THƯỢNG 龍 潭 和 尚

LINH TUYỀN THIỀN TỰ 靈 泉 禪 寺

Nằm ở núi Nguyệt My, ngoại ô phía đông thành phố Cơ Long, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc, là một chiếc nôi của Phật giáo Đài Loan. Niên hiệu Quang Tự thứ 24 (1898) đời Thanh, ba vị sư Thiện Trí, Diệu Mật, Thiện Huệ ở Dũng Tuyền Thiền Tự, Cổ Sơn, Phúc Châu nối tiếp nhau xây dựng nên chùa. Những kiến trúc như Phật điện, Thiền đường, Thiên vương điện, Khai sơn đường, Linh tháp lần lượt hoàn thành, đầy đủ quy mô một tùng lâm Phật tự. Phật điện thờ các tượng thánh Thích-ca, 18 La hán, 4 đại thiên vương do thợ danh tiếng trong nước là Lâm Khởi Phụng nặn đắp. Trong chùa có xá-lợi Phật mang từ Ấn Độ về và nhiều tượng Phật cẩm thạch của Mianma.

Mục đích chính của chùa là an tăng hoằng pháp, thành lập Thiền lâm Phật học, Học viện Phật giáo để đào tạo nhân tài Phật giáo. Pháp mạch và phân chi tự viện của chùa này được trải khắp Đài Loan.

LINH VÂN 靈 雲

Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Chí Cần; nối pháp Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu, trụ núi

Linh Vân, Phúc Châu. X. Chí Cần.

LOA CÂN 螺 筋

Gân guốc nổi chằng chịt như xoắn ốc.

Bài tán Thâm Sa Thần trong Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi: »黤 䫡 兩 睛 懸 金 鏡。 磔 索 雙 眉 鍤 鐵 叉。 有 螺 筋、 有 蜂 結、 皴 皴 皵 皵 身 爆 烈。 – Cặp mắt tròn xoe như hai tròng kính vàng, đôi mày xếch lên như hình cái xiên. Gân guốc nổi chằng chịt như xoắn ốc, da dẻ toàn thân đều nứt nẻ«.

LOẠN DỮ 亂 與

Hành động tùy tiện. Minh Giác ngữ lục q.

2 ghi: »問 聽 道 者。 久 參 事 作 麼 生。 道 者 云。 青 天 白 日。 師 云。 亂 走 作 什 麼。 者 便 喝。 師 云。 喫 棒。 者 擬 舉 手。 師 打 一 坐 具 云。 爾 看 者 瞎 漢 亂 與。 – Sư hỏi Thính đạo giả: Việc cửu tham như thế nào? Đạo giả nói: Ban ngày ban mặt. Sư bảo: Đi lung tung làm gì? Đạo giả liền hét. Sư bảo: Đáng ăn gậy! Đạo giả định giơ tay, sư đánh cho một tọa cụ, nói: Các ngươi hãy xem, gã mù này hành động tùy tiện!« LONG BÌNH NGÕA XƯỞNG TỰ 龍 坪 瓦 厰 寺 Chùa nằm cách thành phố Tuân Nghĩa, tỉnh Quý Châu, Trung Quốc 20km về phía đông nam, nguyên tên là »Phục Hưng Thiền Viện«. Được xây cất vào khoảng niên hiệu Chính Đức (1506-1521) đời Minh. Đời Thanh lại tu sửa thêm, kiến trúc hiện còn gồm sơn môn, tiền viện, tiền điện, lưỡng lang phối điện, trung viện, đại hùng bảo điện, hậu hoa viên, quần thể tăng mộ.

Đại hùng bảo điện bày trí nhiều trân phẩm điêu khắc gỗ, lấy nhân vật tạo hình làm chủ, có các loại phù điêu, thấu điêu, viên điêu (đều là khắc nổi nhưng mức độ sâu cạn khác nhau), có nội dung tôn giáo như Thích-ca thuyết pháp, Ngư ông độ Phật, thầy trò Đường Tăng đi Tây Thiên thỉnh kinh. Trong đó những hình tượng núi sông, động vật, hoa cỏ, yêu ma, thần Phật, được điêu khắc tinh xảo, sinh động.

LONG ĐÀM HÒA THƯỢNG 龍 潭 和 尚 Thiền tăng Sùng Tín đời Đường trụ Thiền viện Long Đàm ở Lễ Châu, nên người đời 439

LONG HƯNG TỰ 隆 興 寺

gọi là Long Đàm Hòa thượng. X. Sùng Tín.

LONG HƯNG TỰ 隆 興 寺 Chùa ở ấp 4, xã Tân Định, huyện Bến Cát, tỉnh Sông Bé, Việt Nam. Chùa do Thiền sư Thiện Hiếu (Tổ Đỉa) dựng lập.

LONG KỲ 隆 琦 (1592-1673)

Thiền tăng đời Thanh, Tổ tông Hoàng Bá Nhật Bản. Sư họ Lâm, hiệu Ẩn Nguyên, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Năm 1620, cạo tóc ở núi Hoàng Bá, học Pháp Hoa ở chùa Hưng Thiện, Gia Hưng; học kinh Lăng Nghiêm ở chùa Bích Vân. Năm 1624, được Thiền sư Mật Vân Viên Ngộ truyền tâm ấn. Năm 1633, nhận chức Tây đường tại Hoàng Bá Sơn. Năm 1637, nhận lời mời của hội Hoàng Bá, sư sửa sang điện vũ, đại chấn tông phong, phục hưng Cổ đạo. Năm 1654, nhận lời mời của tăng

Dật Nhiên, sư sang Nhật Bản trụ chùa Hưng Phúc ở Trường Kỳ. Năm 1661, sư xây dựng chùa Vạn Phúc ở núi Hoàng Bá, cử dương thiền phong Hoàng Bá. Nhật Hoàng ban hiệu »Đại Giác Phổ Chiếu Quốc Sư«. Tác phẩm: Phổ Chiếu Quốc Sư ngữ lục 2 quyển, Tùng Đường tập 2 quyển, Thái Hòa tập 2 quyển.

Ông cho đó là khí tinh hoa của gươm báu bốc lên, nên cho đào ở nền ngục thất được một cái hòm đá, bên trong có hai thanh gươm, đều có khắc tên, một đề Long Tuyền, một đề Thái A, lấp lánh mờ mắt.

»Thanh gươm Long Tuyền« về sau trở thành một văn liệu phổ biến trong văn chương chữ Hán để ví với tài năng, phong thái của người anh hùng. Thiền tông dùng để dụ cho cơ phong bén nhạy của thiền tăng. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »龍 泉

與 刀 斧。 同 鐵 利 鈍 懸 殊。。。 酌 然。 酌 然。 一 出 一 入。 半 合 半 開。 平 展 之 流。 試 辯 緇 素。 – Gươm Long Tuyền và dao búa đều bằng sắt, bén lụt khác nhau xa (…) Liệu đấy! Liệu đấy! Một xuất một nhập, nửa úp nửa mở cùng một phẩm loại, thử phân biệt xem đâu là đạo, tục«. X. Thái A Kiếm.

LONG TUYỀN THIỀN TỰ 龍 泉 禪

寺 Thuộc khu Cổ Sơn, thành phố Cao Hùng, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1923 chùa được xây cất, trụ trì đầu tiên là tăng nhân Nhật Bản Đông Hải Nghi Thành.

Năm 1944 Pháp sư Long Đạo tiếp nhậm trụ trì. Trong chùa có xây tháp Từ Thọ cao

5 tầng có thể đặt thờ hơn bốn vạn linh cốt.

LONG NGUYÊN 龍 源

Hiệu của thiền tăng Giới Thanh đời Nguyên. X. Giới Thanh.

LONG TUYỀN KIẾM 龍 泉 劍

Tên một thanh gươm báu đời cổ ở Trung Quốc. Tương truyền vào đời Tấn Huệ Đế, Lôi Hoán làm chức Huyện lệnh ở Phong Thành, Dự Chương, thường thấy luồng khí màu tía khoảng giữa sao Đẩu và sao Ngưu.

LONG TUYỀN TỰ 龍 泉 寺

1. Chùa nằm dưới núi Liên Hoa, làng Sa Hưởng, huyện Trường Lạc, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Chùa được xây cất vào niên hiệu Thừa Thánh thứ 3 (554) đời Lương Nam triều. Vào đời Đường có vị tăng Hoài Hải xuất gia tại chùa này. Tương truyền trụ trì chùa là Hòa thượng Huệ Chiếu khi sai Hoài Hải giặt khăn, phát hiện trong giếng có hai con rồng vờn bay, vua 440

LÔ CẤU 爐 鞲

Đường Hy Tông sau khi nghe chuyện này bèn ban tên »Long Tuyền«. Theo Tự chí ghi, khi Hòa thượng Huệ Chiếu trụ chùa này từng dùng chú ngữ đặt dưới thạch trụ xây điện. Hiện thạch trụ vẫn còn cao 6m, rộng 2m, rất là hùng vĩ. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 15 (1642) đời Minh, Thiền sư Ẩn Nguyên trước khi đi sang Nhật Bản đã từng trụ trì chùa này. Trong chùa có cặp đối liễn: »Tự kiến Lương triều, Phật tàng kim túc. Thiền truyền Nhật Bản, tỉnh hiện thanh long.«(Chùa xây vào đời Lương, Phật chứa hạt lúa vàng. Thiền truyền vào Nhật Bản, giếng hiện rồng xanh).

2. Thuộc trung bộ Bắc Câu, núi Thiên Sơn, cách thành phố Yên Sơn, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc 20km về phía đông, là một trong năm đại thiền lâm ở Thiên Sơn.

Trong chùa có suối núi thường niên nước chảy róc rách, có rồng phun nước như trong truyền thuyết nên gọi là »Long Tuyền«. Núi non bao quanh chùa, tùng lâm ở giữa khe núi sâu tối, phân nửa tựa vào vách núi, phân nửa cất trên đất bằng.

Trong chùa hiện còn 20 tòa điện vũ lớn nhỏ như Đại hùng bảo điện, Thiên vương điện, Vi Đà điện, Tỳ Lô điện, Long vương miếu, Tàng kinh các. Theo bi ký trong chùa, hậu đường của chùa xây vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 37 (1558) đời Minh.

Những kiến trúc từ trước niên hiệu Gia Tĩnh đời Minh còn có Kim Cang điện, Thiền đường. Trong chùa còn có 87 pho

Phật tượng lớn nhỏ làm bằng đất, sắt, đồng, gỗ, đá.

LONG TƯỢNG 龍 象

1. Con voi chúa, voi quý. Phần Đối Cơ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »師 云： 龍 象 蹴 踏、 非 驢 所 堪。 –

Sư đáp: Cái đạp của voi chúa, chẳng phải lừa chịu nổi«. 2. Thiền tăng kiệt xuất. Sở Thạch Hòa thượng Hành Trạng trong Phạm Kỳ ngữ lục ghi: »徑 山 虛 谷 靈、 天 童 雲 外 岫、 凈 慈 晦 機 熙、 各 有 龍 象 數 百。 – Kính Sơn như hang sâu thẳm, Thiên Đồng như núi chọc trời, Tịnh Từ trong cơ pháp tối có sáng. Mỗi vị đều có vài trăm Thiền tăng kiệt xuất«.

LÔ CẤU 爐 鞲 1. Lò lửa (lô) và ống thổi lửa (cấu), dụng cụ của thợ rèn, nghĩa đen là lò rèn. Dụ chỉ pháp đường hay pháp hội là nơi rèn đúc các vị tăng thành pháp khí. Mật Am ngữ lục ghi: »入 寺 上 堂。 僧 問。 華 藏 海 中 張 巨 網。 慣 打 鯤 鯨。 凌 宵 峰 頂 握 鉗 鎚。 陶 鑄 佛 祖。 而 今 爐 鞲 既 開。 一 鎚 便 就 時 如 何。 – Vào chùa, sư thượng đường. Tăng hỏi: Giăng lưới to trong biển Hoa Tạng để bắt cá côn, cá kình; cầm kềm dùi trên đỉnh Lăng Tiêu để hun đúc người thành Phật Tổ. Hôm nay lò rèn đã mở, khi một dùi liền thành thì thế nào? « 2. Thủ đoạn của thiền sư khi ứng cơ tiếp vật, dẫn dắt người học. Tiết Tư Phúc Như Bảo Thiền sư trong LĐHY q. 11 ghi: »大

潙 哲 云： 資 福 雖 是 本 分 爐 鞲、 爭 奈 陳 操 是 煅 了 精 金。 諸 人 要 識 資 福 麼？ 等 閑 擲 下 釣、 惊 動 碧 龍 潭。 – Đại Quy Triết nói: Tư Phúc tuy có thủ đoạn đặc sắc, ngặt vì Trần Tháo là vàng ròng đã luyện. Các ông muốn biết Tư Phúc không? nhàn rỗi buông câu làm kinh động cả đầm Bích Long«.

3. (Hành vi) khải phát tiếp dẫn người học của thiền sư. Bài Tháp minh của Phụ Cát Tất trong Mật Am ngữ lục q. cuối ghi: »自 441

LÔ SƠN 盧 山

非 有 明 眼 宗 師、 見 處 分 明、 行 處 穩 實、 則 何 以 倒 用 橫 拈、 得 大 總 持、 爐 鞲 後 學 皆 成 法 器 耶？ – Nếu tự mình chẳng phải là bậc tông sư mắt sáng, chỗ thấy rõ ràng, chỗ làm ổn thật thì làm sao vận dụng tự tại, được đại tổng trì, khải phát tiếp dẫn người học trở thành pháp khí?«.

LÔ SƠN 盧 山 Núi nằm ở phía nam thành phố Cửu Giang tỉnh Giang Tây, Trung Quốc; phía bắc dựa vào Trường Giang, đông giáp hồ Ba Dương. Vào niên hiệu Thái Nguyên thứ 11 (386) đời Đông Tấn, Huệ Viễn đến núi này dựng chùa Đông Lâm. Khoảng niên hiệu Bảo Lịch (825-826) đời Đường, Thiền sư Trí Thường (nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất)

trụ chùa này, số chúng theo sư tham học có đến vài trăm người, Thiền tông được mở rộng. Thời Ngũ Đại, sư Hành Nhân hoằng pháp ở chùa Thê Hiền. Nam Đường Trung Chủ dựng chùa Khai Tiên ở chân núi phía đông nam; Nam Đường Hậu Chủ còn dựng chùa Viên Thông ở chân núi phía tây.

Khoảng niên hiệu Khánh Lịch (1041-1048)

đời Tống, Thiền sư Cư Nột trụ chùa Viên Thông cùng với các vị như Âu Dương Tu chung nhau lập »Thanh Tùng Xã« để hưng long thiền pháp, đệ tử xuất gia có hơn 3.

000 người. Niên hiệu Nguyên Phong thứ 2 (1079), Thần Tông ra lệnh đổi tên chùa Đông Lâm thành »Đông Lâm Thái Bình Hưng Quốc Thiền Viện«, sư Thường Tổng (nối pháp Hoàng Long Huệ Nam) vâng lời Vua vào trụ chùa này để hoằng dương giáo pháp… Niên hiệu Vạn Lịch thứ 42 (1614)

đời Minh, sư Đức Thanh dựng chùa Pháp Vân ở Ngũ Nhũ Phong và trước thuật ở trong chùa này. Năm 1924, núi này đã từng là nơi triệu tập Đại hội Phật giáo thế giới.

LỘ 露

Bày tỏ ra, dẫn đến biểu thị tướng trạng của toàn thể các pháp hiện trước mặt. Ngoài ra, là lời cử xướng quen dùng trong Thiền tông, biểu thị sự lý hiển nhiên rõ ràng ngay trước mắt, phần nhiều dùng để chỉ dẫn cách dùng pháp ngữ…

LỘ BỐ 露 布

Câu nói, lời nói khế cơ. Tiết Linh Diệu

Công Lương Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »有 箇 葛 藤 露 布、 與 諸 人 共 相

解 摘 看。 – Tôi có một câu nói khế cơ, sẽ cùng chư vị bàn bạc xem!«.

LỘ ĐẦU 路 頭

Nhà thiền gọi con đường ngộ nhập là lộ đầu. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »參 禪 學 道、 大 似 井 底 叫 渴 相 似、 殊 不 知 塞 耳 塞 眼、 回 避 不 及。 且 如 十 二 時 中、 行 住

坐 臥、 動 轉 施 爲、 是 甚 麼 人 使 作？ 眼 見 耳 聞、 何 處 不 是 路 頭？ 若 識 得 路 頭、 便 是 大 解 脫 路。 – Tham thiền học đạo giống như ở đáy giếng mà kêu khát. Đâu biết rằng bịt tai bịt mắt né tránh không kịp. Chẳng hạn như trong 24 giờ đi đứng ngồi nằm, mọi hành vi là do người nào sai khiến? Mắt thấy tai nghe, chỗ nào không phải là con đường ngộ nhập? Nếu biết được con đường này thì tức là con đường đại giải thoát.«

LỘ ĐỊA BẠCH NGƯU 露 地 白 牛

Con trâu trăng sờ sờ. Thiền tông dùng từ này để chỉ trạng thái chứng ngộ. Bắc Thiền khai thị giữa đại chúng (Vạn Tục 148, 105 hạ): »年 窮 歲 暮、 無 可 與 諸 人 分 442

LỘC MÔN TỰ 鹿 門 寺

歲、 且 烹 一 頭 露 地 白 牛、 炊 黍 米

飯、 煮 野 菜 羹、 向 榾 柮 火 唱 村

田。 – Năm lụn tháng tàn ta chẳng có gì cho các ông để đón giao thừa. Các ông hãy hầm một con ›trâu trắng sờ sờ‹, thổi nồi cơm nếp, nấu canh rau đồng, hát bài ca đồng quê bên đống lửa«.

LỘ ĐƯỜNG ĐƯỜNG 露 堂 堂

Bình thản, sáng sạch, không che đậy mảy may, không một chút nhiễm trước, là cảnh giới thiền ngộ.

1. Hiện rành rành. Duy Tắc ngữ lục q. 2:

»不 與 萬 法 爲 侶、 不 與 諸 塵 作 對。 十 方 空 索索、 全 體 露 堂 堂。 貪 瞋 痴 從 那 裏 得 來？ 戒 定 慧 向 何 處 安 著？ – Chẳng cùng muôn pháp làm bạn, chẳng cùng các trần đối đãi. Mười phương sạch sành sinh, toàn thể hiện rành rành.

Tham sân si từ đâu mà có được? Giới định huệ đặt để vào đâu?« 2. Sạch làu làu. Pháp Diễn ngữ lục, q. hạ ghi: »上 堂 云： 凡 心 聖 意 露 堂 堂。 念 念 無 差 即 道 場。 向 去 莫 言 今 日 事。 觀 音 自 在 放 毫 光。 – Sư thượng đường nói: Ý thánh tâm phàm sạch làu làu, mỗi niệm không lầm tức đạo tràng. Hướng về quá khứ chớ nói chuyện hôm nay. Quán

Âm tự tại phóng hào quang«. LỘ KHỎA KHỎA, XÍCH SÁI SÁI,

VÔ KHẢ BẢ 露 裸 裸 赤 灑 灑 無 可 把 Bình thản, rỗng lặng, thanh tịnh không nhơ, không có tướng trạng, siêu việt không gian, là cảnh giới thiền ngộ. Tiết Quán Khê Chí Nhàn Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi:

»十 方 無 壁 落、 四 畔 亦 無 門。 露 裸 裸、 赤 灑 灑 、 無 可 把。 – Mười phương không có vách che, bốn mé cũng không cửa nẻo, bình thản, rỗng lặng, không có tướng trạng«.

LỘ PHÙNG KIẾM KHÁCH TU TRÌNH KIẾM BẤT THỊ THI NHÂN MẠC HIẾN THI 路 逢 劍 客 須 呈 劍 不 是 詩 人 莫 献 詩 »Gặp trang kiếm khách nên trình kiếm.

Chẳng gặp nhà thơ chớ tặng thơ«. Muốn đo lường cơ phong phải chọn tay lão luyện, gặp được rồi còn phải có cơ ngữ xuất sắc. Thiền gia sử dụng từ này thường hàm ý chê trách đối phương chưa khế ngộ thiền cơ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »林 云： 任 將 三 寸 輝 天 地。 一 句 臨 機 試 道 看。 師 云： 路 逢 劍 客 須 呈 劍。 不 是 詩 人 莫 獻 詩。 – Lâm nói: Mặc đem tấc lưỡi lòe thiên hạ, một lời đúng lúc thử nói xem!

Sư nói: Gặp trang kiếm khách nên trình kiếm, chẳng gặp nhà thơ chớ tặng thơ«.

LỘ TRỤ 露 柱

Cây cột lộ thiên, cây cột. Đây là cây cột bốn mặt trơn tru được trồng ngoài trời trước mặt pháp đường hoặc điện Phật để định hướng cho chư tăng đến đi đều biết rõ. Khi sư trụ trì ra khỏi chùa thì căn cứ vào mặt lộ trụ mà chỉ cho môn đồ biết mình đi về hướng nào. Tiết Hưng Hóa, đời thứ 6 dưới Nam Nhạc trong CTTNL q. 5 ghi: »師 入 堂、 見 首 座 乃 云： 我 見 你 了 也。 座 便 喝。 師 打 露 柱、 便 出 去。 – Sư vào tăng đường thấy Thủ tọa liền nói: Ta thấy ngươi rồi! Thủ tọa liền hét. Sư đánh cây cột một cái rồi đi ra«.

LỘC MÔN TỰ 鹿 門 寺 Ở núi Lộc Môn cách trung tâm huyện

Tương Dương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc 15km về phía đông nam. Khoảng niên hiệu 443

LÔI ÂM 雷 音

Kiến Vũ (25-56) đời Đông Hán, Tập Úc lập đền thờ thần ở sườn phía bắc núi, khắc hai con nai đá chen giữa cửa thần đạo, nhân đó gọi đền thờ này là »Lộc Môn Tự«. Đời Tây Tấn đổi tên là »Vạn Thọ Tự«. Đời Đường gọi lại »Lộc Môn Tự«, có nhiều cao tăng Thiền tông như Xử Chân, Đan Hà trụ chùa này, Mạnh Hạo Nhiên, Bàng Uẩn cư sĩ, Bì Nhật Hưu cũng nối tiếp nhau ẩn cư nơi này. Khoảng niên hiệu Chính Hòa (1111-1118) đời Tống rất là hưng thịnh, đương thời có Phật điện, Tăng liêu, Trai đường, Phương trượng thất tổng cộng hơn 500 gian. Hiện còn đại điện, Phật đường, liêu phòng, trai xá đều xây vào cuối đời Minh. Nai đá vẫn còn một con cũng là tác phẩm cuối đời Minh. Trong chùa còn có Đăng Thiền Sư Tháp Bi niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1127) đời Tống và vài chục tấm bia khắc đời Minh Thanh ghi chép sự tích cao tăng và sự hưng phế của chùa Lộc Môn.

trở cho nên còn gọi là »Giải Thoát Am«.

Niên hiệu Vạn Lịch thứ 20 (1592) đời Minh đổi tên »Lôi Âm Tự«. Hiện còn một viện, đồi Kiêu Ngạo, dốc Lâm Nguy, cây rừng xanh um, khung cảnh u tĩnh. Dưới chùa là sườn núi Giải Thoát, dưới sườn núi có cầu Giải Thoát bắc ngang qua sông Du

Già.

LÔI MÔN KHOA BỐ CỔ 雷 門 誇 布

鼓 Đánh trống qua cửa nhà sấm. Tương truyền có cái trống lớn treo ở cổng thành Cối Kê (Lôi Môn), khi nó được đánh lên, âm thanh vang xa nghìn dặm. Còn trống bằng vải (bố cổ) thì đánh không phát ra tiếng. Tỷ dụ việc trổ tài trước mặt người giỏi hơn mình gấp bội. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »四 面 今 日 且 權 爲 指 使。 且 道 是 箇 什 麼？ 一 二 三 四 五。 雷 門 誇 布 鼓 謾。 說 李 將 軍 藍 田 射 石 虎。 – Tứ Diện (pháp hiệu của Thiền sư Pháp Diễn) tôi hôm nay tạm dùng LÔI ÂM 雷 音 phương tiện để ví dụ, hãy nói là cái gì?

Trong kinh cho rằng đức Phật thuyết pháp Một, hai, ba, bốn, năm. Đánh trống qua như tiếng sấm, nhà Thiền cũng dùng từ này cửa nhà sấm, dối nói Tướng quân Lý để dụ cho thiền sư thuyết pháp. Minh Giác

Quảng bắn con cọp đá ở Lam Điền«.

ngữ lục q. 1 ghi: »問 人 天 普 集 佇 聽 雷 音 。 學 人 上 來。 乞 師 垂 示。 – Hỏi:

Trời người tụ hội, đứng lặng hồi lâu lắng nghe lôi âm, chúng con đến đây nãy giờ xin thầy chỉ dạy«.

LÔI ÂM TỰ 雷 音 寺

Ở núi Nga My, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 6 (1527) đời Minh, Thiền sư Vô Hạ sáng lập. Nguyên tên là »Quán Âm Đường«. Theo truyền thuyết nhập sơn nơi đây thì giải thoát thánh phàm, xuất sơn nơi đây thì giải thoát hiểm

LỘNG ẢNH 弄 影

1. Lắc lư cái bóng của mình. Đong đưa bóng hình. Bài thơ Ngũ vị của Thiền sư Chân Ý Lan trong GTPĐL q. 27 ghi: »偏

中 正、 曉 月 㧧 雲 花 弄 影。 – Thiên trung chính, trăng tỏ xuyên mây bóng hoa đong đưa«. 2. Hành vi giả dối, câu nệ nơi sự vật hư huyễn. Tiết Phật Giám Cần Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »然 則 眞 妄 同 源、 妄 因 眞 立、 其 奈 少 有 窮 徹 根 源。 多 是 緣 枝 逐 葉、 返 成 弄 影 底 漢。 444

LỘNG TINH HỒN 弄 精 魂

– Thế thì chân vọng đồng nguồn, vọng do chân lập, sao ít có người thấu triệt cội nguồn, phần lớn là tìm nhánh lá, trở thành kẻ câu nệ nơi sự vật hư huyễn«.

LỘNG ẢNH HÝ 弄 影 戲

Đùa giỡn với bóng. Tỷ dụ đời người như bóng chớp, tất cả lời nói, hành vi đều hư huyễn. Tiết Thắng Nhân Hoặc Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »後 晦 處 漣 漪 之 天 寧、 示 微 疾、 書 偈 曰： 弄 罷 影 戲、 七 十 一 載。 更 問 如 何、 回 來 別 賽。 – Về cuối đời, sư ở chùa Thiên Ninh của Liên Y, thị hiện có chút bệnh, viết kệ rằng: Bảy mươi mốt năm, đùa giỡn với bóng. Còn hỏi thế nào. Khi trở lại sẽ bày keo khác«.

LỘNG NIẾT QUÁI 弄 捏 怪

Làm những việc giả dối, quái gở; giảo quyệt khoác lác. Tiết Thị Nhật Bản Không Thiền nhân trong Trung Phong quảng lục q. 4 ghi: »揚 塵 播 土、 掣 風 掣 顛、 認 精 魂、 弄 捏 怪、 乃 至 奇 言 妙 語、 與 奪 抑 揚、 鼓 引 學 人 向 他 一 棒 一 喝 之 下、 邪 知 曲 解。 – Thân thể lấm lem bụi đất, điên điên khùng khùng, nhận lấy thức thần làm những việc quái gở, cho đến lời nói kỳ diệu, cho lấy khen chê, tiếp dẫn người học bằng cách bên đánh bên hét cũng đều là những thứ tri giải tà vạy«.

LỘNG QUANG ẢNH HÁN 弄 光 影

漢 Gã đùa với bóng. Thiền tông dùng thuật ngữ này chỉ cho kẻ ngu chỉ thấy bên ngoài chứ không thấy được lý thể chân thật. Tắc 93, Bích Nham lục (Đại 48, 217 thượng)

ghi: »僧 問 大 光： 『長 慶 道： 因 齋 慶 讚、 意 旨 如 何？』 大 光 作 舞、 僧 禮 拜。 光 云： 見 箇 什 麼 便 禮 拜？ 僧 作 舞。 （依 樣 畫 貓 兒、 果 然 錯 會、 弄 光 影 漢） 光 云： 這 野 狐 精！ – Tăng hỏi Đại Quang: Trường Khánh nói: Nhân trai chúc mừng, ý chỉ thế nào? Đại Quang liền múa. Tăng lễ bái. Đại Quang nói: Ông thấy cái gì mà lễ bái? Tăng liền múa. (Bắt chước vẽ con mèo, quả nhiên hiểu sai, đây là gã đùa với bóng). Đại Quang nói: Đồ chồn tinh ranh này«.

LỘNG QUỶ NHÃN TÌNH 弄 鬼 眼

睛 Hành vi giả dối, cố tình huyễn hoặc mọi người. Thung Dung Am lục q. 1 ghi: »閉 門 打 睡、 接 上 上 機。 頋 鑒 頻 申、 曲 爲 中 下。 那 堪 上 曲 䚄 木 弄 鬼 眼 睛？ 有 箇 傍 不 肯 底 出 來、 也 怪 伊 不 得。 – Đóng cửa ngủ say là tiếp cơ thượng thượng, sử dụng ngữ cú để chỉ bày là phương tiện tiếp dẫn căn khí trung hạ.

Đâu kham lên pháp tòa cố tình huyễn hoặc mọi người? Có người bên cạnh chẳng chịu bước ra, trách móc y cũng chẳng được«. LỘNG TINH HỒN 弄 精 魂 Hành vi giả dối, cố tình huyễn hoặc người.

Vô Môn Quan ghi: »念 起 即 覺、 弄 精 魂 漢。 兀 然 習 定、 鬼 家 活 計。 – Niệm khởi liền giác là gã cố tình huyễn hoặc người; ngây ngây tập định là kế sống trong nhà quỷ«.

Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »上 是 天 下 是 地。 南 北 東 西 依 舊 位。 釋 迦 老 子 弄 精 魂。 達 磨 西 來 多 忌 諱。 – Trên là trời, dưới là đất. Nam Bắc Đông Tây y nguyên vị trí cũ. Lão già Thích-ca cố tình huyễn hoặc người, Đạt-ma từ Ấn Độ sang có lắm điều kiêng kị«.

LỘNG VẬT BẤT TRI DANH 弄 物 不 知 名

LỘNG VẬT BẤT TRI DANH 弄 物 不 知 名 Ngắm vật mà không biết tên. Hình dung phàm phu ngu muội không biết chính mình xưa nay sẵn có Phật tính. Tắc 82, Bích Nham lục (Đại 48, 208 trung) ghi: »問 曾 不 知 （東 西 不 辨、 弄 物 不 知 名、 買 帽 相 頭）； 答 還 不 會、 月 冷 風 高、 古 巖 寒 檜。 – Hỏi đã chẳng biết (không phân biệt đông tây, ngắm vật mà không biết tên, mua nón phải xem tướng), đáp còn chẳng hiểu, gió to trăng lạnh, cây lạnh núi xưa« .

LỢI DỤC 利 昱

Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Lương Sơn Duyên Quán, thuộc tông Tào Động. Sư trụ Dược Sơn, Lễ Châu (nay là huyện Lễ, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc.

LỢI TUNG 利 踪 (800-880)

Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người xứ Thiền Châu (nay thuộc phía tây huyện Thanh Phong tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc.

Sư xuất gia ở chùa Khai Nguyên, U Châu (nay là Bắc Kinh), căn cứ vào tuổi mà thụ giới cụ túc. Sau đó vào thất của Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện và đắc pháp nơi Ngài. Sư đến núi Mã Đề, Hành Châu (nay thuộc Chiết Giang) cất am để ở. Vào niên hiệu Khai Thành thứ hai (837), dân trong ấp cất viện Tử Hồ dưới chân núi để sư trụ trì. Niên hiệu Hàm Thông thứ hai (861), Vua ban bảng hiệu »An Quốc Thiền viện«.

Tác phẩm: Tử Hồ Lợi Tung Thiền sư ngữ lục 1 quyển.

LUÂN ĐẲNG 倫 等

Cùng loại, đồng loại. Chương Tổ thứ 27 Bát Nhã Đa La trong CĐTĐL q. 2 ghi: »行 化 至 南 印 度。 彼 王 名 香 至。 崇 奉 佛 乘 尊 重 供 養 度 越 倫 等。 又 施 無 價 寶 珠。 – Sư đi giáo hóa đến Nam Ấn Độ, vua nước ấy tên là Hương Chí tôn sùng Phật thừa, tôn trọng cúng dường, độ người xuất gia làm tăng cùng loại, lại còn bố thí châu báu vô giá.«

LUẬN LƯỢNG 論 量

Nghị luận, thảo luận. Tiết Bắc Viện Thông

Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »諸 上 座 有 甚 麼 事、 出 來 論 量 取。 若 上 上 根 機、 不 假 如 斯。 若 是 中 下 之 流、 直 須 鏟 削 門 頭 戶 底、 教 索 索 地、 莫 教 入 泥 水。 – Các Thượng tọa có việc gì thì hãy bước ra thảo luận. Nếu là căn cơ thượng thượng thì chẳng cần như thế; nếu là hạng trung hạ thì cần phải lột bỏ từ đầu đến cuối một cách dứt khoát gọn gàng, chớ để mắc kẹt vào ngôn từ nghĩa lý.«

LUẬN NGHỊ 論 議 (Thiền tông)

Thể văn nghị luận điển hình của văn chương cổ nhằm trình bày tư tưởng và học thuyết của mỗi tông phái. Như Tứ hạnh quán của Bồ-đề Đạt-ma bàn về pháp môn phương tiện để vào đạo là 2 con đường »Lý« và »Hạnh«, như Tối Thượng Thừa luận của Ngũ tổ Hoằng Nhẫn bàn về việc tu trì Phật pháp cần phải biết »giữ tâm« làm chính. Cho đến các sách như: Vĩnh Gia tập của Huyền Giác soạn, Thiền Nguyên Chư Thuyên Tập Đô Tự của Tông Mật soạn, Tông Môn Thập Thắng Luận do Văn Ích soạn, Tông Cảnh lục do Diên Thọ soạn, Ngũ Tông Nguyên do Pháp Tạng soạn, Ngũ Tông Tịch do Đạo Mân soạn đều lấy phần nghị luận làm chính. Ngoài các sách chuyên môn kể trên, còn có một 446

LỤC ĐẦU THỦ 六 頭 首

số lớn thư tín, Tự bạt và đoản cảo của các thiền sư cũng thuộc loại này.

LUẬN NGHĨA 論 義

Biện luận đạo pháp, đọ cơ phong. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »師 與 文 遠 論 義 曰： 鬥 劣 不 鬥 勝。 勝 者 輸 果 子。 – Sư đọ cơ phong với Văn Viễn, bảo rằng: Đấu kém chớ chẳng đấu hơn. Người nào hơn phải thua trái cây.«

LUẬT ĐỒNG HÔI 律 筒 灰

Thái Ung Nguyệt sai người đốn trúc làm ống sáo và gọi đó là luật; xong đặt ống sáo này vào trong nhà kín. Dùng cái mạng mỏng trong ruột của cây lau làm thành bột rồi đem nó để trên miệng của ống sáo; gió xuân thổi đến làm bay chất bột kia vào trong ruột ống sáo phát sinh ra dương khí. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho trong cái chết có cái sống, giống như thuật ngữ

Tuyệt Hậu Tái Tô. Tắc 72, Thung Dung lục (Đại 48, 272 hạ) ghi:

凍 眠 雪 屋 歲 摧 穨 窈 窕 蘿 門 夜 不 開 寒 槁 園 林 看 變 態 春 風 吹 起 律 筒 灰 »Cuối năm nằm co nhà tuyết lạnh.

Dù ai lay cửa cứ nằm thôi.

Vườn rừng ảm đạm cây khô héo,

Gió xuân thổi đến lại đâm chồi«.