Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TÀO NGUYÊN 曹 源

Hiệu của thiền tăng Đạo Sinh đời Tống. X.

Đạo Sinh. TÀO NGUYÊN ĐẠO SINH THIỀN SƯ NGỮ LỤC 曹 源 道 生 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Tào Nguyên Hòa thượng Trụ Châu Diệu Quả Thiền Tự ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Tào Nguyên Đạo Sinh soạn vào đời Tống, đệ tử là Si Tuyệt Đạo Xung biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 483. Nội dung thu thập pháp ngữ thượng đường của Đạo Sinh ở chùa Diệu

Quả, lời thượng đường và tiểu tham ở chùa

Quy Phong Tín Châu và 10 bài tán tụng.

TÀO SƠN 曹 山

Nằm cách huyện Nghi Hoàng, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc chừng 20km về phía bắc. Xưa gọi »Hà Ngọc Sơn«, »Mai Sơn«. Vào cuối đời Đường, Bản Tịch trụ tích núi này; 696

TẠT 拶

bởi Lục Tổ Huệ Năng ở Tào Khê nên đổi tên núi là »Tào Sơn«, là đạo tràng nổi tiếng của tông Tào Động.

TẢO ĐÃNG MÔN 掃 蕩 門

Còn gọi: Thôi đảo môn. Phương pháp quét sạch mọi khái niệm chấp trước, phủ định tất cả tướng sai biệt. Đây thuộc về cơ pháp bả trụ (nắm chặt) của bậc Thầy đã kiến tính dùng để tiếp hóa người học.

TẢO MỘ 早 暮

Hồi nào, lúc nào. Tiết Thạch Đầu Hoài Chí Am Chủ trong NĐHN q. 17 ghi: »明 年 六

月 晦、 問 侍 僧 曰： 早 暮？ 曰： 已 夕 矣。 遂 笑 曰： 夢 境 相 逢、 我 睡 已 覺。 汝 但 莫 負 叢 林、 即 是 報 佛 恩 德。 – Vào buổi chiều tháng sáu năm sau, sư hỏi thị giả rằng: Lúc nào? Đáp:

Đã chiều rồi. Sư liền cười nói: Cảnh mộng gặp nhau, ta đã tỉnh rồi. Ngươi chỉ đừng cô phụ tùng lâm, tức là báo đáp ân đức của Phật rồi vậy«.

TẢO SƠN NHÂN 棗 山 人

Thiền tăng Quang Nhân đời Đường ở Tảo Sơn, được người đời gọi là Tảo Sơn Nhân.

X. Quang Nhân

TẢO VÃN 早 晚

Hồi nào, lúc nào. Tiết Thanh Nguyên Hành Tư Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »師 曰： 我 卻 知 汝 早 晚 離 曹 谿。 曰： 希 遷 不 從 曹 谿 來。 – Sư nói: Ta muốn biết ngươi rời Tào Khê hồi nào? Hy Thiên nói: Hy Thiên chẳng từ Tào Khê đến«.

TẠO TÁC 造 作

Đặc biệt làm ra. Hàm nghĩa chê bai. Tiết Đầu Tử Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »第 二 問 曰： 道 若 因 修 而 成、 即 是 造 作、 便 同 世 間 法、 虛 僞 不 實、

成 而 復 壞。 何 名 出 世？ 師 答 曰： 造 作 唯 是 結 業、 名 虛 僞 世 間、 無 作 是 修 行、 即 眞 實 出 世。 – Người thứ hai hỏi rằng: Đạo nếu do tu mà thành tức là đặc biệt làm ra, đồng với pháp thế gian, giả dối chẳng thật, thành rồi lại hoại.

Sao gọi là xuất thế? Sư đáp rằng: Đặc biệt làm ra chỉ là kết nghiệp gọi là thế gian hư dối. Vô tác là tu hành, tức xuất thế chân thật.«

TÁP TÁP 匝 匝

Dáng sóng nổi lên cuồn cuộn. Tiết Hoàng

Long Bái Thiền sư trong TBCTT q. 6 ghi:

»至 今 一 井 如 明 鏡、 時 有 無 風 匝 匝 波。 – Đến nay giếng này giống như gương sáng, có lúc không gió mà sóng nổi lên cuồn cuộn.« TẠT 拶 1. Nghiến, chèn, gạt, đẩy. Bích Nham lục q. 1 ghi: »門 （指 雲 門 禪 師） 擬 議、 便 被 推 出。 門 一 足 在 門 閫 內、 被 州 急 合 門、 拶 折 雲 門 脚。 – Môn (chỉ thiền sư Vân Môn) do dự, liền bị Châu đẩy ra. Một chân của Vân Môn còn ở trong cánh cửa, bị Châu (tức chỉ thiền sư Mục Châu) đóng sầm cửa, chèn gãy chân Vân Môn.« 2. Thiền sư khéo dùng phương tiện quét sạch lời nói tri giải khiến người học không suy nghĩ gì được nữa, trong tình thế khốn đốn bức bách người học nhảy vào cảnh giới ngộ, loại biện pháp này được gọi là »tạt«. Tiết »Khai thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »儞 若 是 箇 銅 頭 鐵 額 漢、 撥 着 便 轉、 如 師 子 兒 向 萬 仞 懸 崖、 一 拶 便 解 翻 身、 哮 吼 聲、 697

TẠT THẤU THIỀN QUAN 拶 透 禪 關

百 獸 腦 裂、 始 有 少 分 衲 僧 氣 概。 – Ngươi nếu là bậc căn cơ linh lợi, một khi được thiền sư khải phát liền lãnh hội, giống như sư tử ở bờ vực thẳm muôn thước, một khi bị bức bách liền biết vươn mình, rống lên một tiếng, trăm thú đều bị nhức óc, mới có chút phần khí khái của nạp tăng.« 3. Người học trong khi khốn đốn quẫn bách, phấn chấn tinh thần, vượt khỏi nghi hoặc, đạt được sự tỉnh ngộ, cũng gọi là tạt.

Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »譬 如 百 萬 軍

中、 單 刀 直 入、 不 顧 危 亡 得 失、 人 我 是 非、 猛 拼 性 命、 拶 透 佛 祖 牢 關、 不 曆 阶 梯、 高 登 佛 祖 堂 奧、 是 謂 禪 宗 也。 – Ví như cầm một thanh đao chạy thẳng vào trong trăm vạn quân địch, không màng nguy vong đắc thất, nhân ngã thị phi, chẳng kể tính mạng, vượt qua cửa ải Phật Tổ, không có đẳng cấp thứ lớp, leo lên ngôi nhà Phật Tổ ấy là Thiền tông.« 4. Lúc thiền nhân đọ cơ phong với nhau, hành vi bức bách đối phương khiến họ không còn đường chạy thoát gọi là »tạt«.

Tiết Hoàng Long Đức Phùng trong NĐHN q. 18 ghi: »殊 不 知 夾 山 老 漢 被 這 僧 輕 輕 拶 著、 直 得 腳 前 腳 後。 – Thật không ngờ ông già Giáp Sơn bị ông tăng này bức bách nhè nhẹ, đến nỗi phải lúng túng.« TẠT THẤU THIỀN QUAN 拶 透 禪 關 Xông thẳng qua cửa ải thiền, liền được ngộ. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi:

退 食 公 堂 自 凭 幾 不 動 不 搖 心 似 水 霹 靂 一 聲 透 頂 門 惊 起 從 前 自 家 底。 此 乃 趙 清 献 公 拶 透 禪 關 之 語 也。 »Thoái thực công đường tự bằng kỷ Bất động bất diêu tâm tợ thủy Tích lịch nhất thinh thấu đảnh môn Kinh khởi tùng tiền tự gia để

Thủ nãi Triệu Thanh Hiến Công tạt thấu thiền quan chi ngữ dã«.

»Ăn xong ngồi tựa ghế công đường

Tâm như nước đứng chẳng động lay Đỉnh đầu sét nổ vang một tiếng, Giật mình biết được của báu nhà.

Đây là lời của Triệu Thanh Hiến Công mô tả về việc xông thẳng qua cửa ải thiền, liền được ngộ«.

TẮC THẢ TRÍ 則 且 置

Còn gọi: Tức thả trí, Thả trí. Tạm gác lại.

Tiết Đại Mai Pháp Anh Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »末 後 句 則 且 置、 祇 如 當 頭 一 句、 又 作 麼 生 道？ – Câu sau rốt hãy gác lại, còn một câu hiện giờ làm sao nói?« Tiết Đại Quy Pháp Thái Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »獨 超 物 外 則 且 置、 萬 機 喪 盡 時 如 何？– Riêng đứng ngoài cuộc thì tam gác lại, lúc muôn cơ mất hết thì thế nào?« TẶC QUÁ HẬU TRƯƠNG CUNG 賊 過 後 張 弓 Giặc qua rồi mới giương cung, chỉ cho việc nối tiếp thiền cơ một cách lề mề chậm chạp. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »師 到 黃 檗、 檗 見 來 便 閉 方 丈 門。 師 乃 把 火 於 法 堂 內、 叫 曰： 救 火！ 救 火！ 檗 開 門 捉 住 曰： 道！ 道！ 師 曰： 賊 過 後 張 弓。 – Sư đi đến chỗ Hoàng Bá. Bá thấy sư đến liền đóng cửa phương trượng. Sư bèn đem lửa vào Pháp đường, 698

TĂNG NGỮ 增 語

la to: Chữa cháy! Chữa cháy! Bá mở cửa nắm chặt Sư lại bảo: Nói! Nói! Sư nói: Giặc qua rồi mới giương cung!«

TĂNG BẢO CHÍNH TỤC TRUYỆN

僧 寶 正 續 傳 Truyện ký, 7 quyển, do Thạch Thất Tổ Tú viết vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 137, trang 569. Sách này là truyện các danh tăng trong thiền lâm vào đời Tống. Tác giả sưu tập truyện và ngữ yếu tông thừa của 30 vị như: La Hán Tố Nam, Viên Thông Đạo Yển, Đâu Suất Huệ Chiếu, Hoàng Long Đạo Chấn, Đức Sơn Mộc Thượng Tọa, Lâm Tế Kim Cương Vương, và dưới truyện của mỗi người phụ 1 thiên tán ngữ. Quyển cuối phụ lục Đại Cổ Tháo Chủ Dữ Hồng Giác Phạm Thư, chỉ ra bộ Tăng Bảo truyện do Giác Phạm viết bị mất 3 quyển, và có thêm lời chất vấn.

TĂNG BẢO TRUYỆN 僧 寶 傳

X. Thiền Lâm Tăng Bảo truyện.

TĂNG ĐƯỜNG 僧 堂

Còn gọi: Thiền đường, Vân đường. Căn phòng lớn trong ngôi thiền tự để cho chư tăng tọa thiền. Trong tăng đường có chia làm: Tiền đường và hậu đường. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »一 日 侍 立 次、 問 云： 絕 對 待 時 如 何？ 眼 曰： 如 汝 僧 堂 中 白 椎 相 似。 – Một hôm sư đang đứng hầu ngài Phật Nhãn, hỏi rằng: Khi bặt hết đối đãi thì sao? Phật Nhãn đáp: Giống như ngươi bạch chùy trong tăng đường«.

TĂNG-GIÀ-LÊ 僧 伽 梨

Gọi tắt: Già-lê. Áo ngoài của tăng sĩ Phật giáo, ca-sa. Tiết Thích -ca-mâu-ni Phật trong NĐHN q. 1 ghi: »世 尊 至 多 子 塔 前、 命 摩 訶 迦 葉 分 座 令 坐、 以 僧 伽 梨 圍 之。 – Thế tôn đến trước tháp Đa Tử, bảo Ma-ha Ca-diếp phân tòa để ngồi, rồi dùng Tăng-già-lê phủ lên mình Ca- diếp.«

TĂNG KHẢ 僧 可

X. Huệ Khả.

TĂNG MẬT 僧 密

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Vân Nham Đàm Thạnh. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Thần Sơn thuộc Đàm Châu (nay là Trường Sa tỉnh Hồ Nam), giảng dạy cho học trò dù lạnh nóng thế nào cũng chẳng nghỉ.

TĂNG NA 僧 那

Thiền tăng sống vào thời Bắc Ngụy, họ Mã, người xứ Đông Hải (nay là cảng Liên Vân, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Ban đầu sư theo nghiệp Nho, thông Tam lễ, Chu dịch, có vài trăm đệ tử. Về sau đến Tương Châu (nay là huyện An Dương tỉnh Hà Nam), nghe Huệ Khả thuyết pháp, chóng sinh chính tín, liền dẫn 10 vị đệ tử theo Huệ Khả xuất gia, tu hạnh Đầu-đà, khất thực nơi xóm làng chứ không vào thành thị. Sư cùng với đệ tử là Huệ Mãn được truyền chung 4 quyển kinh Lăng-già. Sư từng đến Lạc Dương, gặp ngài Đàm

Khoáng ở chùa Thiện Hội. Chẳng rõ về cuối đời sư ra sao.

TĂNG NGỮ 增 語 Lời nói thừa, lời nói uổng phí vô dụng. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »佛 法 中 菩 提 涅 槃 眞 如 解 脫。 並 爲 增 語。 699

TĂNG NHẤT 僧 一

– Trong Phật pháp, Bồ-đề, Niết-bàn, Chân như, Giải thoát đều là lời nói thừa« phần bổ di còn kể thêm 7 vị không rõ nối pháp ai. Sách này được chùa Lăng Nghiêm, phủ Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang TĂNG NHẤT 僧 一 xuất bản vào niên hiệu Khang Hy thứ 10 Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư (1671) đời Thanh.

Thạch Sương Khánh Chư. Sư ở núi Nam Tế thuộc Hà Trung (nay là huyện Vĩnh Tế tỉnh Sơn Tây), về sau vào đất Mân, cuối cùng ở viện Trường Khánh. Thự hiệu: Bản

Tịnh Đại Sư.

TĂNG PHI 僧 丕 (898-955)

Còn gọi: Đạo An. Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Lý, tên Phi, người Trường An (Tây An, Thiểm Tây) Trung

Quốc. Sư nối pháp thiền sư Đạo Ưng, thuộc tông Tào Động đời thứ 3, trụ thiền viện Đồng An, núi Phụng Thê, Hồng Châu (gần sát huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây). Người đời gọi sư là Tổ Đồng An.

Vua ban hiệu Quảng Trí Đại Sư. Có ngữ lục truyển bá ở đời.

TĂNG TẬP TỤC TRUYỀN ĐĂNG LỤC 增 集 續 傳 燈 錄 Đăng lục, 6 quyển, có riêng 1 quyển mục lục, do Nam Thạch Văn Tú viết vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 142, trang 725. Tác giả kế thừa Cư Đảnh viết tiếp »Tục Truyền Đăng Lục«, sưu tập các tài liệu có liên quan đến sách vở Thiền tông, tháp minh, hành trạng từ đời Tống, Nguyên để biên tập bắt đầu từ đời thứ 18 đến đời thứ 25 sau Lục Tổ Huệ Năng, tính chung có trên 500 vị thiền sư. Nội dung nói về sự nghiệp và cơ duyên ngữ yếu của các ngài.

Phụ lục 1 quyển »Ngũ Đăng Hội Nguyên Bổ Di«, kể thêm vắn tắt truyện của 20 vị thuộc đời thứ 17 sau ngài Đại Giám. Sau

TĂNG XÁN 僧 璨 (?-606)

Thiền tăng đời Tùy, Trung Quốc, Tam Tổ Thiền tông. Đời Đông Ngụy niên hiệu Thiên Bình thứ 2 (535) tham kiến Huệ Khả được khai ngộ. Lúc Bắc Chu Võ Đế diệt Phật pháp, sư qua lại núi Tư Không, núi Hoàn Công thuộc Thơ Châu (Tiềm Sơn, An Huy). Đời Tùy, niên hiệu Khai Hoàng thứ 12 (592) Đạo Tín đến cầu pháp, theo học với sư 9 năm. Tác phẩm: Tín Tâm

Minh. Đường Huyền Tông ban thụy »Giám Trí Pháp Sư«.

TẰNG 曾

Phó từ, đặt ở trước từ phủ định, nhấn mạnh ngữ khí phủ định, tương đương với tuyệt (絕), hào (毫), tùng (從). »Lục Tổ Năng Thiền sư bi minh« trong Toàn Đường Văn q. 327 ghi: »談 笑 語 言、 曾 無 戲 論。

– Chuyện trò cười nói, không bao giờ hí luận«.

TÂM ẤN 心 印

Chỉ cho thiền pháp. Thần Hội truyện trong Tống Cao Tăng truyện q. 9 ghi: »年 三

十、 方 入 蜀、 謁 無 相 大 師。 利 根

頓 悟、 冥 契 心 印。 – Năm 30 tuổi, sư mới vào đất Thục, yết kiến Đại sư Vô

Tướng. Nhờ căn tính lanh lợi nên sư đốn ngộ, thầm khế hợp với thiền pháp«.

TÂM ẤN THIỀN SƯ 心 印 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Giác Kha, sống vào đời Tống. X. Giác Kha. 700

TÂM THÁI 心 泰 (1327-1415)

TÂM ẤN THỦY NGUYỆT THIỀN SƯ 心 印 水 月 禪 師 Hiệu của Thiền tăng Tử Nghi, sống vào đời Ngũ Đại. X. Tử Nghi.

TÂM CẢNH LỤC 心 鏡 錄

X. Tông Cảnh Lục.

TÂM CẢNH THIỀN SƯ THÁP 心 鏡

禪 師 塔 Nằm trong khuôn viên chùa Thất Tháp, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Hàm Thông thứ 14 (873) đời Đường, niên hiệu Quang Tự thứ 32 (1906) đời Thanh, trụ trì Từ Vận trùng tu, trên khắc 12 chữ »Đường sắc tứ Tâm Cảnh Thiền sư chân thân xá-lợi tháp«. Chia làm ba phần bệ tháp, thân tháp, đỉnh tháp, hình tròn, tạo dáng trang trọng, đường nét đẹp đẽ. Trên tháp có bài minh văn giới thiệu sự tích của Thiền sư Tâm Cảnh và quá trình xây dựng tháp. Đây là minh văn sinh ra từ bút tích của người đời

Đường, hiện chỉ còn 117 chữ.

TÂM ĐẠO 心 道 (1058-1129)

Thiền tăng đời Tống, họ Từ, người xứ Đan Lăng My Châu (nay thuộc Tứ Xuyên)

Trung Quốc. Năm 30 tuổi được độ làm tăng, đến Thành Đô học Duy Thức, nghiên cứu sâu rộng trong 10 năm; bỗng một hôm có người hỏi đến, sư mờ mịt chẳng biết đáp ra sao, nên bỏ môn này. Sư đến Tương Dương (nay là huyện Tương Phàn tỉnh Hồ Bắc) nương ngài Cốc Ẩn Hiển để tham thiền. Độ 10 năm sau, một hôm nghe ngài Phật Giám Huệ Cần thuyết pháp ở Thư Châu (nay là huyện Tiềm Sơn tỉnh An Huy), sư đại nghi, liền ở lại đây. Một chiều nọ, sư bỗng nhiên như người tỉnh mộng, được Huệ Cần ấn khả, và nối pháp ngài. Năm 1112, sư khai pháp ở chùa Thiên Ninh Vạn Thọ tại Tương Dương. Năm 1119, sư trụ trì viện Văn-thù tại Đảnh Châu (nay là huyện Thường Đức, Hồ Nam). Sư rất tinh tường kệ tụng, được các thiền tăng rất mến mộ. Năm 1129, nhằm lúc có giặc đến, chư tăng thỉnh sư về Nam. Sư cho rằng người học đạo là vì việc liễu thoát sinh tử nên không chịu lánh nạn, nhân đây sư bị giặc giết chết.

TÂM KHÔNG CẬP ĐỆ QUY 心 空

及 第 歸 Ý nói lãnh ngộ lý muôn pháp đều không, trừ sạch tục tình vọng niệm, trúng tuyển thành Phật. Đây là cách nói dùng khoa cử khảo thí để thí dụ. Cập đệ: Thi đậu, trúng tuyển ký thi. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi:

»問 選 佛 場 開。 還 許 學 人 選 也 無。 師 云。 切 忌 點 額。 學 云。 恁 麼 則 心 空 及 第 歸 也。 – Hỏi: Trường tuyển Phật đã mở, có tuyển chọn học nhân hay không? Sư đáp: Rất kỵ điểm trán. Học nhân thưa: Thế ấy thì tâm không được thi đậu vậy.« TÂM THÁI 心 泰 (1327-1415)

Thiền tăng đời Minh, họ Tôn, tự Đại Tông, hiệu Phật Huyễn, người Thượng Ngu (Chiết Giang), Trung Quốc. Năm 15 tuổi sư theo Ốc Công xuất gia, lại đến chùa Tây Thiên Trúc ở Hàng Châu tham kiến Cổ Đảnh Minh Công, ở lại làm Thị giả. Sau nghe Đàm Ngạc thuyết pháp ở chùa Quốc Thanh, Thiên Thai liền đến tham yết, được ấn chứng. Đời Minh niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) sư trụ trì Quốc Khánh, Đông Sơn, Thượng Ngu, năm thứ 13 (1380) dời sang chùa Trung Thiên Trúc, Hàng Châu. 701

TÂM TÔNG 心 宗

Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 4 (1406) sư phụng sắc vào kinh tham gia việc biên tập »Vĩnh Lạc Đại Điển«. Tuổi già ẩn cư nơi am Tịch Chiếu, Thượng Ngu. Tác phẩm: Phật Pháp Kim Thang Biên 16 quyển.

TÂM TÔNG 心 宗 Thiền tông. CĐTĐL q. 13 ghi: »傳 燈 錄 鏤 行 舊 矣、 兵 興 以 來、 其 板 灰 飛、 慕 心 宗 者 患 無 其 書。 – Bản khắc Truyền Đăng Lục cũ bị nạn binh lửa cháy thành tro, khiến người hâm mộ Tâm Tông lo rằng không còn sách ấy«. Truyện Thiền sư Thanh Đàm Minh Chính trong Thiền sư Việt Nam ghi: »Cổ thanh hợp vận tùng thanh họa

Tịch chiếu tâm tông tức tập tầm Minh nguyệt thanh phong trường tự tại

Tầm tâm bất đắc, tức tầm tâm«.

»Âm thanh hợp vận âm trùng họa Tịch chiếu tâm tông tức tập tầm Trăng sáng gió thanh thường tự tại

Tìm tâm chẳng được, nghỉ tìm tâm«.

TÂM YẾU 心 要

Yếu chỉ thiền pháp. Tiết Long Đàm Hòa thượng trong TĐT, q. 5 ghi: »受 具 戒 已、 執 爨 數 年、 忽 於 一 日 問 天 皇 曰：某 甲 身 廁 僧 倫、 已 果 足 志、 未 蒙 和 尚 指 示 箇 心 要、 伏 乞 指 示。 天 皇 曰： 你 自 到 吾 身 邊 來、 未 嘗 不 指 汝 心 要。 – Thụ giới cụ túc rồi, sư làm bếp được vài năm. Một hôm sư chợt hỏi Thiên Hoàng rằng: Tuy thân con đã được dự vào hàng ngũ của chư tăng, đã thỏa mãn chí nguyện nhưng chưa được Hòa thượng chỉ dạy tâm yếu, cúi xin Thầy chỉ dạy! Thiên Hoàng nói: Từ ngày ngươi đến ở bên cạnh ta, ta chưa từng chẳng chỉ dạy tâm yếu cho ngươi«.

TẦM THƯỜNG TRÀ PHẠN 尋 常

茶 飯 Còn gọi: Gia thường trà phạn. Chỉ cho việc lặt vặt giống như việc ăn cơm, uống trà hàng ngày. Phần thùy thị của tắc 1 trong Bích Nham lục (Đại 48, 140 thượng)

ghi: »隔 山 見 煙。 早 知 是 火。 隔 牆 見 角。 便 知 是 牛。 舉 一 明 三。 目 機 銖 兩。 是 衲 僧 家 尋 常 茶 飯。 – Cách núi thấy khói liền biết có lửa, cách tường thấy sừng liền biết có trâu. Người thông minh học một biết mười, mắt vừa nhìn thấy liền có thể đánh giá được sự việc. Đây là việc lặt vặt như cơm nước trong nhà thiền«.

TẨM TẬT 寑 疾

Bị nhuốm bệnh càng ngày càng nặng, sắp chết đến nơi. Tiểu truyện Thiền sư Trường

Nguyên trong TUTA ghi: »迨 政 隆 寶 應 三 年 六 月 七 日 寑 疾 說 偈。 – Đến ngày 7 tháng 6 niên hiệu Chính Long Bảo

Ứng năm thứ 3 (1165), sư lâm bệnh nặng, nói kệ…«

TÂN ĐÁO 新 到

Chỉ cho vị tăng mới đến một ngôi chùa nào đó để xin tá túc. Tông Môn Võ Khố ghi:

»撫 州 明 水 遜 禪 師。 在 法 雲 侍 者 寮 時。 道 林 琳 禪 師 挂 搭。 方 丈 特 爲 新 到 茶。 遜 躬 至寮 請 之。 – Thiền sư Minh Thủy Tốn tại Phủ Châu lúc còn ở liêu thị giả của chùa Pháp Vân, có Thiền sư Đạo Lâm Lâm đến chùa xin tạm trú.

Hòa thượng Trụ trì muốn đãi trà cho vị tăng mới đến, nên sai Tốn đến liêu khách để mới Đạo Lâm Lâm«.

TÂN LA, TÂY THIÊN 新 羅、 西 天

Chữ Tân La tuy có nghĩa là tên nước Triều 702

TẦN THÂN 嚬 呻

Tiên cũ và chữ Tây Thiên có nghĩa tên nước Ấn Độ thời xưa, nhưng trong trứ tác thiền lâm, hai chữ này hàm ý chỉ một nơi xa xôi mơ hồ, vì trong tư tưởng người Trung Hoa hay người Việt ta thuở xưa thì Tân La và Tây Thiên là hai nơi xa xôi diệu vợi – Tiết Trường Lô Ứng Phu Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: Tăng hỏi: »僧 問： 古 者 道、 如 來 禪 即 許 老 兄 會、 祖 師 禪 未 夢 見 在。 未 審 如 來 禪 與 祖 師 禪 是 同 是 別？ 師 曰： 一 箭 過 新 蘿。 – Người xưa nói: Chấp nhận cho lão huynh ngộ Như Lai thiền đi, nhưng Tổ sư thiền thì nằm mơ cũng chưa thấy. Chẳng hay Như Lai thiền và Tổ sư thiền là giống nhau hay khác nhau? Sư đáp: Một mũi tên bay qua Tân La.«

Lâm Tế ngữ lục ghi: »到 翠 峰 峰 問。 甚 處 來。 師 云。 黃 蘗 來。 峰 云。 黃 蘗 有 何 言 句 指 示 於 人。 師 云。 黃 蘗 無 言 句。 峰 云。 爲 什 麼 無。 師 云。 設 有 亦 無 舉 處。 峰 云。 但 舉 看。 師 云。 一 箭 過 西 天。 – Sư đến Thúy Phong. Phong hỏi: Từ đâu đến? Sư đáp: Từ Hoàng Bá đến. Phong hỏi: Hoàng Bá có lời gì để dạy người? Sư đáp: Hoàng Bá không có lời cũng không có chỗ nêu lên công án. Phong nói: Hãy nêu lên công án xem. Sư nói: Một mũi tên bay qua Tây Thiên.«

TÂN MẠNG 新 命

Còn gọi: Tân mạng Trụ trì, Tân mạng Hòa thượng, Tân Trụ trì. Là người mới nhậm chức Trụ trì một chùa. Điều Trụ trì tiến thoái, chương Trụ trì, trong Hoàng Bá Thanh Quy (Đại 82, 768 hạ) ghi: »凡 請 新 命、 必 前 任 住 持 預 先 告 眾、 次 白 公 府、 俟 公 命 下、 然 後 修 書 疏 珍 重 聘 請。 新 命 領 已、 前 住 者 當 於 方 丈 設 齋。 – Đại khái việc thỉnh Tân Trụ trì gồm: Đầu tiên vị Cựu Trụ trì phải báo trước cho đại chúng rõ. Kế đó là trình với Công phủ, chờ Công phủ đồng ý mới viết sớ trân trọng kính mời. Tân Trụ trì nhậm chức xong, vị Cựu Trụ trì phải thiết trai ở nơi phương trượng«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di

TÂN TỐNG 津 送

Đưa ma, chôn cất người chết. Tiết Bách

Trượng Hoài Hải Thiền sư trong NĐHN q.

3 ghi: »老 人 於 言 下 大 悟、 作 禮 曰： 某 已 脫 野 狐 身、 住 在 山 後。 敢 乞 依 亡 僧 津 送。 – Lão nhân ư ngôn hạ đại ngộ, tác lễ viết: Mỗ dĩ thoát dã hồ thân, trụ tại sơn hậu, cảm khất biểu vong tăng tân tống. – Ông già ngay nơi lời nói đại ngộ, làm lễ thưa: Con đã thoát kiếp chồn hoang, bỏ xác ở sau núi, dám xin Hòa thượng chôn cất con như một vị tăng đã chết.« TẦN THÂN 嚬 呻 (Sư tử, voi chúa) rống lên. Tiết Quy Tông

Chí Chân Thiền sư trong CĐTĐL q. 29 ghi:

歸 宗 事 理 絕。 日 輪 正 當 午 自 在 如 師 子。 不 與 物 依 怙 獨 步 四 山 頂。 優 游 三 大 路 欠 呿 飛 禽 墜。 嚬 呻 眾 邪 怖

»Quy Tông sự lý tuyệt Nhật luân chính đương ngọ Tự tại như sư tử Bất dữ vật y cổ Độc bộ tứ sơn đảnh Ưu du tam đại lộ Khiếm khứ phi cầm đọa Tần thân chúng tà bố!« »Quy Tông sự lý bặt 703

TẨN NHIÊN 儘 然

Mặt trời đứng bóng tròn Tự tại như sư tử Không cùng vật tựa nương.

Bốn đỉnh núi riêng bước Ba đường lớn thung dung Ngáp dài chim chóc rớt Rống lên bọn tà run«.

TẨN NHIÊN 儘 然 Buồn bã. Chương Duy Khoan Thiền sư trong CĐTĐL q. 7 ghi: »唯 寬 禪

師。。。 年十 三 見 殺 生 者、 儘 然 不

忍 食。 – Thiền sư Duy Khoan… Năm mười ba tuổi thấy người khác sát sinh, sư buồn bã không nỡ ăn.« TẬN ĐẠI ĐỊA NHÂN NHẤT

KHẨU THÔN TẬN 盡 大 地 人 一 口 吞 盡 Còn gọi: Tận đại địa nhân vong phong kết thiệt. Há miệng nuốt hết mọi người. Chỉ cho thiền sư hoặc thiền sinh có kiến thức, năng lực, cảnh địa triệt ngộ hơn người.

Những thiền giả ưu tú này, mọi hành vi của họ hạng tầm thường đều không thể so sánh được, giống như mọi người trong trời đất đều bị nuốt mất trong sự cười nói, nín lặng của người ấy. Tắc 49, Bích Nham lục (Đại 48, 185 thượng) ghi: »千 尺 鯨 噴 洪 浪 飛 （轉 過 那 邊 去、 不 妨 奇 特、 盡 大 地 人 一 口 吞 盡）。 – Cá kình ngàn thước phun sóng to (Khi ngộ rồi thì thật là kỳ đặc, như há miệng nuốt hết mọi người)«.

TẬN GIÁ 盡 價

Giá thích hợp, đúng giá. Tiết Tín Tương Tông Hiển Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »中 邑 大 似 箇 金 師、 仰 山 將 一 塊 金 來、 使 金 師 酬 價、 金 師 亦 盡

價 相 酬。 臨 成 交 易、 賣 金 底 更 與 貼 秤。 金 師 雖 然 闇 喜、 心 中 未 免 偷 疑。 何 故？ 若 非 細 作、 定 是 賊 贓。 – Trung Ấp giống như một ông thợ kim hoàn, Ngưỡng Sơn đem một thỏi vàng đến nhờ Ngài cho biết giá tiền, Ngài cũng cho giá thích hợp. Đến lúc trở thành việc buôn bán, vàng bán ra lại vừa đúng với cân lượng. Thợ kim hoàn mặc dù mừng thầm nhưng trong lòng chưa khỏi hồ nghi. Vì sao? Vì nếu không xem xét kỹ lưỡng, chắc chắn vàng kia là của ăn trộm.«

TẬN KHƯỚC KIM THỜI 盡 却 今

時 Hiện nay thấu suốt, hiện nay triệt ngộ, tức hiện nay ngộ suốt thiền pháp. Nhà thiền nhấn mạnh, thiền pháp chính ở trước mắt, chẳng cần tìm cầu ở nơi nào lúc nào khác.

Thuật ngữ này thể hiện được tinh thần hiện thực của Thiền tông. Tiết Phù Dung Đạo

Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »所 以 先 聖 教 人、 秖 要 盡 卻 今 時。 能 盡 今 時、 更 有 何 事。 – Cho nên Phật Tổ dạy người, chỉ cần hiện nay ngộ suốt thiền pháp. Ngộ được thiền pháp thì đâu còn việc gì?«

TẬN LỘ 贐 路

Trao tặng lễ vật cho người lên đường. Tiết Vĩnh Phong Huệ Nhật Am Chủ trong NĐHN q. 18 ghi: »吾 明 日 行 腳 去、 汝 等 可 來 相 送。 於 是 賮 路 者 畢 集。 – Sư chợt bảo người trong ấp rằng: Sáng mai tôi hành cước, các vị có thể đến đưa tiễn. Khi mai tôi hành cước, các vị có thể đến đưa tiễn. Khi ấy người trao tặng lễ vật đều tập họp đủ cả.« TẬN LỰC ĐẠO BẤT ĐẮC ĐỂ CÚ 704

TẤT DŨNG SINH QUANG 漆 桶 生 光

盡 力 道 不 得 底 句 Câu cố hết sức nói mà chẳng được, nghĩa là lời nói không sao diễn tả được, chỉ cho thiền pháp siêu việt ngôn cú nghĩa lý. Tiết Phù Bôi Hòa thượng trong NĐHN q. 3 ghi: »凌 行 婆 來 禮 拜、 師 與 坐 喫 茶。 婆 乃 問： 盡 力 道 不 得 底 句 分 付 阿 誰？師 曰： 浮 盃 無 剩 語。 – Lăng Hành Bà đến lễ bái, sư mời cùng ngồi uống trà. Bà liền hỏi: Câu cố hết sức nói mà chẳng được, giao phó cho ai? Sư đáp:

Phù Bôi không có lời gì chưa nói ra«.

TẬN THỜI 盡 時

Bấy giờ, hồi đó. Tiết Bảo Ninh Nhân Dũng Thiền sư trong KTTQTĐL q. 28 ghi:

»Nhuyễn triền tạng phong nhập trận lai, tận thời cầm hạ nhãn xanh khai. Tử sinh nhất quyết anh hùng sĩ, Văn võ song đả tướng tương tài. – Quấn chứa cơ phong vào trận ngay, bấy giờ bắt được kinh ngạc thay! Anh hùng nhất quyết phen sinh tử, văn võ song toàn tướng ngang tài.«

TẬP ĐĂNG THIỀN SƯ 襲 燈 禪 師

Thụy hiệu của thiền tông Trí Nhàn đời

Đường. X. Trí Nhàn.

TẬP MA 漝 麽

Như thế. Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »師 云： 飯 袋 子。 江 西 湖 南 便 漝 麼 去。 僧 於 言 下 大 悟。 – Sư nói: Cái túi cơm! Giang Tây, Hồ Nam mà như thế hả?

Tăng nghe lời này liền đại ngộ«.

TẬP MAO CÁI ĐẦU 葺 茅 盖 頭

Chỉ cho việc xây cất chùa chiền. Nguyên Diệu ngữ lục q. hạ ghi: »西 峰 之 肩 有 師 子 巖、 拔 地 千 仞、 崖 石 林 立、 師 東 之、 有 終 焉 之 意、 弟 子 法 升 等 追 尋 繼 至、 葺 茅 盖 頭。 – Mé bên vai của ngọn Tây Phong có hang Sư Tử sâu đến ngàn trượng, có đá dựng như rừng. Sư thích cảnh này, có ý muốn ở đấy suốt đời, các vị đệ tử như Pháp Thăng v.v… lục tục tìm đến, rồi cùng nhau xây cất chùa chiền«.

TẤT CÁNH 畢 竟

1. Xét cho cùng, dĩ nhiên. Phẩm thứ hai: Tịnh độ của Tông Giáo đáp hưởng trong

NHQL q. 21 ghi: »信 我 念 佛 將 來 畢 竟 見 佛、 畢 竟 成 佛、 更 無 疑 惑 者。 – Tin ta niệm Phật tương lai dĩ nhiên thấy

Phật. Xét cho cùng khi thành Phật không còn việc gì nghi hoặc.« 2. Cứu cánh, cuối cùng. Biểu thị nghi vấn.

Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »畢 竟 如 何 結 果、 畢 竟 有 何 了 期？ – Cứu cánh kết quả ra sao? Cuối cùng có thời gian nào tỉnh ngộ?«

TẤT CÁNH SỰ 畢 竟 事

Việc cứu cánh. Chỉ việc lãnh ngộ thiền pháp, siêu thoát sinh tử. Nhà thiền cho cánh nhìn này là hết sức quan trọng. Tiết Nam Tuyền Hòa thượng trong TĐT q. 16 ghi: »師 與 歸 宗 同 行 二 十 年、 行 腳 煎 茶 次、 師 問： 從 前 記 持 商 量 語 句 已 知、 離 此 後 有 人 問 畢 竟 事作 麼 生？ – Sư và Quy Tông du phương hai mươi năm. Trên đường hành cước, đang nấu trà, sư hỏi: Việc ghi nhớ, thương lượng ngữ cú trước kia đã biết, Xa lìa những thứ đó sau này có ai hỏi về việc cứu cánh thì sao?« TẤT DŨNG SINH QUANG 漆 桶 生 光 Thùng sơn phát sáng. Trong thúng sơn tối 705

TẬT DIỆM QUÁ PHONG 疾 焰 過 風

tăm phát sinh ra một vầng sáng, dụ chỉ chuyển mê thành ngộ. Mật Am ngữ lục ghi: »入 寺 上 堂。 僧 問： 華 藏 海 中 張 巨 網。 慣 打 鯤 鯨。 凌 宵 峰 頂 握 鉗 鎚。 陶 鑄 佛 祖。 而 今 爐 鞴 既 開。 一 鎚 便 就 時 如 何。 師 云: 漆 桶 生 光。 – Sư vào chùa thượng đường, Tăng hỏi: Trong biển Hoa Tạng giăng lưới to, quen bắt cá côn cá kình; trên đỉnh Lăng Tiêu cầm kiềm búa để rèn đúc Phật Tổ.

Nhưng nay lò rèn đã mở cửa, khi một búa liền thành thì sao? Sư đáp: Thùng sơn phát sáng«.

TẬT DIỆM QUÁ PHONG 疾 焰 過 風 Gió thổi lửa bùng. Thiền tông mượn từ này để chỉ thiền cơ rất nhanh chóng. Tiết Nhất Thượng tọa hạ tỏa trong Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: 生 死 脫 著 不 相 干 一 道 神 光 常 獨 露 咦！ 疾 焰 過 風 發 大 機 塵 塵 剎 剎 頭 回 互。 »Sinh tử thoát trước bất tương can

Nhất đạo thần quang thường độc lộ Di!

Tật diệm quá phong phát đại cơ Trần trần sát sát đầu hồi hỗ«.

»Sinh tử thoát rồi chẳng liên quan,

Một luồng ánh sáng thường riêng bày. Chao!

Thiền cơ phát ra rất nhanh chóng,

Cõi nước vi trần đắp đổi nhau«.

TẤU 湊

Khế hợp. Tiết Phúc Tiên Chiêu Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 13 ghi: »遂 乃 拥 毳 參 尋、 初 見 鼓 山、 長 慶、 安 國、 未 湊 機 緣。 – Sư liền ôm gói đi tham tầm, ban đầu gặp Cổ Sơn, Trường Khánh,

An Quốc nhưng cơ duyên chưa khế hợp«.

TẤU BẠC 湊 泊

1. Gần gũi, khế hợp, khế ngộ. Đại Quang

Minh Tạng ghi: »祖 師 意 峻 硬 孤 峭、 有 如 其 平 生、 難 於 湊 泊。 – Ý Tổ sư cao vút bí hiểm, như có đem cả cuộc đời của mình để tham cứu cũng khó mà khế ngộ« 2. Ngưng tụ, kết hợp. Tiết Tham Chính

Tiền Đoan Lễ Cư Sĩ ghi: »盖 爲 地 水 火 風、 因 緣 和 合、 暫 時 湊 泊、 不 可 錯 認 爲 己 有。 – Vì là đất nước gió lửa, nhân duyên hòa hợp, tạm thời ngưng tụ nên chẳng thể lầm nhận là thân mình«.

TẤU CƠ 湊 機

Khế hợp cơ duyên, khế cơ. Huệ Nam ngữ lục tục bổ ghi: »慧 南 禪 師 三 十 餘 年、 示 此 三 問、 往 往 學 者 多 不 湊 機、 叢 林 共 目 爲 三 關。 – (Thiền sư Huệ Nam) hơn 30 năm khai thị bằng 3 câu này, thường thường người học phần nhiều chẳng khế hợp cơ duyên, trong tùng lâm đều cho là tam quan (3 cửa ải)«.

TẨU DƯƠNG DƯƠNG 走 颺 颺

Tất tả chạy ngược chạy xuôi. Tiết Phúc Châu Tây Viện Hòa thượng trong TĐT q.

17 ghi: »若 欲 得 作 佛、 汝 自 是 佛。 擔 却 一 箇 佛、 傍 家 走 颺 颺、 渴 鹿 趁 陽 焰 相 似、 何 時 得 相 應 去？ – Nếu muốn được làm Phật thì chính ông là Phật. Đã mang một ông Phật trên mình mà còn tất tả chạy ngược chạy xuôi giống như con nai khát nước chạy theo sóng nắng, đến khi nào mới được tương ưng?«. TÂY THIÊN NHỊ THẬP BÁT TỔ 西 天 二 十 八 祖

TẨU TÁC 走 作

Nghĩa là tâm thần bất định, chạy lăng xăng. Tiết Dũng Tuyền Hân Thiền sư trong NĐHN ghi: »我 四 十 九 年 在 這 裡、 尚 自 有 時 走 作。 汝 等 諸 人 莫 開 大 口。 見 解 人 多、 行 解 人 萬 中 無 一 箇。 – Sư thượng đường nói: Ta 49 năm tại chỗ này còn có tẩu tác, bọn các ông chớ mở miệng to. Kẻ kiến giải thì nhiều, còn người hạnh giải thì trong muôn người không có một«.

TÂY AM 西 庵

Hiệu của thiền tăng Đàm Ngạc đời

Nguyên. X. Đàm Ngạc.

TÂY CHIẾU 西 照

Hiệu của thiền tăng Huệ Tài đời Minh. X.

Huệ Tài.

TÂY LAI Ý 西 來 意

Còn gọi: Tây Tổ ý. Ý chỉ thiền pháp của

Sơ tổ Thiền tông là Bồ-đề Đạt-ma từ Ấn Độ truyền sang Trung Quốc. Đây là cách nói tắt của Tổ sư Tây lai ý. Chương Chiêu Khánh viện Đạo Khuông Thiền sư trong CĐTĐL q. 21 ghi: »問 如 何 是 西 來 意。 師 曰。 蚊 子 上 鐵 牛。 – Hỏi: Ý chỉ của Tổ sư từ phương Tây đến là gì? Sư đáp: Con muỗi đáp trên mình con trâu sắt.« Tiết Chính Pháp Hy Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »林 葉 紛 紛 落、 乾 坤 報 早 秋。 分 明 西 祖 意、 何 用 更 馳 求？ – Lá rừng rơi lả tả, trời đất báo thu sang. Đâu cần kiếm gì nữa, ý Tổ sư rõ ràng.«

TÂY LÂM THÁP 西 林 塔

Nằm trong nhóm Tây tháp, đường Sơn Tây trong thành huyện Tùng Giang, tỉnh Thượng Hải, Trung Quốc. Nguyên tên là »Sùng Ân Bảo Tháp«, bởi ở trong Tây Lâm Thiền tự, nên gọi »Tây Lâm Tháp«.

Tháp được xây vào khoảng niên hiệu Hàm Thuần (1265-1274) đời Tống, niên hiệu Hồng Vũ thứ 20 (1387) đời Minh trùng tu, đổi tên »Viên Ứng Tháp«. Tháp là kết cấu hỗn hợp gạch gỗ, mặt bằng hình bát giác, 7 tầng cao hơn 40m. Thang lên tháp là những bậc đá xây trong thân tháp vòng vèo đi lên, đến nay vẫn còn hoàn chỉnh. Tháp này cùng với tháp chùa Hưng Thánh đông tây đối mặt nhau, điểm xuyết cho phong cảnh thanh tú đẹp đẽ cổ thành Tùng Giang.

TÂY LỘC 西 麓

Hiệu của thiền tăng Trí Cập đời Nguyên. X. Trí Cập.

TÂY NHAM 西 巖

Hiệu của thiền tăng Liễu Huệ đời Tống. X.

Liễu Huệ. TÂY THIÊN NHỊ THẬP BÁT TỔ 西 天 二 十 八 祖 Còn gọi: Tây Thiên tứ thất. Chỉ 28 vị Tổ Thiền tông của Ấn Độ thời xưa. Tương truyền trên hội Linh Sơn, đức Phật Thích-ca Mâu-ni truyền trao chính pháp nhãn tạng (thiền pháp) cho đệ tử là Ma-ha-ca-diếp. Ca-diếp trở thành vị Tổ Thiền tông thứ nhất, lần lượt trao truyền đến vị Tổ thứ 28 là Bồ-đề Đạt-ma vượt biển sang Trung Quốc. Vị này là Tổ khai sáng Thiền tông

Đông độ. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »若 論 第 一 義、 西 天 二 十 八 祖、 唐 土 六 祖、 立 在 下 風。 – Nếu bàn về nghĩa thứ nhất thì 28 vị Tổ Ấn Độ và 6 vị Tổ Trung Quốc đều ở thế kém.« 707

TÂY THIỀN TỰ 西 禪 寺

TÂY THIỀN TỰ 西 禪 寺 Viện Trường Khánh ở phía tây thành phố Phúc Châu nên người đời gọi là Tây Thiền tự. X. Trường Khánh viện.

TÂY TỐC〖⿱斯言〗 速

Kêu ca, âm thanh cảm thán gấp rút. Tiết Vong Danh Cổ Túc trong NĐHN q. 6 ghi:

»昔 有 一 老 宿、 一 夏 不 爲 師 僧 說 話。 有 僧 嘆 曰： 我 祇 恁 麼 空 過 一 夏、 不 敢 望 和 尚 說 佛 法、 得 聞 「正 因」 兩 字 也 得。 老 宿 聞、 乃 曰： 闍 黎 莫 〖⿱斯言〗 速、 若 論 正 因、 一 字 也 無。 – Thuở xưa có một vị lão túc, trong suốt mùa an cư không chịu thuyết pháp cho chư tăng nghe. Có một vị tăng than: Cứ như thế thì một hạ trôi qua vô ích, tôi chẳng dám mong Hòa thượng nói Phật pháp, chỉ cần nghe hai chữ chính nhân cũng được. Lão túc nghe được lời này, liền nói: Xà lê chớ có kêu ca, nếu luận về chính nhân, một chữ cũng không có«.

TÂY TRAI 西 齋

Hiệu của thiền tăng Phạm Kỳ đời Nguyên.

X. Phạm Kỳ.

TÂY TRÚC 西 竺

Hiệu của thiền tăng Bản Lai đời Minh. X:

Bản Lai.

TÂY TRÚC THIỀN SƯ MỘ THÁP 西 竺 禪 師 墓 塔 Dưới cửa Hắc Phong, phía nam sườn núi Tuyết Sơn, huyện Lương Sơn,tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Tháp của Thiền sư Tây Trúc đứng trước mộ, tháp cao 3,12m, đường kính 0,4 đến 0,85m. Bia đá trước tháp là »Đông Lỗ Tây Trúc Thiền sư minh ký«, mặt trên ghi lại sự tích của tăng nhân yêu nước Thiền sư Tây Trúc đã dẫn đầu hơn 3000 tăng binh chống lại giặc Oa vào khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh.

TÂY VÂN THIỀN TỰ 西 雲 禪 寺

Ở làng Ngũ Cổ, thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Nguyên tên là »Tây Vân Nham«. Niên hiệu Càn Long thứ 17 (1752) đời Thanh sáng lập, những năm Gia Khánh, Quang Tự đều trùng tu thêm, là một Phật tự lâu nhất trong lịch sử Đài Loan.

TÂY VỰC TỰ 西 域 寺

Nằm trên sườn núi Thạch Kính, phía tây nam huyện Phòng Sơn, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Xưa có hai chùa Đông Dụ và Tây Dụ, đều là kiến trúc đời Tùy Đường. Sau đó Đông Tự bị phá hủy, chỉ còn Tây Tự. Cấu trúc hùng vĩ, Phật tháp trang nghiêm, theo truyền thuyết bên dưới tháp có con đường nhỏ lát đá phiến. Đời Minh đổi tên là »Tây Vực Tự«. Đầu đời Thanh hai vị Đại sư Siêu Cổ, Tăng Quảng nối nhau trụ trì, ngày thêm hưng thịnh và đổi tên là »Tây Vực Vân Cư Thiền Lâm«.

Từ đời Dân Quốc trở đi bao lần bị chiến tranh đã suy vi từ lâu.

TẾ BẠT 濟 拔

Cứu vớt, siêu thăng. Tiết »Sở Thạch Hòa thượng hành trạng« trong PKNL q. 20 ghi:

»皇 明 启 運、 混 一 海 宇、 天 子 念 將 臣 或 沒 於 戰、 民 庶 或 死 於 兵、 宜 以 釋 氏 法 設 冥 以 濟 拔 之。 – Vua biết rõ bắt đầu chở đi, xáo trộn thế giới.

Vua nhớ đến tướng sĩ chết trận, dân đen bỏ mạng bởi đao binh nên dùng Phật pháp lập ra cõi u minh để cứu vớt họ.« TẾ TÔNG THẤT SỰ TÙY THÂN 濟 宗 七 事 隨 身

TẾ BẮC 濟 北

Danh hiệu của Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Vào năm 854, Thiền sư Nghĩa Huyền đến trụ ở viện Lâm Tế, góc phía đông bờ sông Hô Đà, tại Trấn Châu (Hà Nam Chính Định). Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 4 (Đại 47, 1011 hạ) ghi: »濟 北 瞎 驢、 初 到 高 安 灘 頭、 既 不 能 踢 蹈、 卻 還 黃 檗 山 中。 – Lâm Tế là con lừa mù, ban đầu đến bến sông Cao An (chỉ cho ngài Đại Ngu) đã không thể vượt qua, còn quay trở lại núi Hoàng Bá«.

TẾ BIỆN 濟 辦

Thành công, hoàn thành. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »謝 莊 主 上 堂 云。 一

不 做 二 不 休。 不 風 流 處 也 風 流。 若 要 公 私 濟 辦。 好 看 露 地 白 牛。 – Một không làm hai không nghỉ, chỗ chẳng phong lưu cũng phong lưu. Nếu muốn mọi việc hoàn thành, coi chừng con trâu trắng sờ sờ.« (Con trâu trắng sờ sờ: dụ chỉ diệu nghĩa pháp)

TẾ CÔNG 濟 公

X. Đạo Tế.

TẾ ĐIÊN 濟 顛

Thiền tăng Đạo Tế đời Tống, tính tình ngông cuồng, ham thích rượu thịt, chẳng giữ giới luật, người đời gọi sư là Tế Điên.

TẾ LÔN 霽 崙

Hiệu của thiền tăng Siêu Vĩnh đời Thanh.

X. Siêu Minh.

TẾ NINH THIẾT THÁP 濟 寧 鐵 塔

X. Sùng Giác tự thiết tháp.

TẾ THÁNH 際 聖 (1696-1756)

Thiền tăng đời Thanh, họ Tiết, tự Liễu Phàm, người xứ Hải Ninh, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thiên Đồng Triệt ở Hàng Châu, đời thứ 40 hệ

Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Mân ở

Dương Châu.

TẾ TÔNG BÁT ĐẠI THẾ 濟 宗 八 大

勢 Tám thứ cơ pháp mà bậc Thầy của tông Lâm Tế thường vận dụng một cách tự tại:

1. Thiên chân đại thế: Cơ pháp tự nhiên nhậm vận không do tạo tác, không nhờ phương tiện.

2. Bí mật đại thế: Cơ pháp thầm kín không dùng lời nói.

3. Bình thường đại thế: Dùng động tác bình thường để chỉ ra Bản tính.

4. Trực thị đại thế: Chỉ thẳng Tức tâm là Phật.

5. Trình tự đại thế: Lấy vật bên mình như phất tử, nắm tay… để chỉ bày đại đạo.

6. Thâu phóng đại thế: Khi nắm chặt, khi buông thả, vận dụng tự như.

7. Quyền thiết đại thế: Dùng phương tiện khéo léo.

8. Tỉnh ngộ đại thế: Tức là cơ pháp dùng:

Phất, quyền, bổng, hét… giúp người học ngay đó khai ngộ.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TẾ TÔNG THẤT SỰ TÙY THÂN 濟 宗 七 事 隨 身 Là 7 loại tự tại mà vị thiền tăng ưu tú của tông Lâm Tế phải có đủ:

1. Sát nhân đao: Chặt đứt tất cả sở hữu của người học. 2. Hoạt nhân kiếm: Trí giúp người học hết sức linh hoạt. 709

TẾ TÔNG TỤNG NGỮ 濟 宗 頌 語

3. Cước đạp thật địa: Tất cả hành vi đều khế hợp với Phật đạo.

4. Hướng thượng quan hệ tử: Tột cùng tông chỉ hướng thượng. 5. Cách ngoại thuyết thoại: Xa rời sự nghĩ suy thông thường mà nói Phật đạo.

6. Nạp tăng ba tỵ: Đủ sức dẫn dắt người học.

7. Thám can ảnh thảo: Có thể phân biệt rõ ràng điều chân, giả của người học.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TẾ TÔNG TỤNG NGỮ 濟 宗 頌 語 Sách, 1 quyển, do Hán Nguyệt Pháp Tạng soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 1 (1628) đời Minh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 213. Pháp Tạng vì muốn chứng minh pháp mạch truyền thừa của tông Lâm Tế mà soạn sách này. Nội dung nêu ra các vị như: Mã Tổ, Đại Giác, Hưng Hóa, Ngũ Tổ, Viên Ngộ, Đại Huệ là do Mã Tổ truyền thẳng xuống một mạch. Mỗi một truyện thiền sư đều có phụ thêm lời bình ngắn và tụng ngữ, dùng để cử dương tông phong Lâm Tế. Phần sau sách phụ lục »Ngũ Tông

Nguyên«.

TỀ AN 齊 安 (?-842)

1. Thiền tăng đời Đường, người Hải Môn Trung Quốc. Thuở nhỏ sư lập chí xuất gia, theo học với Thiền sư Vân Tông nơi quận nhà rồi xuất gia, sau thụ giới cụ túc với Luật sư Trí Nghiêm ở Nam Nhạc, tập học luật nghi. Về sau tham kiến Mã Tổ Đạo Nhất ở núi Cung Công rất được trọng vọng, thầm truyền chính pháp được ngộ đạo nối pháp. Cuối niên hiệu Nguyên Hòa (806-820) tuổi đã 70 sư trùng tu chùa Pháp Lạc ở Tiên Sơn (Chiết Giang) hoang phế đã lâu. Lúc bấy giờ Pháp Hân ở Diêm Quan (Tây Nam Hải Ninh, Chiết Giang) kiến thiết viện Hải Xương thỉnh Tề An về ở, người đời gọi là »Diêm Quan Tề An«. Một thời kẻ tham học khắp nơi tụ hội, sư đại dương thiền phong Mã Tổ. Niên hiệu Hội Xương thứ 2 (842) sư ngồi yên mà thị tịch, thọ hơn 90 tuổi. Vua Tuyên Tông ban thụy »Ngộ Không Đại Sư« và làm thơ truy điệu. Sau khi Võ Tông hủy Phật, Tuyên

Tông được sư cảm hóa mà chấn hưng lại Phật pháp. 2. Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Hoa Nghiêm Trí Tạng. Về sau hoằng dương thiền pháp ở Hoàng Châu (nay là Hoàng Cương tỉnh Hồ Bắc), người đời gọi sư là »Hoàng Châu An« để phân biệt với

Thiền sư Tề An ở Diêm Quan. Sư dời đến

Phụng Tường (nay thuộc Thiểm Tây) rồi thị tịch.

TỀ KIÊN 齊 肩

Còn gọi: Kết kiên. Tương đương. Tiết Bảo Phúc Tùng Triển Thiền sư trong NĐHN q.

19 ghi: »諸 仁 者 還 識 麼？ 若 識 得、 便 與 古 佛 齊 肩。 – Này chư vị! Có biết chưa? Nếu biết được thì ngang bằng với chư cổ Phật rồi đấy.«

TỀ TỦNG 齊 耸

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Nghĩa Huyền thuộc tông Lâm Tế.

Một hôm có vị tăng hỏi: Phật là gì? Sư đáp: Lão tăng trọn chẳng biết. Tăng nói: Hòa thượng là bậc đại thiện tri thức vì sao chẳng biết? Sư đáp: Lão tăng chẳng từng tiếp căn cơ bậc hạ. Tăng lại hỏi: Đạo là gì?

Sư đáp: Qua lại không chướng ngại. Sư nói thêm: Chợt gặp biển lớn làm sao qua? Tăng do dự, sư liền đánh.

THẢ 且 (K.NG.)

THA 他

Người khác. Chứng Đạo Ca của Vĩnh Gia Chân Giác Đại sư trong CĐTĐL q. 30 ghi: »卻 被 如 來 苦 訶 責。 數 他 珍 寶 有 何益。 – Trái lại bị Như lai quở trách mãi về việc đếm của báu cho người khác nào có ích gì.«

THA ĐÀ 蹉 跎

Lầm lỗi, sai sót. Chương Thập huyền đàm trong CĐTĐL q. 29 ghi:

枯 木 巖 前 差 路 多 行 人 到 此 盡 蹉 跎 »Khô mộc nham tiền sai lộ đa Hành nhân đáo thử tận tha đà« »Trước núi cây khô nhiều lối tẻ Hành nhân đến đó lắm người sai«.

THA HẬU 他 後

Về sau, mai sau. Vô Môn Quan ghi: »巖

頭 至 僧 堂 前、 拊 掌 大 笑 云、 且 喜 得 老 漢 （指 德 山 和 尚） 會 末 後 句。 他 後 天 下 人、 不 奈 伊 何。 – Nham Đầu đến trước tăng đường vỗ tay cười to rằng: May thay ông già này (chỉ Hòa thượng Đức Sơn) hội được câu rốt sau. Về sau người thiên hạ không làm gì nổi ông ta.«

THA THIẾT 瑳 切

Trau dồi gọt giũa, bàn luận nghiên cứu.

Ngâm trong CĐTĐL q. 30 ghi: »急 著 力 勤 咬 齧。 無 常 到 來 救 不 徹。 日 裏 語 暗 瑳 切。 快 磨 古 錐 淨 挑 揭。 – Mau ra sức, gắng chịu đựng, vô thường đến rồi cứu không kịp. Lời nói trong ngày thầm nghiên cứu, dùi thép bén nhọn sạch chọn lựa.«

THA THỜI HẬU NHẬT 他 時 後 日

Mai kia mốt nọ, ngày sau. Tiết Nham Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »我 將 謂

汝 他 時 後 日 向 孤 峰 頂 上 盤 結 草 庵、 播 揚 大 教、 猶 作 這 箇 語 話。 – Ta tưởng đâu ngươi ngày sau lên đỉnh núi vắng cất am cỏ ở xiển dương thiền giáo, dè đâu còn nói lời này!« THẢ 且 (k.ng.)

1. Mà, mà lại, còn. Biểu thị ngữ khí chuyển chiết. Long Nha Tài Thiền sư trong Nam Tống Nguyên Minh Thiền Lâm Tăng Bảo truyện q. 1 ghi: »語 言 雖 有 異、 至 理

且 無 差。 – Lời nói tuy có khác, chí lý lại giống nhau«.

2. Hãy … đi! Biểu thị ngữ khí mệnh lệnh.

Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »有 僧 持 鉢 家 常、 俗 人 問： 上 座 要 箇 什 麼？ 僧 云： 簡 什 麼。 俗 人 將 草 滿 鉢 盂 著、 云： 上 座 若 解 道 得、 則 供 養、 若 道 不 得、 則 且 去。 其 僧 無 對。 – Có vị tăng cầm bình bát đi khất thực, bị người thế tục hỏi:

Thượng tọa cần cái gì? Tăng nói: Gì cũng được. Người thế tục liền đem cỏ bỏ đầy bát, nói: Nếu Thượng tọa nói được thì tôi cúng dường, nếu không nói được thì hãy đi đi! Vị tăng không nói được«. 3. Nên… đi! Biểu thị ngữ khí khuyên răn. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 且 隨 處 作 主。 立 處 皆 眞。 境 來 囘 換 不 得。 縱 有 從 來 習 氣 五 無 間 業。 自 爲 解 脱 大 海。 – Ông nên tùy chỗ mà làm chủ đi!

Mọi chỗ đều chân, cảnh không lôi cuốn được. Giả sử có tập khí, năm nghiệp vô gián từ xưa đều biến thành biển lớn giải thoát«.

4. Cần phải. Biểu thị ngữ khí dặn dò. Lâm Tế ngữ lục ghi: »大 徳。 且 要 平 常 莫 711

THẢ CHUYẾT 且 拙

作 模 様。 – Đại đức! Cần phải bình thường chớ có kiểu cách«.

5. Thử hỏi. Biểu thị ngữ khí nghi vấn. Vô Môn Quan ghi: »且 道、 如 何 是 祖 師 關？ – Thử hỏi thế nào là Tổ sư quan?«.

6. Chớ nên. Biểu thị ngữ khí khuyên răn, cấm chỉ. Chương Thiệu Tu Thiền sư trong CĐTĐL q. 24 ghi: »問 見 色 便 見 心。 露 柱 是 色、 如 何 是 心？ 師 曰： 幸 然 未 會、 且 莫 詐 明 頭。 – Hỏi: Thấy sắc liền thấy tâm, cột cái là sắc, cái gì là tâm? Sư nói: May mà ngươi chưa biết, chớ nên lừa người mắt sáng«. 7. Cứu cánh, rốt cuộc. TĐT q. 7 ghi: »雪

峰 和 尚 云： 悟 入 是 阿 誰 分 上 事？ 亦 須 著 精 神 好！ 菩 提 達 摩 來 道： 我 以 心 傳 心、 不 立 文 字。 且 作 麼 生 是 汝 諸 人 心？ – Hòa thượng Tuyết Phong nói: Ngộ nhập là việc bản phận của người nào cũng cần lưu ý đó! Bồ-đề-đạt-ma đến nói: Ta đem truyền tâm, chẳng lập văn tự. Rốt cuộc cái gì là tâm của các ông?« Trong các quyển ngữ lục, Tông môn Truyền đăng lục của Thiền tông thường có thuật ngữ »Thả« mà cách dùng và ý nghĩa của nó đều không nhất định:

― Thả trụ: Tạm thời đình chỉ.

― Thả hỷ: May thay. ― Thả như: Lệ như, chẳng hạn như ― Thả thuyết: Nói về

― Thả trí: Tạm thời đặt để, tạm gác lại.

THẢ CHUYẾT 且 拙

Hiệu của thiền tăng Tịnh Nột đời Thanh.

X. Tịnh Nột.

THẢ HỶ MỘT GIAO THIỆP 且 喜

沒 交 涉 Thả hỷ hoặc Hạnh hỷ: Thật tức cười. Một giao thiệp: Không dính dáng. Tắc 5, Bích Nham lục (Vạn Tục 148, 134 thượng) ghi:

»曹 溪 鐘 裏 絕 塵 埃。 多 少 人 道。 靜 心 便 是 鏡。 且 喜 沒 交 涉。 – Câu »Trong vắt Tào Khê gương chẳng nhơ, nhiều người nói tâm lặng tức là gương.

Thật tức cười không dính dáng!« Còn gọi: Thả đắc một giao thiệp. May thay không dính dáng, ý nói trên căn bản không phù hợp với thiền pháp. Là lời phê bình mà nhà thiền quen dùng.

THẢ… THỦ 且 取

Hãy… đi! Biểu thị ngữ khí mệnh lệnh. Vân

Môn quảng lục, q. trung ghi: »乃 拈 拄 杖 云： 且 向 者 裡 會 取。 – Sư liền giơ cây gậy lên, bảo: Hãy lãnh hội chỗ này đi!

THẢ TRÍ 且 置

Còn gọi: Thả chỉ, Thả tùng. Hãy gác lại.

Đặt ở cuối phân câu trước trong câu phức, biểu thị trừ bỏ nội dung của một khoản nào đó không trở thành chủ đề của câu chính, phân câu sau (câu chủ) giống như câu nghi vấn. Tiết Đại Từ Hoàn Trung Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »（南 泉 和 尚） 問： 如 何 是 庵 中 主？ 師 曰： 蒼 天！ 蒼 天！ 泉 曰： 蒼 天 且 置、 如 何 是 庵 中 主？ – (Hòa thượng Nam Tuyền) hỏi: Thế nào là chủ trong am? Sư đáp: Trời ơi! Trời ơi! Tuyền bảo; Trời ơi hãy gác lại, thế nào là chủ trong am?« Tiết Pháp Xương Ỷ Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »宗 門 事 且 止、 這 箇 事 作 麼 生？ – Việc trong Thiền tông hãy gác lại, việc này là gì?« Tiết Pháp Hoa Toàn Cử Thiền sư rong NĐHN q. 12 ghi: »那 箇 且 從、 這 箇 作 麼 生？ – Cái kia hãy gác lại, cái này là gì?«

THẠCH HỎA 石 火

THÁC CHI 拓 枝

Tên một điệu múa. Điệu múa này được trang trí bằng hai hoa sen lớn bằng giấy, hai cô gái đứng trong hoa sen; tời giờ múa hai hoa sen nở ra và 2 cô đứng múa trong ấy. Phần Tụng cổ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi:

智 者 無 實 虛、 迷 人 生 得 失

木 人 舞 拓 枝、 石 女 吹 觱 篥 »Trí giả vô thật hư Mê nhân sinh đắc thất Mộc nhân vũ Thác chi Thạch nữ xuy Tất lật«.

»Người trí không thật hư Kẻ mê sinh được mất Người gỗ múa Thác chi

Gái đá thổi Tất lật«.

THÁC TỬ 橐 子

Cái khay, cái mâm. Tiết Tùng Sơn Hòa thượng trong NĐHN q. 3 ghi: »松 山 和 尚 同 龐 居 士 喫 茶。 士 舉 橐 子 曰： 人 人 盡 有 分、 爲 甚 麼 道 不 得？。。。 （龐 居 士）、 乃 令 人 傳 語 霞 曰： 何 不 會 取 未 舉 橐 子 時？ – Hòa thượng Tùng Sơn cùng Bàng Cư sĩ ngồi uống trà, Cư sĩ giơ cái khay lên hỏi: Người người đều có phần, vì sao nói chẳng được?… (Bàng cư sĩ) sai người đem câu hỏi này hỏi Hà (chỉ Hòa thượng Đan Hà).

Hà đáp: Sao chẳng lãnh hội khi chưa giơ cái khay lên?«

THẠCH CẢM ĐANG 石 敢 當

Phiến đá được dựng ở cửa ngỏ, trên có khắc 3 chữ »Thạch cảm đang«, dùng để ếm trừ điều xui xẻo, theo tục lệ ngày xưa.

Thiền tông mượn từ này để chỉ cho tự tính. Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải ghi: »大 顛 打 首 座、 聚 雪 埋 金。 興 化 罰 維

那、 揚 聲 止 響。 惟 有 石 敢 當、 年 整 歲 向 百 眾 人 前 出 一 頭、 今 古 無 人 解 稱 賞。 – Đại Điên đánh Thủ tọa, gom tuyết để chôn vàng; Hưng Hóa phạt Duy-na, la lớn để lấp tiếng vang. Duy có Thạch cảm đang quanh năm suốt tháng ló đầu ra trước trăm ngàn chúng, xưa nay chẳng ai biết tán thưởng«.