Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

KHẠP THÙY HÁN 瞌 睡 漢

Kẻ ngu si, lờ mờ. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »看 他 作 者 吐 露 箇 消 息。 宛 爾 不 同。 若 是 瞌 睡 漢。 遞 相 鈍 致。 – Hãy xem bậc tu hành nói về chỗ kiến tính, rõ ràng ngươi chẳng được như vậy. Nếu ngươi là kẻ ngu si, ta sẽ giúp ngươi hết đần độn«.

KHÁT LỘC CHI TƯỞNG 渴 鹿 之

想 Cái tưởng tượng của con nai khát nước, là cách tưởng hư vọng. Bài »Lục Tổ Năng Thiền sư bi minh« của Vương Duy trong Toàn Đường Văn q. 327 ghi: »猶 懷 渴 鹿 之 想、 尚 求 飛 鳥 之 迹。 – Còn ôm cái tưởng tượng của con nai khát nước, còn tìm kiếm dấu vết chim bay«.

KHÁT LỘC SẤN DƯƠNG DIỆM 渴 鹿 趁 陽 焰 Nai khát đuổi theo sóng nắng (vì ngỡ là nước). Bài »Mê Ngộ Bất Nhị« trong 14 khoa tụng của Hòa thượng Chí Công ghi: 暘 焰 本 非其 水、 渴 鹿 狂 趁 匆 匆 自 身 虛 妄 不 實、 將 空 更 欲 覓 空 »Dương diệm bản phi kỳ thủy Khát lộc cuồng sấn thông thông Tự thân hư vọng bất thật Tương không cánh dục mịch không«.

»Sóng nắng vốn chẳng phải nước.

Nai khát lầm đuổi vội vàng

Tự thân hư dối chẳng thật Đem không lại muốn tìm không«.

KHẮC CẦN 克 勤 (1063-1135)

Thiền tăng đời Tống, họ Lạc, tự Vô Trước, hiệu Phật Quả, người xứ Sùng Ninh Bành Châu (nay thuộc phía tây huyện Bành tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Ngũ Tổ Pháp Diễn, thuộc tông Lâm Tế.

Dòng dõi nhà Nho, thuở bé thông minh vượt bậc, cả nhà đều kỳ vọng vào sư. Một hôm ngẫu nhiên đến chùa Diệu Tịch thấy được kinh Phật như thấy được vật mình từng quen biết, sư liền vào chùa cạo tóc, 364

KHẮC VĂN 克 文 (1025-1102)

nương ở với thiền sư Tự Tỉnh. Kế đó, sư từng tham học với các vị: Văn Chiếu, Mẫn Hành, Giác Thắng, Kim Loan Tín, Đại Quy Triết, Hoàng Long Tâm. Cuối cùng đến tham vấn Thiền sư Pháp Diễn ở núi Ngũ Tổ, sư mới triệt ngộ và nối pháp ngài.Kệ ngộ đạo:

金 鴨 香 鎖 錦 繡 幃 笙 歌 叢 裏 醉 扶 歸 少 年 一 段 風 流 事 只 許 佳 人 獨 自 知 »Kim áp hương tiêu cẩm tú vi Sinh ca tòng lý túy phù quy Thiếu niên nhất đoạn phong lưu sự Chỉ hứa giai nhân độc tự tri«.

»Lò hương bên trướng khói vừa tan

Say khước dìu về nhạc vấn vương Một đoạn phong lưu thời trai trẻ Chỉ có giai nhân mới hiểu chàng«.

Sư ra hoằng pháp trụ chùa Chiêu Giác, xiển dương tông chỉ Lâm Tế. Khi triều Nam Tống đã lập, sư trụ chùa Kim Sơn, được Tống Cao Tông ban hiệu là Viên Ngộ Thiền sư, kế đó sư trụ trì Thiền viện Chân Như trên núi Vân Cư. Thụy hiệu »Chân Giác Thiền sư«. Tác phẩm: Bích Nham lục 10 quyển, Viên Ngộ Phật Quả Thiền sư ngữ lục 20 quyển.

KHẮC DO PHẢ NẠI 克 由 叵 耐

Thật khó nhẫn chịu, thật là đáng ghét! Tiết Quốc Thanh Hành Cơ Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »五 日 一 參、 三 八 普 說、 自 揚 家 醜。更 若 問 理 問 事、 問 心 問 性、 克 由 叵 耐。 – Năm ngày tham vấn 1 lần, 24 ngày mới phổ thuyết, tự nêu cái xấu nhà mình. Lại còn hỏi sự hỏi lý, hỏi tâm hỏi tính thì thật là đáng ghét?«

KHẮC ĐÍCH 刻 的

Chuẩn xác và trong sáng. Tiết Nghệ Ngôn trong NĐHN q. 29 ghi: »少 室 心 印、 豈

落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 計、 始 掛 唇 吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、 刻 的 示 人。 – Tâm ấn Thiếu Thất há câu nệ vào việc trau chuốt lời nói câu văn? Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mà mượn lời nói, nhưng đều hồn hậu, chất phác, ngắn gọn, chuẩn xác và trong sáng để dạy người«.

KHẮC KỲ THỦ CHỨNG 剋 期 取 證

Khắc kỳ tức là hạn định ngày giờ. Nguyên câu nghĩa là hạn định thời gian tu hành biện đạo để mong được Phật quả. Như Kinh Viên Giác ghi: Nếu kiến lập đạo tràng, phải lập kỳ hạn, nếu là kỳ hạn dài thì 120 ngày, nếu là kỳ hạn vừa thì 100 ngày, an trí tịnh cư. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHẮC PHÙ 克 符

Thiền tăng đời Đường; nối pháp Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền thuộc tông Lâm Tế.

Về sau sư trụ Trác Châu (nay thuộc Hà

Bắc), thường mặc áo giấy, người đời gọi là Chỉ Y Hòa thượng. Sư làm rất nhiều kệ tụng được người đời ưa thích và truyền bá.

Sư thị tịch vào khoảng Đường Chiêu Tông và Đường Ai Đế (889-907).

KHẮC VĂN 克 文 (1025-1102) Thiền tăng đời Tống, họ Trịnh, hiệu Vân Am, người xứ Thiểm Phủ (nay là Thiểm Huyện tỉnh Hà Nam) Trung Quốc.

Năm 25 tuổi theo Bắc Tháp Quảng Công xuất gia, thông nội ngoại điển. Ban đầu sư tham học nơi Hoàng Long Huệ Nam chẳng khế hợp nên đến Hương Thành (nay là Triêu Ấp Thiểm Tây) gặp Hòa thượng 365

KHẲNG 肯

Thuận. Ngài hỏi ngược lại những lời lẽ của Hoàng Long, Khắc Văn nghe qua và có tỉnh, mới biết dụng ý của Hoàng Long liền trở về Hoàng Long và nối pháp Huệ Nam. Sư ban đầu trụ Động Sơn, sau dời đến Bảo Phong ở Hưng Long. Sư khai đường thuyết pháp rất siêng năng và dẫn dắt thiền tăng các nơi, được Vua ban hiệu Chân Tịnh. Tác phẩm: Tuyết Am ngữ lục.

KHẲNG 肯 Ca ngợi, tin tưởng người nào đó đã tỉnh ngộ, hoặc tán đồng ngôn hạnh thiền cơ nào đó. Tông Môn Võ Khố ghi: »老 南 下 尊

宿、 五 祖 只 肯 晦 堂、 眞 凈 二 老 而 已、 自 余 皆 不 肯 他 也。 – Các bậc Tôn túc dưới trướng lão Nam, Ngũ Tổ chỉ ca ngợi hai vị Hối Đường và Chân Tịnh mà thôi, ngoài ra đều không tin tưởng ai khác«.

KHẲNG TRỌNG 肯 重

Sùng tín, tôn sùng, xem trọng. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »僧 問： 和 尚 出 世、一一幾 人 肯 重 佛 法？ 師 曰： 實 無 一 人 肯 重。 僧 曰： 爲 什 麼 不 肯 重？ 師 曰： 他 各 各 气 宇 如 王 相 似。 – Tăng hỏi: Hòa thượng ra giáo hóa, có mấy người xem trọng Phật pháp? Sư đáp: Thật không có người nào xem trọng. Tăng hỏi: Vì sao họ chẳng xem trọng? Sư đáp: Mỗi người trong bọn họ khí chất và thái độ giống như Vua«.

KHẨN TIẾU THẢO HÀI 緊 帩 草 鞋

Buộc chặt dây giày. Lời thiền sư khuyên dạy thiền sinh nên tiếp tục hành cước tham học để cầu ngộ đạo. Tiết Khai Nguyên Trí Tư Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »若

也 道 得、 觀 音、 勢 至、 文 殊、 普 賢 祇 在 目 前。 若 道 不 得、 直 須 撩 起 布 裙、 緊 峭 草 鞋。參！ – Nếu nói được thì Quán Âm, Thế Chí, Văn-thù, Phổ Hiền ở ngay trước mặt. Nếu nói không được thì cần phải vén quần, cột chặt giây giầy, tham!«.

KHẤU 扣

Còn gọi: Khấu địch, khấu kỷ, khấu kích. 1. Thưa hỏi, luận bàn. Tiết Tín Tương Tôn

Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »時 圓 悟 爲 侍 者、 師 以 白 雲 關 意 扣 之。 悟 曰： 你 但 直 下 會 取。 – Khi ấy Viên Ngộ làm thị giả, sư đem ý chính của Bạch Vân ra hỏi. Ngộ nói: Ngươi nên lập tức lãnh hội đi!«. Tiết Lâm An Trí Tài

Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »頗 稱 衲 僧、 缽 囊 高 挂。 獨 步 遐 方、 似 猛 虎 出 荒 郊、 臨 機 須 扣 敵、 今 日 還 有 麼？ – Lạm xưng nạp tăng, treo cao túi bát, một mình đi đến phương xa, giống như mãnh hổ ra khỏi đồng hoang, gặp cơ hội nên bàn luận, hôm nay có ai chăng?«.

2. Yêu cầu. Lời Bạt phụ sau quyển cuối trong CĐTĐL q. 30 ghi: »福 州 大 中 寺 知 藏 僧 正 自 以 寇 亂 而 來 文 籍 道 厄 募 緣。 再 刊 此 書 以 便 道 俗。 齎 覽 扣 余 爲 序。 因 書 其 後。 – Theo lời vị Tri tạng Tăng Chính ở chùa Đại Trung, Phúc Châu thì từ khi giặc loạn đến nay, kinh sách cũng bị nạn binh lửa nên sư đi quyên góp in lại sách này để cho 2 giới tại gia và xuất gia cùng xem. Sư yêu cầu tôi làm tựa, nhân đó tôi viết sau sách này«.

KHẤU ĐỊCH 扣 敵

Hỏi han, biện luận. Tiết Lâm An Trí Tài thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »頗 稱 衲 僧、 鉢 囊 高 挂。 獨 步 遐 方、 似 猛 366

KHẨU BIỆN THIỆT ĐOAN 口 辯 舌 端

虎 出 荒 郊、 臨 機 須 扣 敵、 今 日 還 有 麼？ – Rất xứng là thiền tăng treo cao đãi bát, một mình đi phương xa giống như hổ dữ ra khỏi đồng hoang, đúng thời cần phải biện luận, hôm nay có hay chăng?«

KHẤU KÍCH 叩 激

Thưa hỏi, hỏi vặn. Chương Trần Tôn Túc trong CĐTĐL q. 12 ghi: »時 有 學 人 叩 激。 隨 問 遽 答。 詞 語 峻 嶮 既 非 循 轍。 – Khi có người học đến thưa hỏi, sư đáp ngay theo sau câu hỏi, lời lẽ cao vút, không noi theo dấu cũ«.

KHẤU KỶ 扣 己

Vặn hỏi chính mình. Tiết Từ Vân Ngạn Long thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »諸

禪 德、 這 箇 公 案、 喚 作 嚼 飯 餧 小 兒、 把 手 更 與 杖。 還 會 麼？ 若 未 會、 須 是 扣 己 而 參、 直 要 眞 實、 不 得 信 口 掠 虛。 – Này các thiền đức, công án này gọi là nhai cơm bón cho trẻ con, nắm tay còn cho thêm gậy. Có hiểu không? Nếu chưa hiểu thì cần vặn hỏi chính mình mà tham cứu. Cần phải chân thật không được nói bậy lung tung.«

KHẤU PHÁT 叩 發

Hỏi vặn, thưa hỏi. Tiết Phần Dương Thiện Chiêu Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi:

»剃 髮 受 具、 杖 策 遊 方。 所 至 少 留、 隨 機 叩 發、 歷 參 知 識 七 十 一 員。 – Sư được cạo tóc, thụ giới cụ túc, chống gậy du phương, ít dừng lại nơi nào lâu, tùy cơ thưa hỏi, tham vấn trải qua 71 vị tri thức«.

KHẤU QUAN KÍCH TIẾT 扣 關 擊

節 Gõ cửa đánh xênh. Có nghĩa nhắc nhở người tham thiền vượt qua chỗ hiểm yếu khó khăn để chứng ngộ. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 2 (Đại 48, 1027 hạ) ghi: »楊 無 爲

之 於 白 雲 端。 張 無 盡 之 於 兜 率 悅。 皆 扣 關 擊 節 徹 證 源 底。 – Như Dương Vô Vi đến tham thiền nơi Bạch Vân Đoan, Trương Vô Tận đến ngài Đâu Suất Duyệt. Cả hai đều được nhắc nhở thông qua chỗ hiểm yếu khó khăn để chứng ngộ triệt để«.

KHẤU THAM 扣 參

Đến chào để xin chỉ giáo. Tiết Dương Kỳ

Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »每 閱 經 、 心 融 神 會、 能 折 節 扣 參 老 宿。 – Mỗi khi xem kinh, tâm thông thần hội, hay trích ra từng đoạn đến chào các bậc lão túc để xin chỉ giáo«.

KHẨU BA BA 口 吧 吧

Còn gọi: Khẩu tử ba ba. Ăn nói huênh hoang, hàm ý châm biếm. Hư Đường Hòa thượng ngữ lục ghi: »尋 常 口 吧 吧 地、 道 我 能 縱 能 奪、 能 殺 能 活、 及 問 他 遠 法 師 因 甚 不 過 虎 溪、 便 道 不 得。 且 道： 病 在 那 裏？ – Bình thường ăn nói huênh hoang, nói ta hay buông hay bắt, hay cứu hay giết. Đến khi bị người khác hỏi ›Pháp sư Viễn do đâu mà không bước qua Hổ Khê‹, lại nói chẳng được. Thử hỏi bệnh tại chỗ nào?«. KHẨU BIỆN THIỆT ĐOAN 口 辯 舌 端 Biện luận khéo léo. Pháp Diễn ngữ lục q.

trung: »風 和 日 暖 古 佛 家 風、 柳 綠 桃 紅 祖 師 巴 鼻。 眼 親 手 辦 未 是 惺 惺、 口 辯 舌 端 與 道 轉 遠、 從 門 入 者 不 是 家 珍。 且 道： 畢 竟 如 何 相 見？ – Gió hòa nắng ấm là gia phong của 367

KHẨU ĐẦU THIỀN 口 頭 禪

cổ Phật, đào đỏ liễu xanh là cơ phong của Tổ sư. Nhanh tay lẹ mắt chưa phải là thông minh, biện luận khéo léo cách đạo càng xa. Từ cửa mà vào chẳng phải vật báu trong nhà. Thử hỏi rốt cuộc làm sao gặp nhau?«.

KHẨU ĐẦU THIỀN 口 頭 禪 Còn gọi: Khẩu đầu tam-muội. Thiền ngoài miệng, tức là chỉ góp nhặt những lời Thiền gia thường dùng để trợ giúp việc đàm luận, mà không chịu hạ thủ công phu tu trì.

Trong Thái Căn Đàm có câu: Giảng dạy học trò mà đích thân không thực hành là

Khẩu đầu thiền.

KHẨU NHƯỢC HUYỀN HÀ 口 若

懸 河 Còn gọi: Huyền hà vô trệ. Nói năng lưu loát. Đời Tấn có học giả Quách Tượng chuyên nghiên cứu về học thuyết Lão Trang. Quách Tượng giỏi diễn đạt, ngôn ngữ hình tượng sinh động, nói thao thao bất tuyệt. Một học giả khác tên Vương Diễn rất khâm phục Quách Tượng, nói:

»Nghe Quách Tượng nói như sông treo đổ nước xuống (Khẩu nhược huyền hà), không bao giờ khô cạn«. Cốc Tuyền Ba Tỵ trong Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn Tục

148, 132 hạ) ghi:

座 主 巴 鼻、 懸 河 無 滯 地 湧 金 蓮、 手 擎 如 意 »Tọa chủ Ba Tỵ Huyền hà vô trệ Địa dũng kim liên Thủ kình như ý«.

»Giảng sư là Ba Tỵ Nói năng thật lưu loát Dưới đất mọc hoa sen Trên tay cầm ›Như ý‹.«.

KHẨU TỰ BIỂN ĐẢM 口 似 匾 檐

Còn gọi: Khẩu tự tảng bàn 口 似 磉 盤. Miệng giống tấm bảng, dụ cho bị bí lối không nói được. NĐHN q. 7 ghi: »大 小 德 山 被 汝 一 問、 口 似 匾 擔。 – Đường đường như Đức Sơn vậy mà bị ông hỏi một câu đành bí lối không nói được«.

KHẨU TỰ PHƯỞNG XA 口 似 紡 車

Miệng như máy dệt, dụ cho nói liên tục không ngừng. NĐHN q. 16 ghi: »問 者 口 似 紡 車、 荅 者 舌 如 霹 靂。 – Người hỏi miệng dường như máy dệt (hỏi tới tấp), kẻ đáp lưỡi như sấm sét (đáp có dũng khí)«.

KHẨU TỰ TẢNG BÀN 口 似 磉 盤

Miệng như tảng đá, ý nói ngậm miệng không nói được. Tảng bàn: Đá kê chân cột

(viên tán). Đại Huệ ngữ lục q. 7 ghi: »雲 門 山 頭 種 田 博 飯 吃、 問 著 佛 道 禪 法、口 似 磉 盤 – Trên núi Vân Môn làm ruộng để có cơm ăn, khi được hỏi về thiền đạo Phật pháp thì miệng như tảng đá (viên tán)«.

KHẾ BẢN 契 本 (930-1001)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hồ, tự Đạt Chính, người Nhũ Nguyên, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tử Tường, thuộc tông Vân Môn đời thứ 3, trụ trì thiền viện Diên Thọ, núi Bạch Vân.

Hiệu: Cảm Ngộ Đại Sư.

KHẾ BÂN 契 斌 (1380-1450)

Thiền tăng đời Minh, họ Vương, tự Câu Không, người xứ Thản Khúc (nay thuộc Sơn Tây) Trung Quốc. Thuở nhỏ thông sách Nho, lúc trưởng thành thấu suốt kinh luận. Theo ngài Vô Tướng ở viện Trùng 368

KHẾ PHÙ 契 符

Hưng cạo tóc xuất gia, tính thích thiền tịch, khắc khổ tham cứu. Năm 1416, sư đến Thiếu Lâm ra mắt Thiền sư Ngưng Nhiên Liễu Cải cầu chỉ dạy tâm yếu, lâu ngày chẳng khế ngộ. Một hôm chợt nhìn thấy tấm biển Cổ Hoè Thọ do Tần Thủy Hoàng phong liền có tỉnh, nhờ thiền sư ấn chứng, nối pháp tông Tào Động. Năm 1448, sư ra hoằng pháp trụ trì viện Tung Sơn, môn đình cao vút, trong nước ít có nơi nào sánh bằng.

KHẾ CƠ 契 機

Sự dạy bảo khai thị của Tông sư khế hợp với căn cơ, trình độ của người học.

KHẾ KHÔI 契 瑰

Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Vân Cư Đạo Tế, thuộc tông Pháp Nhãn.

Đạo Tế trước khi thị tịch, tập hợp đồ chúng bảo rằng: »Sau khi ta đi, sơn môn được giao cho Khế Khôi khai đường trụ trì,« nên sư kế thừa pháp hội của Ngài.

Có vị tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Khen ngợi không đủ. Tăng hỏi tiếp: Đâu riêng cái này mới phải sao? Sư đáp: Không khiến người khen ngợi.

KHẾ NHƯ 契 如

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, sư thích ở một mình để tịnh dưỡng, chí ưa tìm tòi đạo pháp của Phật Tổ, vào thất Thiền sư Huyền Sa Sư Bị, đốn ngộ ý chỉ sâu kín. Sư chẳng chịu tụ tập đồ chúng, chẳng nuôi tiểu đồng hầu hạ, ở ẩn trong núi Tiểu Giới, moi ruột gốc đại thụ để làm một am nhỏ vừa đủ dung thân mà thôi. Hễ có vị tăng du phương nào đến, sư tùy theo chỗ thưa hỏi mà đáp, những lúc khai thị không nhất định phải theo lệ thường. Hai vị trưởng lão là Thanh Khoát và Sung Húc lập am ở núi Đại Chương, thỉnh sư dời về ở đấy.

KHẾ NIỆM 契 念

Thiền tăng đời Tống. Sư từng đến núi Đại Dương thờ Thiền sư Huệ Kiên và nối pháp Ngài, thuộc tông Tào Động. Sư ở viện Bắc

Thiền Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, Hồ Nam).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là nguồn của Đại đạo? Sư đáp: Các dòng sông chảy lẫn lộn chẳng được.

KHẾ NỘT 契 訥

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Trường Khánh Huệ Lăng; ra hoằng pháp trụ Đông Thiền viện ở Phúc Châu.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của

Đông Thiền? Sư đáp: Một người truyền dối, muôn người truyền thật.

KHẾ ỔN 契 穏

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển, ra hoằng pháp trụ

Khang Sơn, Phúc Châu. Mân Vương ban hiệu »Pháp Bảo Thiền sư«.

KHẾ PHAN 契 璠

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Tuyết Phong Nghĩa Tồn, ra hoằng pháp trụ Nam thiền viện ở Phúc Châu.

KHẾ PHÙ 契 符 Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Huyền Sa Sư Bị, ra hoằng pháp trụ viện Tiên Tông, Phúc Châu.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh giới chư Phật trong xứ Mân? Sư đáp: Tạo hóa trọn khó lường, gió Xuân luống tự nhẹ.

KHẾ SÙNG 契 崇

Mân chủ ban hiệu cho sư là »Thanh Pháp Thiền sư«.

KHẾ SÙNG 契 崇 Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Cốc Ẩn Trí Nghiễm, thuộc tông Tào Động. Sư kế thừa pháp hội của thầy, lãnh đạo chư tăng tu hành thanh tịnh, xiển dương Thiền tông.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Sư đáp: Người Phiên cởi áo (lông cừu), người Hồ mặc áo.

KHẾ THUYÊN 契 詮

Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Thạch Môn Thiệu Viễn, thuộc tông Tào Động. Sư ở núi Đạo Ngô Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa tỉnh Hồ Nam).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh Đạo Ngô?

Đáp rằng: Hoa suối ngậm sương tợ ngọc, trái trong sân rụng đài như vàng. Tăng còn hỏi: Thế nào là người trong cảnh? Sư đáp:

Ôm lão thiền sư Lô Pha phơi lưng ra nắng gối đầu lên gốc mũi.

KHẾ TRÙ 契 稠 (?-992)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Cơ người xứ Tuyền Châu; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư ở viện Sùng Thọ, Phủ Châu (nay thuộc Giang Tây).

Có vị tăng hỏi: Một câu vì người của Hòa thượng là gì? Sư đáp: Quán Âm nêu ra, Thượng Lam nêu ra.

Niên hiệu Thuần Hóa thứ 3 (992), sư truyền pháp cho Tư Quốc Viên Tiến rồi thị tịch.

KHẾ TÙNG 契 從

Thiền tăng đời Tống. Ban đầu sư tham học nơi Thiền sư Hoàng Long Hối Cơ đã lâu mà không khế hội. Về sau sư nối pháp Thiền sư Minh Chiêu Đức Khiêm. Sư trụ viện Báo Ân ở Xử Châu (nay là huyện Lệ

Thủy tỉnh Chiết Giang).

KHẾ VĂN 契 聞 (1302-1380)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Bất Văn Khế Văn, vào niên hiệu Thái Định thứ 3 (1326) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Kính Sơn Đại Tông, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm

Tế. Trụ trì chùa Viên Giác.

KHÍ HỮU TRƯỚC KHÔNG 棄 有 著

空 Trải qua thời gian tu tập, sau khi bỏ được ý tưởng cho rằng muôn vật là »Hữu« (có), nhưng lại chấp trước muôn vật đều »Không«. Nếu chấp cái »Không« này, tức là trong tâm vẫn còn cái »Có« đối lập, chưa phải hoàn toàn giải thoát. Chương

Chứng Đạo Ca của Huyền Giác trong CĐTĐL q. 30 ghi:

棄 有 著 空 病 亦 然 還 如 避 溺 而 投 火 »Khí hữu trước không bệnh diệc nhiên Hoàn như tị nịch nhi đầu hỏa«.

»Bỏ có níu không, bệnh vẫn nguyên, Khác nào trốn nước sa vào lửa«.

KHÍ PHÁC 器 樸

Khí: Cây cong, cây làm thành vật dụng.

Phác: Cây ngay thẳng, cây gỗ còn nguyên.

Khí Phác dùng để chỉ cho căn cơ của chúng sinh.

KHIẾP 怯

Xấu, sai lầm. Tiết Ma Cốc Bảo Triệt Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »師 又 問： 上 370

KHÓA HƯ LỤC 課 虛 錄

岸 稻 得 與 麼 好、 下 岸 稻 得 與 麼 怯。 婆 曰：總 被 螃 蟹 喫 卻 也。 – Sư lại hỏi: Lúa bờ trên sao tốt thế, còn lúa bờ dưới sao xấu thế? Bà già nói: Tất cả đều bị cua ăn hết«.

KHIẾT LIÊU 獦 獠

Tên gọi dân tộc thiểu số ở phương nam vào đời Đường, có quan hệ sâu xa đến dân tộc thiểu số phương nam ngày nay là dân tộc Ngật Lão (tỉnh Quý Châu, Trung Quốc).

Đàn Kinh (bản Đôn Hoàng) ghi: »祖 言：

汝是 嶺 南 人、 又 是 獦 獠、 若 爲 堪 作 佛！ – Đại sư liền trách Huệ Năng rằng: Ngươi là người Lãnh Nam, lại là Khiết Liêu, sao làm giống như Phật được!«.

KHÒA ĐẠO 窠 道

Khuôn mẫu và con đường. Chỉ cho sự ràng buộc của hình thức, khuôn mẫu. Tiết Vân

Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »語 不 離 窠 道、 焉 能 出 蓋 纏？ 片 雲 橫 谷 口、 迷 卻 幾 人 源。 « »Ngữ bất ly khòa đạo Yên năng xuất cái triền?

Phiến vân hoành cốc khẩu Mê khước kỷ nhân nguyên« »Nói chẳng lìa khuôn mẫu Phiền não thoát được ư?

Áng mây chắn cửa động

Lầm nguồn biết bao người«. KHÓA HƯ LỤC 課 虛 錄 Lục, 2 quyển, do vị vua Việt Nam đời Trần là Trần Thái Tông, vị vua có tâm đắc về Thiền, biên soạn. Khóa: Sự hành trì tu tập, Hư: Thái độ không chấp trước vào hình thức giáo điều, Lục: Ghi chép thành sách. Nội dung bao gồm: Tựa dẫn, Tựa sách Thiền tông Chỉ Nam và quyển thượng, hạ.

1. Quyển thượng: Kệ bốn núi, Phổ thuyết và sắc thân, Văn khuyên phát tâm, Văn ngũ giới, Luận về Giới Định Huệ, Luận về thụ giới, Luận về niệm Phật, Luận về ngồi thiền, Luận về tấm gương Huệ, Tựa kinh Kim Cang Tam-muội, Phổ thuyết về một con đường hướng thượng, Vấn đáp giữa Thầy trò, Kệ niệm tụng.

2. Quyển hạ:

― Tựa của nghi thức lạy sám hối trong sáu thời.

― Tựa của văn »Bình đẳng sám hối«.

― Kệ cảnh sách đại chúng vào buổi sáng.

― Sám hối sáu căn. Mỗi mục này chia ra 4 phân mục:

― Bài dâng hương ― Khải bạch ― Văn sám hối ― Kệ vô thường ― Kệ khuyên đại chúng.

― Lời bạt sau cùng.

Xét về nội dung, Khóa Hư lục vừa có giá trị thiền học, vừa có giá trị văn học, bởi qua các bài văn, luận, Trần Thái Tông đã dùng thể biền ngẫu và kệ, thể thơ thất ngôn, ngũ ngôn… đều rất giàu hình tượng, đầy ngữ khí thiền và giàu chất trữ tình để biểu đạt tư tưởng, cảm xúc siêu thoát của mình.

Sách này có bản in vào năm 1943 của Tổng Hội Phật Giáo Bắc Kỳ và các bản dịch sau đây:

― Khóa Hư lục do Thiều Chửu dịch.

― Khóa Hư lục do Nguyễn Đăng Thục dịch 1972.

― Bản dịch của nhóm KHXH nằm trong Thơ văn Lý Trần tập I, 1989. ― Khóa Hư lục do HT. Thanh Kiểm dịch, 371

KHỎA TÚC 裹 足

1992.

― Khóa Hư lục Giảng Giải do HT. Thích Thanh Từ, 1996.

KHỎA TÚC 裹 足 Làm vòng vo, vòng vèo. Tông Môn Võ Khố ghi: »被 罪 在 此。 不 曾 爲 人 作 文 字。 今 有 一 問 問 公。 若 道 得 即 做 塔 銘。 道 不 得 即 與 錢 五 貫。 裹 足 卻 歸 兜 率 參 禪 去。 – Bị tội ở đây, chẳng từng dạy chữ nghĩa cho người. Nay có một câu hỏi hỏi ông, nếu nói được thì làm tháp minh, còn nói chẳng được thì tôi cho ông 5 quan tiền để đi vòng vo rồi trở về Đâu Suất tham thiền«.

KHOÁI DIÊU CẢN BẤT CẬP 快 鷂

赶 不 及 Diêu: Chim cắt nhỏ bay liệng cực nhanh.

Khoái Diêu Cản Bất Cập nghĩa là chim cắt dù bay cực nhanh cũng không thể truy đuổi kịp. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho Thiền cơ nhanh như chớp. Tắc 12, Bích Nham lục (Đại 48, 153 thượng) ghi: »金 烏 急 (左 眼 半 斤。 快 鷂 趕 不 及。 火 焰 裹 橫 身) 玉 兔 速 (右 眼 八 兩。 姮 娥 宮 裹 作 窠 窟) 善 應 何 曾 有 輕 觸。 – Ngày qua mau (mắt trái nửa cân, thiền cơ nhanh nhạy, nằm ngửa trong ngọn lửa), tháng qua mau (mắt phải tám lạng, trong cung Hằng Nga làm hang ổ), nếu khéo ứng phó đâu từng bị khinh dễ xúc phạm?«.

KHOÁI MÃ 快 馬

Ngựa hay, tức là ngựa chạy rất nhanh.

Những con ngựa giỏi chỉ cần đánh một roi là chạy ngay, gọi là »Khoái mã nhất tiên«. Thiền tông dùng từ này chỉ cho người học đạo ưu tú chỉ nghe một lời của vị thầy liền có thể đại ngộ triệt để. Cho nên từ »khoái mã« còn ám chỉ căn cơ lanh lợi. Tắc 38, Bích Nham lục (Đại 48, 175 hạ) ghi: »快 人 一 言 快 馬 一 鞭 – Người ưu tú chỉ cần nghe một lời, ngựa hay chỉ cần đánh một roi«. Hơn nữa, ngựa hay một khi thấy bóng roi liền có thể xét biết mà chạy ngay, gọi là »Khoái mã kiến tiên ảnh«, trong tùng lâm dụ cho người học đạo không chờ vị thầy mở miệng khai thị, liền có thể ngầm xét ý thầy mà triệt ngộ.

KHOÁI TIỆN NAN PHÙNG 快 便

難 逢 Nghĩa là cơ hội tốt ngàn năm khó gặp. Tắc

54, Bích Nham lục (Đại 48, 188 trung) ghi: »雲 門 問 僧 近 離 甚 處 ？ 僧 云：西 禪。 門 云： 西 禪 近 日 有 何 言 句？ 僧 展 兩 手。 門 打 一 掌 (據 令 而 行。 好 打。 快 便 難 逢) – Vân Môn hỏi tăng:

Vừa rời chỗ nào đến đây? Tăng đáp: Tây Thiền. Vân Môn hỏi: Gần đây Tây Thiền nói lời gì? Tăng dang 2 tay, Vân Môn tát 1 cái. (Cứ theo lệnh mà làm, đánh hay quá, cơ hội tốt khó gặp)«.

KHÔ MỘC LONG NGÂM 枯 木 龍

吟 Nghĩa là người tham thiền dứt sạch vọng niệm, giống như cây khô, thấy rõ chân tính dụ như rồng ngâm. Tiết Tào Sơn Bản Tịch thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »枯 木 龍 吟 眞 見 道、 髑 髏 無 識 眼 初 明。 –

Rồng ngâm cây khô thật thấy đạo, đầu lâu không thức mắt mới sáng.«

KHÔ NHAI MẠN LỤC 枯 崖 漫 錄

Còn gọi: Khô Nhai Hòa thượng Mạn lục.

Bút ký, 3 quyển, do Khô Nhai Viên Ngộ soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng 372

KHỔ HỒ LIÊN CĂN KHỔ 苦 瓠 連 根 苦

kinh tập 148, trang 143. Mục đích cùng ý chính của sách này nhằm bổ sung phần hành trạng bị thất lạc của các bậc Tôn túc trong các loại Truyền đăng lục như: Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Gia Thái Phổ Đăng lục. Bên cạnh đó ghi chép về cơ duyên nhập đạo, pháp ngữ thị chúng, hoặc là Kỷ truyện, hoặc là Niêm tán, hoặc là Cảnh ngữ; tùy theo chỗ thấy nghe mà sư ghi chép tản mạn nên không thống nhất và không theo thứ tự. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Hàm Thuần thứ 8 (1272).

KHÔ QUY TÁNG MẠNG 枯 龜 喪

命 Nghĩa là có chút ít tài năng mà ưa khoe khoang đến nỗi tan thân mất mạng. Khô quy tức là con rùa già. Lúc vua Đại Vũ cai trị Hoàng Hà, từ sông Lạc Thủy nổi lên một con rùa thần, do trên lưng rùa có văn tự nên bị giết chết. Thiền lâm bèn căn cứ điển tích này để chế giễu kẻ thích khoe khoang mà phải gặp nguy hiểm có khi mất mạng. Tắc 10, Thung Dung lục (Đại 48, 233 trung) ghi: »枯 龜 喪 命 因 圖 象、 良 駟 追 風 累 纏 牽。 – Rùa già mất mạng do tranh tượng, ngựa hiền chạy mệt bởi dây cương«.

KHÔ QUỶ TỬ ĐỂ 枯 鬼 死 底

Nghĩa là trạng thái mọi ý thức dứt sạch;

hoặc dụ cho Vô tưởng định, Diệt tận định, cả hai gọi là Nhị vô tâm định. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di .

KHÔ THIỀN 枯 禪

1. Còn gọi: Khô cảo tọa thiền. Nghĩa là khi tọa thiền buông bỏ tất cả, không tác vi, không đối đãi. 2. Theo lập trường của Khán thoại thiền thì Mặc chiếu thiền bị quở trách là tọa thiền lặng lẽ giống như cây khô.

KHỐ CHỦ 庫 主

Tên gọi chung chức quản lý trong Thiền lâm, cũng là gọi chung ba chức: Đô tự,

Giám tự, Phó tự, là Khố chủ. X. Khố đầu, Giám tự.

KHỐ ĐẦU 庫 頭

Còn gọi: Tri khố. Người trông coi việc thu xuất trong Thiền viện. Vốn là 1 trong 6 vị Tri sự bên ban Đông, về sau gọi là Phó tự (Còn gọi: Quỹ đầu Tài bạch), địa vị dưới Đô tự, có nhiệm vụ trông coi mọi việc trong chùa, tức quản lý việc xuất nhập thực phẩm, lúa gạo, tiền bạc, vải lụa… hàng ngày. Tuy chức vụ thấp mà nhiệm vụ nặng.

Theo Bách Trượng Thanh Quy Cáo Hương Đồ: »Thuở xưa, dưới chức Đô tự có 3 vị Phó tự, 1 người địa vị trên Duy-na, 2 người địa vị dưới Duy-na, người trên Duy-na gọi là Thượng phó tự, người dưới Duy-na gọi là Hạ phó tự. Dưới chức Phó tự có lập riêng chức Tri khố, về sau Phó tự cũng kiêm chức này, trông coi việc thu chi xuất nạp tài chính trong Sơn môn«. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHỔ HỒ LIÊN CĂN KHỔ 苦 瓠 連 根 苦 Trái khổ qua từ rễ đến ngọn toàn là đắng. Thiền tông chỉ cho sự vật từ đầu đến đuôi không biến đổi tính chất. Tiết Vô Trước Văn Hỷ trong NĐHN q. 9 (Vạn Tục 138,

166 hạ) ghi: »殊 乃 說 偈 曰： 苦 瓠 連 根 苦、 甜 瓜 徹 蔕 甜。 修 行 三 大 劫、 卻 被 老 僧 嫌。 – Văn-thù bèn nói kệ rằng: Dưa đắng cả rễ đắng, dưa ngọt ngọt cả dây. Tu hành ba đại kiếp, lại bị lão 373

KHÔI ĐẦU 灰 頭

tăng rầy«.

KHÔI ĐẦU 灰 頭 Còn gọi: Lô đầu. Người coi sóc việc sưởi ấm cho đại chúng, có nhiệm vụ cung cấp than, củi, nạo vét khói, làm thông lò sưởi.

KHÔI ĐẦU THỔ DIỆN 灰 頭 土 面

Còn gọi: Hòa quang đồng trần, Phù thổ đồ khôi. Nguyên chỉ cho đầu mặt dính tro bụi.

Thiền tông mượn từ này để hình dung người tu hành sau khi ngộ đạo, vì tế độ chúng sinh mà cam chịu chung đụng với quần chúng không kể đến những điều ô trược của trần thế. Phần giải tụng của tắc 43, Bích Nham lục q. 5 (Đại 48, 180 hạ)

ghi: »若 不 出 世 目 視 雲 霄。 若 出 世 便 灰 頭 土 面。 – Nếu chẳng xuất thế thì mắt thấy trời cao. Nếu vào cuộc đời để giáo hóa chúng sinh thì cam chịu những điều ô trược của trần thế«.

Bài tụng thứ 10 trong Thập Mục Ngưu Đồ ghi:

露 胸 跣 足 入 纏 來 抹 土 塗 灰 笑 滿 荫 不 用 神 仙 眞 祕 訣 直 教 枯 木 放 花 開 »Lộ hung tiển túc nhập triền lai Phù thổ đồ khôi tiếu mãn tai Bất dụng thần tiên chân bí quyết Trực giao khô mộc phóng hoa khai«.

»Chân trần bày ngực chốn chợ đời Dù phải trần lao vẫn cứ vui Bí quyết thần tiên đâu cần đến Cây khô cũng khiến nở hoa tươi«.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHÔI TỈNH 瑰 省 (906-972)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trịnh, người xứ Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia chuyên nghiên cứu luật bộ, nghe giáo pháp Thiên Thai, gởi lòng nơi Chỉ quán viên đốn. Sau đó xem kinh Lăng Nghiêm nhưng chưa thể thấu suốt. Một hôm tụng kinh đã lâu, ngồi tựa bàn nghỉ ngơi, trong mộng thấy mặt trời từ trên không rơi xuống, sư há miệng nuốt lấy. Từ đó sư phát ngộ, đối với nghĩa môn sai biệt sư không còn nghi ngờ mảy may. Sư tham học theo tông Pháp Nhãn;

nối pháp Thiền sư Vĩnh Minh Đạo Tiềm, được Ngô Việt Trung Hiến Vương tặng nạp y. Ban đầu sư trụ viện Nghiêm Tịnh ở Hồ Tây, tiếng tăm vang dậy bốn phương.

Về sau sư dời về chùa Quang Vương ở Hàng Châu.

KHÔNG ẨN 空 隠

Biệt hiệu của Thiền tăng Đạo Độc đời

Thanh. X. Đạo Độc.

KHÔNG CHIẾU THIỀN SƯ 空 照 禪

師 Thụy hiệu của Thiền tăng Sư Ngạn, đời Ngũ Đại. X. Sư Ngạn.

KHÔNG CỐC 空 谷

1. Hiệu của Thiền tăng Cảnh Long, đời Minh. X. Cảnh Long.

2. Hiệu của Thiền tăng Đạo Trừng, đời Thanh. X. Đạo Trừng.

KHÔNG CỐC TẬP 空 谷 集

Gọi đủ: Lâm Tuyền Lão Nhân Bình Xướng Đầu Tử Thanh Hòa thượng Tụng Cổ Không Cốc tập. Lục, 6 quyển. Đây là tập sách được hoàn thành bởi 3 người và trải qua 2 triều đại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 531. Ban đầu vào đời Tống, Đầu Tử Nghĩa Thanh thu thập 100 374

KHÔNG HOA DƯƠNG DIỆM 空 花 陽 焰

tắc cơ duyên của các thiền sư nhiều đời, rồi dưới mỗi tắc sư đều có làm 1 bài tụng. Sau đó, Đan Hà Tử Thuần phụ thêm phần thị chúng và trước ngữ. Đến đời Nguyên, Lâm Tuyền Tùng Luân còn làm thêm bình xướng rồi họp chung tất cả để ấn hành. Sách này giống như Thung Dung lục, Bích Nham lục, đều là sách nói về các công án.

KHÔNG DANH 空 名

Muôn sự muôn vật đều hư huyễn chẳng thật thì tên gọi của nó cũng không có thực thể, nên gọi là »Không danh«. Lâm Tế ngữ lục ghi: »問 如 何 是 眞 佛 眞 法 眞 道。

乞 垂 開 示。 師 云 。佛 者 心 清 淨 是。 法 者 心 光 明 是。 道 者 處 處 無 礙 淨 光 是。 三 即 一 皆 是 空 名。 而 無 寔 有。 – Hỏi: Thế nào là chân Phật, chân Pháp, chân Đạo, xin thầy chỉ dạy? Sư nói: Phật là tâm thanh tịnh, Pháp là tâm quang minh, Đạo là nơi nào cũng sáng sạch vô ngại. Ba tức là một, đều là không danh mà chẳng thực có«.

KHÔNG DƯỢC 空 藥

Thuốc KHÔNG, dụ chỉ Phật giáo đề cập đến lý luận »muôn vật đều không tịnh« không phải là pháp căn bản, nhưng vì chúng sinh chấp trước nơi »hữu« (có), nên mới tùy bệnh cho thuốc mà thôi. Tử Bá Lão Nhân tập q. 1 ghi: »眾 生 胶 固 於 根 塵 之 習、 久 積 成 堅、 卒 不 易 破、 故 諸 佛 菩 薩 先 以 空 藥 治 其 堅 有 之 病。 – Chúng sinh quen dính chặt vào căn trần, lâu ngày tích lũy thành kiên cố, đến chết cũng chẳng buông được, nên chư Phật, Bồ Tát trước tiên dùng thuốc không để trị bệnh chấp có này«.

KHÔNG HOA 空 花

Còn gọi: Không lý hoa. Hoa đốm trong hư không. Hư không vốn không có hoa, vì mắt bệnh nên lầm thấy có hoa. Nhà Phật dùng để dụ muôn vật trên thế giới vốn không thật tồn tại, chỉ do vọng tâm tục niệm tạo thành. Điệu Ngũ Tổ Diễn Hòa thượng trong Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: 此 病 彼 圓 寂、 吾 門 何 得 失 生 死 若 空 花、 去 來 如 鳥 跡 »Bệnh này khiến cho kia viên tịch Trong cửa ta nào có được mất

Sinh tử cũng giống như không hoa Đến đi tợ vết nhạn lưng trời«.

KHÔNG HOA ẢNH LẠC 空 花 影 落

Hoa trong hư không chỉ là bóng huyễn do mắt bệnh mới trông thấy mà thôi, khi mắt lành bệnh thì bóng hoa cũng tiêu mất, ý nói vọng tâm tục niệm bị tiêu trừ. Thư Đáp Trịnh Côn Nham Trung Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »如 此 著 力、 自 然 得 見 好 消 息。 若 一 念 拶 得 破、 則 一 切 妄 念、 一 時 脫 謝。 如 空 華 影 落、 暘 焰 波 澄。 過 此 一 番、 便 得 無 量 輕 安、 無 量 自 在。 – Dụng công như thế, tự nhiên được thấy tin tức tốt. Nếu một niệm bức bách bị phá vỡ thì tất cả vọng niệm đồng thời rơi xuống, như không hoa ảnh lạc, như dương diệm ba trừng.

Một phen thấu qua chỗ này mới được vô lượng khinh an, vô lượng tự tại«. KHÔNG HOA DƯƠNG DIỆM 空 花 陽 焰 Hoa đốm trong hư không (trọn không phải là hoa thật). Sóng nắng do mặt trời mùa Xuân rọi vào bụi trần (trọn chẳng phải là sóng nước). Hai thí dụ trên dùng để chỉ sự vật hư huyễn đều do vọng tâm tục niệm 375

KHÔNG KHẠP 硿 磕

sinh ra. Bài Minh chân tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 10 ghi: »譬 如 一 點 明 燈、 能 破 千 年 暗 室、 決 了 貪 瞋 體 性、 空 花 暘 焰 非 實。 – Ví như một khi đốt đèn thì ánh sáng phá tan bóng tối ngàn năm trong ngôi nhà; thấu rõ thể tính của tham sân như không hoa dương diệm chẳng phải thật«.

KHÔNG KHẠP 硿 磕 Cạch cạch, âm thanh phát ra do đục đá. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »師 手 不 釋 鎚 鑿、 而

誦 經 不 輟 口。 隨 見 而 語 曰： 今 日 硿 磕、 明 日 硿 磕、 死 生 到 來、 作 甚 折 合？ 師 愕 然、 釋 其 器。 設 禮、 願 聞 究 竟 法、 因 隨 至 方 丈。 – Sư tay cầm dùi đục mà miệng vẫn tụng kinh không ngớt. Hòa thượng Đại Tùy thấy thế liền nói rằng: Hôm nay cạch cạch, ngày mai cạch cạch, khi sinh tử đến làm sao đối phó? Sư sửng sốt, buông dụng cụ, làm lễ, nguyện nghe pháp cứu cánh rồi theo ngài Đại Tuỳ về phương trượng«.

KHÔNG KHOÁT KHOÁT 空 豁 豁

Trống hoang hoác. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng: »打 破 黑 漆 桶、 十 方 空 豁 豁。 – Đập bể thùng sơn đen, mười phương trống hoang hoác«.

KHÔNG KIẾN NGOẠI ĐẠO 空 見

外 道 Kiến giải chấp trước vào không. nhà thiền cho rằng đây là một loại bệnh chấp trước, là tà kiến. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »執 有 即 屬 常 見 外 道、 執 無 即 屬 斷 見 外 道。 執 亦 有 亦 無 即 屬 邊 見 外 道、 執 非 有 非 無 即 屬 空 見 外 道。 – Chấp hữu tức thuộc về Thường kiến ngoại đạo, chấp vô tức thuộc về Đoạn kiến ngoại đạo, chấp cũng hữu cũng vô là thuộc về Biên kiến ngoại đạo, chấp phi hữu phi vô là thuộc về Không kiến ngoại đạo«.

KHÔNG KIẾP DĨ TIỀN 空 劫 已 前

Còn gọi: Phụ mẫu vi sinh dĩ tiền, Không vương dĩ tiền, Không vương na bạn, Trẩm triệu vị manh dĩ tiền, Bản lai diện mục. Chỉ thời đại không không tịch tịch trước khi thành lập thế giới. Trước khi trời đất chưa sinh, trọn không có sự đối đãi sai biệt như thiện ác, mê ngộ, phàm thánh, hữu vô… , cũng chính là cảnh giới tồn tại tuyệt đối trước khi sinh khởi sum la vạn tượng.

Trong Thiền gia, phần nhiều dùng câu »如 何 是 空 劫 已 前 自 己？ – Thế nào là tự kỷ của không kiếp về trước?« làm thoại đầu để tham thiền.

KHÔNG KIẾP DĨ TIỀN PHỤ MẪU 空 劫 已 前 父 母 Cha mẹ từ kiếp không trở về trước, chỉ cho bản lai diện mục, Phật tự tâm. Tiết Trung Nham Uẩn Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »室 中 問 崇 眞 氈 頭： 如 何 是 你 空 劫 已 前 父 母？ 眞 領 悟 曰： 和 尚 且 底 聲。 – Trong thất sư hỏi Sùng Chân Chiên Đầu: Thế nào là cha mẹ từ kiếp không trở về trước? Chân lãnh ngộ nói: Hòa thượng nói nhỏ nhỏ«.

KHÔNG KIẾP DĨ TIỀN SỰ 空 劫 已

前 事 Việc từ kiếp không trở về trước, chỉ cho việc minh tâm ngộ tính, siêu việt sinh tử là việc bản phận nhà Thiền. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »覿 面 相 呈 一 著 子 即 是 空 劫 已 前 376

KHÔNG NHƯ LAI TẠNG 空 如 來 藏

事、 空 劫 已 前 事 即 是 沒 量 大 人、 沒 量 大 人 即 是 你。– Một phen tận mặt trình nhau lại là việc minh tâm ngộ tính, việc minh tâm ngộ tính tức là việc của người siêu việt, người siêu việt tức là ngươi vậy«.

KHÔNG LỘ 空 路 (?-1119)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 9. Sư họ Dương, quê ở làng Hải Thanh, miền Bắc Việt Nam. Phong cách sư thoát tục, chỉ tinh chuyên thiền định, trải bao năm tu tập, ăn cây mặc cỏ, quên cả thân mình. Sau khi đắc đạo, sư có thể bay trên không hoặc đi trên mặt nước, cọp thấy phải cúi đầu, rồng gặp cũng nép phục.

Tác phẩm gồm 2 bài kệ:

1. Ngôn hoài 擇 得 龍 蛇 地 可 居

野 情 終 日 樂 無 餘 有 時 直 上 孤 峰 頂 長 嘯 一 聲 寒 太 虛 »Trạch đắc long xà địa khả cư Dã tình chung nhật lạc vô dư Hữu thời trực thướng cô phong đỉnh Trường khiếu nhất thanh hàn thái hư«.

»Chọn nơi ẩn dật ở suốt đời Cả buổi tình quê những mảng vui Có lúc thẳng lên đầu núi thẳm Thét dài một tiếng, lạnh bầu trời«.

Ngô Tất Tố dịch. 2. Ngư nhàn:

萬 里 青 江 萬 里 天 一 村 桑 柘 一 村 煙 漁 翁 睡 著 無 人 喚 過 午 醒 來 雪 滿 船 »Vạn lý thanh giang vạn lý thiên Nhất thôn tang chá nhất thôn yên Ngư ông thùy trước vô nhân hoán Quá ngọ tỉnh lai tuyết mãn thuyền«. »Muôn dặm sông dài muôn dặm trời Một làng dâu chá, một làn hơi Ông chài mê ngủ không người gọi Tuyết phủ đầy thuyền, tỉnh giấc trưa«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

KHÔNG LÝ THỂ HOA 空 里 采 花

Trong hư không vốn không có hoa mà lại muốn tìm hoa, dụ cho việc nhận giả làm thật, luống công vô ích. Chương Thụy

Long viện Ấu Chương Thiền sư trong CĐTĐL q. 20 ghi: »若 是 學 語 之 輩、 不 自 省 己 知 非、 直 欲 向 空 裏 采 花、 波 中 取 月、 還 著 得 心 力 麼？ – Nếu là bọn học ngữ, chẳng tự tỉnh ngộ biết lỗi mình, còn muốn tìm hoa trong hư không, mò trăng trong nước, có phải là hao phí tâm lực hay không?«.

KHÔNG MINH 空 明

Không lặng, sáng sạch. Chương Đáp Hoàng Thái tử vấn tâm yếu của Đại sư Trừng Quán ở chùa Trấn Quốc, núi Ngũ Đài trong CĐTĐL q. 30 ghi: »迷 現 量 則 惑 苦 紛 然。 悟 眞 性 則 空 明 廓 徹。

– Mê hiện lượng thì hoặc khổ lăng xăng, ngộ chân tính thì không minh rỗng suốt«. KHÔNG NHƯ LAI TẠNG 空 如 來 藏 Chỉ Phật tính thanh tịnh giống như hư không, không nhiễm trước, không phân biệt. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »從 前 所 有 一 切 解 處、 盡 須 併 却、 令 空 更 無 分 別、 即 是 空 如 來 藏。 – Tất cả những chỗ hiểu của mình từ trước cần phải quét sạch hết, khiến cho rỗng không, không còn phân biệt, tức là Không Như Lai 377 KHÔNG QUYỀN CUỐNG TIỂU NHI 空 拳 誑 小 兒 Tạng«.

KHÔNG QUYỀN CUỐNG TIỂU NHI 空 拳 誑 小 兒 Nắm tay không mà giả bộ như cầm một vật gì, để dỗ con nít, dụ chỉ giáo thuyết quyền nghi phương tiện đều thuộc về hư huyễn không thật.

Huệ Tịch ngữ lục ghi: »我 若 說 禪 宗、 身 邊 要 一 人 相 伴 亦 無、 豈 况 有 五 百 七 百 眾 邪？ 我 若 東 說 西 說、 則 爭 頭 向 前 采 拾。 如 將 空 拳 誑 小 兒、 都 無 實 處。 – Nếu ta nói Thiền tông thì lúc cần không có lấy một người bên cạnh, huống là có đến 500, 700 chúng ư? Nếu ta nói đông nói tây, họ tranh nhau chạy tới lượm lặt, như đem nắm tay không mà giả bộ như cầm một vật gì để dỗ con nít, đều không có chỗ thật«.

KHÔNG QUYỀN HOÀNG DIỆP 空

拳 黄 葉 Nắm tay rỗng không (giống như có nắm lấy vật gì ở trong) và lá vàng (giống như tiền vàng), đều được dùng để dỗ dành con nít, dụ chỉ lời dạy quyền nghi, pháp môn phương tiện đều là hư huyễn không thật.

Tiết Nam Tuyền Hòa thượng trong TĐT q.

16 ghi: »江 西 和 尚 說 即 心 即 佛、 且 是 一 時 間 語、 是 止 向 外 馳 求 病、 空 拳 黃 葉、 止 啼 之 詞。 – Hòa thượng Giang Tây nói tức tâm tức Phật, nhưng là lời nói tạm thời, là lời nói ngăn dứt bệnh tìm cầu bên ngoài, là nắm tay không và lá vàng để dỗ con nít khóc«.

KHÔNG SÁCH SÁCH 空 索 索

Sạch sành sanh. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi:

一 葉 落、 空 索 索 天 下 秋、 干 剝 剝 »Nhất diệp lạc, không sách sách Thiên hạ thu, can bác bác«. »Một chiếc lá rơi, sạch sành sanh

Khắp nơi thu, vắng vẻ khô khao«.

KHÔNG SINH 空 生

Tức ngài Tu-bồ-đề, một trong 10 vị đại đệ tử của Phật. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng

Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: 蝦 蟆 蚯 蚓 一 時 鳴 、 妙 德 空 生 都 不 會。 – Giun đất, cóc nhái đồng thời kêu. Diệu

Đức, Không Sinh đều chẳng hội«.

KHÔNG TẨU 空 叟

Hiệu của Thiền tăng Hân Ngộ, cuối đời Nguyên-đầu đời Minh. X. Hân Ngộ.

KHÔNG THANH 空 聲

Sự vật được phản ánh qua ngôn từ đều hư huyễn chẳng thật thì ngữ âm của ngôn từ cũng chẳng biểu đạt sự vật một cách chân thật được, nên gọi là »Không thanh«. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 言 三 十 二 相 八 十 種 好 是 佛。 轉 輪 聖 王 應 是 如 來。 明 知 是 幻 化 。 古 人 云。 如 來 擧 身 相 爲 順 世 間 情 恐 人 生 斷 見。 權 且 立 虚 名。 假 言 三 十 二。 八 十 也 空 聲。 有 身 非 覺 體。 無 相 乃 眞 形。 – Nếu ngươi nói 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp là Phật, vậy Chuyển Luân Thánh Vương cũng phải là Phật, vì ông ta cũng có 32 tướng tốt, nên biết tất cả chỉ là huyễn hóa. Người xưa có bài kệ rằng:

Đức Phật hiện thân tướng Vì thuận tình thế gian E người sinh đoạn kiến Phương tiện lập giả danh Giả nói có băm hai Tám mươi cũng không thanh 378

KHỞI ĐƠN 起 單

Có thân phi giác thể Không tướng là hình chân«. pháp«.

KHÔNG THẤT 空 室

Hiệu của Thiền tăng Vô Uấn, đời Nguyên.

X. Vô Uấn.

KHÔNG TỊCH 空 寂

Cảnh giới không có bất cứ tướng trạng nào, không có sinh ra và mất đi, không có sai biệt đối lập, vượt thoát thời gian không gian. Đây là nhận thức hoặc thể nghiệm về chân tướng sự vật của người ngộ thiền.

Tiết Thị Tính Không Đạt Thiền sư trong DTNL q. 3 ghi: »妙 圓 覺 性、 本 自 空

寂、 平 等 清 淨、 廓 若 太 虛。 – Diệu viên giác tính vốn tự không tịch, bình đẳng thanh tịnh, lớn như thái hư«.

KHÔNG TÔNG 空 宗

Chỉ cửa Phật, Thiền tông. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

»石 頭 自 回 禪 師 合 州 釣 魚 臺 石 頭 自 回 禪 師、 本 郡 人 也。 世 爲 石 工、 雖 不 識 字、 志 慕 空 宗、 每 求 人 口 授 法 華、 能 誦 之。– Thiền sư Tự Hồi ở Thạch Đầu Điếu ngư đài thuộc Hợp Châu, người bản quận, làm thợ đục đá, tuy chẳng biết chữ nhưng chí mộ Không tông, thường nhờ người khác truyền miệng kinh

»Pháp Hoa« và sư đọc thuộc kinh này«.

KHÔNG TƯỚNG 空 相

Muôn sự muôn vật đều hư huyễn chẳng thật nên nhà Phật gọi là »Không tướng«.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »處 處 游 履 國 土。 入 華 藏 世 界。 盡 見 諸 法 空 相。 皆 無 實 法。 – Dạo qua các quốc độ nơi nơi, vào thế giới Hoa Tạng, thấy hết các pháp Không tướng, đều không có thật

KHÔNG VƯƠNG 空 王

Chỉ cho đức Phật. Chương Đồng An Sát Thiền sư trong CĐTĐL q. 29 ghi: »勿 於 中 路 事 空 王。 策 杖 還 須 達 本 鄉。 – Chớ nên thờ Không vương ở giữa đường, chống gậy cần về đến quê hương«.

KHÔNG VƯƠNG PHẬT 空 王 佛

Tên Đức Phật đời quá khứ. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »敢 問 諸 人 做 底 是 甚 麼 佛？ 空 王 佛 耶？ 然 燈 佛 耶？ 釋 迦 佛 耶？ 彌 勒 佛 耶？ – Dám hỏi các vị định làm Phật nào? Không Vương Phật chăng? Nhiên Đăng Phật chăng? Thích-ca

Phật chăng? Di-lặc Phật chăng?«.

KHỞI ĐỘNG 起 動

Làm phiền, làm giật mình. Tiết Đâu Suất

Huệ Chiếu Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »五 日 一 度 陞 堂、 起 動 許 多 龍 象。 – Năm ngày thăng đường một lần làm giật mình rất nhiều thiền tăng kiệt xuất.« KHỞI ĐƠN 起 單 Còn gọi: Trừu đơn, Tạm hạ. Đứng dậy rời khỏi chỗ tọa thiền của mình, nghĩa rộng là

Thiền tăng lìa chùa mà đi. Thiền tăng sau khi giải hạ, luôn luôn khởi đơn để đến Tăng đường nơi khác. Ngoài ra, cũng có khi do tính hạnh bất thường của mình hoặc vị thầy không đủ tài đức nên khởi đơn mà đi. Đời sau có người cho khởi đơn là Thỉnh giá (xin phép nghỉ), đó là giải thích sai.

Trong Thiền lâm, nếu có việc tạm xin phép ra ngoài, trong thời hạn 15 ngày rồi trở về thì gọi là Thỉnh giá, nếu đi quá 15 ngày thì 379 KHU CANH PHU CHI NGƯU, ĐOẠT CƠ NHÂN CHI THỰC 驅 耕 夫 之 牛 奪 飢 人 之 食 gọi là Khởi đơn, cần phải cử hành lại nghi thức Quải tháp mới có thể quy sơn. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

KHU CANH PHU CHI NGƯU, ĐOẠT CƠ NHÂN CHI THỰC 驅 耕

夫 之 牛 奪 飢 人 之 食 Cướp trâu của người cày, đoạt cơm của người đói. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho thiền sư triệt để quét sạch mọi vọng tình tri giải, không còn mảy may chấp trước, không còn có chỗ để nương tựa. BNL q. 1 ghi: »到 這 裏 見 得 透、 方 知

古 人 有 驅 耕 夫 之 牛。 奪 飢 人 之 食 底 手 段。 – Nếu thấu được chỗ này mới biết người xưa có thủ đoạn cướp trâu của người cày, đoạt cơm của người đói«.

KHU KHU 區 區

1. Vất vả chạy ngược chạy xuôi. Tiết Hoài

Hải, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »雲 巖 問： 和 尚 每 日 區 區 爲 阿 誰? 師 曰： 有 一 人 要。 巖 曰： 因 甚 麼 不 教 伊 自 作？ 師 曰： 他 無 家 活 – Vân Nham hỏi: Mỗi ngày Hòa thượng vất vả ngược xuôi là vì ai? Sư nói: Có một người cần. Nham hỏi: Sao không dạy y tự làm? Sư đáp: Hắn không có gia nghiệp«. 2. Bận rộn. Tiết Vân Nham Hoà thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 掃 地 次、 叫 寺 主 問： 師 何 得 自 區 區？ – Sư đang quét đất, kêu vị chủ chùa, hỏi: Thầy đâu được tự bận rộn«.

KHU KHU DỊCH DỊCH 區 區 役 役

Vất vả chạy ngược chạy xuôi. Hành cước ca trong Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi:

»道 難 行、 塵 易 漫、 頭 頭 物 物 須 明 見。 區 區 役 役 走 東 西、 今 古 看 來 忙 無 限。 – Đạo khó thực hành, việc thế gian dễ buông lung, mọi sự mọi việc cần thấy rõ, vất vả chạy ngược chạy xuôi, xưa nay xem ra đều bận rộn vô hạn«.

KHU Y 摳 衣

Vốn có nghĩa là sửa soạn quần áo để lên đường, biểu thị niềm cung kính ái mộ, không dám sơ suất. Nghĩa mở rộng là thờ thầy, hầu hạ thầy. Chương Long Nha Sơn

Cư Độn Thiền sư trong CĐTĐL q. 17 ghi: »遂 止 于 洞 山 隨 眾 參 請。 一 日 問。 如 何 是 祖 師 意。 洞 山 曰。 待 洞 水 逆 流。 即 向 汝 道。 師 從 此 始 悟 厥 旨。 復 摳 衣 八 稔。 – Sư dừng bước ở Động Sơn, theo chúng thưa hỏi. Một hôm

Sư hỏi: Thế nào là ý Tổ sư? Động Sơn đáp: Đợi nước trong động chảy ngược dòng rồi sẽ nói cho ngươi nghe. Sư từ đó mới ngộ được ý chỉ ấy, và ở lại hầu hạ Thầy 8 năm«.

KHUẤT 屈

Mời thỉnh. Tiết Túc Giác Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »有 一 日、 廓 下 見 一 禪 師、 號 曰 神 策、 年 近 六 十 有

余。 弟 姊 兩 人 隔 簾 見 其 老 宿 姊 却 向 弟 曰： 屈 老 宿 歸 房 裏 吃 茶、 還 得 也 無？ 弟 便 出 來 屈 其 老 宿。 – Một hôm, dưới mái hiên có một vị thiền sư tên là Thần Sách, tuổi hơn 60. Hai chị em cách song cửa thấy lão túc ấy, cô chị quay lại bảo em rằng: Mời lão túc vào phòng uống trà, có được không? Đứa em liền bước ra mời lão túc ấy«.

KHUẤT TUẦN 淈 腯???

Lờ mờ, không rõ ràng. Bài thơ »Phong 380

KHUÊ PHONG ÔN 圭 峰 溫 (818-928)

phan« trong GTPĐL q. 28 ghi:

不 是 風 旛 動、 亦 非 人 者 心 自 從 胡 亂 後、 淈 腯 到 如 今 »Bất thị phong phan động Diệc phi nhân giả tâm Tự tòng Hồ loạn hậu Khuất tuần đáo như kim«.

»Chẳng phải gió phướn động Chẳng phải tâm các ngài Từ buổi sau loạn Hồ

Lờ mờ đến hôm nay«.

KHÚC LỤC MỘC SÀNG 曲 彔 木 牀

Giường mây khúc lục.

1. Kiểu ghế dựa dài của nhà chùa, vì ghế chạm khắc có dáng hình cong queo nên gọi là Khúc lục.

2. Loại giường tre mây, chỗ tựa được uốn cong. Tiết Hộ Quốc Thủ Trừng Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »諸 方 老 宿、 盡 在 曲 彔 木 床 上 爲 人、 及 有 人 問 著 祖 師 西 來 意、 未 曾 有 一 人 當 頭 道 著。 – Sư thượng đường nói: Bậc Trưởng lão ở các nơi đều vì mọi người mà ngồi trên ghế dựa. Chỉ thấy mọi người hỏi ý Tổ sư từ Ấn Độ sang, mà chưa từng thấy vị nào dám đối diện đáp câu hỏi ấy«.