Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

ĐINH QUYẾT KHÔNG TRUNG 釘

橛 空 中 Còn gọi: Hư không đinh quyết. Đóng cọc vào hư không. Chỉ cho hành vi hư vọng, không thể làm được. Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 20 ghi: »釘 橛 空 中。 豈 況 牽

枝 引 蔓。– Đóng vào hư không đâu thể so sánh với việc ra vào ngôn ngữ rối rắm«. ĐINH SÁT CƯỚC CÂN 釘 殺 腳 跟 Triệt ngộ thiền chỉ, hoàn thành bản phận đại sự. Tiết Tín Tương Tông Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »往 依 昭 覺 得 度、 具 滿 分 戒、 後 隨 眾 咨 參。 覺 一 日 問 師： 高 高 峰 頂 立、 深 深 海 底 行。 汝 作 麼 生 會？ 師 於 言 下 頓 悟、 曰： 釘 殺 腳 跟 也。Đến quy y với ngài Chiêu Giác được xuất gia, thọ đầy đủ giới, sau đó theo chúng thưa hỏi tham thiền. Một hôm Giác hỏi sư: Đứng trên ngọn núi cao ngất, đi dưới đáy biển sâu thẳm. Ngươi hiểu như thế nào? Ngay lời 229

ĐÌNH TIỀN BÁCH THỤ TỬ 庭 前 柏 樹 子

này sư chợt ngộ, nói: Con đã triệt ngộ thiền chỉ.«

ĐÌNH TIỀN BÁCH THỤ TỬ 庭 前

柏 樹 子 Cây bách trước sân, là cơ ngữ của Hòa thượng Triệu Châu đời Đường, cũng là công án nổi tiếng được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q.

4 như sau: »僧 問： 如 何 是 祖 師 西 來 意？ 師 曰： 庭 前 柏 樹 子。 曰： 和 尚 莫 將 境 示 人？ 師 曰： 我 不 將 境 示 人。 曰： 如 何 是 祖 師 西 來 意？ 師 曰： 庭 前 柏 樹 子。 – Tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Cây bách trước sân. Tăng thưa: Hòa thượng chớ đem cảnh dạy người. Sư bảo:

Ta chẳng đem cảnh dạy người. Tăng hỏi lại: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Cây bách trước sân.« Mũi nhọn của công án này ở chỗ gợi ý người học chớ nên tìm tòi câu nệ trên ngôn ngữ, không nên rơi vào tri thức kiến giải, tình niệm ý tưởng, cần phải thoát khỏi tất cả, lập tức ngộ nhập.

ĐÌNH TÙ TRƯỜNG TRÍ 渟 囚 長 置

Biện pháp trì hoãn để tìm cách đối phó.

Nam Tống Nguyên Minh Thiền Lâm Tăng Bảo truyện q. 1 ghi: »不 用 渟 囚 長 置、 速 道 相 來！ – Chẳng được trì hoãn, hãy nói mau đi!«

ĐÌNH TUẤN 廷 俊 (1299-1368)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Đổng, tự là Dụng Chương, hiệu là Lại Am, Lại Ông, Ký Xuyên, người xứ Phàn Dương (Ba Dương, Giang Tây). Thuở nhỏ xuất gia, học rộng nhớ dai, rất am tường những sự thật triều Tống, bậc túc nho đều khâm phục sự hiểu biết sâu rộng của sư. Sư yết kiến Tiếu Ẩn Đại Tố ở Thiên Trúc. Đại Tố khen rằng: »Ông là dòng dõi Hoàng Long, Phật Ấn.« Khi Đại Tố trụ trì chùa Long Tường, chùa Tập Khánh ở Nam Kinh đều mời sư làm Đệ nhất tọa. Về sau sư lần lượt trụ các chùa Long Phong, Thụy Nham, Trung Thiên Trúc, Tịnh Từ. Niên hiệu Hồng Võ thứ 1 (1368) đời Minh sư thị tịch ở Chung

Sơn. Tác phẩm: Ký Xuyên Tập, Ngũ Hội ngữ lục.

ĐỊNH 定

1. Tâm chuyên chú một cảnh mà không tán loạn. Chương Tổ thứ 16 La-hầu-la-đa trong

CĐTĐL q. 2 ghi: »（尊 者） 領 諸 學 眾 泝 流 而 上。 至 彼 見 僧 伽 難 提 安 坐 入 定。 尊 者 與 眾 伺 之。 經 三 七 日 方 從 定 起。 – Tôn giả lãnh đạo các học chúng theo ngược dòng mà lên, khi đến thấy Tăng Già Nan Đề ngồi yên nhập định,

Tôn giả cùng học chúng đợi chờ. Trải qua 21 ngày mới xuất định.« 2. Cân lường. Tiết Hoàng Long Tử Tâm Tân Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »稱 斤 定 量、 恰 如 人 開 雜 貨 鋪 相 似。 – Cân đong đo đếm giống như người mở tiệm tạp hóa.« 3. Phân biệt rõ. Chương Pháp Đăng Thái Khâm Thiền sư trong CĐTĐL q. 25 ghi: »今 汝 諸 人 試 說 箇 道 理 看。 是 如 來 禪 祖 師 禪。 還 定 得 麼。 – Hôm nay các ông thử nói đạo lý xem đây là Như

Lai Thiền hay là Tổ Sư Thiền? Có phân biệt được chăng?«

ĐỊNH BÀN TINH 定 槃 星

Còn gọi: Định bàn tử. Định bàn: Cái cân.

Tinh: Cái khía (trên cân xách), con số (trên cân đồng hồ). Thông thường dùng Định 230

ĐỊNH HIỀN 定 賢 (1860-1941)

Bàn Tinh làm dụ để chỉ cho tiêu chuẩn của một sự việc. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho kiến giải chủ quan. Vô Môn Quan ghi: »大 梅 引 多 少 人、 錯 認 定 槃 星、 爭 知 道 説 箇 佛 字、 三 日 漱 口。 – Đại Mai khiến cho bao nhiêu người nhận lầm theo kiến giải chủ quan, đâu biết nói một chữ Phật thì phải súc miệng đến ba ngày«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

ĐỊNH CHẤP 定 執

Chấp trước, câu nệ. Tiết Huệ Trung Quốc sư trong TĐT q. 3 ghi: »眾 生 迷 時、 結 性 成 心。 眾 生 悟 時、 釋 心 成 性。

汝 若 定 執 無 性 無 佛 性 者、 經 不 應 言： 三 界 唯 心、 萬 法 唯 識。 故 華 嚴 經 曰： 三 界 所 有 法、 一 切 唯 心 造。 – Lúc chúng sinh mê thì đóng cứng tính trở thành tâm; khi chúng sinh ngộ thì tan chảy tâm trở thành tính. Nếu ngươi chấp trước loài vô tình không có Phật tính thì lẽ ra Kinh không nên nói: Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức, nên kinh Hoa Nghiêm nói: Tất cả pháp trong tam giới, chỉ do tâm tạo«.

ĐỊNH CHIẾU THIỀN SƯ 定 照 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Đạo Giai đời Tống. X.

Đạo Giai.

ĐỊNH ĐÁNG 定 當

Còn gọi: Định thủ. Nhận biết, phân biệt rõ. Tiết Chân Tịnh Khắc Văn Thiền sư trong LĐHY q. 14 ghi: »諸 禪 德、 且 道 報 寧 快 活 何 似 三 聖 快 活？ 莫 有 快 活 底 漢？ 出 來 定 當 看。 – Chư Thiền đức, hãy nói là Ninh vui vẻ có giống như Tam Thánh vui vẻ hay không? Không có gã nào vui vẻ sao? Hãy bước ra phân biệt rõ xem«.

ĐỊNH ĐỊNH 定 定

Chắc chắn, nhất thiết phải. Phạm Kỳ ngữ lục q. 3 ghi: »結 夏 小 參。。。 師 乃

云： 今 日 結 却 布 袋 口、 有 也 被 布 袋 罩 却、 無 也 被 布 袋 罩 却。 總 未 有 出 頭 分 在。 若 要 布 袋 口 開、 定 定 九 十 日、 一 日 也 減 他 不 得。 – Kiết hạ, nhằm lúc tiểu tham… Sư nói: Hôm nay cột miệng túi vải lại, có cũng bị túi vải bao trùm, không cũng bị túi vải bao trùm, chung quy chưa có phần thoát ra. Nếu muốn miệng túi vải mở ra, nhất thiết phải là 90 ngày, bớt một ngày cũng chẳng được«.

ĐỊNH ĐỘNG 定 動

1. Chớp mắt. Tiết Phật Giám Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »欲 知 此 事、 覿 面 相 呈、 未 語 已 前、 早 是 差 過。 如 金 翅 鳥 王 入 阿 盧 大 海、 擊 開 雪 浪、 直 取 龍 吞。 眼 睛 定 動 之 間、 早 已 喪 身 失 命。 – Muốn biết việc này thì phải tận mặt trình nhau, còn việc về trước chưa nói mà sớm đã lỡ qua. Giống như chim đại bàng chúa vào biển lớn A-lô, vỗ cánh rẽ sóng để bắt rồng ăn thịt. Trong khoảng chớp mắt sớm đã bỏ thân mất mạng«.

2. Do dự, ngờ vực. Tiết Tam Giao Trí Tung Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »須

用 直 須 用、 心 意 莫 定 動。 – Cần dùng thì dùng ngay, tâm ý chớ có ngờ vực«.

ĐỊNH ĐƯỜNG 定 堂

Thiền tăng đời Minh, tên Bản Thiếp, hiệu Định Đường. X. Bản Thiếp. ĐỊNH HIỀN 定 賢 (1860-1941) Tăng nhân hiện đại, họ Hoàng, tên Duy 231

ĐỊNH HUỆ 定 慧

Tiền, tự Lễ Xướng, người xứ Tấn Giang, Phúc Kiến; tham học với Bát Chỉ Đầu Đà. Sư trụ trì chùa Nhất Phiến ở Nam An.

ĐỊNH HUỆ 定 慧 1. Thiền tăng cuối Lê đầu Lý, thuộc thiền phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 12, nối pháp Thiền Ông Đạo Giả. Sư họ Khúc, quê ở Cẩm Điền, Phong Châu, Việt Nam. Sư trụ trì chùa Quang Hưng, làng An Trinh, phủ

Thiên Đức.

2. Thiền tăng đời Ngũ Đại (900-960), họ Phổ, tên Huân, người Thủy Hưng, Quảng Đông, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Long Cảnh Đạo Luân thuộc tông Vân Môn đời thứ 3, trụ trì chùa Ông Sơn ở núi Linh Trì tại Ông Nguyên. Nam

Hán Chủ ban hiệu Định Huệ Đại Sư.

ĐỊNH HUỆ THIỀN SƯ 定 慧 禪 師

1. Thụy hiệu của Thiền nhân Tông Mật đời

Đường. X. Tông Mật.

2. Thụy hiệu của Thiền tăng Huyền Ứng đời Ngũ Đại. X. Huyền Ứng.

ĐỊNH HUỆ TỰ 定 慧 寺

Chùa ở núi Tiêu Sơn, thành phố Trấn Giang, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Tương truyền được xây cất khoảng niên hiệu Hưng Bình (194-195) đời Đông Hán ban đầu gọi là »Phổ Tế Am«, đời Tống đổi tên là »Phổ Tế Thiền Tự«, có các vị Thiền sư như Viên Ngộ Khắc Cần, Khô Mộc Pháp Thành, Phật Ấn Liễu Nguyên từng hoằng pháp tại chùa này. Đời Nguyên đổi tên là »Tiêu Sơn Tự«, đời Thanh vua Khang Hy đi tuần tra phía nam có đến nơi đây, ban cho tên »Định Huệ Tự«. Về sau có Cổ Tiều Trí Tiên trụ chùa này đến 40 năm thay đổi chế độ con cháu xuất gia thành chế độ truyền cho kẻ hiền ở mọi nơi, chấn hưng tông phong Tào Động, cùng với Cổ Sơn Tự ở Phúc Châu là đạo tràng chủ yếu của tông Tào Động thời cận đại Trung Quốc. Tự viện kiến trúc hùng vĩ, phía trước có Thiên vương điện, ở giữa là Đại hùng bảo điện, phía sau là Tàng kinh lâu, ngoài ra còn có Trai đường, Đại liêu, Niệm

Phật đường, Phương trượng thất. ĐỊNH HUYỆN KHAI NGUYÊN TỰ THÁP 定 縣 開 元 寺 塔 Còn gọi: Liệu Địch Tháp. Tháp nằm trong Khai Nguyên Thiền Tự, huyện Định, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc. Niên hiệu Hàm Bình thứ 4 (1001) đời Tống vua Tống Chân Tông hạ chiếu xây tháp, niên hiệu Chí Hòa thứ 2 (1055) hoàn thành, vì trải qua 55 năm xây dựng nên có lưu truyền truyền thuyết »chặt sạch cây trên núi Gia Sơn để làm thành tháp Định Châu«. Huyện Định thời Tống cùng với nước Khiết Đan sát nhau là yếu điểm quân sự, Tống vương triều lợi dụng tháp này để dò xét tình hình quân địch cho nên gọi là »Liệu địch tháp«.

Tháp xây trên đài cao, bằng gạch hình bát giác, 11 tầng, cao 84,2m, là tháp cao nhất hiện còn ở Trung Quốc. Mỗi tầng thẳng đứng và tỉ lệ cao độ cân xứng, kết cấu nghiêm cẩn. Tháp được tô màu trắng. Tầng thứ nhất khá cao, trên có mái tháp tòa bằng; các tầng còn lại chỉ có mái tháp mà không có tòa bằng. Hình thức mái tháp là dùng gạch chồng khít nhau để gánh lấy mái ngắn, mặt cắt của nó hiện ra đường cong lõm rõ ràng. Tháp phân làm hai lớp trong ngoài, xung quanh có hành lang bao quanh, trong cột hình bát giác trung tâm có bậc thềm bằng gạch đi lên đỉnh tháp. Trong tháp hai vách đều có Bích Phật khám 232

ĐỊNH TRƯỚC 定 著

(khám thờ Phật trên vách), trong Phật khám nguyên có bích họa và tượng đắp. Trên vách hành lang gấp khúc bao quanh mỗi tầng lung linh ngập mắt những tấm bia khắc và những đề vịnh của danh nhân qua nhiều đời. Gần đây nhất trong tường kép của tầng thứ hai phát hiện tranh màu và tranh tường sắc thái như mới, là nguyên tác thời Bắc Tống. Lên đỉnh tháp trông ra xa thấy bờ ngang bờ dọc bình nguyên phía bắc Trung Hoa, ruộng vườn như tranh vẽ;

Sa hà, Đường hà sóng biếc cuồn cuộn như trong gang tấc; núi Thái non Hành nhấp nhô uốn lượn nhìn thấy hết trơn.

ĐỊNH KHÔNG 定 空 (730-808)

Thiền tăng thời Bắc thuộc, thuộc thiền phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 8. Sư họ Nguyễn, quê ở làng Cổ Pháp, miền Bắc Việt Nam.

Sư trụ các nơi: Chùa Quỳnh Lâm, chùa Thiền Chúng ở làng Dịch Bảng, phủ Thiên

Đức, Bắc Ninh.

ĐỊNH LÂM TỰ 定 林 寺

Chùa ở làng Tưởng Lăng, dưới núi Chung Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Nguyên Gia thứ 1 (424) đời Lưu Tống, Huệ Giác sáng lập.

Năm thứ 13 (433) Đàm Ma Mật Đa trụ tích nơi đây, bởi tính ngài thích tĩnh nhã nên cất một ngôi chùa ở phía tây núi gọi là »Thượng Định Lâm Tự«, chùa gốc thì gọi là »Hạ Định Lâm Tự«. Các bậc cao đức thạc học đến ở rất đông như Pháp Vân, Trí Tạng, Tăng Mân, Tăng Nhu. Đầu đời Lương, Pháp Thông vào ở Thượng Định Lâm Tự hơn 30 năm chỉ dạy đệ tử tọa thiền, lễ sám. Niên hiệu Đại Thông thứ 2 (528) Tổ Đ t-ma thị tịch an táng tại núi Hùng Nhĩ, xây tháp tại chùa Định Lâm. Về sau chùa dần dần hoang phế. Niên hiệu

Hoằng Trị thứ 5 (1492) đời Minh xây cất lại

ĐỊNH PHẬN 定 分

Danh phận đã được xác định, kết quả tất nhiên. Tiết Khai thị Như Duy na trong

DTNL q. 3 ghi: »當 思 樂 緣、 苦 境、 亦 不 偶 然、 總 是 宿 業 所 招、 系 乎 定 分、 不 容 苟 求 而 得、 苟 避 而 免 也。 又 當 思 遇 苦 遇 樂、 雖 屬 定 分、 然 亦 浮 幻 不 實、 暫 有 還 無。 – Đang nghĩ về duyên vui cảnh khổ, cũng không phải ngẫu nhiên mà là do túc nghiệp chiêu cảm, ấy là định phận, không phải muốn cầu mà được, muốn tránh mà khỏi. Lại đang nghĩ về gặp khổ gặp vui, tuy thuộc định phận song cũng là hư huyễn không thật, tạm có rồi không.«

ĐỊNH QUANG 定 光

Danh hiệu Phật, tức Phật Nhiên Đăng. Tiết

Tây Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »爭 奈 定 光 金 地 遙 招 手、 智 者 江 陵 暗 點 頭。 – Ngặt vì vẫy tay giã từ cõi Phật Định Quang, ngài Trí Giả ở Giang Lăng thầm gật đầu«.

ĐỊNH SÂM 定 琛 (1632-1689)

Còn gọi: Đạo Sâm. Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, tự Từ Nhạc, hiệu Vô Hà Minh Trí, người xứ Vĩnh Xuân (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, là người nối pháp tông Hoàng Bá Nhật Bản. Tác phẩm: Vĩnh Thánh Thiền Cư Thảo 3 quyển.

ĐỊNH TRƯỚC 定 著 Đình đốn, dừng lại. Chương Nhất bát ca trong CĐTĐL q. 30 ghi: 本 來 無 姓 亦 無 名

ĐIỂM 點

只 麼 騰 騰 信 脚 行 有 時 鄽 市 并 屠 肆 一 朵 紅 蓮 火 上 生 也 曾 策 杖 游 京 落 身 似 浮 雲 無 定 著 »Bản lai vô tính diệc vô danh Chỉ ma đằng đằng tín cước hành Hữu thời triền thị tinh đồ tứ Nhất đóa hồng liên hỏa thượng sinh Dã tằng sách trượng du kinh lạc Thân tợ phù vân vô định trước«. »Xưa nay không họ cũng không tên Cứ thế vô vi bước nhẹ tênh Khi thì chợ búa khi hàng thịt

Trên lò lửa nở một cành sen Cũng từng chống gậy chơi Kinh Lạc

Thân như mây nổi mãi bồng bềnh«.

ĐIỂM 點 1. Châm trà, rót nước. Mật Am ngữ lục ghi:

»山 僧 點 一 盞 薄 荷 湯。 與 伊 濕 口。 – Sơn tăng rót một ly nước bạc hà, cùng ông nhấm nháp.« 2. Dính đến, chạm đến. Tiết Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »老 和 尚 腳 跟 猶 未 點 地。 – Lão Hòa thượng gót chân chưa chạm đất.«

ĐIỂM ĐỐI 點 對

Kiểm tra, so sánh. Lời bạt của Bạch Vạn Sơn trong NTNL ghi: »Tái triển lưỡng bổn, trầm tư điểm đối, tả thủ bất đồng, hỗ hữu đắc thất. – Giở hai bản ra xem lại, trầm tư so sánh thấy bản chép tay không giống nhau cho nên có chỗ hay chỗ dở.«

ĐIỂM HIÊN TẨU 點 軒 叟

Hiệu của Thiền tăng Tông Tĩnh đời Minh.

X. Tông Tĩnh.

ĐIỂM HUNG 點 胸

Dùng tay chỉ vào giữa ngực. Tiết Tuyết Phong Nghĩa Tồn Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »師 自 點 胸 曰： 我 這 裡 未 穩 在、 不 敢 自 謾 。 – Sư tự lấy tay chỉ vào ngực rồi nói: Tôi trong đây chưa ổn, chẳng dám tự dối«.

2. Vỗ ngực. Động tác cao ngạo, khoe khoang. Tiết Chư Phương Quảng Ngữ, Nhân Vương Khâm Thiền sư trong NĐHN q. 25 ghi: »如 是 之 流、 皆 是 造 作、 忽 若 一 旦 被 些 福 緣 推 出 來、 便 即 點 胸 自 負、 爭 人 爭 我、 爭 胜 爭 負、 恣 意 亂 統、 貶 剝 諸 方。 – Các giòng như thế, đều là tạo tác, chợt một mai được chút phúc duyên làm nên danh phận liền khoe khoang tự phụ, tranh nhân tranh ngã, tranh hơn tranh thua, phóng túng càn bậy, chê bai các thiền sư khác«.

ĐIỂM KIỂM 點 檢

1. Kiểm tra. Tiết Lương Sơn Sư Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »浴 佛 上 堂、 舉 藥 山 浴 佛 公 案、 拈 云： 這

僧 問 處、 依 稀 越 國、 髣 彿 楊 州。 藥 山 答 來、 眼 似 流 星、 機 如 掣 電。 點 檢 將 來、 二 俱 不 了。 – Tắm Phật xong, sư thượng đường nêu ra công án tắm Phật của Dược Sơn, bình rằng: Câu hỏi của vị tăng kia mang máng Việt Quốc, na ná Dương Châu; lời đáp của

Dược Sơn, mắt như sao băng, cơ như điện chớp. Kiểm tra lại thì cả hai đều không hiểu.« 2. Phân biệt rõ. Pháp Diễn ngữ lục q.

thượng ghi: »上 堂 舉。 法 眼 道。 識 得 橙 子 周 匝 有 餘。 雲 門 道。 識 得 橙

子 天 地 懸 殊。 師 云。 這 兩 人。 一 人 過 船。 一 人 渡 水。 若 點 檢 得 出。 許 儞 具 正 法 眼。 – Thượng 234

ĐIỂM TRƯỚC TIỆN HÀNH 點 著 便 行

đường nêu công án Pháp Nhãn nói: Biết được quả cam thì xung quanh có dư. Vân Môn nói: Biết được quả cam thì trời đất khác nhau xa. Sư nói: Hai người này, một người qua bằng thuyền, một người lội qua sông, nếu phân biệt được thì ta chấp nhận ngươi có con mắt chính pháp.« 3. Trách móc. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »擧 翠 嵒 夏 末 示 眾 云。 一 夏 以 來。 爲 兄 弟 說 話、 看 翠 嵒 眉 毛 在 麼。。。 夏 末 先 自 說 過。 先 自 點 檢。 免 得 別 人 點 檢 他。 – Nêu công án, Thúy Nham cuối hạ dạy chúng: Từ đầu hạ đến nay ta vì các huynh đệ nói pháp, các ông xem lông mày của ta còn chăng?… Lúc cuối hạ trước tự nói lỗi của mình ra, trước tự trách móc để khỏi bị người khác trách móc.«

ĐIỂM NGẠCH 點 額

Điểm trán, thông thường dùng để chỉ cho người đi thi trượt. Theo Thủy Kinh Chú, hàng năm vào tháng 3, cá từ các nơi về Long Môn nhảy thi. Con nào nhảy qua được cửa ấy thì hóa rồng, không nhảy qua được thì bị chấm trán trở về. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho những thiền tăng chưa kiến tính (bị người chấm trán). Minh Giác ngữ lục q. 1 có ghi: »十 方 同 聚 會、 箇 箇 學 無 爲。此 是 選 佛 處、

心 空 及 第 歸。 如 何 得 及 第 去？ 師 云： 徒 遭 點 額。« »Thập phương đồng tụ hội Cá cá học vô vị Thử thị tuyển Phật trường Tâm không cập đệ quy. Như hà đắc cập đệ khứ? Sư vân: Đồ tao điểm ngạch«.

»Mười phương đồng tụ hội Đây là nơi tuyển Phật Tâm không, thi đậu về.

Thế nào mới được chấm đậu?

Sư đáp: Uổng bị điểm trán (chấm trượt)«.

ĐIỂM NHÃN 點 眼

Vạch mắt mở ra, tức làm cho người thấu rõ được Thiền pháp giáo ngoại biệt truyền

(Kiến tính). Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »凈 慈 借 詩 說 教、 要 與 衲 僧 點 眼。 – Tịnh Từ mượn thi ca để chỉ dạy, cốt muốn cho các thiền tăng được kiến tính«.

ĐIỂM TỨC BẤT ĐÁO 點 即 不 到

Đối lại: Đáo tức bất điểm. Lúc tăng chúng tụ tập để điểm danh, vị nào vắng mặt sẽ được ghi một chấm ngay tên người đó, gọi là Điểm tức bất đáo. Còn những vị có mặt, trên tên của họ chẳng ghi dấu, gọi là Đáo tức bất điểm. Nghĩa mở rộng là trong Thiền tông, người nào lãnh hội được yếu chỉ thì ít nói ra, còn người không lãnh hội được lại la lối om sòm. Ngoài ra, »Đáo tức bất điểm« còn chỉ cho người học đã đạt đến cảnh giới ngộ nên chẳng cần Thầy chỉ điểm nhiều.

ĐIỂM TRÀ, ĐIỂM THANG 點 茶 點

湯 Còn gọi: Điện trà, điện thang. Châm trà, châm xúp. Trong Thiền tự dùng nghi thức này để cúng dường Phật, Tổ sư và đại chúng. Từ nghĩa cúng dường này mở rộng ra chỉ cho việc châm trà, châm xúp trước hương linh của người đã mất thì gọi là

Điện trà thang. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di.

ĐIỂM TRƯỚC TIỆN HÀNH 點 著 便 行 Một phen chạm phải liền hành động, chỉ 235

ĐIỀN KHỐ NÔ 田 庫 奴

người tham thiền căn cơ bén nhạy, một phen được khơi gợi lập tức lãnh ngộ. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 曰： 俊 快 底 點 著 便 行、 癡 鈍 底 推 挽 不 動。 便 行 則 人 人 歡 喜、 不 動 則 箇 箇 生 嫌。 山 僧 而 今 轉 此 癡 鈍 爲 俊 快 去 也。 – Sư thượng đường nói: Tính linh lợi là một phen chạm phải liền hành động, còn tính si độn là dù kéo đẩy cũng chẳng nhúc nhích. Liền hành động thì mọi người hoan hỷ. Chẳng nhúc nhích thì ai ai cũng ghét.

Hôm nay sơn tăng chuyển tính si độn này thành tính linh lợi.« ĐIỀN KHỐ NÔ 田 庫 奴 Đồ nhà quê. Tắc 57, Bích Nham lục ghi:

»僧 問 趙 州。 至 道 無 難 唯 嫌 揀 擇。 如 何 是 不 揀 擇。 州 云。 天 上 天 下 唯 我 獨 尊。 僧 云。 此 猶 是 揀 擇。 州 云。 田 厙 奴。 什 麼 處 是 揀 擇。 僧 無 語。 – Tăng hỏi Triệu Châu: Chí đạo không khó chỉ đừng phân biệt. Thế nào là không phân biệt? Triệu Châu đáp: Trên trời dưới đất chỉ có mình ta tôn quí. Tăng nói: Vẫn là phân biệt. Triệu Châu nói: Đồ nhà quê, phân biệt chỗ nào? Tăng không đáp được.«

ĐIỂN KHÁCH 典 客

Còn gọi: Tri khách, Điển tân. Vị tăng có nhiệm vụ tiếp khách tăng tục nơi tùng lâm.

Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của Tây tự (ban Tây). Khi có khách đến, vị này phải đem hương trà để tiếp đãi và tùy lúc phái người đi thông báo cho vị Trụ trì biết (nếu là các bậc tôn túc, quan chức) rồi sau mới đưa đến yết kiến vị Trụ trì. Như ngài Ngưỡng Sơn làm Điển khách dưới hội Tổ Quy Sơn.

ĐIỂN TỌA 典 座

Chức vụ phụ trách công việc tạp sự về cơm cháo cho đại chúng. Đây là 1 trong 6 vị Tri sự ở Đông tự (ban Đông). Tuy là việc lặt vặt về ăn uống, nhưng từ xưa chức vụ này rất được coi trọng. Thông thường chỉ đề cử vị tăng nào có chí nguyện thanh cao liêm khiết, xem việc làm này như một cách tu hành, như ngài Quy Sơn giữ chức Điển tọa dưới hội Tổ Bách Trượng. Các chức vụ bên dưới, do Điển tọa sai khiến gồm: Phạn đầu, Chúc đầu, Mễ đầu, Sài đầu, Viên đầu.

Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục

148, 150 hạ) ghi: »雪 峰 擔 笊 籬 木 杓 行 腳 到 處 作 典 座。 – Tuyết Phong mang cái vợt cán gỗ hành cước đến chỗ nào cũng làm Điển tọa«.

ĐIỆN CHỦ 殿 主

Còn gọi: Tri điện, Điện ty. Chức vụ trông coi các món trên điện Phật như: Đèn đóm, hương hoa và làm các việc lau rửa bàn thờ, tượng Phật. Một trong 6 vị Đầu thủ của

Tây tự (ban Tây).

ĐIỆN QUANG THẠCH HỎA 電 光

石 火 Điện chớp, đá nháng. Tỷ dụ Thiền cơ rất là nhanh chóng, hễ chậm thì chết. Lâm Tế lục ghi: »大 徳。 到 這 裏 學 人 著 力 處 不 通 風。 石 火 電 光 即 過 了 也。 學 人 若 眼 定 動。 即 沒 交 渉。 擬 心 即 差。 動 念 即 乖。 – Đại đức, dến chỗ này là chỗ người học ra sức mà chẳng lộ tin tức, chỉ có Thiền cơ thật nhanh chóng mới vượt qua được. Nếu người học do dự thì chẳng dính dáng, dùng tâm suy nghĩ liền sai, động niệm liền trái«. 236 ĐIỂU SÀO THƯƠNG HẢI ĐỂ, NGƯ DƯỢC THẠCH SƠN ĐẦU 鳥 巢 滄 海 底 魚 躍 石 山 頭

ĐIỀU CHẾ 調 制

Điều tiết và chế phục (vọng niệm tà kiến).

Chương Chứng Đạo Ca trong CĐTĐL q.

30 ghi:

嗟 末 法、 惡 時 世

眾 生 福 薄 難 調 制 去 聖 遠 兮 邪 見 深 魔 強 法 弱 多 怨 害 »Ta mạt pháp, ác thời thế Chúng sinh phúc bạc nan điều chế Khứ thánh viễn hề tà kiến thâm Ma cường pháp nhược đa oán hại«.

»Ôi mạt pháp! Ác thời thế!

Chúng sinh phúc mỏng khôn điều chế

Hiền thánh xa rồi, tà vạy sâu

Ma mạnh pháp yếu nhiều ác tệ«.

ĐIỂU ĐẠO 鳥 道

Đạo pháp của Thiền tông thẳng tắt, không lưu lại dấu vết giống như đường chim bay.

Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »大 眾、 須

是 過 得 祖 師 關、 會 鳥 道 玄 路、 始 會 此 般 說 話。 – Sư nói: Đại chúng!

Cần phải qua được Tổ sư quan, biết được đạo thiền huyền diệu mới biết được lời nói này«.

ĐIỂU ĐẠO HUYỀN LỘ 鳥 道 玄 路

Con đường huyền diệu, linh hoạt kỳ ảo, ẩn chỉ cho đạo pháp Thiền tông. Tiết Hộ Thánh Cư Tịnh Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »參 學 至 要、 不 出 先 南 堂 道： 最 初 句 及 末 後句、 透 得 過 者、 一 生 事 畢。 儻 或 未 然、 更 與 你 分 作 十 門、 各 各 印 證 自 心、 還 得 穩 當 也 未？ 一 、 須 信 有 教 外 別 傳。 二。。。 六、 須 行 鳥 道 玄 路。 – Tham học rất cần phải như Nam Đường nói: Câu đầu tiên và câu cuối cùng nếu thấu qua được thì việc một đời đã xong.

Nếu như chưa được như thế thì lại chia ra mười môn cho ngươi, mỗi người ấn chứng tự tâm có được thỏa đáng chưa? Một là phải tin có việc truyền ngoài giáo điển.

Hai là… Sáu là phải đi con đường huyền diệu linh hoạt kỳ ảo.«

ĐIỂU KHÒA XUY BỐ MAO 鳥 窠 吹

布 毛 Công án. Thiền sư Điểu Khòa người Chiết Giang đời Đường (tên Đạo Lâm) rút từ trong áo sợi vải thổi trước mặt thị giả, thị giả lập tức tỏ ngộ. Tiết Đông Lâm Đạo

Nhan Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »上 堂： 一 葉 落、 天 下 秋。 一 塵 起、 大 地 收。 鳥 窠 吹 布 毛、 便 有 人 悟 去。 今 時 學 者、 爲 甚 麼 卻 不 識 自 己？ – Sư thượng đường: Một chiếc là rơi thiên hạ vào thu, một hạt bụi dấy cả mặt đất toàn thâu. Điểu Khòa thổi sợi vải liền có người tỉnh ngộ. Người học thời nay vì sao không biết tự kỷ?« ĐIỂU SÀO THƯƠNG HẢI ĐỂ, NGƯ DƯỢC THẠCH SƠN ĐẦU 鳥 巢 滄 海 底 魚 躍 石 山 頭 Chim làm ổ dưới đáy biển cả, cá nhảy qua ngọn núi đá. Cơ ngữ kỳ đặc của nhà Thiền, ý ở chỗ chỉ dạy người học thoát khỏi sự hiểu biết về nghĩa lý, dẹp trừ vọng tâm phân biệt. Tiết Đại Quy Thiền sư trong

NĐHN q. 18 ghi: »上 堂： 雨 下 階 頭 濕、 晴 乾 水 不 流。 鳥 巢 滄 海 底、 魚 躍 石 山 頭。 眾 中 大 有 商 量、 前 頭 兩 句 是 平 實 語、 後 頭 兩 句 是 格 外 談。 若 如 是 會、 祇 見 石 磊 磊、 不 見 玉 落 落。 若 見 玉 落 落、 方 知 道 寬 廓。 咦！ – Sư thượng đường nói: 237

ĐIỂU TÍCH 鳥 迹

Mưa xuống ướt thềm nhà, trời tạnh thì khô chẳng có nước; chim làm ổ dưới đáy biển cả, cá nhảy qua ngọn núi đá. Trong chúng có nhiều người thương lượng: Hai câu trước là lời bình thường, hai câu sau là lời vượt mức bình thường. Nếu ông hiểu như thế, thì chỉ là thấy đá lục cục, chẳng thấy ngọc sáng ngời. Nếu thấy ngọc sáng ngời thì ông mới biết đại đạo thênh thang rộng rãi. Ôi chao!«.

ĐIỂU TÍCH 鳥 迹 Dấu vết chim bay, tỷ dụ cho sự vật hư huyễn, linh hoạt kỳ ảo. Tiết »Cô tịch ngâm« của Hòa thượng Đan Hà trong TĐT q. 4 ghi: »直 似 長 空 搜 鳥 迹、 始 得 玄 中 又 更 玄。 – Cần phải như tìm dấu vết chim bay trong hư không mới được trong huyền lại thêm huyền.«

ĐÓA CĂN 垜 根

Chấp trước, câu nệ vào ngôn cú tri giải.

Tiết Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »我 老 兒 氣 力 稍 劣、 脣 舌 遲 鈍、 亦 無 閑 言 語 與 汝。 汝 若 問 我、 便 隨 汝 答、 也 無 玄 妙 可 及 於 汝。 亦 不 教 汝 垛 根、 終 不 說 向 上 向 下、 有 佛 有 法、 有 凡 有 聖。 – Ta đã già rồi khí lực suy kém, nói năng chậm lụt cũng không có chuyện phiếm cho ngươi. Nếu ngươi hỏi ta thì ta tùy tiện đáp cho. Cũng không có lời huyền diệu cho ngươi, cũng không dạy ngươi chấp trước ngôn cú tri giải. Ta hoàn toàn không nói hướng thượng hướng hạ, có

Phật có pháp, có phàm có thánh.«

ĐỌA CĂN 墮 根

Đào sâu tìm hiểu, chấp trước, câu nệ ở lời nói, tri giải, cũng dùng làm từ để quở mắng. Tiết Đạo Ngô Hòa thượng trong Tổ Đường tập q. 4 ghi: »石 頭 是 眞 金 鋪、

江 西 雜 貨 鋪、 師 兄 在 彼 中 墮 根 作 什 麼？ 千 萬 千 萬、 速 來 速 來！ – Thạch Đầu là tiệm vàng ròng, Giang Tây là tiệm tạp hóa, sư huynh ở trong ấy đào sâu tìm hiểu cái gì? Nhất định cần phải, đến mau đến mau!«.

ĐỌA KHANH LẠC TIỆM 墮 坑 落

塹 Sa hầm sụp hố, phần lớn chỉ cho việc ứng đối, tham tập làm lỡ mất cơ duyên, chẳng khế hợp thiền pháp. Bích Nham lục q. 1

ghi: »才 作 道 理、 墮 坑 落 塹。 – Vừa so đo thì đã sa hầm sụp hố!«.

ĐOAN DỤ 端 喻 (1085-1150)

Thiền tăng cuối đời Bắc Tống, hiệu Phật Trí, Phùng Am, người xứ Cối Kê (nay là thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc, vốn là con cháu của Ngô Việt Vương Tiền Lưu vào thời Ngũ Đại. Sư bẩm tính thông tuệ, mày mắt đẹp đẽ, xuất thân trong gia đình danh tiếng, có địa vị trong xã hội, nhưng chỉ có mình sư là hâm mộ cửa KHÔNG. Năm 14 tuổi, sư cạo tóc xuất gia tại chùa Đại Thiện trong ấp. Năm 18 tuổi được thụ giới cụ túc và du phương tham học, đầu tiên sư nương Thiền sư Tịnh Từ Sư Nhất. Ít lâu sau, sư chợt nghe một vị tăng gõ cây cột cái phát tiếng kêu boong boong, bỗng nhiên có tỉnh. Sau đó ra mắt các vị: Long Môn Thanh Viễn, Mục Lộ Thủ Trác, Lặc Đàm Cảnh Tường. Các vị thầm biết sư là pháp khí nên dạy sư đến tham học với ngài Viên Ngộ. Sư liền đến chùa Thiên Ninh Vạn Thọ ở Kim Lăng ra mắt Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần. Khi gặp nhau cả hai đều rất vui vẻ, sư ngay nơi lời 238 ĐOẠT CẢNH BẤT ĐOẠN NHÂN 奪 境 不 奪 人 nói đại ngộ, và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Ban đầu ngài bảo sư làm Thư ký, ít lâu sau được ngài phân tòa khai pháp. Từ đó, đạo của sư càng cao, tiếng tăm càng vang xa. Sư liên tiếp trụ trì khai pháp các chùa nổi tiếng như: Đan Hà ở Trịnh Châu, Hổ Khâu ở Cô Tô, Kính Sơn ở Dư Hàng, Tây Hoa ở Bình Giang, Bảo Ninh ở Kim Lăng, Vạn Thọ ở Cô Tô, Hiền Sa ở Mân Trung, Tây Thiền ở Thọ Sơn, Linh Ẩn ở Hàng Châu. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 18 (1148), sư phụng chỉ trụ trì chùa Dục Vương tại Ninh Ba. Sư thần sắc uy nghiêm, thượng đường xướng đạo không biết mệt mỏi khiến cho tăng chúng rất kính mến, khâm phục. Từ Ninh Hoàng thái hậu từng triệu sư vào cung diễn pháp, rất khen ngợi và ban cho sư ca sa Kim Lan. Thụy hiệu: Đại Ngộ Thiền sư.

ĐOAN ĐÍCH 端 的

1. Xác thật, chân thật. Phần Bình xướng của tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 hạ)

ghi: »且 道： 達 磨 是 觀 音、 志 公 是 觀 音？ 阿 那 箇 是 端 的 底 觀 音？ – Hãy nói Đạt-ma là Quán Âm hay Chí Công là Quán Âm? Người nào mới thật là Quán Âm?« 2. Nếu làm phó từ, thì Đoan Đích có nghĩa là hoàn toàn. Tắc 88, Bích Nham lục (Đại 48, 212 hạ) ghi: »端 的 瞎。 是 則 接 物 利 生、 未 必 不 見 在。 – Dù học nhân hoàn toàn mù, nhưng khi Tông sư tiếp vật lợi sinh chưa hẳn là họ chẳng thấy«.

3. Chỉ rõ, nói rõ. Tiết Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư trong NĐHN q. 11 có ghi:

»問： 西 祖 傳 來、 請 師 端 的。 – Hỏi: Tổ sư Ấn Độ truyền đến, thỉnh sư chỉ rõ«.

3. Lãnh hội, rõ ràng. Tiết Đức Học Ca trong Phần Dương ngữ lục có ghi: »物 外

高 譚 會 者 希、 世 智 辯 聰 未 奇 特、 道 中 人、 數 相 覓、 瞬 目 揚 眉 便 端 的« »Bàn luận cao siêu ít người hiểu Thế trí biện thông chưa phải lạ Người trong đạo, luôn tìm nhau

Nhướng mày chớp mắt liền lãnh hội«.

ĐOẠN ĐẦU THỦ HOẠT 斷 頭 取 活

Vì muốn tìm sự sống mà lại chặt cái đầu đi, ý nói làm việc si mê ngu xuẩn. Chương

Long Cảnh Luân Thiền sư trong CĐTĐL q. 22 ghi: »初 開 堂、 提 起 拂 子 曰： 還 會 麼？ 若 會 即 頭 上 更 增 頭、 若 不 會 即 斷 頭 取 活。 – Mới khai đường, sư giơ phất tử lên, nói: Có hiểu không?

Nếu hiểu thì giống như trên đầu chồng thêm đầu, nếu chẳng hiểu thì giống như chặt đầu mà tìm sự sống«.

ĐOẠN NHAI 斷 崖

Hiệu của Thiền tăng Liễu Nghĩa đời Nguyên. X. Liễu Nghĩa.

ĐOẠN PHẤT 斷 拂

Thiền tăng Minh Phương đời cuối Minh đầu Thanh tham kiến Viên Trừng, lúc truyền pháp Viên Trừng giao cho sư một đoạn phất tử, cho nên có biệt hiệu »Đoạn

Phất«. X. Minh Phương.

ĐOẠT CẢNH BẤT ĐOẠN NHÂN 奪 境 不 奪 人 Đoạt cảnh chẳng đoạt nhân, là một trong »Tứ liệu giản« của Thiền sư Lâm Tế. Đối với người học nào còn nặng về » Pháp chấp«, thiền sư sẽ chọn biện pháp này để tiếp dẫn họ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »僧 云。 如 何 是 奪 境 不 奪 人。 師 云。 王 令 已 行 天 下 遍。 將 軍 塞 外 絕 煙 塵。 239 ĐOẠT NHÂN BẤT ĐOẠT CẢNH 奪 人 不 奪 境 – Tăng hỏi: Thế nào là đoạt cảnh chẳng đoạt nhân? Sư đáp: Lệnh vua ban truyền khắp thiên hạ. Tướng quân biên giới khói mù tan.« Các thiền sư Tông Lâm Tế về sau thường vận dụng cách tiếp dẫn này.

ĐOẠT NHÂN BẤT ĐOẠT CẢNH

奪 人 不 奪 境 Đoạt nhân chẳng đoạt cảnh, là một trong »Tứ liệu giản« của Thiền sư Lâm Tế. Đối với người học nào còn nặng về »Ngã chấp« thiền sư sẽ dùng biện pháp tiếp dẫn này để dìu dắt. Lâm Tế ngữ lục ghi: »有 僧

問。 如 何 是 奪 人 不 奪 境。 師 云。 煦 日 發 生 鋪 地 錦。 瓔 孩 垂 髮 白 如 絲。 – Có vị tăng hỏi: Thế nào là đoạt nhân chẳng đoạt cảnh? Sư đáp: Mặt trời ẩn hiện phô gấm vóc. Trẻ thơ rủ tóc trắng như tơ.« Phần lớn các thiền sư tông Lâm Tế về sau thường vận dụng cách tiếp dẫn này.

ĐOẠT NHÂN ĐOẠT CẢNH 奪 人

奪 境 Biện pháp tiếp dẫn người học mà Tông Lâm Tế thường sử dụng để phá trừ »Ngã chấp« và »Pháp chấp« cho họ. X. Tứ liệu giản. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »臨 濟 宗 棒 喝 交 馳、 雷 奔 電 激、 奪 人 奪 境、 照 用 并 行。 – Tông Lâm Tế đánh hét xen nhau giống như sấm nổ điện chớp, đoạt nhân đoạt cảnh, chiếu dụng cùng thi hành.«

ĐÔ LAI 都 來

Còn gọi: Đô lô, đô thông. Tất cả, đều.

Uyển Lăng lục ghi: »山 河 大 地、 日 月 星 辰、 總 不 出 汝 心。 三 千 世 界 都 來 是 汝 箇 自 己。 – Núi sông mặt đất, mặt trời mặt trăng tinh tú đều không ngoài tâm ngươi, tam thiên thế giới đều là tự kỷ của ngươi.«

ĐỒ HỒ 涂 糊

Giễu cợt, trêu chọc. Tiết Thích-ca Mâu-ni Phật trong LĐHY q. 1 ghi: »Đường đường như đức Thế Tôn mà còn bị ngoại đạo trêu chọc ngay trước mặt«.

ĐỒ Ô 涂 污

Làm bẩn, bôi bẩn, giễu cợt. Chương Tùng Triển Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi:

»莫 涂 污 老 僧 好！ – Đừng đem đồ bất tịnh kia làm bẩn lão tăng nghen!«.

ĐỖ BÌ THIỀN 肚 皮 禪

Thiền một bụng. Chỉ cho thiền pháp cạn cợt, không dứt trừ được gốc rễ sinh tử. Phần giải tụng của tắc 98, Bích Nham lục q. 10 (Đại 48, 222 thượng) ghi: »堪 笑 他 會 一 肚 皮 禪。 更 使 些 子 不 著。 – Nực cười cho ông ta lãnh hội thiền một bụng, muốn dùng chút ít cũng chẳng được«.

ĐỖ KHẨU 杜 口

Còn gọi: Đỗ từ, đỗ mặc. Lặng im chẳng nói. Tiết Hoàng Long Pháp Trung Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »淨 名 杜 口 於 毗 耶、 釋 迦 掩 室 於 摩 竭。 – Tịnh Danh lặng im ở Tỳ-da. Thích-ca đóng cửa thất nơi Ma-kiệt.« Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »文 殊 辯 說。 認 螢 火 爲 太 陽。 居 士 杜 詞。 指 魚 目 同 明 珠。 – Văn-thù biện thuyết, nhận huỳnh hỏa vi thái dương; cư sĩ đỗ từ, chỉ ngư mục đồng minh châu – Văn-thù biện luận, nhận đom đóm là mặt trời. Cư sĩ lặng im, trỏ mắt cá đồng với 240

ĐỘC LÂU LÝ NHÃN TÌNH 髑 髏 裏 眼 睛

minh châu.« Chương Từ Tế Thiền sư trong CĐTĐL q. 25 ghi: »如 今 更 別 說 箇 什 麼 即 得？ 然 承 恩 旨 不 可 杜 默 去 也。 Như kim cánh biệt thuyết cá thập ma tức đắc? Nhiên thừa ân chỉ, bất khả đỗ mặc khứ dã. – Hôm nay lại đặc biệt nói cái gì thì được? Nhưng vâng theo chiếu chỉ nhà Vua, không thể chẳng nói.«

ĐỖ SOẠN THIỀN HÒA 杜 撰 禪 和

Còn gọi: Đỗ thiền hòa. Chỉ cho các thiền sinh chưa chân thật thấu rõ Phật pháp.

Hiệp chú, tắc 63, Bích Nham lục (Đại 48, 194 hạ) ghi: »可 惜 放 過。 一 隊 漆 桶

堪 作 什 麼。 杜 撰 禪 和 如 麻 似 粟。 – Đáng tiếc đã bỏ qua, một lũ ngu si đâu thể làm được gì? Thiền sinh chưa kiến tính nhiều như mè, như lúa«.

― Đỗ soạn Trưởng lão: Chỉ cho vị Hòa thượng không có khả năng thấu rõ chân nghĩa Phật pháp hoặc người nghiên cứu tu tập Thiền pháp lâu năm mà không ngộ đạo. ― Đỗ soạn gia, Đỗ gia: Người chẳng am tường về điển cố mà thích phát biểu dẫn chứng dài dòng.

ĐỘ 度

1. Thông qua nghi thức nhất định để người xuất gia làm tăng. Chương Tổ thứ 5 Đề Đa Ca trong CĐTĐL q. 1 ghi: »彌 遮 迦 曰。 。。。 願 師 慈 悲 令 我 解脫。 尊 者 （指 提 多 迦） 即 度 出 家。 Di Già Ca viết: ……. nguyện sư từ bi, linh ngã giải thoát. Tôn giả (chỉ cho Đề Đa Ca) tức độ xuất gia. – Di Già Ca nói: …. xin sư từ bi khiến cho con giải thoát. Tôn giả Đề Đa Ca liền độ cho xuất gia.« 2. Giao, đưa. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »潭 （指 龍 潭 和 尚） 點 紙 燭 度 與 師。 師 擬 接、 潭 復 吹 滅。– Hòa thượng Long Đàm thắp đuốc đưa cho sư, sư toan nhận,

Long Đàm lại thổi tắt.«

ĐỘ MÔN TỰ 度 門 寺

Nằm trên ngọn Lăng Già, huyện Đương Dương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, ngài Thần Tú sáng lập vào khoảng niên hiệu Nghi Phụng (676-678) đời Đường, tên chùa phát xuất từ kinh Lăng Già »vô lượng độ môn tùy loại phổ hiện«. Niên hiệu Thần Long thứ 2 (706) Thần Tú tịch, thụy là »Đại Thông Thiền Sư« bèn đổi tên là »Đại Thông Tự«. Vua Đường Duệ Tông ban cho 30 vạn tiền để mở rộng xây dựng trở thành đạo tràng trọng yếu của Thiền Bắc tông.

Sau đó hoang phế. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh Vô Tích Chứng Hải trùng tu, một lần nữa được phục hưng. Khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh vị tăng tên An

Tướng trùng tu và xây cất thêm, chia làm hai chùa Độ Môn và Đại Thông.

ĐỘC LÂU LÝ NHÃN TÌNH 髑 髏 裏 眼 睛 Con mắt trong đầu lâu, ẩn dụ khi diệt hết các nhiễm tập trần tục, những tình thức hư vọng thì sẽ hiển bày con mắt trí huệ. Đây là sự thể nghiệm của người tham thiền ngộ đạo. Tắc 2, Bích Nham lục (Đại 48, 142 trung) ghi: »僧 問 香 嚴。 如 何 是 道。 嚴 云。 枯 木 裹 龍 吟。 僧 云。 如 何 是 道 中 人。 嚴 云。 髑 髏 裹 眼 睛。 – Tăng hỏi Hương Nghiêm: Thế nào là đạo? Sư đáp: Rồng đùa trong cây khô, Thế nào là người trong đạo? Con mắt trong đầu lâu«.

ĐỘC NHÃN LONG 獨 眼 龍

ĐỘC NHÃN LONG 獨 眼 龍 Có 2 nghĩa: 1. Thông thường chỉ cho người chột mắt; 2. Thiền tông mượn từ Độc Nhãn Long để chỉ cho nhân vật có học vấn và đạo đức hơn người. Tiết Minh Chiêu Mục Miễu trong NĐHN q. 13 ghi: »務 州 明 昭 謙 和 尚 眇 一 目、 叢 林 號 獨 眼 龍。 – Hòa thượng Minh Chiêu Khiêm ở Vụ Châu bị chột mắt. Trong tùng lâm gọi sư là

Độc nhãn long«.

ĐỘC THAM 獨 參

Người học một mình đi đến thất của thiền sư để trình kiến giải của mình về công án đang theo đuổi. Đây là luật lệ của tông Lâm Tế: Sau giờ ngọ hoặc sau khóa tu buổi sáng hoặc sau buổi ăn cháo chiều, Thiền sinh nghe tiếng chuông gọi của Thầy để vào thất trình kiến giải.

ĐỘC THOÁT 獨 脫

Ngộ. Phần lời dẫn của tắc 51, Bích Nham lục q. 6 (Đại 48, 185 hạ) ghi: »直 饒 便 到

獨 脫 處。 未 免 萬 里 望 鄉 關。 – Dù cho ông có ngộ đi nữa, cũng vẫn còn cách ý chỉ thiền rất xa«.

ĐỘC TÚC QUỲ 獨 足 夔

Con Quỳ một chân. Quỳ là một loài thú rất đặc biệt, chỉ có một chân mà đi được.

Thiền tông mượn hình ảnh này để nói lên điều kỳ diệu. Bài tán của Tông Cảnh trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

吾 師 禪 道 獨 足 夔

懸 涯 撒 手 心 如 如 剎 竿 頭 上 煎 鎚 子 驀 然 倒 騎 三 腳 驢 »Thiền thầy ta, con Quỳ một chân Hố thẳm buông tay tâm như như Trên đầu cột phướn nấu quả chùy

Bỗng nhiên cỡi ngược lừa ba cẳng«.

ĐÔI ĐÔI 堆 堆 (504)

Ngồi lâu bất động, đờ đẫn. Tiết »Khai thị

Bính Thiền nhân« trong MANL ghi: »白 日 只 堆 堆 地 坐、 全 不 知 佛 法 道 理。 – Ban ngày chỉ ngồi bất động hoàn toàn không biết đạo lý Phật pháp.«

ĐÔI TỬ 䭔 子

Bánh hấp. Như Tịnh ngữ lục q. hạ: »剎 竿

頭 上 煎 䭔 子。 – Nấu bánh hấp trên đầu cột phướn«.

ĐÔI VÂN TẨU 堆 雲 叟

Hiệu của Thiền tăng Tông Diệu đời Minh.

X. Tông Diệu.

ĐỐI CƠ 對 機

Có 2 nghĩa:

1. Đối là đối đáp. Cơ là căn cơ. Chỉ cho

Thiền sư ứng với căn cơ của người học mà đáp.

2. Căn cơ của đối thủ.

― Về mặt Thiền sư: Đối cơ là người học nhận được sự giáo hóa lợi ích.

― Về mặt chư Phật: Đối cơ là chúng sinh nhận lấy lời thuyết pháp của chư Phật.

Theo môn Tham Thỉnh trong Thiền Lâm Tượng Khí Tiên: Trò hỏi, Thầy đáp gọi là

Vấn đáp. Nếu chỉ thuộc về bên Thầy thì gọi là Đối cơ.

ĐỐI DIỆN THIÊN LÝ 對 面 千 里

Tuy ở ngay trước mặt mà như cách xa ngàn dặm, dụ cho Thiền nghĩa ở sát bên mỗi người mà chúng ta rất khó nhận biết được. Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 12 ghi:

»忽 遇 仙 陀 客 來、 又 作 麼 生？ 師 曰： 對 面 千 里。 – Hỏi: Chợt gặp kẻ 242

ĐỐN NGỘ TIỆM NGỘ 頓 悟 漸 悟

mau lãnh hội đến, thì làm sao? Sư đáp: Trước mặt mà như cách xa ngàn dặm«.

ĐỐI NHÃN ĐẦU CƠ 對 眼 投 機

Hợp ý thiền cơ, ăn khớp với thiền cơ. Tiết Hưng Thánh Trọng Mãn Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »覿 面 分 付、 不 待 文 宣。 對 眼 投 機、 喚 作 參 玄。上 士 若 能 如 此、 所 以 宗 風 不 墜。 – Tận mặt giao phó, chẳng đợi chữ nghĩa tuyên bày mà vẫn ăn khớp với thiền cơ, gọi là huyền tham. Nếu bậc thượng sĩ làm được như vậy thì tông phong mới chẳng bị sa sút«.

ĐỐI NHẤT THUYẾT 對 一 説

Lời nói đúng. Chỉ cho ba tạng kinh, 12 phần giáo thảy đều trình bày theo đạo lý tất cả chúng sinh đều có Phật tính. Tắc 14, Bích Nham lục (Vạn Tục 117, 143 hạ) ghi:

»舉 僧 問 雲 門： 如 何 是 一 代 時 教。 雲 門 云： 對 一 說。 – Công án: Tăng hỏi ngài Vân Môn: Thế nào là giáo lý một đời? Vân Môn đáp: Lời nói đúng!«.

ĐỐI THÙ CHÙY TẠC 對 酬 錐 鑿

Trong khi ứng đối thuyết pháp, thiền ngữ qua lại nhằm khải phát tính linh, khơi mở pháp nhãn. Thiên Đồng Chính Giác Hòa thượng sớ thêm vào ở quyển cuối của CĐTĐL q. 30 ghi: »應 接 麼 礱 之 妙、 對 酬 錐 鑿 之 方、 電 卷 之 機 輪、 風 馳 之 問 答。 – Cái diệu của việc ứng tiếp mài dũa, cách thức đối thù chùy tạc là, cơ phong như điện chớp, hỏi đáp như gió cuốn«.

ĐỐN CƠ 頓 機

Chỉ cho loại căn cơ nghe pháp Đốn giáo mà chóng ngộ Phật đạo. Kinh Viên Giác (Đại 17, 921 hạ) ghi: »是 經 名 爲 頓 教 大 乘、 頓 機 眾 生 從 此 開 悟 。 – Kinh này tên là Đại thừa đốn giáo, chúng sinh đốn cơ theo đây mà khai ngộ«.

ĐỐN GIÁO 頓 教

Giáo pháp của Thiền tông dạy người học giác ngộ tự tâm một cách nhanh chóng, cũng gọi là pháp thiền trực tiếp, nay gọi là Tổ sư Thiền. Phần Bồ-đề-đạt-ma Nam Tông Định Thị Phi Luận trong Thần Hội Di tập q. 2 có ghi: »唯 傳 頓 教 法、 出

世 破 邪 宗。 – Chỉ truyền pháp đốn giáo, ra đời phá tà tông«.

ĐỐN NGỘ TIỆM NGỘ 頓 悟 漸 悟 Đốn ngộ: Sự giác ngộ nhanh chóng, ngay đó liền vào nơi cứu cánh. Tiệm ngộ: Sự giác ngộ nương theo thứ lớp, dần dần tiến lên đến chỗ cứu cánh. Ở Trung Quốc, khoảng thế kỷ thứ V có cuộc tranh luận giữa hai thuyết »Đốn ngộ thành Phật« và »Tiệm ngộ thành Phật« dựa trên cơ sở là

Kinh Niết-bàn. Về sau, thuyết »Đốn ngộ thành Phật« của Đạo Sinh dịch từ Kinh Niết-bàn (bản 40 quyển) được mọi người chấp nhận. Thiền tông Trung Quốc, dựa vào sự sai khác của giáo nghĩa mà phát sinh Tông phong khác nhau: Hệ thống Huệ Năng thuộc phương Nam (Nam đốn), hệ thống Thần Tú thuộc phương Bắc (Bắc tiệm). Phần Thùy thị (lời dẫn) của tắc 38, Bích Nham lục q. 4 (Đại 48, 175 hạ) ghi:

»若 論 漸 也。 返 常 合 道。 鬧 市 裹 七 縱 八 橫。 若 論 頓 也。 不 留 朕 跡。 千 聖 亦 摸 索 不 著。 儻 或 不 立 頓 漸。 又 作 麼 生。 – Nếu luận về TIỆM, thì trái với thông thường mà hợp với đạo, ở trong ồn náo thật tự tại. Nếu luận về ĐỐN thì chẳng để lại dấu vết, ngàn thánh 243

ĐỘN TRÍ 鈍 置

mò tìm chẳng được. Còn như chẳng lập ĐỐN TIỆM thì sao?« Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

ĐỘN TRÍ 鈍 置 Còn gọi: Độn 鈍, Độn trí 鈍 致. Giày vò, chọc quê, giở trò. Tắc 38, Bích Nham lục (Tục 117,167, thượng) ghi: »一 死 更 不 再 活、 這 漢 鈍 置 殺 人 遭 他 毒 手。 – Một khi chết rồi không sống lại, lão này (Lô Pha) hay chọc quê người lắm, song vấp phải thủ đoạn hiểm độc của Phong

Huyệt«.

ĐÔNG AM 東 庵

Hiệu của Thiền tăng Đức Quang đời Tống.

X. Đức Quang.

ĐÔNG BÍCH ĐẢ TÂY BÍCH 東 壁

打 西 壁 Trong nhà không có một vật. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ muôn vật đều không. Tiết Tưởng Sơn Toản Nguyên Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »僧 問： 如 何 是 和 尚 家 風？ 師 曰： 東 壁 打 西 壁。 – Tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hòa thượng? Sư đáp: Muôn vật đều không«.

ĐÔNG BỐC TÂY BỐC 東 卜 西 卜

Nhiều cách giải thích, nhiều cách suy đoán.

Tiết Đại Quy Mộ Triết Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂： 山 僧 本 無 積

蓄、 且 得 粥 足 飯 足、 困 來 即 便 打 眠、 一 任 東 卜 西 卜。« »Thượng đường:

Sơn tăng bản vô tích súc Thả đắc chúc túc phạn túc Khốn lai tức tiện đả miên Nhất nhậm đông bốc tây bốc«.

»Sư thượng đường nói:

Sơn tăng vốn không chất chứa

May được đủ cơm, đủ cháo Lúc mệt thì đi ngủ ngay

Mặc cho suy đoán nhiều cách«.

ĐÔNG CÁT TÂY CÁT 東 葛 西 葛

Nói đông nói tây. Lải nhải. Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi:

»承 天 自 開 堂 後、 便 安 排 些 葛 藤 來 山 南 東 葛 西 葛。 – Sau khi khai đường, Thừa Thiên liền sắp đặt vài lời để đến Sơn Nam nói đông nói tây«.

ĐÔNG DŨNG TÂY MỘT 東 涌 西

沒 Đông nổi tây chìm. Chỉ cho cảnh giới tự do tự tại, thông suốt vô ngại của Thiền gia sau khi ngộ đạo. Tiết Phù Dung Đạo Giai

Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »東 涌 西

沒、 卷 舒 自 在。 – Cảnh giới sau khi ngộ, co duỗi tự tại«.

ĐÔNG DƯƠNG 東 陽

Hiệu của Thiền tăng Đức Huy đời Nguyên. X. Đức Huy.

ĐÔNG HÒA THIỀN TỰ 東 和 禪 寺

Thuộc thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Niên hiệu Quang Tự thứ 34 (1908) do Tâm Nguyên, Thiện Huệ, Giác Lực cùng chung sáng lập. Niên hiệu Tuyên Thống thứ 2 (1910) hoàn thành Quán Âm thiền đường, Tổ đường. Thời kỳ Nhật Bản thống trị Đài Loan đổi tên là »Tào Động Tông Đại Bản Sơn Biệt Viện«. Năm 1923 xây xong Bản đường đại điện. Sau khi kháng chiến thắng lợi đổi tên là »Đông Hòa Thiền Tự« do Hòa thượng Giác Lực trụ trì. 244

ĐÔNG SƠ 東 初 (1908-1977)

ĐÔNG KHÊ 東 溪

Hiệu của Thiền tăng Phương Trạch đời Minh. X. Phương Trạch.

ĐÔNG LĂNG 東 陵

Hiệu của Thiền tăng Vĩnh Dư đời Nguyên.

X. Vĩnh Dư.

ĐÔNG MINH 東 明

Hiệu của thiền tăng Huệ Nhật đời Nguyên.

X. Huệ Nhật.

ĐÔNG PHA THIỀN HỶ TẬP 東 坡

禪 喜 集 Gọi tắt: Thiền Hỷ tập. Sách, 9 quyển do Tô Đông Pha soạn vào đời Tống, Từ Trường

Nhụ biên tập. ― Quyển 1: Tụng ― Quyển 2: Tán ― Quyển 3: Kệ ― Quyển 4: Minh ― Quyển 5: Ký ― Quyển 6: Thư, bạt.

― Quyển 7: Tự, truyện, văn sớ.

― Quyển 8: Thiền hỷ kỷ sự. ― Quyển 9: Phật Ấn vấn đáp, ngữ lục.

Đời Minh, Trần Kế Nho và Lục Thọ Thanh viết tựa và lời bạt về văn hiến đời Đường.

Sách này được ấn hành vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 18 (1590) đời Minh, chép 25 điều ngữ yếu thượng đường thị chúng và 1 thiên »Nghĩa Thanh lược truyện« do Đan Hà Tử

Thuần soạn.

ĐÔNG QUA ẤN TỬ 冬 瓜 印 子

Con dấu bằng bí đao. Cắt ngang trái bí để làm một cái ấn, tuy có giống cái ấn nhưng chẳng phải ấn thật, Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho bậc Thầy khi tiếp hóa người học chưa khám nghiệm kỹ lưỡng mà đã vội tùy tiện ấn chứng cho họ. Tắc 98, Bích Nham lục (Đại 48, 221 hạ)

ghi: »只 管 被 諸 方 冬 瓜 印 子 印 定 了 便 道。 我 會 佛 法 奇 特。 莫 教 人 知。 – Chỉ muốn được các nơi dùng con dấu bí đao để ấn chứng cho, liền nói: Tôi hiểu Phật pháp một cách đặc biệt, chớ bảo cho người ta biết«.

Ngoài ra, »Đông qua trực lung đồng« nghĩa là trái bí đao tuy thẳng thớm nhưng chưa chín, dùng dụ này để chỉ cho người có bản chất tốt nhưng chưa thành thục

(Lung đồng, có nghĩa là chưa thành thục).

ĐÔNG QUÂN 東 君

Chúa Xuân. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi:

春 雨 洒 無 涯、 乾 坤 已 具 知 東 君 行 正 令、 梅 柳 一 枝 枝 »Xuân vũ sái vô nhai Càn khôn dĩ cụ tri Đông quân hành chính lệnh

Mai liễu nhất chi chi«.

»Mưa xuân gội khắp nơi Đất trời đã biết rồi

Chúa Xuân hành chính lệnh Một nhánh liễu, cành mai«.

ĐÔNG SƠ 東 初 (1908-1977)

Tăng nhân hiện đại, họ Phạm, tự Đăng Lãng, hiệu Nhân Thự, người huyện Thái, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nối pháp Hòa thượng Trí Quang, tông Tào Động. Tác phẩm: Trung Nhật Phật Giáo Giao Thông Sử, Trung Ấn Phật Giáo Giao Thông Sử, Trung Quốc Phật Giáo Cận Đại Sử, Phật Giáo Nghệ Thuật, Thiền, Tâm Kinh Tư Tưởng Sử. 245

ĐÔNG SƠN PHÁP MÔN 東 山 法 門

ĐÔNG SƠN PHÁP MÔN 東 山 法

門 Ngũ tổ Hoằng Nhẫn hoằng truyền Thiền tông tại núi Đông Sơn, nên các tùng lâm dùng hai chữ Đông Sơn để ám chỉ pháp môn của Ngũ Tổ truyền dạy. Hoằng Nhẫn truyện trong TCTT q. 8 ghi: »擁 納 之 侶、 麕 至 蟬 聯、 商 人 不 入 於 化 城； 貧 女 大 開 於 寶 藏、 人 其 趣 者 號 東 山 法 門 歟。 – Bạn bè giúp đỡ liên tục kéo đến cả lũ, khách buôn chẳng vào Hóa Thành, cô gái nghèo mở rộng cửa Bảo Sở. Cái làm hứng thú người ta có tên gọi Đông Sơn pháp môn chăng?«.

ĐÔNG TÂY 東 西

Qua lại thăm viếng, rời bỏ. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »儞 來 去

爲 阿 誰？ 對 曰： 替 佢 東 西。 師 曰： 何 不 教 伊 并 投 行。 – Sư bảo: Ngươi vì ai mà qua lại thăm viếng? Đáp rằng: Thay y mà qua lại thăm viếng. Sư bảo: Sao chẳng dạy y cùng đi.« Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »某 甲 家 風 只 如 此 也、 肯 與 不 肯、 终 不 抑 勤 闍 黎、 一 任 東 西。 – Gia phong của ta chỉ như thế, chẳng ép buộc xà lê chấp nhận hay không chấp nhận, mặc cho ông rời bỏ.«