Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

MẠI TỈNH TỈNH 賣 惺 惺

Ngũ Tổ. Tổ đưa tiền cho thị giả đem tới kho để mua, lúc ấy Tự Bảo mới chịu đưa gừng cho thị giả. Thiền Uyển Mông Cầu Thập Di (Vạn Tục 148, 151 hạ) ghi: »後 筠 州 洞 山 闕 人、 郡 守 以 書 託 戒 舉 所 知 者 主 之。 戒 曰： 賣 生 薑 漢 住 得、 遂 出 世 住 洞 山。 – Về sau ở Động Sơn thuộc Quân Châu thiếu người, quan quận viết thư nhờ Tổ tiến cử một vị Trụ trì. Giới nói: Gã bán gừng trụ được.

Tự Bảo liền đi làm Trụ trì Động Sơn«.

MẠI TỈNH TỈNH 賣 惺 惺 Bán đi sự thông minh. Tiết Sùng Giác Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

»灌 溪 老 漢 向 十 字 街 頭、 逞 風 流、 賣 惺 惺。 – Lão già Quán Khê ở ngã tư đường khoe phong lưu, bán đi sự thông minh của mình«.

MẠI TỬ MIÊU ĐẦU 賣 死 猫 頭

Bán đầu mèo chết. Đầu mèo khi đã chết thì tanh hôi lạ thường, nhưng đây lại cốt để tỷ dụ cho sự việc quý báu hướng thượng. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 4 (Đại 48, 1039 thượng) ghi:

圓 通 不 開 生 藥 鋪 單 單 只 賣 死 貓 頭 不 知 那 箇 無 思 算 喫 著 通 身 冷 汗 流 »Viên Thông bất khai sinh dược phố Đan đan chỉ mại tử miêu đầu Bất tri na cá vô tư toán Khiết trước thông thân lãnh hãn lưu«.

»Viên Thông chẳng bán thuốc cứu người, Chuyên bán đầu mèo chết mà thôi.

Đâu hay cái đó không toan tính, Nuốt nhằm thân thể xuất mồ hôi«.

MAN 謾

Uổng phí, phí công vô ích. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi:

»上 堂： 假 言 唱 道、 落 在 今 時。 設 使 無 舌 人 解 語、 無 腳 人 能 行、 要 且 未 能 與 那 一 人 相 應。 還 會 麼？ 龍 吟 徒 側 耳、 虎 嘯 謾 沉 吟。 – Sư thượng đường: Mượn lời lúc này lại mắc kẹt. Dù cho người không lưỡi biết nói, người không chân lại hay đi nhưng vẫn chưa thể cùng người ấy tương ưng. Có biết chăng? Rồng ngâm luống lắng tai, cọp gầm uổng trầm ngâm«.

MÃN GIÁC 滿 覺 (1052-1096)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 8, nối pháp Thiền sư Quảng Trí. Sư họ Nguyễn tên Trường, quê ở Lũng Chiền làng An Cách, miền Bắc Việt Nam. Lúc Lý Nhân Tông lên ngôi, vì có lòng mến sư nên ban hiệu là Hoài Tín. Khoảng niên hiệu Anh Võ Chiêu Thắng (1076- 1084), sư dâng biểu xuất gia, theo học với Thiền sư Quảng Trí và được truyền tâm ấn.

Sau, sư xem Đại tạng kinh được trí vô sư, là bậc lãnh tụ pháp môn trong một thời vậy. Kệ thị tịch: 春 去 百 花 落 春 到 百 花 開 事 逐 眼 前 過 老 從 頭 上 來 莫 謂 春 殘 花 落 盡 庭 前 昨 夜 一 枝 梅 »Xuân khứ bách hoa lạc Xuân đáo bách hoa khai Sự trục nhãn tiền quá Lão tùng đầu thượng lai Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận Đình tiền tạc dạ nhất chi mai«. »Xuân đi trăm hoa rụng 464

MANH QUY TRỊ MỘC 盲 龜 值 木

Xuân đến trăm hoa cười Trước mắt việc đi mãi Trên đầu già đến rồi Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết Đêm qua, sân trước, một cành mai«.

Nói kệ xong, sư ngồi kiết già thị tịch, thọ 45 tuổi, được 19 tuổi hạ. Vua ban thụy là Mãn Giác. Theo: Thiền sư Việt Nam của

HT. Thanh Từ.

MÃN KHỞI 滿 起 (?-1562)

Thiền tăng đời Minh, họ Ngưu, người đời gọi là »Bạch Nhân thượng nhân«, người xứ An Châu (nay là huyện Cao Dương, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc; nối pháp Hòa thượng Tây Tông ở núi Phục Ngưu. Sau đó ở ẩn tại núi này chẳng muốn ra ngoài. Thiền lữ nghe danh kéo đến thưa hỏi. Mãn Khởi không thích tiếp xúc liền bỏ lên núi

Ngũ Đài, vào Bắc Kinh ở chùa Thiên Khánh, đồ chúng hơn 500 vị, trong ngoài kinh thành kéo đến cúng dường. Sư giới luật tinh nghiêm, tu trì khổ hạnh, khéo gầy phúc nghiệp, lần lượt in ra 13 bộ »Long Tạng« trưng bày ở các ngôi chùa lớn nổi tiếng.

MANG MANG 忙 忙

Còn gọi: Mang nhiên. Mờ mịt, mơ màng không ngộ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 眞 佛 無 形。 眞 道 無 體。 眞 法 無 相。 三 法 混 融 和合 一 處。 辨 既 不 得。 喚 作 忙 忙 業 識 眾 生。 – Đạo lưu! Phật thật không có hình, đạo thật không có thể, pháp thật không có tướng.

Ba pháp trộn lẫn hòa hợp một chỗ. Phân biệt đã không được, gọi là chúng sinh nghiệp thức mờ mịt.«

MANH GIÀ HẠT BỔNG 盲 枷 瞎 棒

Gông mù gậy đui, dụ cho việc trừng phạt cẩu thả. Huệ Nam ngữ lục ghi: »師 云：

（臨 濟） 喝 亦 打、 禮 拜 亦 打、 還 有 親 疏 也 無？ 若 無 親 疏、 臨 濟 不 可 盲 枷 瞎 棒 去 也。 – Sư nói: (Lâm Tế) hét cũng đánh, lễ bái cũng đánh, vậy có thân sơ hay là không? Nếu không có thân sơ, Lâm Tế không thể trừng phạt cẩu thả như thế«.

MANH MANH TƯƠNG DẪN 盲 盲

相 引 Người mù dẫn đường cho kẻ đui, tỷ dụ tự mình chưa ngộ Phật pháp, lại muốn tế độ chúng sinh, hậu quả chính mình mới là kẻ đáng thương. Chép lại phần Duyên khởi Nguyên Bản Tào Khê (Pháp Bảo Đàn

Kinh) do Vương Khởi Long ghi: »古 德 錯 下 轉 語 罪 作 野 狐。 昭 明 科 分 （金 剛） 苦 受 地 獄。 檀 經 宗 趣、 無 欠 無 餘、 有 何 有 餘 可 節？ 有 何 有 足 可 文？ 此 亦 宗 寶 之 盲 盲 相 引 者。 – Cổ đức hạ lầm một chuyển ngữ bị phạt làm chồn hoang, Chiêu Minh phân khoa kinh Kim Cang nên thọ khổ địa ngục. Tông chỉ của Đàn Kinh không thiếu không dư, đâu có gì dư để đáng rút gọn? Đâu có gì thiếu để đáng vẽ vời? Đây cũng là việc làm của người mù dẫn đường cho kẻ đui của

Tông Bảo«. (Tông Bảo: vị tăng đời Nguyên, từng cải biên Đàn Kinh).

MANH QUY TRỊ MỘC 盲 龜 值 木 Gọi đủ: Manh quy trị phù mộc khổng. Rùa mù gặp bộng cây. Tiết Phong Huyệt Diên Chiểu Hòa thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »盲 龜 值 木 雖 優 穩、 枯 木 生 華 物 外 春。 – Rùa mù gặp bộng cây dù là việc ít có, song cây khô trổ hoa mới là việc ít có 465

MÃNH HỎA THIẾT SÀNG 猛 火 鐵 牀

hơn«.

MÃNH HỎA THIẾT SÀNG 猛 火 鐵

牀 Giường sắt rực lửa. Hình phạt tàn khốc ở chốn địa ngục trong thần thoại Phật giáo. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »開 寒 冰 地 獄、 口 是 禍 門； 發 猛 火 鐵 床、 身 爲 苦 具。 – Mở địa ngục hàn băng, miệng là cửa họa; dựng giường sắt rực lửa, thân là đồ khổ«.

MÃNH LIỆT 猛 烈

Ý nói phấn chấn tinh thần, siêng năng tu tập. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi:

今 朝 九 月 初 一、 打 板 普 請 坐 禪 第 一 切 忌 瞎 睡、 直 下 猛 烈 爲 先 忽 然 爆 破 漆 桶、 豁 如 雲 散 秋 天 »Kim triêu cửu ngoạt sơ nhất Đả bản phổ thỉnh tọa thiền Đệ nhất thiết kỵ hạt thùy Trực hạ mãnh liệt vi tiên Hốt nhiên bộc phá tất dũng Khoát như vân tán thu thiên«.

»Sáng nay mồng một tháng chín Đánh bảng phổ thỉnh tọa thiền Rất kỵ ngủ gật mơ màng Lập tức phấn chấn tinh thần Bỗng nhiên đập vỡ thùng sơn

Rộng như trời thu quang đãng«.

MÃNH LỢI 猛 利

Nhà Phật gọi người có niềm tin kiên định chẳng đổi, tu hành siêng năng, tiến nhanh là người »mãnh lợi«. Bích Nham lục q. 1 ghi: »德 山 本 是 講 僧。 在 西 蜀 講 金 剛 經。因 教 中 道。 金 剛 喻 定。 後 得 智 中。 千 劫 學 佛 威 儀。萬 劫 學 佛 細 行。 然 後 成 佛。 他 南 方 魔 子。 便 說 即 心 是 佛。 遂 發 憤。 擔

疏 鈔 行 腳 。 直 往 南 方。 破 這 魔 子 輩。 看 他 恁 麼 發 憤。 也 是 箇 猛 利 底 漢。 – Đức Sơn vốn là một giảng sư, giảng kinh Kim Cang ở Tây Thục. Do trong kinh nói: Bậc đắc Kim Cang Dụ Định, vào Hậu đắc trí còn phải ngàn kiếp học oai nghi Phật, muôn kiếp học tế hạnh Phật, rồi sau mới thành Phật. Ma quỷ ở phương nam lại nói tức tâm tức Phật, nên sư phát phẫn gánh ›sớ sao‹ đi hành cước thẳng đến phương nam để dẹp hết bọn ma quỷ này. Xem ông ta phát phẫn thế ấy cũng là một người mãnh lợi vậy«.

MẠNH BÁT LANG 孟 八 郎

Mạnh là sóng dữ; bát lang là thứ tự xếp hàng. Mạnh Bát Lang chỉ cho người không theo đạo lý mà hành sự. Thiền tông thường dùng từ này để hình dung gã đàn ông lỗ mãng. Chương Nam Tuyền Phổ Nguyện trong CĐTĐL q. 8 (Đại 51, 257 hạ) ghi: »孟 八 郎 又 恁 麼 去 也。 – Gã lỗ mãng lại đi như thế!«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

MẠT 抹

Vượt qua, thấu qua. Tiết Tông thừa Yếu nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »既 到 者 箇

境 界、 猶 疑 聖 見 未 忘、 未 爲 究 竟、 更 須 打 箇 〖⿰ 孛〗 跳、 抹 過 上 頭 關、 踏 著 佛 祖 行 不 到 處、 始 是 究 竟 不 疑 之 地。 – Đã đến cảnh giới này, còn nghi Thánh kiến (kiến giải về Thánh) chưa quên. Thánh kiến chưa quên thì chưa phải cứu cánh, còn cần phải nhảy một cái, vượt qua cửa ải thiền giẫm lên chỗ Phật Tổ đi chẳng đến, mới là chỗ cứu cánh chẳng nghi«. 466

MẶC CHIẾU THIỀN 默 照 禪

MẠT ĐẠI 末 代

Còn gọi: Mạt pháp. Thời đại mạt pháp. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi:

»末 代 弘 法 魔 事 必 多、 參 進 者 則

取 辱、 過 侈 者 即 招 非。 – Hoằng pháp trong thời đại mạt pháp ma sự ắt nhiều, kẻ tham tiến ắt bị nhục, người quá lãng phí ắt gây sai lầm.«

MẠT HẬU CÚ 末 後 句

Còn gọi: Mạt hậu nhất cú, Mạt hậu nhất ngôn. Một câu nói sau cùng đạt đến chỗ triệt để tỉnh ngộ, cũng là câu nói hết sức quan trọng, có tác dụng quyết định đến toàn bộ công phu tham thiền. Tiết Hoàng Long Pháp Trung Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »吾 有 末 後 句、 待 歸 要 汝 遵。 – Ta có một câu rốt sau, chờ trở về muốn ông tuân theo«.

MẠT HẬU NHẤT CÚ, THỈ ĐÁO LAO QUAN 末 後 一 句 始 到 牢 關 Câu nói sau cùng hết sức quan trọng, mới đạt đến cửa ải thiền triệt để tỉnh ngộ. Lao quan: Đoạn kết những vọng tâm phân biệt, chẳng chịu bỏ qua. Bích Nham lục q. 1 ghi:

»末 後 一 句。 始 到 牢 關。 指 南 之 旨

不 在 言 詮。 – Một câu cuối cùng mới đến lao quan, ý tứ chỉ nam, chẳng ở ngôn ngữ«.

Phạm Kỳ ngữ lục q. 2 ghi: »末 後 一 句、 始 到 牢 關、 把 斷 要 津、 不 通 凡 聖。 – Một câu cuối cùng mới đến lao quan, quét sạch địa vị, chẳng thông phàm thánh«.

MẠT THƯỢNG 末 上

Ban đầu. Thư đáp Bối Vận Thuộc trong Mật Am ngữ lục ghi: »每 見 士 大 夫。 著 意 學 此 道 極 多。 只 恐 末 上 撞 著 道

眼 不 明 宗 師。 胡 說 亂 道。 將 古 今 言 句。 妄 意 穿 鑿。 以 爲 極 則。 貴 圖 稱 他 會 禪。 此 是 第 一 等 大 病。 – Từng thấy sĩ đại phu trước ý học đạo rất nhiều, chỉ sợ ban đầu gặp phải bậc tông sư đạo nhãn chưa sáng, ăn nói lung tung, đem ngôn cú cổ kim suy nghĩ xằng bậy xuyên tạc, cho là cực tắc, mưu cầu khen ông ta hiểu thiền, đây là bệnh lớn hạng nhất.« MẠT THƯỢNG TRƯỚC CƯỚC THỦ XỨ 末 上 著 脚 手 處 Chỗ âm thầm sắp đặt trước tiên, chỉ cho người tham thiền trước hết phải có nền tảng tư tưởng, chuẩn bị tinh thần và phương thức vào đạo. Mật Am ngữ lục ghi: »古 人 拈 一 機。 示 一 境。 無 不 精 徹 淵 奧。 廓 徹 聖 凡 恰 似 壯 士 架 千 鈞 弩。 百 發 百 中。 爲 他 末 上 著 腳 手 處 牢 固。 外 物 搖 撼 不 動。 終 有 成 立 之 節。 – Người xưa đưa ra một cơ, chỉ dạy một cảnh, không có cái nào chẳng tinh tế sâu kín, thấu suốt thánh phàm, giống kẻ tráng sĩ giương cây cung ngàn cân, trăm phát trăm trúng Vì người mà âm thầm sắp đặt chỗ nền tảng ban đầu một cách vững chắc, dù ngoại vật lung lay cũng chẳng động; rốt cuộc có thời tiết thành tựu«. MẶC CHIẾU THIỀN 默 照 禪

Thiền phong do Thiền sư Hoằng Trí Chính Giác của tông Tào Động đời Tống đề xướng.

Mặc chỉ cho lặng lẽ chuyên tâm tọa thiền.

Chiếu tức là dùng HUỆ để chiếu soi tâm tính linh tri bản nguyên thanh tịnh. Chính Giác cho rằng:

― Thật tướng tức là tướng của vô tướng.

― Chân tâm tức là tâm của vô tâm. ― Chân đắc tức là đắc của vô đắc.

MÂN ĐỨC 旻 德

― Chân dụng tức là dụng của vô dụng, nên chủ trương rằng »Tọa không trần lự« (ngồi không lo toan) để lặng lẽ tịnh chiếu, ngây ngây ngồi định, không cần mong cầu đại ngộ, chỉ đem thái độ vô sở đắc, vô sở ngộ để tọa thiền. Thiền phong này bị Đại Huệ Tông Cảo, là thiền sư tông Lâm Tế cùng thời, đả kích kịch liệt, chê thiền pháp của sư là: Mặc chiếu tà thiền, Vô sự thiền, Khô mộc tử khôi thiền. Bởi vì thiền phong của Tông Cảo vốn khác xa với thiền phong của Chính Giác, nhấn mạnh đến việc nhờ cổ tắc công án để khế nhập tâm tính, gặp cơ duyên liền triệt ngộ, nên cực lực phê bình phương pháp của các đệ tử của Chính Giác là tọa thiền lặng lẽ xoay mặt vào vách, bỏ mất việc tham ngộ tu chứng. Đối lại, Thiền sư Chính Giác làm 1 bài văn »Mặc Chiếu minh« (Toàn thiên gồm 72 câu thơ mỗi câu

4 chữ) để phản bác lại, đưa ra tác dụng hoạt bát của HUỆ mà Mặc chiếu thiền sử dụng được, tự nhiên có năng lực soi thấu nguồn gốc của tâm tính, là chân thiền chính truyền của Phật Tổ, mỉa mai thiền pháp của Tông Cảo chỉ là câu nệ vào »Khán thoại thiền« của công án mà thôi.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

MÂN ĐỨC 旻 德 Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư từng đến Ngụy phủ (nay là Đại Danh Hà Bắc) để tham vấn Hòa thượng Đại Giác và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư trụ viện Trừng Lâm, Lô Châu (nay là huyện Hợp Phì, An Huy). Một hôm có vị tăng hỏi: »Thế nào là đạo?« Sư đáp: »Lão tăng ở viện Trừng Lâm đã lâu«. Tăng hỏi thêm: »Thế nào là người trong đạo?« Sư đáp: »Áo rách mặc hoài trải mấy năm«.

MẬT 密

Thiền pháp được truyền riêng một cách cẩn thận nên gọi là »Mật«. Chữ Mật của nhà Thiền được thể hiện ở các phương diện: Truyền riêng tâm ấn, chẳng câu nệ văn tự, tự tâm tự ngộ và lựa chọn người nối pháp một cách nghiêm ngặt. Nhờ vào đặc điểm này mà phân biệt được thiền pháp với pháp khác, đồng thời nó cũng hiển bày sắc thái thần bí về hành vi tôn giáo của Thiền. Huệ Năng truyện trong TCTT q. 8 ghi: »忍 密 已 法 衣 寄 托、 曰： 古 我 先 師 傳 相 付 授、 豈 徒 爾 哉。 鳴 呼！ 後 世 受 吾 衣 者 命 若 懸 絲、 小 子 識 之！ – Ngũ tổ Hoằng Nhẫn bí mật lấy pháp y trao cho Lục tổ Huệ Năng và nói: Xưa kia, khi Thầy ta sắp thị tịch có đưa cho ta, ta há không đưa cho ngươi sao? Than ôi! Đời sau, người nào nhận y của ta thì mạng sống rất bấp bênh, tiểu tử cần biết đó! «.

MẬT AM HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 密 菴 和 尚 語 錄 Còn gọi: Mật Am Hàm Kiệt Thiền sư ngữ lục, Mật Am lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Mật Am Hàm Kiệt soạn vào đời Tống, các vị: Tùng Nguyên Sùng Nhạc, Tiếu Am Liễu Ngộ biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121 trang 417. Nội dung gồm có ngữ lục trong 7 hội như: Càn Minh Thiền Viện, Thái Bình Hưng Quốc Thiền Tự, Hoa Tạng Thiền Tự, Thiên Đồng Cảnh Đức Thiền Tự… cho đến Tiểu tham, Phổ thuyết, Tụng tán, Kệ tụng, Pháp ngữ, Tháp minh. Đầu quyển có lời tựa của Trương Tư. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Thuần Hy thứ 15 (1188). 468

MẬT PHÓ 密 付

MẬT ẤN 密 印

Hiệu của Thiền tăng Chân Truyền đời Thanh. X. Chân Truyền.

MẬT ẤN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 密

印 禪 師 語 錄

Ngữ lục, 12 quyển, do Mật Ấn Chân Truyền sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh soạn, nhóm ông Như Vĩ … biên tập. Nội dung gồm: Những lời thượng đường, Tiểu tham, Khai thị, Pháp ngữ, Cơ duyên, Khám biện, Niêm vấn đại tụng, Tụng cổ, Thi, Tụng, Kệ, Tán của Thiền sư Chân

Truyền.

MẬT ẤN TỰ 密 印 寺

Chùa nằm trên núi Đại Qui,cách Tây thành 90km thuộc huyện Ninh Hương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Chùa được tướng quốc Bùi Hưu xây dựng vào niên hiệu Nguyên Hòa thứ 2 (807) đời Đường, cốt để Thiền sư Linh Hựu có nơi giáo hóa; là cái nôi của tông Quy Ngưỡng, hưng thạnh một thời. Trải qua nhiều phen bị hủy hoại và được sửa sang, hiện còn các kiến trúc như: Vạn Phật điện, Đông tây phối điện, Pháp đường, Sơn môn (cổng). Trên cổng có bảng đề »Thập Phương Mật Ấn Tự«, hai bên khắc hai câu đối, nét chữ già giặn cứng cáp như sau:

»Pháp vũ lai Hoành Nhạc, Tông phong khải Ngưỡng Sơn«.

»Mưa pháp đến Hoành Nhạc Gió thiền mở Ngưỡng Sơn«.

Vạn Phật điện được trùng tu vào năm 1933, mái chồng cao tận đỉnh núi, cao khoảng 27 mét. Tầng mái dưới cùng có treo 8 cái phong linh, khi gặp gió thổi vang lên những tiếng leng keng, mái ngói pha lê sắc vàng sáng rực dưới ánh mặt trời; 38 cây cột bằng đá mài chống đỡ điện vũ, chu vi mỗi cây 2 người ôm không giáp. Mặt trong của 4 bức tường, từ chân tường lên đến đầu vách đều được khảm bằng những viên gạch đúc, mỗi viên vuông vức, mỗi cạnh 30cm, trên có in hình một tượng Phật dáng vẻ sinh động, được trang trí bằng nhũ vàng, tất cả gồm 12.218 vị khiến cho toàn thể đại điện có màu sắc rực rỡ, không khí đầy vẻ trang nghiêm thần bí, nên mới có tên gọi là Vạn Phật điện. Phía sau điện này là Pháp đường, hai bên có hành lang dài ăn thông với hai mái Đông tây phối điện.

MẬT HẠNH NHẪN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 密 行 忍 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Hành Châu Khai Phong Mật Hạnh

Nhẫn Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Mật Hạnh Tịch Nhẫn soạn vào đời Minh, nhóm ông: Minh Quảng… biên tập. ― Quyển 1: Những lời thượng đường.

― Quyển 2: Cơ duyên, Pháp ngữ, Chức sự bảng, An thiền bảng. ― Quyển 3: Tụng cổ, Thi kệ, Tán.

Sách này được ấn hành vào khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đời Thanh.

MẬT NGỮ 密 語

Lời nói khế cơ của nhà thiền, lời nói đặc biệt khải thị người học lãnh ngộ thiền pháp.

MẬT NHAM 密 巖

Hiệu của Thiền tăng Đạt Cương đời Thanh. X. Đạt Cương.

MẬT PHÓ 密 付 Trao truyền thiền pháp một cách riêng khác và cẩn thận. Uyển Lăng lục ghi: »十 方 諸 佛 出 世、 秖 共 說 一 心 法、 所 469

MẬT TẠI NHỮ BIÊN 密 在 汝 邊

以 佛 密 付 與 摩 訶 大 迦 葉。 此 一 心

法 體、 盡 虛 空 、 遍 法 界、 名 爲 諸 佛。 理 論 這 個 法、 豈 是 汝 於 言 句 上 解 得 他、 亦 不 是 於 一 機 一 境 上 見 得 他。 此 意 唯 是 默 契。 – Mười phương chư Phật ra đời, chỉ cùng nói pháp nhất tâm, thế nên Phật mật phó cho Ma ha Đại Ca-diếp. Pháp thể nhất tâm này tột hư không, khắp pháp giới được gọi tên là Chư Phật. Nghị luận về pháp này đâu thể trên lời nói mà ngươi hiểu được ư? Cũng chẳng phải ở trên một cơ một cảnh mà thấy được, ý này chỉ là thầm khế hợp mà thôi«.

MẬT TẠI NHỮ BIÊN 密 在 汝 邊 Bí mật ở bên ông. Nghĩa là pháp của Phật Tổ truyền dạy chẳng có gì bí mật, nó ở bên cạnh chúng ta mà thôi. Tắc 23, Vô Môn Quan (Đại 48, 296 thượng) ghi: »汝 若 返

照 自 己 面 目、 密 卻 在 汝 邊。 – Nếu ông soi lại mặt mũi của chính mình thì bí mật ở bên ông«.

MẬT TẠNG KHAI THIỀN SƯ DI CẢO 密 藏 開 禪 師 遺 稿 Sách, 2 quyển, do Mật Tạng Đạo Khai soạn vào đời Minh. Quyển thượng bao gồm những bản thảo của sư dâng lên Từ Thánh Hoàng Thái Hậu để quyên góp tiền khắc Đại TạngVăn, khắc Đại Tạng Nguyện Văn tổng cộng là 50 thiên. Quyển hạ gồm những bản thảo dâng lên Hòa thượng Bản sư và cư sĩ Từ Hải Thân, tổng cộng là 64 thiên.

MẬT VÂN 密 雲

Hiệu của Thiền tăng Viên Ngộ đời Minh.

X. Viên Ngộ.

MẬT VÂN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 密 雲 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 13 quyển, do Mật Vân Viên Ngộ soạn vào đời Minh, Sơn Ông Đạo Mân biên tập. Nội dung gồm: Những lời thượng đường, Khai thị, Tiểu tham, Cơ duyên vấn đáp, Cơ duyên khám biện, Pháp ngữ, Thư vấn, Cử cổ, Niêm cổ, Đại cổ, Tụng cổ, Tán, Kệ, Tháp minh, Hành trạng, Niên phổ của Thiền sư Viên Ngộ. Sách này được khắc bản vào đời Minh.

MẬT Ý 密 意

Còn gọi: Mật mật ý. Chỉ Thiền pháp truyền riêng tâm ấn, chẳng câu nệ văn tự, tự tâm tự ngộ. Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 ghi: »尼 問： 如 何 是 密 密 意？ 師 以 手 掐 之。 尼 曰： 和 尚 猶 有 這 箇 在。 師 曰： 卻 是 你 有 這 箇 在。 – Ni hỏi: Cái gì là ý mật mật? Sư lấy tay cào vào mình cô ni một cái. Ni nói: Hòa thượng còn có cái đó. Sư nói: Trái lại ngươi mới còn cái đó«.

MẬU CỔ LÂM 茂 古 林

Thiền tăng Thanh Mậu đời Nguyên tự Cổ

Lâm, người đời gọi là Mậu Cổ Lâm. X.

Thanh Mậu.

MÊ BA THẢO NGUYÊN 迷 波 討 源

Quên mất cội nguồn tự tâm, ý đồ tìm kiếm cội nguồn bên ngoài. Đây là phương pháp tham thiền sai lầm. Tiết Linh Ẩn Thanh Tủng Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »且

如 今 直 下 承 當、 頓 豁 本 心、 皎 然 無 一 物 可 作 見 聞。 若 離 心 別 求 解 脫 者、 古 人 喚 作 迷 波 討 源、 卒 難 曉 悟。 – Chẳng hạn như hôm nay lập tức thừa đương, đốn ngộ bản tâm, rõ ràng không một vật để thấy nghe. Nếu kẻ nào lìa tâm mà riêng cầu giải thoát, cổ nhân gọi là 470

MIẾT ĐỊA 瞥 地

mê ba thảo nguyên, rốt cuộc khó tỏ ngộ.«

MÊ ĐẦU NHẬN ẢNH 迷 頭 認 影

Quên đầu nhận bóng. Kẻ ngu si quên mất chân tính chính mình, lại cho giả tướng là thật. Tiết Đại Ngu Thủ Chi Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »若 向 言 中 取 則、 句 裡 明 機、 也 似 迷 頭 認 影。 – Nếu nhằm trong lời chọn phép tắc, trong câu rõ thiền cơ, cũng giống như quên đầu nhận bóng.«

MÊ LÊ MA LA 迷 黎 麻 羅

Còn gọi: Mê lý ma la, Di lê ma la, Mê lưu một loạn. Nghĩa là con mắt mù mờ. Tắc 51, Bích Nham lục (Đại 48, 186 thượng)

ghi: »若 忽 眼 目 迷 黎 麻 羅、 到 處 逢 問 便 問、 逢 答 便 答、 殊 不 知 鼻 孔 在 別 人 手 裏。 – Nếu bỗng nhiên con mắt bị mù mờ, gặp người hỏi liền hỏi, gặp người đáp liền đáp, đâu biết rằng lỗ mũi ông ta đã nằm trong tay người khác rồi«.

MÊ PHÙNG ĐẠT MA

Mơ màng thấy Bồ Đề Đ t-ma, dụ cho lãnh ngộ thiền chỉ. Tiết Đại Hồng Báo Ân Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »上 堂： 如 斯 話 會、 誰 是 知 音？ 直 饒 向 一 句 下、 千 眼 頓 開、 端 的 有 幾 箇 是 迷 逢 達 磨！ 諸 人 要 識 達 磨 祖 師 麼 ？ – Thượng đường: Thông qua lời nói mà lãnh hội như thế ai là tri âm? Giả sử ngay dưới một câu ngàn mắt chợt mở, thật ra có mấy ai lãnh ngộ được thiền chỉ? Các ông muốn biết Tổ sư Đ t-ma không?«

MỄ HÒA THƯỢNG 米 和 尚

Thiền tăng đời Đường, còn gọi là »Thất sư«; nối pháp Thiền sư Linh Hựu, thuộc tông Quy Ngưỡng. Sư trở về chùa Thọ Nghiệp ở phủ Kinh Triệu (nay là Tây An). Có một vị lão túc hỏi: Đoạn dây thừng trong đêm trăng, người đời gọi là con rắn; chưa biết Thất sư thấy Phật gọi là gì? Sư đáp: Nếu có Phật kiến tức đồng với chúng sinh.

Sư giỏi biện tài, nổi tiếng vào thời ấy.

MỊ NGỮ 寐 語

Nói mớ, nói càn. Lâm Tế ngữ lục ghi: »這

箇 老 漢 寐 語 作 什 麼。 – Lão già này nói mớ làm gì?«.

MIỂN MIỂN HIỂN HIỂN 〖⿰目面〗 〖⿰目面〗 睍 睍 Mê mẩn, lờ mờ. Tiết Thê Hiền Trí Thiên

Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi:

»上堂：是 甚 麼 物、 得 恁 頑 頑 嚚 嚚、〖⿰目面〗 〖⿰目面〗 睍 睍？ – Thiền sư Trí Thiên ở chùa Thê Hiền thượng đường, nói: Là vật gì mà ngu ngơ lờ mờ như thế?«.

MIẾT ĐỊA 瞥 地 Còn gọi: Nhất miết, miết nhiên. 1. Cấp tốc, qua nhanh. Miết có nghĩa là chớp nhoáng, chớp mắt; địa là trợ từ. Đại Huệ Phổ Giác

Thiền sư ngữ lục q. 25 (Đại 47, 920 trung)

ghi: »古 人 公 案、 舊 所 茫 然、 時 復 瞥 地、 此 非 自 昧 者。 – Công án của người xưa, chỗ cũ mờ mịt, thời gian lại qua nhanh, đây không phải tự làm mình mê muội«. 2. Lãnh ngộ, triệt ngộ. Tiết Tuyết Phong Khâm Sơn Chủ trong NĐHN q. 15 ghi:

»上 堂： 昨 日 一、 今 日 二、 不 用 思 量、 快 須 瞥 地。 不 瞥 地、 蹉 過 平 生 沒 巴 鼻。 咄！ – Sư thượng đường nói: Hôm qua là một, hôm nay là hai, khỏi cần suy nghĩ mà phải mau mau lãnh ngộ. 471

MIẾT TỴ 龞 鼻

Nếu chẳng lãnh ngộ thì luống cả một đời không thể nắm bắt. Một tiếng quát«.

MIẾT TỴ 龞 鼻 Con rắn lớn, dụ chỉ cơ phong bức bách người học của thiền sư hoặc dụ cho cơ ngữ nghiệt ngã, nghiêm khắc. Tiết Thiện Bản Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »上 堂： 上 不 見 天、 下 不 見 地。 偪 塞 虛 空、 無 處 回 避。 爲 君 明 破 即 不 中、 且 向 南 山 看 鱉 鼻。 擲 拄 杖 下 座。 – Sư thượng đường nói: Trên chẳng thấy trời, dưới chẳng thấy đất, đầy ắp hư không không có chỗ trốn tránh. Nếu nói công khai cho ngươi thì không trúng. Hay là ngươi đến Nam Sơn xem con rắn lớn đi!

Sư ném cây gậy rồi bước xuống tòa.«

MIỆT KHIẾT 懱 猰

Lải nhải rằng mình thấp kém. Tiết Tịnh Đức Trí Quân Thiền sư trong NĐHN q. 10

ghi: »上 座 莫 恁 麼 懱 猰 地。 他 古 人 道、 沙 門 眼 把 定 世 界、 函 蓋 乾 坤、 綿 綿 不 漏 絲 髮。 所 以 諸 佛 讚 歎、 讚 歎 不 及 比 喻、 比 喻 不 及 道。 上 座 威 光 赫 奕、 亙 古 亙 今、 幸 有 如 是 家 風、 何 不 紹 續 取、 爲 甚 麼 自 生 卑 劣、 枉 受 辛 勤、 不 能 曉 悟。 – Thượng tọa chớ có lải nhải rằng mình thấp kém như thế. Người xưa nói: Con mắt sa-môn định đoạt thế giới, bao trùm càn khôn, khít khao chẳng lọt mảy tóc. Thế nên chư Phật tán thán, tán thán chẳng bằng tỷ dụ, tỷ dụ chẳng bằng nói.

Thượng tọa oai quang sáng ngời, xưa nay còn mãi; may mắn có được gia phong như thế, sao chẳng tiếp tục kế thừa? Vì sao tự sinh lòng hèn nhát, uổng chịu vất vả, mà không sớm tỉnh?«.

MIỆT MIỆT TIẾT TIẾT 㒝 㒝 偰 偰

Lải nhải tự ti (cho rằng mình thấp kém).

Tiết La Hán Quế Sâm Hòa thượng trong

CĐTĐL q. 28 ghi: »汝 向 什 麼 處 下 口。 試 道 看。 還 有 一 法 近 得 法。 還 有 一 法 遠 得 汝 麼。 同 得 汝 異 得 汝 麼。 既 然 如 是 爲 什 麼 卻 特 地 艱 難 去。 蓋 爲 不 丈 夫 男 子。 㒝 㒝 偰 偰 無 些 子 威 光。 慼 慼 地 遮 護 箇 意 根。 恐 怕 人 問 著。– Ngươi nhằm chỗ nào mở miệng? Thử nói xem. Có pháp nào thích hợp với ngươi, hay ít thích hợp với ngươi? Có thể giống hay có thể khác với ngươi không? Đã như thế, vì sao lại quá khó khăn? Bởi vì ngươi chẳng có chí trượng phu, lải nhải rằng mình thấp kém, không có lấy một chút oai phong, nơm nớp che đậy ý căn, sợ người hỏi đến«.

MIÊU MẠO 描 邈 (506)

Miêu tả, thể hiện. Tiết Đề hình Quách

Tường Chính cư sĩ trong NĐHN q. 19 ghi:

»此 一 瓣 香、 爇 向 爐 中、 供 養 我 堂 頭 法 兄 禪 師、 伏 願 於 方 廣 座 上、 擘 開 面 門、 放 出 先 師 形 相、 與 他 諸 人 描 邈。 何 以 如 此？ – Một mảnh hương này đốt trong lò cúng dường Thiền sư Đường đầu pháp huynh của ta, nguyện cho trên tòa rộng lớn từ khuôn mặt phóng ra hình tướng tiên sư để thể hiện cho người xem.«

MINH AN ĐẠI SƯ 明 安 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Cảnh Diên đời Tống. X. Cảnh Diên.

MINH BẢN 明 本 (1263-1323)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Tôn, tự Huyễn Trụ, hiệu Trung Phong, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. 472

MINH ĐẦU 明 頭

Năm 15 tuổi xuất gia, 24 tuổi tham học nơi Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu. Một hôm, sư đọc kinh Kim Cang có tỉnh. Nguyên Diệu trao cho sư câu thoại đầu, khổ tham trong 10 năm mới được siêu thoát và nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư đi khắp nơi, không có chỗ ở nhất định, hoặc ở trong thuyền, hoặc trụ am thất, tự xưng là »Huyễn Trụ Lão nhân«. Hễ có dựng am nào cũng đề tên »Huyễn Trụ«. Sư giỏi làm thơ, từng xướng họa với nhóm ông Triệu Mạnh Phủ. Thụy hiệu: Trí Giác Thiền sư, Phổ Ứng Quốc Sư. Tác phẩm: Huyễn Trụ Am Thanh Quy, Trung Phong quảng lục.

MINH CHÂN THIỀN SƯ 明 眞 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Hoằng Đạo đời Ngũ

Đại. X. Hoằng Đạo. MINH CHÂU A-DỤC VƯƠNG SƠN CHÍ 明 州 阿 育 王 山 志 Chí, 10 quyển, do Quách Tử Chương soạn vào đời Minh. Vào khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, Quách Tử Chương dựa theo thể lệ của »Phổ-đà Sơn Chí« để biên tập »Minh Châu A-dục Vương Sơn Chí«, xếp thứ tự theo loại, gồm tất cả 10 loại, mỗi loại 1 quyển như sau:

1. Địa dư dung kết. 2. Xá-lợi duyên khởi.

3. Tháp miếu quy chế.

4. Vương thần sùng sự.

5. Thần minh hiệu linh.

6. Thoại ứng nan tư.

7. Phúc điền thường trụ.

8. Cao tăng truyền pháp. 9. Đề xướng tông thừa. 10. Ngọc cơ xã vịnh.

Khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1795), vị Trụ trì chùa A-dục Vương là Uyển Thuyên sưu tập thêm phần nghệ văn rồi biên thành Tục chí, gồm có 6 quyển. Vào niên hiệu Càn Long thứ 22 (1757), ông đem phối hợp 2 bản: Chính và Tục để khắc bản, gồm 16 quyển, được xếp vào Trung

Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1.

MINH CHÂU NHẠC LÂM TỰ CHÍ

明 州 樂 林 寺 志

Chí, 6 quyển, do Đới Minh Tông soạn vào đời Thanh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Chùa Nhạc Lâm ở Phụng Hóa tỉnh Chiết Giang được khai sáng vào khoảng niên hiệu Đại Trung (847-859) đời Đường. Khi ấy có vị tăng quải một bao bố đi đến chùa này, tự xưng là Trường Đinh Tử, người thời ấy gọi sư là »Bố Đại Hòa thượng«, hoặc »Hoan Hỷ Hòa thượng«. Về sau, sư ngồi dưới mái phía đông chùa này thị tịch, chư tăng cho là thần dị và bảo sư là Di-lặc.

Từ đó trở đi, chùa Nhạc Lâm nhờ đạo tràng Di-lặc mà nổi tiếng ở đời, là 1 trong 3 thánh địa Phật giáo ở Minh Châu.

Khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đời Thanh, Hòa thượng Khải Công xây cất lại chùa này. Đới Minh Tông nhận thấy trước đây chùa không có quyển CHÍ nào nên ông thu thập tư liệu, biên tập thành sách này. Nội dung gồm có 10 loại: Tự đồ, Phạm vũ, Danh thắng, Cổ tích, Pháp sản, Pháp hệ, Nghệ văn, Thi phú, Danh thích, Tháp minh, do thu thập các văn hiến về chùa Nhạc Lâm kể từ niên hiệu Khang Hy đời Thanh trở về trước thành 1 bộ sưu tập hoàn mỹ. MINH ĐẦU 明 頭 1. Người sáng suốt. Tiết Long Tế Thiệu Tu 473

MINH ĐỨC 明 德 (1290-1372)

Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »僧 問： 見 色 便 見 心。 露 柱 是 色、 如 何 是 心？ 師 曰： 幸 然 未 會、 且 莫 詐 明 頭。 – Tăng hỏi: Thấy sắc liền thấy tâm. Cây cột là sắc, cái gì là tâm? Sư đáp: May mà ngươi chưa hội, nhưng chớ có lừa người sáng suốt«.

2. Chỗ sáng sủa. Tiết Trấn Châu Phổ Hóa Hòa thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »師 振 一 箇 鈴、 云： 明 頭 來、 明 頭 打。 暗 頭 來、 暗 頭 打。 四 方 八 面 來、

旋 風 打。 虛 空 來、 連 架 打。 – Sư lắc một cái linh, nói: Sáng đến thì đánh chỗ sáng, tối đến thì đánh chỗ tối, tám mặt đến thì xoay vần đánh, hư không đến thì cả mình đánh«.

MINH ĐỨC 明 德 (1290-1372)

Thiền tăng đời Nguyên, tên tục là Chu Quốc Xương, hiệu Cô Phong. Năm 15 tuổi xuất gia, ban đầu yết kiến ngài Trúc Tây

Thản Công ở chùa Thiên Đồng. Lại tham ngài Hối Cơ Hy Công ở chùa Tịnh Từ Hàng Châu. Sau tham Song Lâm Minh Cực Tuấn Công, được bổ làm Tri tạng, ít lâu sau giữ chức Thủ tọa. Sư trụ chùa Đông Thiền ở Tùng Giang (nay thuộc Thượng Hải), chùa Bảo Ninh ở núi Tập Khánh, chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu. Về già, sư trở về am Trúc Lâm ở Hồ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Tác phẩm:

Tứ Hội ngữ lục.

MINH GIÁC 明 覺

Thiền tăng đời Thanh, tên Tính Thông, vua Thanh Thế Tổ ban cho hiệu »Minh Giác«.

X. Tính Thông.

MINH GIÁC ĐẠI SƯ 明 覺 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Trọng Hiển đời

Tống. X. Trọng Hiển.

MINH GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC 明 覺 禪 師 語 錄 Còn gọi: Tuyết Đậu Minh Giác Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 6 quyển, do Tuyết Đậu Trọng Hiển soạn vào đời Tống, nhóm ông Duy Cái Trúc … biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 669.

― Quyển 1: Gồm các lời thượng đường ở Thúy Phong Thiền Tự Động Đình Tô

Châu, ở Tư Thánh Thiền Tự núi Tuyết Đậu Minh Châu và tiểu tham.

― Quyển 2: Cử cổ, Khám biện, Ca tụng. ― Quyển 3: 100 tắc niêm cổ.

― Quyển 4: Là »Bộc Tuyền tập«, thu thập các bài thượng đường thị chúng, chân tán. ― Quyển 5, 6: Là »Tổ Anh tập«, gom góp các thơ văn của Tuyết Đậu Trọng Hiển.

MINH HÀNH 明 行 (1596-1659)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 35. Sư pháp hiệu là Tại Tại, người phủ Kiến Xương, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Sư theo thầy là Thiền sư Chuyết Chuyết sang Việt Nam, đến kinh thành Thăng Long năm 1633, là một cánh tay trợ giúp thầy giáo hóa. Năm 1644, khi Thiền sư Chuyết Chuyết tịch, sư thay thế trụ trì chùa Ninh Phúc. Đến năm 1659, sư tịch, thọ 64 tuổi. Môn đồ xây tháp thờ tại chùa Ninh Phúc, tháp hiệu Tôn Đức. Sư có hai vị đệ tử là Chân Trù và Diệu Tuệ. Chân Trù trụ trì chùa Hoa Yên, núi Yên Tử, còn

Diệu Tuệ trụ trì chùa Phật Tích. Sư có đề bài kệ truyền pháp như sau: 明 眞 如 性 海、 今 祥 普 照 通 至 道 成 正 果、 覺 悟 證 眞 空 »Minh chân như tính hải Kim tường phổ chiếu thông

MINH KHẾ 冥 契

Chí đạo thành chính quả Giác ngộ chứng chân không«.

Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

MINH HIỂN 明 顯 (?-1415)

Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Tuyết Tâm, người xứ Túy Lý (nay là huyện Gia Hưng tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Xuất gia từ thuở bé, 16 tuổi được độ làm tăng. Ít lâu sau, sư đến chùa luật Thiệu Khánh thụ giới cụ túc, nối pháp Hòa thượng Hy Di ở chùa Vạn Thọ tại Tô Châu. Sư ra hoằng pháp trụ chùa Thiên Ninh. Về già, trở về am Phúc Tế, Trường Châu (nay là Tô Châu) ở ẩn. Mỗi ngày sư lấy thiền tụng tự vui, hàng trí thức và dân dã quy y rất đông.

MINH HOÀI 明 懷 (1586-1630)

Thiền tăng đời Minh, tự Tu Trạm, hiệu Mạch Lãng, Hắc Lãng. Năm 1601, xuất gia làm tăng, năm kế theo ngài Vân Thê Liên Trì thụ giới cụ túc, nối pháp Thiền sư Viên

Trừng, thuộc tông Lâm Tế. Viên Trừng tuổi già, mỗi khi mở pháp hội đều bảo sư làm Đệ nhất tọa, xem sư là người trợ thủ đắc lực cho mình. Năm 1619, sư trụ chùa Phổ Tế, Đồng Sơn, Minh Nhân. Năm 1624, sư xây cất lại Mai Dã Cổ Di-đà tự.

Sư tư chất thông sáng, tâm bình khí hòa, cơ dụng nghiêm mật, lời lẽ chính đáng, việc quản lý thuần hậu khiến đại chúng vui vẻ, thoải mái. Năm 1630, sư khai pháp ở chùa Thiên Y, rồi thị tịch trong lúc nói cười. Tác phẩm: Nghệ Ngôn, Ngữ lục.

MINH HUỆ 明 慧 (1664-1735)

Thiền tăng đời Thanh, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

Sư giỏi thơ văn, khéo về thư pháp, nối pháp Thiền sư Hình Sơn Siêu Bảo, thuộc tông Lâm Tế. Sư cất am ẩn ở Tú Thủy. Năm 1723, vâng lệnh Vua về triều, được ban y hồng, và hiệu »Ngộ Tu Thiền sư«. Vua ra lệnh cất chùa rồi đích thân đề 3 chữ »Giác Hải Tự« xong bảo Minh Huệ ở đấy. Ít lâu sau lại vâng lệnh về chùa Thánh Nhân ở Hàng Châu, hoằng dương Phật pháp, giáo hóa quần mê, một thời thật hưng thịnh. Tại kinh sư lúc đó, sư từng thuyết pháp cho Vương Công đại thần nghe, trong Ngự Tuyển ngữ lục có ghi chép điều này.

MINH HỮU 明 有

Thiền tăng đời Minh, họ Dương, tự Cụ Túc, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Tráng niên mới xuất gia làm tăng, theo học với Thiền sư Vân Môn Viên Trừng. Một hôm sư đang kinh hành, ngẩng đầu lên thấy núi, hoát nhiên đại ngộ, được Viên Trừng ấn khả và nối pháp ngài, thuộc tông

Tào Động. Năm 1624, sư trụ trì am Hương Tuyết ở Thượng Ngô (nay thuộc Chiết Giang). Môn phong cao vút, dè dặt trong việc ấn chứng cho người. Trong ngày sư thị tịch, vẫn không có người nối pháp, sư đem như ý và pháp y trao cho Thiền sư Phật Nhật Phương.

MINH KHẾ 冥 契 Âm thầm khế hợp. Tiết Bảo Phúc Hòa thượng trong TĐT q. 11 ghi: »雪 峰 云： 還 有 摩？ 師 欲 擬 近 前 雪 峰 以 杖 拄 之、 師 頓 契 玄 要、 更 無 游 心。 凡 有 機 緣、 悉 皆 冥 契。 – Tuyết Phong nói: Có chăng? Sư tính lại gần, Tuyết Phong lấy gậy chặn lại. Sư bỗng tỏ được huyền yếu, trong lòng thanh thản, hễ có cơ duyên nào, thảy đều âm thầm khế hợp«. MINH KHIÊM HOẰNG ÂN 明 謙 弘 恩 (1850-1914) MINH KHIÊM HOẰNG ÂN 明 謙 弘 恩 (1850-1914)

Thiền tăng đời Nguyễn thuộc tông Lâm Tế đời thứ 38, nối pháp Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh. Sư pháp danh Hoằng Ân, húy là Minh Khiêm, hiệu Diệu Nghĩa, sinh ngày 15 tháng 7 năm Canh Tuất (1850). Sư quy y thụ giới với Hòa thượng Hải Tịnh từ nhỏ, ở chùa Giác Lâm, tinh tấn tham học kinh sách, học rộng hiểu nhiều. Sư trụ trì chùa Giác Viên khi mới 20 tuổi. Năm 22 tuổi, sư làm vị Dẫn thỉnh trong Đại giới đàn chùa Tây An ở núi Sam, Châu Đốc (tỉnh An Giang). Năm 26 tuổi, sư làm Giáo thọ trong Giới đàn mở tại chùa Từ Ân (Gia Định). Năm Canh Thìn (1880), sư đứng ra khắc in lại tập truyện thơ »Hứa sử truyện vãn« do Thiền sư Toàn Nhựt Quang Đài san định lại, bản gỗ khắc in tập truyện này còn lưu giữ tại chùa Giác Viên. Năm Quý Tỵ (1893), sư trụ trì cả 2 chùa Giác Lâm và Giác Viên. Năm Quý Tỵ (1893), sư trụ trì cả hai chùa Giác Lâm và Giác Viên, nhưng chùa Giác Lâm là Tổ đình của môn phái nên sư về trụ ở đấy, giao chùa Giác Viên lại cho đệ tử là Như Nhu-Chân Không với sự phụ giúp của Thiền sư Như Phòng Hoằng Nghĩa. Sư có chú giải bộ Tỳ ni Nhật Dụng Yếu Lược bằng chử nôm và được khắc bản in phổ biến vào năm Giáp Ngọ(1894). Việc khắc bản gổ và in bộ sách này được thực hiện ngay tại chùa Giác Viên, thợ khắc và thợ in được nuôi ăn trong chùa. Năm Kỷ Hợi (1899), sư trùng tu chùa Giác Viên hơn 3 năm mới xong.

Năm Ất Tỵ (1905), sư nhận thấy 2 vị đệ tử của mình là Như Phòng và Như Lợi đủ khả năng hành đạo và gánh vác việc trụ trì hai chùa Giác Lâm và Giác Viên nên sư quyết định vân du hoằng hóa trong vài năm. Các nơi sư đến giáo hóa là: Mỹ Tho, Vĩnh Long, Sa Đéc, Long Xuyên và chùa Tây An ở núi Sam, Châu Đốc. Năm Canh Tuất 1910, sư trở về thăm chùa Giác Lâm và Giác Viên rồi tiếp tục vân du. Năm Quý Sửu (1913), sư từ Châu Đốc về Mỹ Tho thăm chùa Bảo Lâm, rồi trụ tại am Viên Giác sắp xếp nhập thất tu thiền lâu dài trước khi thị tịch. Giờ Thìn ngày 29 tháng 1 năm Giáp Dần (1914), sư cho gọi các đệ tử đến đủ mặt rồi chầm chậm đọc 2 câu:

»Phật pháp miên trường Chúng sinh dị độ«.

Xong, từ từ nhắm mắt an nhiên thị tịch, thọ

65 tuổi. Trên bia tháp của sư có bài kệ: »Bản trọng năng phủ chưởng

Thạch nữ giải phanh trà Thiện Tài tham biến xứ Hắc đậu vị sinh nha Vân tán thiên biên nguyệt

Xuân lai thọ thượng hoa«.

»Gốc nặng tay thường vỗ Gái đá biết nấu trà Thiện Tài tham khắp xứ Đậu đen mầm chưa ra

Mây tan trăng vằng vặc Xuân đến cây nở hoa«.

Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

MINH KHÔNG 明 空 (1076-1141)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 13. Sư tên Nguyễn Chí Thành, quê ở tại làng Đàm Xá, Đại Hoàng (tức xã Đàm Xá, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình ngày nay), miền Bắc Việt Nam.

Sư thường cùng với Giác Hải, Đạo Hạnh làm bạn thân. Năm 29 tuổi, sư cùng hai vị ấy sang Thiên Trúc học đạo với Thầy Sa Môn, được phép Lục Trí Thần. Trở về quê, 476

MINH LƯƠNG 明 良 (?-?)

sư tạo ngôi chùa Diên Phúc, ở đó chuyên trì chú Đại Bi. Bấy giờ, sư muốn tạo Đại Nam Tứ Khí (Bốn món: Tượng Phật, hồng chung, cái đỉnh, cái vạc của nước Đại Nam) không nệ nhà nghèo sức mọn. Một hôm, sư suy nghĩ: ›Nước Tống ắt có nhiều đồng tốt, có thể dùng đúc được‹. Nghĩ xong, sư thẳng đường sang Bắc Triều (Trung Quốc). Sau khi xin được đồng rồi, sư trở về nước đến chùa Quỳnh Lâm huyện Đông Triều tỉnh Hải Dương đúc một tượng Phật Di-đà thật cao lớn. Tại kinh đô nơi tháp Báo Thiên, sư đúc một cái đỉnh. Ở Phổ Loại, sư đúc một quả đại hồng chung.

Tại Minh Đảnh, sư đúc một cái vạc. Phần còn dư, sư đem về chùa quê làng đúc một đại hồng chung nặng 3.300 cân và một cái khác nặng 3.000 cân để ở chùa Diên Phúc

Giao Thủy. Sư có làm bài tán rằng:

»Lạp phù việt đại hải Nhất tức vạn lý trình Tống đồng nhất nang tận Phấn tý thiên câu lực«.

»Nón nổi vượt biển cả Một hơi muôn dặm đường Một đãy sạch đồng Tống Dang tay sức ngàn ngựa«.

Cuộc đời sư có nhiều thần biến lạ thường, như trị bệnh cho vua Lý Thần Tông (mắc bệnh hóa thành cọp) vào năm 1136. Đến năm Đại Định thứ hai (1141) sư quy tịch.

Hiện nay tại quận Hoàn Kiếm, thủ đô Hà Nội, trong chùa Lý Quốc Sư vẫn còn tượng sư và có bia ký. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

MINH LÂM 明 林 (1614-?)

Thiền tăng đời Thanh, họ Chu, hiệu Tú Dã, người xứ Thành Đô. Lúc 8 tuổi sư lễ ngài Tinh Thiên chùa Cửu Long làm thầy, 20 tuổi đi tham vấn các nơi, từng tham học với: Hán Nguyệt Pháp Tạng, Tuyết Kiệu Viên Tín, Mật Vân Viên Ngộ, cuối cùng tham yết Kỳ Nhiên Siêu Trí. Năm 1680, sư đến Tương Châu, tiếp nối chủ trì pháp hội chùa Hoàng Long. Có 3 quyển Ngữ lục truyền bá ở đời. MINH LƯƠNG 明 良 (?-?)

Thiền tăng Việt Nam, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 35. Sư ở núi Phù Lãng, nghe Hòa thượng Chuyết Công từ Trung Hoa sang, bác thông kinh sử, thấu triệt tâm tông nên sư tìm đến tham vấn. Sư hỏi: Khi sinh tử đến phải làm sao trốn tránh? Chuyết Công đáp: Chọn lấy nơi không sinh tử trốn tránh. Sư hỏi: Thế nào là nơi không sinh tử? Chuyết Công đáp: Ở trong sinh tử nhận lấy mới được. Nghe nói thế sư vẫn chưa ngộ.

Chuyết Công bảo: Hãy lui đi, đợi chiều sẽ đến. Sư giữ đúng hẹn, chiều lại vào phương trượng. Chuyết Công bảo: Đợi sáng mai, đại chúng sẽ chứng minh cho ngươi. Sư bỗng nhiên tỉnh ngộ, sụp xuống lạy. Chuyết Công hứa khả và truyền tâm ấn cho.

Sau khi đắc pháp, sư trở về trụ trì chùa Vĩnh Phúc núi Côn Cương ở Phù Lãng để truyền bá chính pháp. Đến khi sắp tịch, sư truyền pháp cho Thiền sư Chân Nguyên, nói kệ rằng:

美 玉 藏 頑 石。 蓮 花 出 淤 泥

須 知 生 死 處。 悟 是 即 菩 提 »Mỹ ngọc tàng ngoan thạch Liên hoa xuất ứ nê Tu tri sinh tử xứ

Ngộ thị tức Bồ-đề«. »Ngọc quý ẩn trong đá Hoa sen mọc từ bùn Nên biết chỗ sinh tử 477

MINH MÔNG 冥 朦

Ngộ vốn thiệt bồ-đề«.

Trao kệ xong, sư bảo đệ tử: »Nay ta trở về«. Nói dứt lời, sư thị tịch. Đệ tử xây tháp ở núi Phù Lãng thờ sư. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

MINH MÔNG 冥 朦 Tối tăm, không rõ ràng. Lạc Đạo Ca của Hòa thượng Lại Toản trong TĐT q. 3 ghi:

»將 功 用 功、 展 轉 冥 朦、 取 則 不 得、 不 取 自 通。 – Đem công dụng công, càng thêm tối tăm. (Chấp) Giữ thì chẳng được, chẳng (chấp) giữ tự thông«.

MINH NGỘ 明 悟

Thiền tăng đời Minh, họ Mạc, hiệu Vô Tế, người xứ An Nhạc (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Năm 12 tuổi bỏ nhà đi tập thiền định, tham vấn Thiền sư Lâu Sơn Thanh, có tỉnh. Một hôm đang ngồi, sư thấy ánh sáng chiếu thấu suốt, hoát nhiên đại ngộ. Sư lễ Thiền sư Cổ Chuyết Tuấn và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế.

Về sau, sư trụ trì Chiêu Minh Thiền Tự ở núi Đông Thiên Mục.

MINH NGỘ THIỀN SƯ 明 悟 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Tử Hưng đời Tống.

X. Tử Hưng.

MINH NHÃN NHÂN 明 眼 人

Người mắt sáng, chỉ cho Thiền giả có pháp nhãn. Phần Dương ngữ lục q. trung: »南 泉 問 僧。 甚 處 來。 云 神 山 打 羅 來。 泉 云。 手 打 腳 打。 僧 無 語。 泉 云。 爾 問 我 與 爾 道。 僧 云。 手 打 腳 打。 泉 云。 向 後 遇 明 眼 人 舉 似。 – Nam Tuyền hỏi tăng: Ở đâu đến?

Tăng đáp: Từ Thần Sơn giăng lưới rồi đến.

Tuyền hỏi: Dùng tay hay dùng chân giăng? Tăng không đáp được. Tuyền bảo: Ông hỏi đi, ta nói cho ông nghe. Tăng hỏi: Dùng tay hay dùng chân giăng? Tuyền đáp: Về sau gặp người mắt sáng sẽ chỉ dạy cho ông«.

MINH PHÚC 明 澓 (1591-1642)

Thiền tăng đời Minh, họ Vương, tự Nhĩ Mật, hiệu Tán Y, người Cối Kê (nay là Thiệu Hưng, Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Vân Môn Viên Trừng, làm Truyền nhân tông Tào Động, trụ chùa

Quốc Khánh ở Đông Sơn. Tác phẩm: Ngữ lục 10 quyển.

MINH PHƯƠNG 明 方 (1593-1648)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Trần, tự Thạch Vũ, người đời gọi là »Thạch Vũ Minh Phương Thiền sư«, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 22 tuổi xuất gia, nối pháp Thiền sư Trạm Nhiên Viên Trừng, thuộc tông Tào Động. Ban đầu sư trụ chùa Tượng Điền, sau đó trụ các ngôi: Thiên Hoa, Hiển Thánh, Quang Hiếu, Tuyết Phong, Linh Sơn, Phổ Minh, Linh Phong, Ngộ Không, Quảng Phật, Phật Nhật. Tính sư nhân từ, dung mạo và cử chỉ tao nhã, khi ứng cơ tiếp vật, khéo dẫn dắt từng bước. Đệ tử của sư là Viễn Môn Tịnh

Trụ có biên »Thạch Vũ Thiền sư Pháp Đàn« 20 quyển.

MINH QUẢNG 明 廣

Thiền tăng đời Thanh, họ Cao, người đời gọi »Viên Thông Minh Quảng Thiền sư«.

Thuở bé đã có chí xuất gia. Năm 16 tuổi, cha mẹ lần lượt qua đời, sư liền cạo tóc, tham học nơi Thiền sư Hải Hội Minh Ba, được ngài ấn chứng và nối pháp ngài, 478

MINH TRÍ 明 智 (?-1196)

thuộc tông Lâm Tế. Sư có Ngữ lục truyền bá ở đời.

MINH SƯU 冥 搜

Suy nghĩ, tìm tòi. Tiết Vĩnh An Thiện Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »有 僧 辭 浦、 浦 曰： 四 面 是 山、 闍 黎 向 甚 麼 處 去 ？ 僧 無 對。 浦 曰： 限 汝 十 日、 下 語 得 中、 即 從 汝 去。 其 僧 經 行 冥 搜。 – Một hôm, có vị tăng giã từ Lạc Phố, Phố hỏi: Bốn phía đều là núi, Xà-lê định đi đâu? Tăng không đáp được.

Phố bảo: Tôi kỳ hạn cho ông 10 ngày, nếu hạ ngữ trúng được tôi sẽ cho ông đi. Vị tăng ấy vừa tản bộ vừa suy nghĩ tìm tòi«. thưa hỏi khắp nơi. Tham cứu 4 câu kệ của Phật Đại Thông Trí Thắng được vài năm.

Một hôm, sư chợt nghe tiếng ngựa kêu liền tỉnh ngộ, nối pháp Thiền sư Thiên Kỳ Bản

Thụy, thuộc tông Lâm Tế. Sư ra hoằng pháp trụ chùa Long Tuyền, Tùy Châu (nay thuộc Hồ Bắc), học lữ bốn phương vân tập.

MINH TÍN 明 信 (1512-1574)

Thiền tăng đời Minh, tự Vô Cực, người xứ Thuận Đức (nay thuộc tỉnh Quảng Đông)

Trung Quốc. Tám tuổi xuất gia, 13 tuổi hành cước đến Ngưu Sơn, tinh cần khắc khổ, ngày đêm rèn luyện. Ẩn cư ở Trung Phong, Ngân Sơn, ban ngày lượm hạt dẻ làm thức ăn, chuyên chú thiền quán. Một

MINH THỌ 明 樹 (1682-1744)

hôm chợt cảm ngộ, sư nối pháp Hòa Thiền tăng đời Thanh, họ Thẩm, tự Văn thượng Thúy Phong tại Kinh Sư, thuộc Huệ, người xứ Giang Đô (nay thuộc tỉnh tông Lâm Tế. Sư ở Thiền viện Cát Tường Giang Tô) Trung Quốc. Năm 10 tuổi xuất tại Kinh Tây, học giả các nơi ngày càng gia, 20 tuổi thụ giới cụ túc, sư đến núi Bảo kéo đến đông, đạo phong hưng thịnh. Hoa theo ngài Tùng Ẩn học luật, sau đến núi Thiên Mục tham thiền, nối pháp Thiền sư Hối Thạch Siêu Kỳ, thuộc tông Lâm Tế. Năm 1731, khai pháp ở núi Thiên Mục, trụ tích trong 10 năm, rồi lui về ở ẩn tại am Dịch Đăng. Trước sau khoảng 40 năm sư không ra khỏi núi Thiên Mục. Sau khi sư thị tịch, Ngô Thọ Hư soạn bài tháp minh.

Có Ngữ lục truyền bá ở đời.

MINH THÔNG 明 聰 (1480-1543)

Một thuyết khác gọi là Chính Thông.

Thiền tăng đời Minh, họ Hề, tự Vô Văn, hiệu Tuyệt Học, người xứ Quang Trạch (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Năm 17 tuổi cạo tóc làm tăng; 20 tuổi sư thụ giới cụ túc. Sư tinh thông giới luật kiêm tu Chỉ Quán, nghiên cứu sâu Duy Thức. Về sau sư chuyên mộ thiền pháp,

MINH TOẢN 明 瓚

Thiền tăng đời Đường. Ban đầu tham Tung Sơn Phổ Tịch, thầm chứng tâm khế, nối pháp Ngài. Sư sống an nhàn ở Hành Nham.

Trong khi tăng chúng làm lụng, Minh Toản lại rảnh rang nên bị chỉ trích, nhưng sư không có chút gì buồn giận, người đời gọi sư là »Lại Toản« (Ông Toản lười), và vì thích ăn các món thừa của chư tăng nên còn có tên »Lại Tàn«. Những điều sư nói ra đều hợp với Phật lý nên người đời nghi sư là ứng thân của Phật Di-đà. Lý Bật lúc ẩn cư ở Hành Sơn từng đến lễ bái sư. Thụy hiệu »Đại Minh Thiền sư«. Tác phẩm: Nam Nhạc Lại Toản Hòa thượng ca.

MINH TRÍ 明 智 (?-1196) Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn 479

MINH TRIẾT 明 哲

Thông đời thứ 10, nối pháp Thiền sư DDạo Huệ, họ Tô tên Thiền Trí, quê ở làng Phù Cầm (thuộc huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh), miền Bắc Việt Nam. Tư chất thông minh, đọc khắp sách vở ngoài đời. Lúc trẻ gặp Thiền sư Đạo Huệ liền xả tục xuất gia. Theo hầu Đạo Huệ, sư thấu đạt lý huyền diệu của Thiền, trực nhận ý chỉ các bộ kinh Viên Giác, Nhân Vương, Pháp Hoa và sách Truyền Đăng. Do chuyên cần đọc tụng quên cả nhọc nhằn, nên nhà vua ban hiệu cho sư là Minh Trí, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 10. Sau sư trụ trì chùa Phúc Thánh, tăng chúng theo học đông đảo.

Một hôm sư đang bàn luận với một vị tăng, có vị tăng bên cạnh nói: Nói là Văn-thù, nín là Duy-ma. Sư bảo: Không nói, không nín đâu chẳng phải là ông? Vị tăng ấy liền chấp nhận. Sư bảo: Sao chẳng hiện thần thông? Vị tăng thưa: Chẳng từ chối hiện thần thông, chỉ sợ Hòa thượng thâu vào giáo. Sư bảo: Ngươi chưa phải là người có con mắt giáo ngoại biệt truyền.

Sư bèn nói kệ: »Giáo ngoại khả biệt truyền Hy di Tổ Phật uyên Nhược nhân dục biện đích Dương diệm mích cầu yên«.

»Ngoài giáo khá riêng truyền Lâu xa Tổ Phật riêng Nếu người cầu phân biệt Ánh nắng tìm khói mây«.

Đến niên hiệu Thiên Tư Gia Thụy thứ 11 (1196) sư sắp thị tịch, nói kệ:

隨 風 水 月 明。 無 影 亦 無 形 色 相 這 箇 是。 空 空 尋 響 聲

»Tùy phong thủy nguyệt minh Vô ảnh diệc vô hình Sắc tướng giá cá thị Không không tầm hưởng thinh«.

»Theo gió trăng nước sáng Không bóng cũng không hình Sắc tướng chỉ thế ấy Trong không tìm tiếng vang«. Nói xong, sư lặng lẽ thị tịch. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.