Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

VÔ HƯU 無 休

Thị (nay thuộc Hà Nam) Trung Quốc. Sư xuất gia ở Cung Công Sơn, tham học nơi ngài Mã Tổ Đạo Nhất và đắc pháp, thầm nhận tâm yếu. Khi ra hoằng pháp sư trụ Thổ Môn, Tùy Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc). Sau đó, đến núi Hoàng Hạc tại Vũ Xương cất am ở. Những người ưa chuộng huyền lý ở Kinh Tương, Ba Thục tụ hội về. Ngưu Tăng Nhụ tâu sự việc của sư lên vua, vua sai lập viện Đại Tịch nơi sư ở để sư an trụ hoằng hóa.

VÔ ĐOAN 無 端

1. Tệ quá, kỳ cục quá. CĐTĐL q. 22 ghi:

»安 國 院 祥 和 尚。 師 上 堂 頃 間 乃 失 聲 云。 大 是 無 端。 雖 然 如 此 事 不 得 已。 於 中 若 有 未 覯 者 更 開 方 便。 – Hòa thượng Tường ở viện An Quốc thượng đường giây lát bèn lớn tiếng nói:

Thật là kỳ cục quá! Tuy nhiên dù là như vậy, cũng chỉ là chuyện bất đắc dĩ thôi.

Trong pháp đường đây nếu có các vị chưa từng gặp gỡ thì lão tăng cũng xin mở bày phương tiện.« 2. Hết ý, không có ý kiến. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »指 佛 殿： 黃 金 妙 相、 著 衣 喫 飯、 因 我 禮 爾、 早 眠 晏 起。 咦！ 談 玄 說 妙 太 無 端、 切 忌 拈 花 自 熱 瞞。 – Sư chỉ điện Phật, nói: Tướng đẹp sắc vàng, mặc áo ăn cơm.

Bởi vì tôi lễ lạy ông cho nên ngủ sớm dậy trễ. Ối! Nói diệu bàn huyền thật hết ý, rất kỵ đưa cành hoa lên để tự dối gạt.«

VÔ ĐỨC THIỀN SƯ 無 德 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Thiện Chiêu đời

Tống. X. Thiện Chiêu.

VÔ GIAO THIỆP 無 交 涉

Còn gọi: Một giao thiệp, Vật giao thiệp. Không dính dáng. Chỉ cho không mảy may quan hệ đến thiền pháp, căn bản không hợp với thiền pháp. Uyển Lăng lục ghi: »若 言 佛 道 是 修 學 而 得、 如 此 見 解 全 無 交 涉。 – Nếu nói Phật đạo là do tu học mới đắc, kiến giải như thế hoàn toàn không dính dáng«.

VÔ HÀ MINH TRÍ 無 瑕 明 智

Hiệu của Thiền tăng Định Thâm đời Thanh. X. Định Thâm.

VÔ HỌC 無 學

1. Thiền tăng đời Đường. Sư thờ Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên làm thầy, đốn ngộ huyền chỉ, thông triệt tâm nguyên. Về sau, sư ở chùa Thúy Vi, núi Chung Nam.

2. Biệt hiệu của Thiền tăng Tổ Nguyên, sống vào đời Tống. X. Tổ Nguyên.

VÔ HUYỀN CẦM 無 絃 琴

Đàn không dây, dụ cho tự tính. Phổ Thuyết Hướng Thượng Nhất Lộ trong Khóa Hư lục của Trần Thái Tông ghi: »沒 孔 笛、 奏 無 生 曲、 無 絃 琴、 撫 快 活 謌。 – Một khổng địch, tấu vô sinh khúc, vô huyền cầm, phủ khoái hoạt ca – Sáo không lỗ tấu khúc vô sinh; đàn không dây dạo bài vui sướng«. VÔ HƯU 無 休 Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Thiền sư Hoài Trung, Tiêu Dao sơn ở Phủ Châu (nay thuộc Chiết Giang) làm thầy. Do sư ở chùa Bạch Vân tại Kinh Triệu (nay là huyện Lạc Dương tỉnh Hà Nam) nên ngươi đời gọi sư là »Bạch Vân Hưu«.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh Bạch Vân?

Sư đáp: Bên lầu trăng lên, người khách miền biển sầu lo.

VÔ KHẨU 無 口

VÔ KHẨU 無 口 Không thể diễn đạt bằng lời nói. Có miệng mà không nói được, không khai thị bằng ngôn ngữ được, đó mới là chân thuyết.

VÔ KHÔNG 無 空

Hiệu của Thiền tăng Biển Độn, sống vào đời Minh. X. Biển Độn.

VÔ KHỔNG ĐỊCH 無 孔 笛

1. Sáo không lỗ. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho cảnh giới chứng ngộ, không thể nào dùng tâm suy nghĩ ra hoặc dùng lời nói để biểu đạt cảnh giới này được; giống như không có cách nào thổi ống sáo không lỗ cho nó kêu được. Tham Huyền Ca trong Gia Thái Phổ Đăng lục (Vạn Tục 137, 216 hạ) ghi:

一 喝 唯 言 三 日 聾 誰 憐 大 辯 翻 成 訥

無 孔 笛、 最 難 吹 角 徵 宮 商 和 不 齊 »Nhất hát duy ngôn tam nhật lung.

Thùy lân đại biện phiên thành nột?

Vô khổng địch, tối nan xuy Giốc, chủy cung thương hòa bất tề«.

»Một tiếng hét thôi, điếc ba ngày Thương ai lưu loát trở thành ngây, Sáo không lỗ, quá khó thổi Giốc, chủy, cung, thương hòa chẳng nổi«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di. 2. Gọi đủ: Thiếu Lâm Vô Khổng Địch. Tác phẩm, 6 quyển, do Động Dương Anh Triều (1428-1504), là vị tăng thuộc Tông Lâm Tế Nhật Bản soạn, được xếp vào Đại

Chính Tạng tập 81, trang 347.

VÔ KHỔNG THIẾT CHÙY 無 孔 鐵

槌 Chùy sắt không lỗ. Vốn là một thứ binh khí bằng sắt có một đầu tròn và to, nhưng lại không có cán. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho người tham học đần độn, khiến cho bậc Thầy phải khó khăn khi khải phát, dẫn dắt họ. Đôi khi còn dùng từ này để chỉ cho sự câu nệ vào ngôn ngữ mà bỏ mất cơ duyên khai ngộ. Tắc 14, Bích Nham lục

(Đại 48, 154 hạ) ghi:

對 一 說、 太 孤 絕 無 孔 鐵 鎚 重 下 楔 »Đối nhất thuyết, thái cô tuyệt

Vô khổng thiết chùy trùng hạ tiết«. »Lời nói đúng, rất tuyệt vời

Chùy sắt không lỗ còn tra cán«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

VÔ KÝ KHÔNG 無 記 空

Trạng thái của tâm khi tham thiền chẳng có nghi tình, cũng chẳng có vọng tưởng. Đây là thiền bệnh. Tham Thiền Kệ trong Thiền

Tịnh Hợp Yếu của thiền sư Phương Tụ Thành ghi:

參 禪 第 一、 那 守 枯 寂 認 無 記 空、 迷 雲 遮 日 »Tham thiền đệ nhất Na thủ khô tịch Nhận vô ký không Mê vân già nhật«.

»Pháp tham thiền bậc nhất Đâu nên giữ khô tịch Nếu nhận vô ký không

Mặt trời-mây che khuất«.

Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT Duy Lực.

VÔ LIỄU 無 了 (787-867)

Thiền tăng đời Đường, họ Thẩm, người xứ Bồ Điền, Tuyền Châu (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 18 tuổi xuất gia, sư thụ giới cụ túc ở chùa Linh Ẩn. Sau đó, 1032

VÔ MÔN QUAN 無 門 關

sư tham vấn Mã Tổ Đạo Nhất, liễu đạt Tổ thừa, đắc ngộ tâm nguyên. Sư trở về quê hương, đến núi Quy Dương cất am tu hành, người đời gọi Sư là »Quy Dương Hòa thượng«. Thự hiệu: Chân Tịch Đại Sư.

VÔ LƯỢNG 無 量

Hiệu của Thiền tăng Tông Thọ đời Tống.

X. Tông Thọ.

VÔ MINH 無 明

Mờ tối, mê lầm. Vô minh được chia làm 3 bậc:

a. Vô minh thượng: Ngu si chấp ngã.

b. Vô minh trung: Niệm khởi.

c. Vô minh hạ: Mê tính giác. Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi:

參 禪 第 一、 破 無 明 窟

生 死 涅 槃、 二 俱 賸 法 »Tham thiền đệ nhất Phá vô minh quật Sinh tử Niết-bàn Nhị câu thặng pháp«.

»Pháp tham thiền bậc nhất Phá hang ổ vô minh Sinh tử cùng Niết-bàn Đều là pháp thừa thải«.

Theo: Yếu chỉ Thiền tông của HT. Thanh Từ.

VÔ MÔN HUỆ KHAI 無 門 慧 開

Thiền tăng Huệ Khai đời Tống, tự Vô Môn, nên người đời gọi sư là »Vô Môn

Huệ Khai«. X. Huệ Khai.

VÔ MÔN HUỆ KHAI THIỀN SƯ NGỮ LỤC 無 門 開 禪 師 語 錄 Còn gọi: Phật Nhãn Thiền sư ngữ lục, Vô Môn Khai Hòa thượng ngữ lục, Vô Môn Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Vô Môn Huệ Khai soạn vào đời Tống, 2 vị Phổ Kính và Phổ Thông cùng biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Thuần Hựu thứ 9 (1249), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 12, trang 500. Quyển thượng: Lời thượng đường của Huệ Khai trong 10 hội: Vào niên hiệu Gia Định thứ 11 (1218) từ buổi khai pháp tại Báo Ân Thiền Tự trở về sau trải qua các chùa: Thiên Ninh, Hoàng Long Sùng Ân, Hiển Thân Sùng Báo, Quảng Hóa v.v… Quyển hạ: Cáo hương phổ thuyết, Tiểu tham, Tán

Phật Tổ, Kệ tụng, Chân tán v.v… VÔ MÔN QUAN 無 門 關 Gọi đủ: Thiền tông Vô Môn Quan. Niêm tụng biệt tập, 1 quyển, do Vô Môn Huệ Khai soạn vào đời Tống, Di Diễn Tông Thiệu biên, được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Định thứ 1 (1228), đến niên hiệu Thuần Hựu thứ 5 (1245) được in lại. Năm kế, cư sĩ An Vãng thêm vào sau sách tắc thứ 49, sau đó sách được xếp vào Đại

Chính Tạng tập 48, trang 292. Sách này thể lệ gần giống với »Bích Nham lục«, thu thập 48 tắc công án nổi tiếng xưa nay, như »Triệu Châu cẩu tử«, »Bách Trượng dã hồ«, »Câu Chi thụ chỉ«, »Thế Tôn niêm hoa« v.v… Đầu mỗi tắc nêu lên Phật Tổ cơ duyên (tức công án), rồi mới đến phần Vô Môn nói (dùng thể văn xuôi để bình luận), cuối cùng là Tụng ghi (dùng thi kệ 4 câu, mỗi câu 4, 5, 6 hoặc 7 chữ) để kết luận. Sau tắc thứ 1 »Triệu Châu cẩu tử« Huệ Khai nói: »Hãy nói thế nào là Tổ sư quan (cửa ải của Tổ sư)? Chỉ một chữ Vô này chính là một cửa ải ấy, nên gọi là Vô Môn Quan của Thiền tông vậy«. Huệ Khai viết trong bài tựa như sau: »Phật dạy tâm là 1033

VÔ NGHĨA CÚ 無 義 句

chủ, không cửa là cửa pháp«. Từ xưa đến nay, sách này và Bích Nham lục, Thung Dung lục cùng được lưu hành rộng rãi chốn thiền lâm, rất được thiền tăng tông Lâm Tế xem trọng. Hiện có bản dịch tiếng Anh lưu hành ở Âu Mỹ.

VÔ NGHĨA CÚ 無 義 句 Câu vô nghĩa, chỉ cho lời nói đặc biệt không có cách giải thích theo tình lý thông thường. Phần »Nghệ ngôn« trong NHQL q.

29 ghi: »大 都 六 祖 以 前、 多 是 佑 義 句、 六 祖 以 後 多 是 無 義 句。 方 便

各 異、 實 無 優 劣。 學 人 參 看、 須 是 深 求 其1實。。。 若 不 深 求 其 實、 唯 在 文 字 中 領 略、 則 雖 無 義 句、 如 麻 三 斤、 干 屎 橛 等、 若 佑 義 可 通。 – Nói chung, từ Lục Tổ về trước phần lớn là câu có nghĩa, từ Lục Tổn về sau, phần lớn là câu vô nghĩa. Mỗi vị đều có phương tiện khác nhau thực ra không có hơn kém. Người học tham cứu cần phải tìm cho ra cái thật của nó… Nếu không tìm ra cái thật của nó, chỉ ở trên chữ nghĩa lãnh hội thì dù là câu vô nghĩa như: Ba cân mè, que chùi phân v.v… thì cũng trở thành có nghĩa để hiểu.«

VÔ NGHIỆP 無 業 (760-821)

Thiền tăng đời Đường, họ Đỗ, người Thượng Lạc, Thương Châu (huyện Thương, Thiểm Tây) Trung Quốc. Năm 9 tuổi sư theo Thiền sư Chí Bản chùa Khai Nguyên ở bản quận học kinh Đại thừa, 12 tuổi cạo tóc, 20 tuổi thụ giới cụ túc nơi Luật sư U ở Tương Châu (Tương Phàn, Hồ Bắc) học »Tứ Phần Luật Sớ« cùng giảng Kinh Niết-bàn cho tăng chúng. Sau yết kiến Mã Tổ Đạo Nhất được truyền tâm ấn, du phương Kinh sư mọi nguời ngưỡng mộ tiếng tăm muốn đề cử sư làm Lưỡng nhai Đại đức, Vô Nghiệp nói: »Thân cận Quốc Vương đại thần không phải là chí của tôi«.

Sư đến Phần Châu (Phần Dương, Sơn Tây) trụ trì chùa Khai Nguyên. Đường Hiến Tông nhiều lần triệu thỉnh, sư đều từ chối, lấy cớ bệnh tật không đi. Thụy là »Đại Đạt Quốc Sư«.

VÔ NGÔN THÔNG 無 言 通 (?-826)

Thiền tăng Trung Quốc, tổ khai sáng dòng Thiền Vô Ngôn Thông ở Việt Nam, họ Trinh, quê ở Quảng Châu, xuất gia tại chùa Song Lâm xứ Vũ Châu. Tính sư điềm đạm ít nói mà thông minh, nên người thời ấy gọi sư là Vô Ngôn Thông. Ban đầu, sư nghe lời một thiền khách đến tham vấn Mã Tổ. Đi đến Giang Tây nghe tin Mã Tổ đã tịch, bèn đến yết kiến Bách Trượng Hoài Hải. Một hôm trong giờ tham vấn có vị tăng hỏi Bách Trượng:

Thế nào là pháp môn đốn ngộ của Đại thừa?

Bách Trượng đáp:

Tâm địa nếu không, mặt trời trí huệ tự hiện.

Nghe câu này, sư hoát nhiên đại ngộ.

Niên hiệu Nguyên Hòa thứ 15 (820) đời Đường, sư sang An Nam ở chùa Kiến Sơ làng Phù Đổng, huyện Tiên Du, Bắc Ninh. Ở đây trọn ngày, sư ngồi xây mặt vào vách suốt mấy năm mà không ai biết, chỉ có Thiền sư Cảm Thành (Trụ trì chùa này)

biết sư là vị cao tăng đắc đạo trong nhà thiền. Cảm Thành hết lòng kính trọng tôn thờ sư làm thầy. Một hôm, sư gọi Cảm Thành đến bảo:

― Ngày xưa Tổ sư là Nam Nhạc (Hoài Nhượng) khi sắp tịch có dặn mấy lời: 一 切 諸 法 皆 從 心 生 1034

VÔ QUAN TẮC 無 關 則

心 無 所 生 法 無 所 住 若 達 心 地 所 住 無 礙 非 遇 上 根 慎 勿 輕 許 »Nhất thiết chư pháp giai tùng tâm sinh Tâm vô sở sinh pháp vô sở trụ Nhược đạt tâm địa sở trụ vô ngại Phi ngộ thượng căn thận vật khinh hứa«. »Tất cả các pháp đều từ tâm sinh Tâm không chỗ sinh, pháp không chỗ trụ Nếu đạt tâm địa chỗ trụ không ngại Chẳng gặp thượng căn dè dặt chớ dạy«.

Nói xong, sư chắp tay thị tịch, nhằm niên hiệu Bảo Lịch thứ 2 (826) đời Đường. Cảm Thành rước sư lên hỏa đàn, thu hài cốt xây tháp thờ ở núi Tiên Du. Theo: Thiền sư

Việt Nam của HT. Thanh Từ.

VÔ NHIỄM 無 染 (800-888)

Thiền tăng đời Đường, họ Kim, người Tân La (Triều Tiên). Vào niên hiệu Trường

Khánh thứ 1 (821), sư theo sứ giả Tân La vào Trung Quốc, tham vấn các bậc danh túc. Sư nối pháp thiền sư Ma Cốc Bảo Triệt, thuộc hệ nam Nhạc đời thứ 4, Thánh Trụ Sơn đời thứ 1 (Triều Tiên). Niên hiệu Hội Xương thứ 5 (845) sư trở về nước, trụ trì Thánh Trụ Sơn Đại Lãng Tự, hoằng truyền thiền pháp Tào Khê.

VÔ NIỆM 無 念

Bản niệm sẵn có, chẳng khởi một niệm nào khác. Nghĩa là nơi thế lưu bố tưởng chẳng sinh ra trước tưởng. Phẩm Định Huệ trong Kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 353 thượng)

ghi: »善 知 識、 於 諸 境 上 心 不 染、 於 自 念 上 常 離 諸 境。 不 於 境 上 生 心、 曰 無 念。 – Thiện tri thức, đối với mọi cảnh tâm chẳng nhiễm, trong niệm thường tự lìa mọi cảnh, chẳng ở trên cảnh sinh tâm gọi là Vô Niệm«. Theo: Danh Từ

Thiền Học Chú Giải của HT. Duy Lực.

VÔ PHÙNG THÁP 無 縫 塔

Tháp không có mối nối. Vốn chỉ tháp được làm bằng nguyên khối đá lớn. Nhà thiền dùng để chỉ thiền pháp kín đáo vi diệu, khó dùng lời nói biểu đạt, cũng chỉ cơ ngữ miên mật, không có kẽ hở. Tiết Huệ Trung

Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »代 宗 皇 帝 問： 師 百 年 後 要 箇 什 麼？ 師 曰： 與 老 僧 造 一 箇 無 縫 塔。 帝 乃 䠒 跪 曰： 請 師 塔 樣。 師 良 久、 帝 罔 措。 – Vua Đại Tông hỏi: Sau khi Thầy trăm tuổi, Thầy cần cái gì? Sư bảo: Làm cho lão tăng cái tháp không có mối nối.

Vua liền quỳ xuống thưa: Thỉnh thầy ra kiểu tháp. Sư lặng lẽ không nói. Vua mờ mịt không hiểu.«

VÔ PHƯƠNG 無 方

Hiệu của Thiền tăng Khả Tùng, sống vào đời Minh. X. Khả Tùng.

VÔ QUAN TẮC 無 關 則 Không kẹt mắc. Bài tán của cư sĩ Vương

Như Pháp, hiệu Thiên Nhiên trong Tuệ

Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: 也 奇 特、 也 奇 特！ 泥 牛 吼 月 無 關 則 寫 開 六 七 智 慧 門 莫 道 筆 山 兼 海 墨 »Dã kỳ đặc, dã kỳ đặc!

Nê ngưu hống nguyệt vô quan tắc Tả khai lục thất trí huệ môn Mạc đạo bút sơn kiêm hải mặc«.

»Thật kỳ đặc! Thật kỳ đặc!

Trâu đất rống trăng không kẹt mắc Viết ra sáu bảy trí huệ môn Chớ nói núi bút cùng rừng mực«.

VÔ SINH 無 生

VÔ SINH 無 生 Vô sinh tức vô thủy, vô thủy tức vô sinh, như con gà với trứng gà đều chẳng có sự bắt đầu, tức là hiển bày nghĩa vô sinh. Phẩm Cơ Duyên trong Kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 357 hạ) ghi: »師 曰： 何 不 體 取 無 生、 了 無 速 乎！ 曰： 體 即 無 生、 了 本 無 速。 – Sư nói: Sao chẳng tham cứu cái pháp vô sinh, liễu ngộ cái chẳng nhanh chóng ấy đi! Đáp: Thể tức vô sinh, liễu vốn chẳng chóng«. Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT. Duy Lực.

VÔ SƯ TRÍ 無 師 智

Chỉ Phật trí, tức trí huệ tự phát do tu hành chứ không do học hiểu. Đàn Kinh, bản

Tông Bảo ghi: »神 秀 曰： 六 祖 得 無 師 智、 徹 悟 最 上 乘 法、 吾 不 及 矣。 – Thần Tú nói: Lục Tổ đắc Vô sư trí, triệt ngộ pháp tối thượng thừa, ta chẳng bằng được«.

VÔ SỰ ĐẠO NHÂN 無 事 道 人

Đồng nghĩa »Vô sự nhân«. Mật Am ngữ lục ghi: »一 切 處 恰 恰 地。 天 自 高 地 自 厚。 飢 餐 渴 飲。 一 切 尋 常。 到 遮 境 界。 便 是 一 員 無 事 道 人。 方 敢 稱 爲 行 腳 高 士。 – Tất cả chỗ đều thích hợp và thỏa đáng, trời tự cao, đất tự dày, đói ăn khát uống, hết thảy bình thường. Đến cảnh giới này liền là Vô sự đạo nhân, mới dám xưng là bậc cao sĩ hành cước.«

VÔ SỰ GIÁP 無 事 甲

Vỏ vô sự. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho trạng thái thanh thanh tịnh tịnh, không có nghi tình, cũng không có vọng tưởng, là một thứ thiền bệnh. Tham Thiền Kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương

Tụ Thành ghi:

參 禪 第 一、 透 無 事 甲 滯 寂 沉 空、 冷 水 浸 石 »Tham thiền đệ nhất, Thấu vô sự giáp Trệ tịch trầm không Lãnh thủy tẩm thạch«.

»Pháp tham thiền đệ nhất Vỏ vô sự phải thấu

Nếu trệ tịch trầm không Ngâm đá vào nước lạnh«.

VÔ SỰ NẠP TĂNG 無 事 衲 僧

Đồng »Vô sự nhân«. Tiết Động Sơn Thủ

Sơ Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »接 待 十 方 往 來、 盡 與 伊 抽 釘 拔 楔、 拈 卻 灸 脂 帽 子、 脫 卻 鶻 臭 布 衫、 教 伊 洒 洒 地、 作 箇 無 事 衲 僧、 豈 不 快 哉！ – Tiếp đãi kẻ qua lại ở mười phương, hết lòng nhổ đinh tháo chốt cho họ, giở cái khăn dính dầu mỡ, cởi cái áo hôi hám, dạy họ trần trùn trục làm Vô sự nạp tăng. Há chẳng thích sao!«

VÔ SỰ NHÂN 無 事 人

Người vô sự. Chỉ cho người triệt ngộ vô vi siêu thoát, nhậm vận tùy duyên, trừ sạch tục tình vọng niệm. Lâm Tế ngữ lục ghi:

»爾 諸 方 言 道。 有 修 有 證。 莫 錯 設 有 修 得 者。 皆 是 生 死 業。 爾 言 六 度 萬 行 齊 修。 我 見 皆 是 造 業。 求 佛 求 法。 即 是 造 地 獄 業。求 菩 薩 亦 是 造 業。 看 經 看 教 亦 是 造 業。 佛 與 祖 師 是 無 事 人。 – Các ngươi nghe các nơi nói rằng có tu có chứng. Chớ sai lầm! Nếu do tu mà đắc được, đều là nghiệp sinh tử. Ngươi nói Lục độ vạn hạnh cùng tu, ta thấy đều là tạo nghiệp. Cầu Phật, cầu Pháp, cầu Bồ Tát cũng là tạo nghiệp, xem kinh xem giáo cũng là tạo 1036

VÔ THỦY VÔ MINH 無 始 無 明

nghiệp. Phật với Tổ là người vô sự«.

VÔ SỰ THIỀN 無 事 禪

Thiền pháp dạy người không làm gì cả. Người pháp nhãn chưa sáng thường dùng từ này để trách người triệt ngộ trừ được vọng tình tùy duyên nhậm vận. Bích Nham lục q. 1 ghi: »這 僧 問 如 何 是 趙 州。 趙 州 是 本 分 作 家。 便 向 道： 東 門 西 門 南 門 北 門。 僧 云： 某 甲 不 問 這 箇 趙 州。 州 云： 爾 問 那 箇 趙

州。 後 人 喚 作 無 事 禪。 賺 人 不 少。 – Vị tăng này hỏi: Thế nào là Triệu Châu? Triệu Châu là bậc thầy lão luyện, liền đáp lại: Cửa đông, cửa tây, cửa nam, cửa bắc. Tăng nói: Con không hỏi Triệu Châu này! Triệu Châu nói: Ngươi hỏi Triệu Châu nào? Người sau gọi là Vô sự thiền, thật là lừa người chẳng ít«.

VÔ TÂM ĐẠO NHÂN 無 心 道 人

Chỉ cho người đắc đạo trừ sạch mọi niệm tưởng hư vọng. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »供

養 十 方 諸 佛、 不 如 供 養 一 個 無 心 道 人。 – Cúng dường chư Phật khắp mười phương, không bằng cúng dường một vị Vô tâm đạo nhân«.

Tiết Kỳ Châu Quảng Tế Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »問： 如 何 是 無 心 道 人？ 師 曰： 丹 霞 放 火 燒。 – Hỏi: Thế nào là Vô tâm đạo nhân? Sư đáp: Đan Hà châm lửa đốt«.

VÔ TẾ 無 際

Hiệu của Thiền tăng Minh Ngộ, sống vào đời Minh. X. Minh Ngộ.

VÔ TẾ ĐẠI SƯ 無 際 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Hy Thiên đời Đường. X. Hy Thiên.

VÔ TẾ THIỀN SƯ THẠCH THÁP 無 際 禪 師 石 塔 Ở trong đình Thạch Tháp, chùa Mộc Môn, làng Thạch Cổ, huyện An Nhạc, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Đình Thạch Tháp là kiến trúc đời Minh, trong đình xây thạch tháp thiền sư Vô Tế hình bát giác, 5 tầng, cao 4,49m điêu khắc hoa văn mây với hoa sen. Tháp đình xây trên một tòa Tu-di cao không quá 1m, chính diện có cửa mở ra. Đỉnh tháp đình là một tứ giác nhọn đầu hình vuông một mái, độ nghiêng rất lớn, trên đỉnh có hoa sen, lộ bồn để đặt tháp sát. Trên nóc trang sức nhân vật, thú chạy. Bốn mặt dưới mái là đấu củng vẽ hoa hùng vĩ hoa lệ. Tháp đình hoàn toàn xây bằng đá, là kiến trúc không dùng gỗ hình vòm không cuốn, là di vật hiếm thấy của đời Minh.

VÔ THAM 無 參

Hiệu của Thiền tăng Phương Trạch, sống vào đời Minh. X. Phương Trạch.

VÔ THỦY 無 始

Vũ trụ vạn vật đều chẳng thể tìm tòi sự bắt đầu, vì thời gian vốn chẳng trước sau, nói trước chẳng có thủy, nói sau chẳng có chung, đây cũng là cái nghĩa các pháp vô sinh. Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT Duy Lực.

VÔ THỦY VÔ MINH 無 始 無 明 Trước khi một niệm chưa sinh khởi gọi là vô thủy vô minh. Đây là nguồn gốc của ý thức, Thiền tông gọi là thoại đầu, cũng gọi là đầu sào trăm thước. Khi ấy trong tâm thanh thanh tịnh tịnh chưa có ý thức phân biệt, khi bị ngoại cảnh kích thích nổi lên một niệm thì trở thành nhất niệm vô minh. 1037

VÔ THUYẾT 無 説

Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT Duy Lực.

VÔ THUYẾT 無 説 Hiệu của Thiền tăng Thiện Pháp đời Minh. X. Thiện Pháp.

VÔ THƯỢNG THIỀN SƯ 無 上 禪

師 Thụy hiệu của Thiền tăng Giám Tông đời Đường. X. Giám Tông.

VÔ TÍCH 無 迹

Hiệu của Thiền tăng Chính Hối đời Minh.

X. Chính Hối.

VÔ TÌNH THUYẾT PHÁP 無 情 說

法 Công án. Việc này thấy ghi trong Tiết Huệ Trung Quốc sư trong Tổ Đường tập q. 3

như sau: »有 南 方 禪 客 問： 如 何 是 古 佛 心？ 師 曰： 墻 壁 瓦 礫、 無 情 之 物、 并 是 古 佛 心。。。。 禪 客 曰： 無 情 既 有 心、 還 解 說 法 也 無？ 師 曰： 他 熾 然 說、 恒 說 常 說、 無 有 間 歇。 禪 客 曰： 某 甲 爲 什 麼 不 聞？ 師 曰： 汝 自 不 聞、 不 可 妨 他 有 聞 者。。。。 禪 客 曰： 一 切 眾 生、 畢 竟 還 得 聞 無 情 說 法 否？ 師 曰： 眾 生 若 聞、 即 非 眾 生。 禪 客 曰： 無 情 說 法、 還 有 典 據 也 無？ 師 曰： 言 不 關 典、 非 君 子 之 所 談。 汝 豈 不 見 《彌 陀 經》 云： 水、 鳥、 樹 林、 皆 是 念 佛、 念 法、 念 僧。 鳥 是 有 情、 水 及 樹 豈 是 有 情 乎？ 又 《華 嚴 經》 云： 剎 說、 眾 生 說、 三 世 一 切 說、 眾 生 是 有 情、 剎 豈 是 有 情 乎？ （原 文 繁、 不 俱 引）。 – Có vị thiền khách từ phương nam đến hỏi: Thế nào là tâm cổ Phật? Sư đáp: Tường vách gạch ngói, vật vô tình đều là tâm cổ Phật… Thiền khách hỏi: Vô tình đã có tâm. Vậy có biết thuyết pháp hay không? Sư bảo: Chúng thuyết pháp sôi nổi, hằng thuyết thường thuyết không ngừng. Thiền khách nói: Vì sao tôi chẳng nghe? Sư bảo: Tự ngươi chẳng nghe, chứ nó không cấm người khác nghe …. Thiền khách nói: Tất cả chúng sinh, rốt cuộc có nghe được vô tình thuyết pháp không? Sư nói: Chúng sinh nếu nghe, tức chẳng phải chúng sinh. Thiền khách hỏi: Vô tình thuyết pháp, có căn cứ vào kinh điển hay không? Sư nói: Lời nói chẳng liên hệ gì đến kinh điển, không phải là điều mà quân tử bàn bạc. Ngươi há chẳng nghe Kinh Di-đà nói: Nước, chim, rừng cây đều niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng. Chim là loài hữu tình, nước và cây há là loài hữu tình?

Lại, kinh Lăng Nghiêm nói: Cõi nước thuyết, chúng sinh thuyết, ba đời tất cả thuyết. Chúng sinh là hữu tình, cõi nước há là hữu tình? (Nguyên văn nhiều, ở đây không dẫn hết). « Công án này, ý ở chỗ phá trừ vọng tâm phân biệt, chỉ ra Phật tính ở khắp mọi nơi.

Chốn thiền lâm thường niêm đề công án này.

Tiết Động Sơn Lương Giới Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »次 參 溈 山、 問 曰： 頃 聞 南 陽 忠 國 師 有 無 情 說 法 話、 某 甲 未 究 其 微。 – Kế đó sư tham yết Quy Sơn, hỏi rằng: Vừa nghe Trung Quốc sư ở Nam Dương có nói Vô tình thuyết pháp, con chưa đạt đến chỗ vi diệu của nó.«

VÔ TRỤ 無 住

1. Chẳng chấp thật thì chẳng trụ một cú nào trong tứ cú, ngay khi đó tự tính hiện 1038

VÔ UẤN 無 愠 (1309-1386)

tiền, lìa tương đối mà nhập vào cảnh giới tuyệt đối. Phẩm Định Huệ trong kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 353 thượng) ghi: »於 諸 法 上 念 念 不 住、 即 無 縛 也、 此 是 以 無 住 爲 本。 – Đối với tất cả pháp, niệm niệm chẳng trụ tức là chẳng trói buộc vậy, đây là lấy vô trụ làm gốc«. Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT Duy

Lực.

2. Thiền tăng phái Bắc tông sống vào đời Đường, họ Lý, người ở huyện My, Kỳ Châu (nay là huyện My, tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Ban đầu sư theo nghiệp Nho, thông Kinh sử, gặp cư sĩ Trần Sở Chương thầm truyền tâm pháp liền quy y Phật. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 8 (749), thụ giới cụ túc xong, sư du phương đến chùa Tịnh Chúng ở Thành Đô tham vấn Thiền sư Vô Tướng và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp, sư trụ núi Bạch Nhai ở Nam Dương chuyên tu thiền định. Sau đó vài năm, người học dần dần đua nhau tìm đến. Tuy sư diễn nói rộng về ngôn giáo song lấy Vô niệm làm gốc. Về sau, sư trụ chùa Bảo Đường, khai pháp giáo hóa rất hưng thịnh.

VÔ TRỤ ĐẠI SƯ 無 住 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Đàm Thạnh đời

Đường. X. Đàm Thạnh.

VÔ TRỤ ÔNG 無 住 翁

Hiệu của Thiền tăng Thủy Thạnh đời

Nguyên. X. Thủy Thạnh.

VÔ TRƯỚC THIỀN SƯ 無 著 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Văn Hỷ đời Đường.

X. Văn Hỷ.

VÔ TƯỚNG 無 相

1. Cảnh giới do sáu căn tiếp xúc với sáu trần mà cảm biết được nhưng không chấp đó là thật. Phẩm Định Huệ trong kinh Pháp Bảo Đàn (Đại 48, 353 thượng) ghi: »善 知

識、 外 離 一 切 相、 名 爲 無 相。 能 離 於 相 即 法 體 清 淨、 此 是 以 無 相 爲 體。 – Thiện tri thức, ngoài lìa tất cả tướng gọi là vô tướng, lìa tướng thì pháp thể thanh tịnh, đây là lấy vô tướng làm thể«. Theo: Danh Từ Thiền Học Chú Giải của HT Duy Lực. 2. Thiền tăng người nước Tân La (Triều Tiên, 680-756) vào Trung Quốc đời Đuờng, họ Kim, là hoàng tử thứ 3 của vua nước Tân La. Thuở nhỏ sư xuất gia ở chùa Quần Nam, Tân La. Đến niên hiệu Khai Nguyên thứ 16 (728), sư theo sứ giả của triều Đường đến Trường An. Chẳng bao lâu vào đất Thục thờ Thiền sư Xử Tịch ở chùa Đức Thuần tại Tư Châu (nay là huyện Tư Trung, tỉnh Tứ Xuyên) làm thầy, được thiền pháp của ngài rồi vào sâu trong núi Khê Sơn thuộc đất Tư Trung để tu hạnh đầu đà. Tín đồ cất chùa Tịnh Chúng để sư trụ trì. Sư hoằng dương thiền pháp trên 20 năm ở đất Thục, người đời gọi sư là »Đông Hải Đại Sư«. Sư chủ trương truyền pháp lấy »Vô ức (không nhớ), Vô niệm, Mạc vong« làm tông. Đệ tử của sư có các vị: Vô Trụ, Thần Hội, Thần Thanh…

VÔ TƯỚNG ĐẠI SƯ 無 相 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Huyền Giác đời Đường. X. Huyền Giác. VÔ UẤN 無 愠 (1309-1386)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Trần, tự Thứ Trung, hiệu Không Thất, người Lâm Hải (Chiết Giang) Trung Quốc. Tuổi tráng niên, sư lên Kính Sơn theo Nguyên Tẩu Hạnh Đoan cạo tóc, và thụ giới cụ túc tại 1039

VÔ ÚY THIỀN SƯ 無 畏 禪 師

Chiêu Khánh Luật Tự. Lần lượt tham kiến Linh Thạch Như Chi tại chùa Tịnh Từ, Nhất Nguyên Linh tại chùa Tư Phúc. Lại đến núi Thiên Đồng hầu hạ Bình Thạch Như Chỉ, tham cứu mười năm. Sau đó, cùng với bạn đồng học là Mộc Am Thông, Đại Tông Hưng v.v… đến núi Tử Thác tham kiến Trúc Nguyên Diệu Đạo. Một hôm muốn hỏi »Con chó không Phật tính«, định mở miệng, Diệu Đạo hét một tiếng, sư liền đại ngộ, trình bài kệ được ấn khả làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sư hoằng pháp nơi chùa Quảng Phúc ở Linh Nham, chùa Tịnh Độ ở Thụy Nham, kẻ tài đức khắp nơi đến tham học rất đông. Sư đặt ra ba câu hỏi để tiếp dẫn thiền khách, không khế ngộ thì đuổi đi, người đời gọi là »Thụy Nham Tam Quan«. Tuổi già ẩn cư trên đỉnh Tùng Nham. Vô Uấn học rộng, thông tuệ giỏi thi văn. Tác phẩm: Thứ Trung Hòa thượng ngữ lục 6 quyển, Sơn Am Tạp lục 2 quyển, Tịnh Độ Thi 1 quyển, Tùng Niêm Tuyết Đậu Niêm Cổ Bách Tắc.

Hoa Tạng và lúc trở về trụ Tiến Phúc lần thứ hai; Tiểu Phật sự, Tán, Kệ tụng, Đề bạt v.v… Đạo Xán còn soạn tập thơ văn »Vô

Văn Ấn« 20 quyển.

VÔ VI 無 爲

1. Hành động không có mọi ham muốn và mọi chủ định.

2. Đạo thiền. Bàng Cư Sĩ ngữ lục ghi:

十 方 同 一 會、 箇 箇 學 無 爲

此 是 選 佛 處、 心 空 及 第 歸

»Thập phương đồng nhất hội Cá cá học vô vi Thử thị tuyển Phật trường Tâm không cập đệ quy«.

»Mười phương cùng tụ hội, Người người học vô vi

Đây là trường tuyển Phật Tâm không đỗ đạt về«. VÔ ÚY THIỀN SƯ 無 畏 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Hoàn Phổ đời Ngũ Đại. X. Hoàn Phổ.

VÔ VĂN 無 文

Hiệu của Thiền tăng Đạo Trăn, sống vào đời Tống. X. Đạo Trăn.

VÔ VĂN ĐẠO XÁN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 無 文 道 燦 禪 師 語 錄 Còn gọi: Vô Văn Hòa Thuợng ngữ lục.

Ngữ lục, 1 quyển, do Vô Văn Đạo Xán soạn vào đời Tống, Duy Khang biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 150, trang 1013. Nội dung bao gồm ngữ lục của Đạo Xán lúc ở chùa: Tiến Phuớc, Khai Tiên

VÔ VỊ CHÂN NHÂN 無 位 眞 人

Con người thật không có địa vị, nói cách khác là Bản lai diện mục. Tức là người chẳng còn rơi vào các phẩm vị như: 42 giai vị hoặc 52 giai vị của Bồ Tát; siêu việt mọi thứ phân biệt về: phàm-thánh, mê-ngộ, trên-dưới, sang-hèn; đối với tất cả chỗ đều tự do tự tại. Lâm Tế lục (Đại 47, 496 hạ) ghi: »上 堂 云： 赤 肉 團 上 有 一 無 位 眞 人。 常 從 汝 等 諸 人 面 門 出 入。 未 證 據 者 看 看。 – Trên khối thịt đỏ có một con người thật không địa vị, thường từ cửa mặt quý vị ra vào. Người nào chưa chứng ngộ hãy xem đi!«

VÔ XUẤT KHOÁT 無 出 濶

Không bận đến tương lai. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »做 箇 無 轉 智、 無 出 濶 漢、 喫 囑 喫 飯 過、 聽 風 聽 雨 眠– Làm một con người không nghĩ ngợi, không bận 1040 VŨ TIẾN THIÊN NINH TỰ CHÍ 武 進 天 寧 寺 志 đến tương lai, ăn cơm cháo qua ngày, đêm nằm nghe mưa nghe gió«.

VÔ Ý ĐẠO NHÂN 無 意 道 人

Biệt hiệu của Thiền tăng Hiếu Khiêm sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh. X. Hiếu

Khiêm.

VÔ Ý TRÍ 無 意 智

Cảnh giới của người ngộ thiền: Sạch hết ý niệm, siêu việt tri giải. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

»虎 丘 忌 日、 拈 香 曰： 平 生 沒 興、 撞 著 這 無 意 智 老 和 尚、 做 盡 伎

倆、 湊 泊 不 得。 從 此 卸 卻 天 戈、 隨 分 著 衣 喫 飯。 – Đến ngày giỗ của Hổ Khâu, sư niêm hương rằng: Cuộc đời con tưởng như đã bỏ, bỗng gặp vị Hòa thượng hết mọi tình niệm, vượt thoát tri giải như thầy. Con đã trổ hết ngón nghề mà không lãnh hội được. Từ khi nắm được tâm yếu của Thầy rồi con được tự do tự tại«.

VU TẨU 迂 叟

Hiệu của thiền tăng Phổ Hiệp, đời Minh.

X. Phổ Hiệp.

VŨ AM 雨 庵

Hiệu của Thiền tăng Tổ Uyên đời Minh. X.

Tổ Uyên.

VŨ LÂM LINH ẨN TỰ CHÍ 武 林 靈 隱 寺 志 Chí, 8 quyển, do Tôn Trị soạn vào đời Thanh, Từ Tăng trùng biên, có bản khắc vào niên hiệu Khang Hy thứ 11 (1672) đời Thanh và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Linh Ẩn Tự Chí vốn có bản thảo được Bạch Hoành sửa chữa vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh. Đến niên hiệu Khang Hy thứ 9 (1670) đời Thanh, Tôn Trị trùng tu thành 12 quyển. Năm kế, Từ Tăng biên tập lại bản của Tôn Trị còn 8 quyển, chia làm 14 mục: Khai sơn, Trùng hưng, Sơn thủy, Phạm vũ, Cổ tháp, Cổ tích, Thiền tổ, Pháp ngữ, Đàn việt, Nhân vật, Nghệ văn, Thi, Di sự, Tạp ký. Những văn hiến có liên quan đến chùa Linh Ẩn từ niên hiệu Khang Hy đời Thanh trở về trước đều được ghi chép tường tận trong bộ tự chí này.

VŨ LÂM PHẠM CHÍ 武 林 梵 志

Chí, 12 quyển, do Ngô Chi Kình soạn vào đời Minh; được khắc bản vào đời Minh và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Tác giả xem thấy các tự viện ở Hàng Châu vào đời Minh bị hư hỏng rất nhiều, e rằng các di tích dần dần tiến đến chỗ bị chôn vùi nên tham khảo nhiều sách vở, biên thành sách này. Chia ra: Các chùa ở ngoài thành, trong thành, ở núi Nam, núi Bắc và các chùa thuộc huyện, tổng cộng gồm 426 ngôi tự viện; ghi chép tỉ mỉ quá trình xây dựng và cảnh trí sông núi. Còn phân ra 4 mục: Thiên triều sủng tích (Phẩm vật do triều đình ban cho), Tể quan hộ trì. Cổ đức cơ duyên, Lịch đại huân tích (công lao các vị Trụ trì trải qua các đời).

Sách này ghi chép rõ ràng về các di tích đẹp nổi tiếng và chi phái của các bậc cao tăng có lớp lang thứ tự.

VŨ TIẾN THIÊN NINH TỰ CHÍ 武 進 天 寧 寺 志 Chí, 11 quyển và một quyển thủ, do Bộc Nhất Thừa soạn vào thời cận đại, được xếp 1041

VỤ CHÂU THANH QUY 婺 州 清 規

vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Chùa Thiên Ninh ở Vũ Tiến (tức Thường Châu) bắt đầu sáng lập vào niên hiệu Vĩnh Huy thứ 1 (650) đời Đường, do Thiền sư Pháp Dung, tổ tông Ngưu Đầu cất am ở đây. Khoảng niên hiệu Thiên Phúc (936-943) đời Ngũ Đại, Thiền sư Duy Cang xây dựng lại tự vũ, các đời sau đó cao tăng lớp lớp xuất hiện. Cuối đời Thanh mở ra chỗ khắc kinh Tỳ Lăng để khắc bản in kinh tạng sách vuông. Năm 1927, Mậu Càn Sơ bắt đầu biên soạn tự chí, do vì làm vội vàng nên có nhiều sai sót. Năm 1941, Bộc Nhất Thừa biên soạn lại tự chí mới, trải qua 5 năm mới xong. Tất cả gồm 8 mục: Kiến trí, Tăng già, Pháp ngữ, Trước tác, Trinh thạch, Nghệ văn, Quy ước, Chí dư. Mục »Trước tác« là mục lục kinh tạng sách vuông được khắc bản in ở chùa Thiên

Ninh vào khoảng năm Dân Quốc. Mục »Pháp ngữ« phần lớn thu thập các điều mà chuyên tập không có, hoặc lưu thông trong phạm vi hạn hẹp hoặc mất mát do lâu ngày, rất có giá trị cho việc tham khảo. VỤ CHÂU THANH QUY 婺 州 清 規

X. Tùng Lâm Hiệu Định Thanh Quy Tổng Yếu.

VƯƠNG MAN TỬ 王 蠻 子

Gã đầy tớ. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 2 (Đại 48, 1028 thượng) ghi: »叢 林 典 刑 幾 至

掃 地。 縱 有 扶 救 之 者。 返 以 爲 王 蠻 子 也。 – Khuôn phép sẵn có của tùng lâm gần đến lúc hoàn toàn sụp đổ. Dù có người đứng ra phù trì nhưng lại bị cho là kẻ làm đầy tớ«.

X

XA 車

Kéo, dắt, vận chuyển. Tiết Hoàng Long Huệ Nam Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »一 字 入 公 門、 九 牛 曳 不 出。 – Một chữ vào trong cửa quan, chín năm kéo chẳng ra.«

XẢ ĐẦU MỊCH ĐẦU 捨 頭 覓 頭

Bỏ đầu tìm đầu. Chẳng đoái đến cái đầu sẵn có, lại đi tìm cái đầu khác bên ngoài; dụ chỉ cho người tham thiền si mê, chẳng biết ông Phật tự tâm, lại tìm cầu Phật bên ngoài. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 大 丈 夫 兒 今 日 方 知 本 來 無 事。 只 爲 爾 信 不 及。 念 念 馳 求。 捨 頭 覓 頭。 自 不 能 歇。 。。。 如 此 之 流。 取 捨 未 忘 染 淨 心 在。 – Các ngươi! Kẻ đại trượng phu, hôm nay mới biết bản lai vô sự. Chỉ vì các ngươi chẳng tin tự tâm, niệm niệm tìm cầu, bỏ đầu tìm đầu, tự không thể thôi… bọn người như thế chưa quên việc lấy bỏ, tâm nhiễm tịnh vẫn còn«.

XẢ KỶ NGOẠI CẦU 捨 己 外 求

Chỉ cho người tham thiền si mê, chẳng thấy rõ được tự tâm là Phật, mà hướng ra bên ngoài tìm cầu cách làm Phật. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »汝 若 一 念 回 光、 主 人 公 相 去 不 遠； 汝 若 捨 己 外 求、 轉 不 相 應。 – Ngươi nếu một niệm hồi quang thì chẳng cách xa ông chủ của chính ngươi; còn nếu xả kỷ ngoại cầu thì càng chẳng tương ưng«.

XẢ TỐ TÙNG TRUY 舍 素 從 緇

Bỏ áo trắng theo áo đen. Ý nói bỏ tục để 1042

XÍCH CỐT LỰC 赤 骨 力

xuất gia làm tăng. Vì người thế tục thường mặc áo trắng (tố), còn người xuất gia thường mặc áo nhuộm hoặc áo đen (truy). Bài tựa của Đàm Lâm cho sách Lược Biện Đại Thừa Nhập Đạo Tứ Hạnh của Bồ-đề Đạt-ma trong CĐTĐL q. 30 ghi: »志 存 摩 訶 衍 道。 故 捨 素 從 緇 紹 隆 聖 種。 – Đạt-ma chí đặt ở đạo Đại thừa nên bỏ tục để xuất gia làm tăng, nối tiếp và làm rạng rỡ dòng thánh«.

XÁC LẬU TỬ 壳 漏 子

Thân thể con người. Tiết Đạo Ngô Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »雲 巖 不 安

時、 道 吾 問： 離 卻 這 箇 殼 漏 子、 向 什 麼 處 再 得 相 見？ 巖 曰： 不 生 不 滅 處 相 見。 – Khi Vân Nham bệnh, Đạo Ngô hỏi: Bỏ thân này, sẽ gặp lại nhau ở đâu? Vân Nham đáp: Gặp nhau nơi chẳng sinh chẳng diệt«.

XANH NHÃN 瞠 眼

Giương to mắt, thường dùng để hình dung vẻ chấp mê không tỏ ngộ. Bích Nham lục q. 1 ghi: »如 今 有 者。 只 管 瞠 眼 作 解 會。 – Hiện nay có người chỉ mãi giương to mắt cho là hiểu biết«.

XẢO KIẾN 巧 見

Kiến giải phát sinh do trí thông minh của thế tục. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 學 之 士、 工 夫 逼 拶 到 將 悟 未 悟 之 際、 解 心 未 絕、 往 往 巧 見 橫 生、 此 謂 之 聰 明 境 界。 – Đối với kẻ sĩ, công phu tham cứu bức bách đến ranh giới: chưa ngộ với sắp ngộ. Khi ấy, tâm ý thức chưa sạch, luôn luôn nảy sinh kiến giải. Ở đây gọi là cảnh giới thông minh«.

XẢO TIỆN 巧 便

Pháp môn phương tiện thiện xảo. Tiết Khai thị Đạo nhân Bản Sắc trong Minh Bản Tạp Lục q. trung ghi: »要 做 本 色 道 人、 別

無 他 巧 便、 單 單 只 要 不 惜 身 命、 忘 死 向 前、 猛 做 一 回、 做 到 著 力 不 得 處、 用 心 不 得 時、 正 好 用 心。 – Muốn làm bậc đạo nhân chân chính đặc biệt đừng dùngphương tiện thiện xảo nào khác, chỉ cần chẳng tiếc thân mạng tiến lên phía trước, một phen dũng mãnh tham cứu đến chỗ ra sức chẳng được, dụng tâm chẳng xong, đây chính là chỗ dụng tâm tốt nhất«.

XỈ LỤC 齒 錄

Kể ra và ghi chép. Đại Châu ngữ lục q. hạ ghi: »迷 人 不 知、 法 身 無 象、 應 物 現 形、 遂 喚： 青 青 翠 竹、 總 是 法 身、 郁 郁 黃 花、 無 非 般 若。 黃 花 若 是 般 若、 般 若 即 同 無 情； 翠 竹 若 是 法 身、 法 身 即 同 草 木、 如 人 喫 笋、 應 總 喫 法 身 也。 如此 之 言、 寧 堪 齒 錄。– Người mê chẳng biết pháp thân vô tướng, ứng vật hiện hình nên bảo: Trúc biếc xanh xanh đều là pháp thân; hoa vàng rậm rạp chỉ là Bát-nhã. Hoa vàng nếu là Bát-nhã, Bát-nhã tức đồng với vô tình, trúc biếc nếu là pháp thân, pháp thân tức đồng với cây cỏ, như người ăn măng lý đáng ăn cả pháp thân.

Kiểu nói như thế, đâu thể kể ra và ghi chép hết«.

XÍCH CỐT LỰC 赤 骨 力 Trần trụi, không có gì cả. Ám chỉ quét sạch vọng niệm trần tục, nhận thức muôn pháp đều không. Tiết Linh Ẩn Huệ Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 忽 頓 悟、 仆 於 眾、 眾 掖 之。 師 乃 曰： 吾 夢 1043 XÍCH CƯỚC NHÂN SẤN THỐ, TRƯỚC NGOA NHÂN KHIẾT NHỤC 赤 脚 人 趁 兔 著 靴 人 喫 肉

覺 矣。 至 夜 小 參、 師 出 問 曰： 淨

裸 裸 空 無 一 物、 赤 骨 力 貧 無 一 錢。 戶 破 家 亡、 乞 師 賬 濟。 – Sư chợt đốn ngộ, ngã vào chúng, chúng đỡ dậy. Sư liền nói: Tôi đã tỉnh cơn mơ rồi!

Đến tối có tiểu tham, sư bước ra hỏi: Sạch trơn không một vật, trần trụi không một đồng. Nhà tan cửa nát xin thầy cứu giúp«.

XÍCH CƯỚC NHÂN SẤN THỐ, TRƯỚC NGOA NHÂN KHIẾT

NHỤC 赤 脚 人 趁 兔 著 靴 人 喫 肉 Người chân trần đuổi bắt thỏ, kẻ mang giày được ăn thịt thỏ. (Kẻ nhọc thì chẳng được, kẻ chẳng nhọc thì được). Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ nếu truy tìm thì khó ngộ đạo, còn bình thường vô sự thì dễ khế hợp với thiền pháp hơn. Chương Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư trong

CĐTĐL q. 13 ghi: »問： 大 眾 雲 集 請 師 說 法。 師 曰： 赤 腳 人 趁 兔。 著 靴 人 喫 肉。 – Hỏi: Đại chúng đã tề tựu, thỉnh sư thuyết pháp. Sư nói: Kẻ nhọc thì chẳng được, kẻ chẳng nhọc thì được«.

XÍCH KHẨU BẠCH THIỆT TẬN TIÊU TRỪ 赤 口 白 舌 盡 消 除 Còn gọi: Xích khẩu tịnh tiêu vong. Miệng lưỡi thị phi, lời dèm pha vu cáo đều tiêu trừ. Đây là từ giải hạn mà dân gian thường dùng để tiêu trừ tai họa từ miệng lưỡi. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »看！ 畫 作 一 道 神 符、 向 鬼 門 上 貼。 且 道 如 何？ 赤 口 白 舌 盡 消 除、 〖⿰足孛〗 跳 楊 岐 三 腳 驢。– Hãy xem, vẽ một lá bùa dán trên cửa quỷ, thử hỏi như thế nào?

Miệng lưỡi thị phi đều tiêu trừ, con lừa Dương Kỳ ba chân nhảy cẩng«.

XÍCH NHÃN QUY TÔNG 赤 眼 歸

宗 Đời Đường, thiền tăng Trí Thường ở chùa Quy Tông tại Lô Sơn, vì đôi mắt của sư có màu đỏ nên người đời gọi sư là Xích nhãn Quy Tông.

XÍCH NHỤC ĐOÀN 赤 肉 團

Khối thịt đỏ, chỉ thân người, thể xác. Lâm

Tế ngữ lục ghi: »上 堂 云。 赤 肉 團 上 有 一 無 位 眞 人。 常 從 汝 等 諸 人 面 門 出 入。 未 證 據 者 看 看。 – Sư thượng đường, nói: Trên thể xác có một con người thật không địa vị, thường từ cửa mặt của các ông ra vào. Người chưa được ấn chứng hãy bước ra xem.«

XÍCH SÁI SÁI 赤 灑 灑

Thênh thang rỗng lặng, thanh tịnh vô nhiễm, là cảnh giới thiền ngộ. Tiết Tiến

Phúc Đạo Anh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »此 之 宗 要、 千 聖 不 傳。 直 下 了 知、 當 處 超 越。 是 知 赤 灑 灑 處、 恁 麼 即 易。 明 歷 歷 處、 恁 麼 還 難。 – Yếu nghĩa Thiền tông ở đây ngàn thánh chẳng truyền. Lập tức biết rõ, ngay nơi đó siêu việt. Cái biết ấy thênh thang rỗng lặng, như thế thì dễ; chỗ sáng suốt rõ ràng, thế ấy càng khó.«

XIỂN HÓA 闡 化

Hoằng dương đạo pháp, tiến hành giáo hóa. Tiết Hoài Nhượng, đời thứ 1 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »後 馬 祖 闡

化 於 江 西 開 元 寺。 – Sau đó Mã Tổ xiển hóa nơi chùa Khai Nguyên, Giang Tây«. 1044

XUẤT CHÚNG 出 眾

XIỂN NHIÊN 囅 然

Dáng vẻ tươi cười. Tiết Long Nha Trí Tài Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 喝 曰： 苦！ 苦！ 復 曰： 白 雲 湧 地、 明 月 當 天。 言 訖 囅 然 而 逝。 – Sư hét, nói: Khổ! Khổ! Lại nói: Mây trắng mịt mù đất, trăng sáng tỏ trên trời. Nói xong tươi cười mà lìa đời«.

XIẾT PHONG XIẾT ĐIÊN 掣 風 掣

顚 Điên điên khùng khùng. Từ để hình dung trạng thái không bình thường về hành vi và ngôn ngữ của một người nào đó. Tiết Trấn Châu Phổ Hóa Hòa thượng trong NĐHN q.

4 ghi: »臨 濟 一 日 與 河 陽 木 塔 長 老 同 在 僧 堂 內 坐、 正 說 師 每 日 在 街 市 掣 風 掣 顛、 知 他 是 凡 是 聖？ 師 忽 入 來。 – Một hôm, Lâm Tế cùng với Hà Dương, Trưởng lão Mộc Tháp ngồi trong tăng đường bàn chuyện về sư: Mỗi ngày ở ngoài đường phố điên điên khùng khùng mà không biết y là phàm hay là thánh? Bỗng nhiên, sư bước vào«.

XOA 䟕

Giẫm, đạp. Tử Lăng Tự Du Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »赤 腳 䟕 泥 冷 似 冰。

– Chân trần giẫm đất lạnh như băng.«

XUÂN LAN THU CÚC 春 蘭 秋 菊

Hoa lan mùa xuân và hoa cúc mùa thu đều tỏa hương thơm ngát, khó định được hơn kém; dụ cho việc khó co 1thể phân biệt thắng thua, hơn kém. Tắc 63, Thung Dung Lục (Đại 48, 266 trung) ghi: »示 眾 云。 三 聖 雪 峰。 春 蘭 秋 菊。 趙 州 投 子。 卞 璧 燕 金。 – Sư dạy chúng rằng: Tam Thánh, Tuyết Phong như hoa lan mùa xuân như hoa cúc mùa thu. Triệu Châu,

Đầu Tử như ngọc Biện Hòa như vàng nước Yên.«

XUẤT CÁCH 出 格

Vượt lên trên thứ bậc thông thường. Linh Hựu ngữ lục ghi: »若 能 對 眾 下 得 一 語 出 格、 當 與 住 持。 – Nếu người nào trước đại chúng nói được một lời vượt thứ bậc, ta sẽ cho làm Trụ trì«.

XUẤT CÁCH SIÊU LƯỢNG 出 格 超

量 Vượt lên trên thứ bậc và số lượng thông thường. Thư Đáp Bốc Vận Thuộc trong

Mật Am ngữ lục ghi: »昔 龐 居 士 李 都 尉。 皆 是 誠 心 篤信。 自 己 分 上。 有 蓋 天 蓋 地。 出 格 超 量 底 事。 – Xưa kia Bàng cư sĩ, Lý đô úy đều là những người thực bụng vững tin nơi chính mình, có việc làm vượt lên trên thứ bậc và số lượng thông thường, che trời che đất.« XUẤT CHÚNG 出 眾 Còn gọi: Xuất ban. Từ trong hàng ngũ tăng chúng bước ra, là động tác đối trước thiền sư đưa ra vấn đề hoặc trả lời câu hỏi của thiền sư. Minh Giác ngữ lục ghi: »大 凡 出 眾。 切 磋 也 須 是 本 分 禪 客。 – Nói chung, người nào trong hàng ngũ tăng chúng bước ra cũng cần là thiền khách lão luyện.« Tông Môn Võ Khố ghi: »慈 明 瑯 瑯 大 愚 等 數 人 辭 汾 陽。 相 讓 不 肯 爲 參 頭。 汾 陽 云。 此 行 不 可 以 戒 臘 推。 聽 吾 一 頌。 天 無 頭 吉 州 城 畔 展 戈 矛。 將 軍 疋 馬 林 下 過。 圓 州 城 裏 鬧 啾 啾。 慈 明 出 班 云。 楚 圓 何 人 敢 當 此 記 莂。 遂 領 眾 拜 辭。 – Vài vị như Từ Minh, Lang Da, Đại Ngu từ giã Phần Dương, nhường nhau không ai 1045

XUẤT ĐỘI 出 隊

chịu nhận chức Tham đầu. Phần Dương bảo: Việc này không thể dùng giới lạp để suy cử. Hãy nghe ta tụng: Thiên vô đầu (là chữ Đại), Cát Châu thành bạn triển qua mâu (là chữ Khai), Tướng quân thất mã lâm hạ quá (là chữ Sở), Viên Châu thành lý náo thu thu (là chữ Viên). [Ý bài kệ nói Sở Viên sẽ mở rộng tông phong của ta] Từ Minh (tức thiền sư Sở Viên) từ trong chúng bước ra, thưa: Sở Viên là người nào lại dám nhận lời tiên đoán này? Từ Minh liền dẫn đầu chư tăng lễ tạ.

XUẤT ĐỘI 出 隊 Vị Trụ trì lãnh đạo chư tăng đi ra phố phường quyên góp. Pháp Diễn ngữ lục, q.

trung ghi: »出 隊 歸 上 堂 云： 出 隊 半 箇 月。 眼 不 見 鼻 孔。 忘 卻 祖 師 禪。 拾 得 箇 骨 董。 – Sau khi đi quyên góp về, Sư thượng đường nói: Nửa tháng trời đi quyên góp, mắt chẳng thấy lỗ mũi, quên mất thiền pháp của Tổ sư mà chỉ lượm được món đồ cổ«.

XUẤT HƯNG 出 興

Xuất hiện, trở lại trần gian. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »過 去 毘 婆 尸 佛。 出 興 于 世。 時 有 一 信 士。 鑄 金 鐘 一 口。 可 重 萬 斤。 – Đời quá khứ, Phật Tỳ-bà-thi xuất hiện ở đời. Khi ấy có một vị tin theo Phật pháp, đúc một quả chuông nặng đến muôn cân.«

XUẤT KỲ 出 期

Đến chỗ hoàn toàn thôi nghỉ, chỉ cho chỗ cứu cánh chân thật. Sở Sơn Kỳ Thiền sư giải chế trong Thiền Quan Sách Tiến ghi:

»眞 實 究 竟 爲 出 期。 – Chỗ cứu cánh chân thật là xuất kỳ«.

XUẤT MỘT QUYỂN THƠ 出 沒 捲

舒 Trạng thái tùy ý tự tại, vận dụng vô ngại sau khi ngộ. Tiết Đại Quy Mộ Triết Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »諸 人 還 相 委

悉 麼？ 若 也 委 悉 去、 如 龍 得 水、 似 虎 靠 山、 出 沒 卷 舒、 縱 橫 應 用。 如 未 相 委、 大 似 日 中 逃 影。 – Các ông có ngộ được chăng? Nếu ngộ được thì các ông như rồng gặp nước, tợ cọp dựa núi, tùy ý tự tại, ứng dụng vô ngại.

Nếu chưa ngộ được thì giống kẻ giữa trưa chạy trốn bóng«.

XUẤT NGƯU THAI NHẬP MÃ PHÚC 出 牛 胎 入 馬 腹 Ra thai trâu, vào bụng ngựa. Ý nói đọa vào đường súc sinh trong luân hồi sinh tử.

Minh Bản tạp lục q. trung ghi: »如 今 多 是 根 浮 腳 淺、 無 主 宰、 無 正 見、 無 力 量、 無 作 略、 輕 遇 著 一 些 逆 順 境 界、 便 被 他 攙 奪 去、 便 乃 著 力 不 得、 用 心 不 得。 殊 不 知、 著 力 不 得、 便 是 眼 光 落 地 時 著 力 不 得。 那 時 既 無 著 力 處、 便 是 出 牛 胎 入 馬 腹 底 路 頭 也。 – Hôm nay phần nhiều là căn cơ cạn mỏng, không có các yếu tố như: chủ tể, chính kiến, lực lượng, hành vi tiếp hóa người học; chợt gặp một vài cảnh duyên thuận nghịch liền bị chúng cướp đoạt, mới hay dụng công chẳng được, dụng tâm chẳng được. Há chẳng biết dụng công chẳng được chính là khi chết dụng công chẳng được. Khi ấy đã không có chỗ dụng công, chính là con đường ra thai trâu vào bụng ngựa vậy«.

XUẤT NHÃN 出 眼

Tỏ rõ pháp nhãn, khơi sáng ý chỉ thiền. Bài tựa trong Thung Dung Am lục ghi: »至 于 1046

XUẤT THỦ 出 手

著 語 出 眼 筆 削 之 際。 亦 臨 機 不 讓。 – Còn như việc bình luận nhằm tỏ rõ pháp nhãn, khơi sáng ý chỉ thiền, gặp phải cơ duyên chẳng cần phải khách khí khiêm nhường.«

XUẤT NHÂN 出 人

Vượt trội hơn mọi người. Tông Môn Võ Khố ghi: »峨 嵋 山 白 長 老。 嘗 云。 鄉 人 雪 竇 有 頒 百 餘 首。 其 詞 意 不 甚 出 人。 何 乃 浪 得 大 名 於 世。 – Bạch Trưởng lão ở núi Nga My từng bảo rằng:

Người đồng hương Tuyết Đậu có hơn trăm bài tụng, ý và lời không có gì vượt trội hơn người, vì sao lại nổi tiếng ở đời?«

XUẤT SINH 出 生

Trước giờ thọ trai, tăng nhân lấy một ít cơm để cúng thí cho chúng sinh. Tiết Tính Không Diệu Phổ Am chủ trong NĐHN q.

18 ghi: »賊 奉 肉 食、 師 如 常 齋 出 生 畢、 乃 曰： 孰 當 爲 我 文 之 以 祭？ – Lũ cướp dâng lên sư cá thịt. Sư vẫn thọ trai như thường. Xuất sinh xong, sư nói: Ai sẽ vì ta làm văn để cúng tế?«

XUẤT THẢO 出 草

Đối lại: Nhập thảo, Lạc thảo. Thảo là dụ cho thế gian, người thế tục. Siêu xuất thế gian là Xuất thảo. Xuất thảo đàm: Bàn luận về tôn chỉ thâm áo siêu xuất thế tục, tức nói đến chỗ đệ nhất nghĩa của Phật pháp. Vân Môn Thiền sư ngữ lục q. trung ghi:

»師 一 日 云： 古 來 老 宿 皆 爲 慈 悲 之 故、 有 落 草 之 談、 隨 語 識 人。 若 是 出 草 之 談、 即 不 與 麼。 – Một hôm sư bảo: Xưa nay các bậc lão túc đều vì lòng từ bi nên có ›Lạc thảo chi đàm‹, tuỳ cơ mà thức tỉnh người học. Nếu là ›Xuất thảo chi đàm‹ thì không như thế«.

XUẤT THÂN 出 身

Siêu thoát, triệt ngộ. Chương Hựu Phục Ngộ Không Thiền sư trong CĐTĐL q. 24

ghi: »問 如 何 是 學 人 出 身 處？ 師 曰： 千 般 比 不 得 萬 般 況 不 及。 – Hỏi: Thế nào là chỗ học nhân siêu thoát?

Sư nói: Ngàn thứ so chẳng được, muôn thứ sánh chẳng bằng«.

XUẤT THÂN HOẠT LỘ 出 身 活 路

Còn gọi: Xuất thân chi lộ, xuất lộ xuất thân. Xuất thân: Chỉ cho cái thân thoát khỏi sinh tử, không còn dính mắc hai khái niệm mê-ngộ, đạt được cái dụng vô ngại, khoáng đạt. Hoạt lộ: Con đường sống.

Xuất Thân Hoạt Lộ chỉ cho cảnh giới siêu thoát.