Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TRÁC SÓC 卓 朔

Căng ra, vểnh lên. Tiết Khai Nguyên Tử Kỳ Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »頭 髼 鬆、 耳 卓 朔、 箇 箇 男 兒 大 丈 夫、 何 得 無 繩 而 自 縛？ – Đầu rối bù, tai vểnh lên, mỗi vị đều là bậc đại trượng phu, sao lại không dây mà tự buộc?«

TRÁC TÍCH TỰ 卓 錫 寺

Chùa nằm trên núi phía đông huyện Hồ Dương, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 6 (790) đời Đường, Thiền sư Đại Điên mở núi xây dựng. Trong khuôn viên chùa có suối Trác Tích do Đại Điên dùng tích trượng cắm xuống lấy nước vào thời ấy và có động »Bạch Ngưu Nham«, là nơi ngài Đại Điên ngồi xoay mặt vào vách tu thiền. Ba chữ »Trác Tích Tự« trên bảng chùa, do Thứ cát sĩ Tiêu Thụy Mông của viện Hàn Lâm, đời

Minh viết.

TRẠCH SƠN THANH QUY 澤 山 清

規 X. Thiền Lâm Bị Dụng Thanh Quy.

TRAI CHỦ 齋 主

Thí chủ cúng dường bữa ăn trưa cho chư tăng. Kinh Lăng Nghiêm q. 1 (Đại 19, 106 hạ) ghi: »即 時 阿 難 執 持 應 器、 於 所 遊 城 次 第 循 乞、 心 中 初 求 最 後 檀 越、 以 爲 齋 主。 – Ngay khi ấy, A-nan tay ôm bình bát đi từng nhà dọc theo đường phố để khất thực, trong tâm mong cầu được người đàn việt sau cùng vì mình mà làm trai chủ«.

TRAI ĐƯỜNG 齋 堂 Nhà ăn của các tự viện Thiền tông. Môn Điện Đường trong Thiền Lâm Tượng Khí

Tiên ghi: »齋 堂 即 食 堂 也、 食 堂 即 僧 堂 也。 今 日 本 黃 蘗 山 僧 堂 外 別 設 齋 堂、 蓋 大 清 規 禪 林 如 是、 非 古 也。 – Trai đường là nhà ăn, nhà ăn cũng là nhà ở của chư tăng. Ngày nay, tại núi Hoàng Bá này, ngoài nhà ở của chư tăng còn cất riêng nhà ăn; bởi theo thanh quy của Thiền lâm là như thế, chẳng phải 895

TRAI THOÁI 齋 退

như xưa«.

TRAI THOÁI 齋 退 Còn gọi: Trai bãi. Chỉ cho sau khi ăn trưa, khoảng thời gian sau ngọ 3 giờ. Chương Trụ Trì trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, q. thượng (Đại 48, 1126 trung) ghi: »齋 退、 鳴 鼓 集 眾。 – Ăn trưa xong đánh trống tập hợp chúng«.

TRẢM ĐẦU CẦU HOẠT 斬 頭 求 活

Còn gọi: Trảm đầu mịch hoạt. Chặt đầu để tìm sự sống, dụ chỉ ngôn hạnh si mê ngu xuẩn. Vân Môn quảng lục q. trung: »若 言

即 心 即 佛。 權 且 認 奴 作 郎。 生 死

涅 槃 恰 似 斬 頭 覓 活。 若 說 佛 說

祖。 佛 意 祖 意 大 似 將 木 槵 子 換 卻 你 眼 睛 相 似。 – Nếu nói tức tâm tức Phật có khác chi nhận tớ làm chủ; sinh tử

Niết-bàn giống như chặt đầu để tìm sự sống. Nếu nói Phật nói Tổ, Phật ý Tổ ý rất giống cho hạt chuỗi là con mắt«.

TRẠM LÔ THIỀN AM 湛 盧 禪 庵

Niên hiệu Nguyên Phù thứ 2 (1099) đời Tống, đem »Thượng Ty« mở rộng xây dựng làm »Trạm Lô Thiền Am«. X. Thanh

Lương Tự.

TRẠM HỰU 湛 祐 (1645-1710)

Thiền tăng Cao Ly, họ Kim, tự Thiên Phu.

Sau khi thọ giới sang nhà Thanh (Trung Quốc) tham học với Thiền sư Thiên Thọ Bản Thực mà đắc pháp, đời thứ 37 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Quảng Tế, Bắc Kinh.

Tác phẩm: Quảng Tế Tự chí.

TRẠM NHIÊN 湛 然

Hiệu của Thiền tăng Tự Tính, sống vào đời Minh. X. Tự Tính.

TRẠM NHIÊN THIỀN SƯ KHÁI

CỔ LỤC 湛 然 禪 師 慨 古 錄 X. Khái Cổ lục.

TRẠM NHIÊN THIỀN SƯ TÔNG

MÔN HOẶC VẤN 湛 然 禪 師 宗 門 或 問

X. Tông Môn Hoặc Vấn.

TRẠM NHIÊN VIÊN TRỪNG 湛 然

圓 澄 Thiền tăng Viên Trừng đời Minh, tự là Trạm Nhiên, nên người đời gọi là »Trạm

Nhiên Viên Trừng«. X. Viên Trừng.

TRANG CHỦ 莊 主

Còn gọi: Đô trang. Chức vụ quản lý về các việc đất đai của thiền viện, xử lý tất cả việc nhỏ trong trang ấp, như: xem xét ranh vườn ruộng, sửa sang nhà cửa, vỗ về tá điền. Thiền Lâm Loại Tụ q. 9 ghi: »南 泉 願 禪 師 一 日 不 赴 堂、 侍 者 請 赴 堂、 師 云： 我 今 日 在 莊 上 喫 油 糍 飽。 者 云： 和 尚 不 曾 出 入。 師 云： 汝 去 問 莊 主。 者 方 出 門 忽 見 莊 主、 歸 謝 和 尚。 – Một hôm, Hòa thượng Nam Tuyền Nguyện chẳng đi xuống trai đường để dùng cơm. Thị giả hỏi lý do.

Sư đáp: Hôm nay ta ghé trang trại ăn bánh tiêu no nê rồi! Thị giả nói: Hòa thượng không từng bước ra khỏi cửa mà! Sư nói:

Ông đi hỏi Trang chủ xem. Thị giả vừa bước ra cửa chợt thấy Trang chủ, liền trở vào làm lễ tạ lỗi với Hòa thượng«.

TRANG NGHIÊM MÔN 莊 嚴 門

Các Phật sự được tổ chức long trọng như:

Thuyết pháp, tụng kinh, cầu đảo, được Thiền gia gọi là »Trang nghiêm môn«, nghĩa là pháp môn phương tiện, không 896

TRANH NHÂN NGÃ 爭 人 我

phải là pháp căn bản chỉ thẳng tâm tính cho người triệt ngộ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 諸 方 説 六 度 萬 行 以 爲 佛 法。 我 道 是 莊 嚴 門 佛 事 門。 非 是 佛 法。 – Ngay như các nơi thuyết lục độ vạn hạnh, gọi là Phật pháp, nhưng tôi nói là Trang nghiêm môn, Phật sự môn, chẳng phải là

Phật pháp«.

TRÀNG 噇

Ăn bừa bãi, hàm ý chê bai. Như Tịnh ngữ lục, q. thượng ghi:

石 上 迸 出 長 長 笋 今 日 將 來 剝 了 煎 海 底 泥 牛 噇 一 頓 鉆 天 鷂 子 肚 皮 穿 »Thạch thượng bính xuất trường trường duẫn.

Kim nhật tương lai bác liễu tiên Hải để nê ngưu tràng nhất đốn Toản thiên diêu tử đỗ bì xuyên«.

»Trên đá mọc lên mụt măng dài Ngày nay lột vỏ nấu đi thôi Trâu đất biển sâu ăn một bữa,

Dùi trời chim Cắt phủng bụng rồi«.

TRÀNG TỬU TAO HÁN 撞 酒 糟 漢

Gã say sưa, gã ăn hèm. Lời quở mắng của Thiền sư. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »我 當 時 若 入 得 老 觀 門。 爾 者 一 隊 撞 酒 糟 漢。 向 甚 處 摸 索。 – Nếu lúc ấy tôi vào được cửa của Hòa thượng Quán thì bọn ăn hèm các ông nhằm chỗ nào mò bắt?«.

TRANH 爭

Sao? Đâu? Nghi vấn từ, tương đương với chẩm (怎). Pháp Diễn ngữ lục ghi: »藥 山 久 不 上 堂。 主 事 報 云： 大 眾 久 思 和 尚 示 誨。 山 云： 打 鼓 著。 大 眾

方 集。 山 便 歸 方 丈。 主 事 云： 和 尚 許 爲 眾 說 法。 何 故 一 言 不 措。 山 云： 經 有 經 師 論 有 論 師。 爭 怪 得 老 僧。 – Đã lâu Dược Sơn không thăng đường, Chủ sự thưa rằng: Đại chúng từ lâu muốn Hòa thượng chỉ dạy. Sơn bảo: Hãy đánh trống lên! Đại chúng vừa tụ tập, Sơn liền trở về phương trượng. Chủ sự nói: Hòa thượng hứa thuyết pháp cho đại chúng nghe, vì sao chẳng nói lời nào? Sơn đáp: Kinh đã có Kinh sư, Luận đã có Luận sư, sao còn trách lão tăng?«

TRANH ĐẦU争 頭

Sôi nổi. Huệ Nam ngữ lục ghi: »三 玄 三 要。 五 位 君 臣。 四 種 藏 鋒。 八 方 珠 玉。 三 十 年 前。 爭 頭 競 買。 各 逞 機 鋒。 而 今 道 泰 升 平、 返 朴 還 淳。 – Tam huyền tam yếu, Ngũ vị quân thần, Tứ chủng tạng phong, Bát phương châu ngọc, 30 năm trước sôi nổi giành mua, đều trổ cơ phong mà nay nói thái bình, tức là mỗi người khôi phục lại bản tính vậy«.

TRANH NA… HÀ? 争 那。。 何 ？

Không thể làm gì được… sao? Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »争

那 閑 名 在 世 何 ？ – Không thể để danh suông ở đời được sao?«.

TRANH NHÂN NGÃ 爭 人 我 Tranh giành nhân ngã. Khoe khoang háo thắng, tranh cao thấp. Theo nhà Phật mà nhìn, đây là biểu hiện của tâm chấp trước, phân biệt trầm trọng. Chương thứ 10, Thư khuyên bạn hữu trong TTVGT ghi: »世 人 崢 嶸、 竸 爭 人 我。 – Người đời lao xao, tranh giành nhân ngã.«

TRANH THẦN VẪN 爭 唇 吻

TRANH THẦN VẪN 爭 唇 吻 Tranh luận, tranh cãi. Phần Dương ngữ lục q. trung ghi: »叢 林 浩 浩 爭 脣 吻。 恰 似 虛 空 捉 幻 花。 – Chốn tùng lâm tranh luận sôi nổi giống như bắt lấy hoa đốm giữa hư không.«

TRÁNH LUẬN TĂNG 諍 論 僧

Chỉ cho vị tăng thích biện luận giành phần hơn, chấp trước ngôn ngữ tri giải. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »况 乎 諍 論 覓 胜 負、

說 我 能 我 解、 旨 名 諍 論 僧、 不 名 無 爲 僧。 – Huống hồ tranh luận tìm hơn thua, nói ta biết ta, chỉ được gọi là Tránh luận tăng, chứ không được gọi là Vô vi tăng«.

TRẠO BỔNG ĐẢ NGUYỆT 掉 棒 打

月 Tức quơ gậy để đập mặt trăng, cũng như cách giày gãi ngứa, bất luận thế nào cũng không đạt được mục đích. Trong Thiền tông mượn từ này để chỉ cho việc dùng ngữ ngôn văn tự để nắm bắt chân nghĩa Phật pháp, chỉ là luống công vô ích mà thôi. Bài tựa Vô Môn Quan (Đại 48, 292 trung) ghi: »何 況 滯 言 句、 覓 解 會。 掉 棒 打 月、 隔 靴 爬 痒、 有 甚 交 涉。 – Huống là kẹt vào lời nói mà tìm sự lãnh ngộ thì giống như quơ gậy đập trăng, cách giày gãi ngứa, nào có ăn thua gì!«

TRẠO CỬ 掉 舉

Trong lòng bực bội chẳng yên. Cao Phong Thiền yếu: »兄 弟 家、 或 十 年 二 十 年 撥 草 瞻 風、 不 見 佛 性、 往 往 皆 謂 被 昏 沉 掉 舉 之 所 籠 罩。 – Này chư huynh đệ, hoặc mười năm hoặc hai mươi năm đoạn trừ vọng tưởng tham cứu chỗ huyền diệu mà không thấy Phật tính, luôn luôn bị hôn trầm trạo cử che phủ.«

TRÁP THƯỢNG MY MAO 眨 上 眉

毛 Còn gọi: Tích thủ my mao, tích khởi my mao. Lời nói mà nhà thiền quen dùng để khuyên người phấn khởi tinh thần. , nhanh chóng lãnh hội thiền cơ. Tiết Pháp Xương

Ỷ Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi:

»靈 利 漢 纔 聞 舉 著、 眨 上 眉 毛、 便 知 落 處。 – Kẻ linh lợi vừa nghe nêu lên công án liền phấn khởi tinh thần, nhanh chóng lãnh hội thiền cơ, biết được cứu cánh.«

TRÂN TRỌNG 珍 重

1. Bảo trọng, giữ gìn sức khỏe. Tiết Thiên

Y Nghĩa Hoài Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »上 來 道 箇 不 審、 能 銷 萬 兩 黃 金。 下 去 道 箇 珍 重、 亦 銷 得 四 天 下 供 養。 – Bước vào nói Xin chào tiêu được muôn lượng vàng ròng; lùi ra nói Bảo trọng cũng tiêu được bốn món cúng dường của mọi người«.

2. Cáo từ, xin từ giã. Bích Nham lục q. 1 ghi: »德 山 至 夜 間 入 室。 侍 立 更 深 潭 云： 何 不 下 去？ 山 遂 珍 重。 揭 簾 而 出。 – Một đêm, Đức Sơn vào thất đứng hầu. Trời về khuya, Đàm nói: Sao ngươi chẳng lui ra? Sơn liền cáo từ, vén rèm bước ra«.

TRẤN 鎮

Thường. Tiết Song Lâm Thiện Huệ Đại Sĩ trong NĐHN q. 2 ghi: 夜 夜 抱 佛 眠 朝 朝 還 共 起 起 坐 鎮 相 隨 語 默 同 居 止。

TRẤN QUỐC THIỀN VIỆN 鎮 國 禪 院

»Dạ dạ bảo Phật miên Triêu triêu hoàn cộng khởi Khởi tọa trấn tương tùy Ngữ mặc đồng cư chỉ«.

»Đêm đêm ôm Phật ngủ Ngày ngày cùng Phật dậy Đứng ngồi thường theo nhau Nói nín đồng chung ở«.

TRẤN CÂU TẮC HÁC 填 溝 塞 壑

Đè ngòi lấp hang, ẩn chỉ thiền pháp có mặt khắp nơi. Mật Am ngữ lục ghi: »又。。。 一 槌 便 成。 方 木 逗 圓 孔。 不 假 一 槌。 填 溝 塞 壑 少 人 知。 – Lại: sau một hồi bảng người học đại ngộ đến tột cùng là phương pháp sai lầm không sao đạt đến mục đích. Không cần đến một hồi bảng, thiền pháp có mặt khắp nơi mà ít có người biết.« TRẤN CHÂU LÂM TẾ HUỆ CHIẾU THIỀN SƯ NGỮ LỤC 鎮 州 臨 濟 慧

照 禪 師 語 錄 X. Lâm Tế lục.

TRẤN ĐOAN 鎮 端 (1520-1592)

Thiền tăng đời Minh, họ Trần, tự Thủ Tâm, người xứ Trường Trị (nay thuộc Sơn Tây) Trung Quốc. Năm 12 tuổi sư xuất gia làm tăng, lớn lên đi tham học các nơi nổi tiếng, vào núi Ngũ Đài ra mắt thiền sư Nhị Hổ. Vừa gặp Ngài, sư liền khế cơ, hoát nhiên khai ngộ và nối pháp Ngài. Lúc sư trở về, Liêu Phiên Vương mời thỉnh sư trụ trì thiền viện Tư Phúc, ân cần cúng dường.

Chẳng bao lâu, sư cáo từ, đi đến phía đông cầu Lô Câu, Bắc Kinh lập vài am tranh để khách thập phương có chỗ nghỉ ngơi. Trấn Đoan tính lạnh lùng, chẳng thích xu thời, dù bậc quyền quý đến chùa, sư cũng chẳng khúm núm nên ít có thí chủ, chùa viện thanh vắng.

TRẤN MÃNG THÁP 鎮 蟒 塔

Nằm trên ngọn Tiểu Bạch, huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Tương truyền vào đời Đường ngọn núi này thường có mãng xà hại người, Thiền sư Tâm Cảnh ở chùa Thiên Đồng thí thực dời chúng đi nơi khác và xây tháp để trấn áp khiến chúng không trở lại làm hại người. Tháp hiện còn là tháp xi măng cốt thép được xây cất lại vào thời cận đại, hình lục giác, 7 tầng, cao 35,4m.

Trong tháp có cầu thang có tay vịn bằng gỗ có thể đi lên tầng đỉnh. TRẤN QUỐC ĐÔNG THIỀN TỰ 鎮 國 東 禪 寺 Còn gọi: Trấn Quốc Đông Thiền Thiếu Lâm Tự. Ở thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, xây vào khoảng niên hiệu Càn Phù (874-879) đời Đường, tục gọi »Thiếu Lâm Tự«. Đương thời quy mô rộng lớn, tăng chùa rất đông, tương truyền là cái nôi của Thiếu Lâm quyền Nam phái Trung Quốc. Người đời Minh ghi chép sự việc chùa Thiếu Lâm ở Tuyền Châu, đời Nguyên trong quyển »Lệ Sử«.

Đầu đời Thanh chùa bị phá hủy. Trước năm 1966 trước chùa có tấm biển »Thiếu Lâm Tự«, »Thiếu Lâm Cổ Tích«, trong chùa có bàn thờ ghi những chữ »Sắc Tứ Trấn Quốc Đông Thiền Thiếu Lâm Tự«, bị phá hủy trong cuộc cách mạng văn hóa, di chỉ hiện còn một ngôi miếu nhỏ. Có rất nhiều truyền thuyết liên quan đến chùa này, nổi tiếng trong giới võ thuật. TRẤN QUỐC THIỀN VIỆN 鎮 國 禪 899 TRẤN QUỐC THIỀN VIỆN 鎮 國 禪 院

院 Khoảng niên hiệu Trường Hưng (930-933) đời Hậu Đường, Ngô Việt Vương đem viện Kính Sơn đổi thành »Trấn Quốc Thiền Viện« rồi cung thỉnh Thiền sư Toàn

Tể trụ trì.

TRẤN QUỐC TỰ 鎮 國 寺

Chùa nằm trên hòn đảo Cá Vàng ở giữa Hồ Tây, Hà Nội, Việt Nam. Đây là nền cũ của cung Thúy Hoa đời Lý và điện Hàm Nguyên đời Trần. Đến đời Lê Hy Tông (1580-1705) đổi gọi là chùa Trấn Quốc.

Năm 1842 vua Thiệu Trị tới thăm chùa đổi tên là Trấn Bắc nhưng nhân dân vẫn quen gọi là Trấn Quốc. Khoảng thế kỷ XV, do đắp đê Cổ Ngư nên mới có đường nối đê với đảo Cá Vàng. Chùa có kiến trúc độc đáo: Phía trước là nhà bái đường rồi đến nhà Tam Bảo, phía sau mới là 2 dãy hành lang thập điện và gác chuông. Trong chùa có một số tượng đẹp, nhất là pho tượng Thích-ca nhập Niết-bàn bằng gỗ thếp vàng. Chùa cũng có nhiều bia, cổ nhất là tấm bia dựng năm 1639 do Trạng Nguyên Nguyễn Xuân Chinh soạn, nội dung ghi lại lịch sử xây dựng chùa.

TRẤN THƯỜNG 鎮 常

Lâu dài, còn mãi. Tiết Thọ Ninh Đạo Hoàn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »古 人 見 此 月、 今 人 見 此 月、 此 月 鎮 常 存、 古 今 人 還 別。 – Người xưa thấy trăng này, người nay thấy trăng này.

Trăng này thường còn mãi, mà người xưa người nay lại khác biệt«.

TRẤN TRƯỜNG 鎮 長

Lâu dài, vĩnh hằng, còn mãi. Vân Môn quảng lục, q. trung ghi: »百 骸 俱 潰 散。 一 物 鎮 長 靈。 – Trăm xác đều tan rã, một vật mãi còn linh«.

TRẦN 塵

1. Sự vật và vọng niệm hư huyễn chẳng thật, hay làm nhiễm ô chân tính. Tiết Huệ Lâm Tông Bản Thiền sư trong NĐHN q.

16 ghi: »拈 起 拄 杖 曰： 這 箇 是 塵、 作 麼 生 說 箇 轉 法 輪 底 道 理？ – Sư giơ cây gậy lên nói: Cái này là trần, còn cái gì thuyết đạo lý chuyển pháp luân?« 2. Đối tượng của giác quan hay đối tượng của tâm. Chẳng hạn như: sắc trần, hương trần… Còn gọi là trần cảnh.

TRẦN DẦN KHẠC 陳 寅 恪 (1890- 1969)

Học giả Phật giáo hiện đại, người xứ Tu Thủy, Giang Tây, Trung Quốc. Năm 1902, ông đến Nhật Bản lưu học. Năm 1910 đến 1924 ông học hỏi và nghiên cứu tại các Đại học: Berlin (Đức), Zurich (Thụy Sĩ), Paris (Pháp), Harvard (Hoa Kỳ), tinh thông các thứ tiếng: Phạn, Đột Quyết, Tây Hạ. Sau khi về nước, ông lần lượt nhậm chức Giáo sư tại các trường Đại học: Thanh Hoa, Tây Nam Liên Đại, Hong Kong, Quảng Tây, Yên Kinh, Trung Sơn và viện Nghiên cứu Quốc học Thanh Hoa. Đối với văn thư Đôn Hoàng, ông tiến hành so sánh nghiên cứu các kinh điển Phật giáo bằng nhiều loại văn tự. Ông luôn có sự lý giải mới mẻ về phương diện Phật giáo ảnh hưởng đến thể tài trước tác văn sử Trung Quốc, Phật giáo Phạn Bối ảnh hưởng đến Thanh Vận học

Trung Quốc. Tác phẩm: Phân tích kệ truyền pháp của Lục Tổ Thiền tông.

TRẦN HUỆ KIẾM 陳 慧 劍 (1925 -?)

Học giả Phật giáo hiện đại, vốn có tên Trần 900

TRẦN NHÂN TÔNG 陳 仁 宗 (1258-1308)

Nhuệ, tự Kiếm Huệ, sau đổi thành Huệ Kiếm. Ông dạy học ở các trường trung học chuyên khoa. Năm 1949 quy y Phật giáo, siêng năng trứ thuật, hết lòng hoằng pháp. Tác phẩm: Hoằng Nhất Đại sư truyện, Hàn Sơn Tử nghiên cứu, Nhập thanh tự thiển luận, Đương đại Phật môn nhân vật. Ông còn xuất bản: Tĩnh tọa Tam-muội tập, Hư Vân Hòa thượng niên phổ.

TRẦN KIỆN DÂN 陳 健 民 (1906-

1987)

Học giả Phật giáo hiện đại, người huyện Du, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Năm 1929 ông quy y với đại sư Thái Hư, nghiên cứu tu tập các kinh Tịnh độ và Tạng Mật của các phái Mật Tông như Hồng giáo, Bạch giáo, Hoàng giáo… Ông lại được Nặc-na- hô-đồ-khắc-đồ truyền cho mật pháp vô thượng và được hầu Phật gia bế quan ở chùa Hoàng Long. Từ năm 1935 ông dạy học ở viện Giáo Lý Hán Tạng, Thế Giới Phật Học Uyển tại Trùng Khánh. Sau khi kháng chiến thắng lợi, ông ẩn cư tại Ngũ Hòe Mao Bồng, nước Cát Lâm (Kirin)

thuộc Ấn Độ, bế quan hơn 10 năm. Bởi ông thường ở núi non, rừng rậm hơn 30 năm nên có hiệu là »Hoa Nham Xử Sĩ«.

Ông song tu Thiền Mật, còn đối với nghi quỷ Du-già vô thượng của Mật Tông thì tu trì không biếng trễ. Năm 1974 ông đi Hoa Kỳ hoằng pháp, định cư tại Cali, còn đến Canada, Philippine, Hong Kong hoằng pháp. Năm 1987, ông mất tại San Francisco (Hoa Kỳ). Tác phẩm: Ông có hơn 20 đầu sách bằng Anh văn và Trung văn như: Thiền Hải Đăng Tháp, Tịnh Độ Tông Ngũ Kinh Hội Thông, Mật Tông Quán Đảnh Luận …

TRẦN KIẾP 塵 劫

Vô số kiếp, cường điệu thời gian rất lâu.

Kiếp: Đơn vị thời gian rất lớn. Phạm Kỳ ngữ lục q. 7 ghi: »猶 如 煮 沙、 欲 成 加 饌、 縱 經 塵 劫、 終 不 能 得。 – Giống như nấu cát, muốn thành thức ăn ngon, dù trải qua vô số kiếp, rốt cuộc không thể được.«

TRẦN LAO 塵 勞

Sự vật, hành vi và vọng niệm hư huyễn làm nhiễm ô chân tính, nhiễu loạn thân tâm. Tiết Tham Chính Tiền Đoan Lễ Cư Sĩ trong NĐHN q20 ghi: »塵 勞 外 緣、 一

時 掃 盡。 – Trần lao ngoại duyên đồng thời quét sạch«.

TRẦN LỤY 塵 累

Còn gọi: Trần lao. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám ghi: »教 文 都 總 有 二 十 一 般 空、 淘 擇 眾 生 塵 累。 – Chỉ dạy cho Văn Đô gồm có 21 loại

KHÔNG, để quét sạch trần lụy chúng sinh«.

TRẦN MÔNG 塵 蒙

Chỉ cho sự ngu tối do trần tục. Tào Sơn ngữ lục ghi: »人 問： 古 人 曰： 人 人 盡 有、 弟 子 在 塵 蒙、 還 有 也 無？ – Có người hỏi Sư: Người xưa nói: Mọi người đều có, riêng đệ tử còn ngu tối do trần tục, thì có hay không?« TRẦN NHÂN TÔNG 陳 仁 宗 (1258- 1308)

Sơ tổ phái thiền Trúc Lâm, vị vua anh hùng vào đời Trần của Việt Nam, tên Khâm, con trưởng của vua Trần Thánh Tông và Nguyên Thánh Hoàng thái hậu.

Ngài tuy ở địa vị sang cả mà tâm hâm mộ 901

TRẦN PHÂN 塵 氛

Thiền tông từ thuở nhỏ. Năm 16 tuổi được lập làm Hoàng thái tử, ngài cố từ để nhường lại cho em, mà vua cha không chịu. Vua cưới trưởng nữ của Nguyên Từ Quốc mẫu cho ngài tức là Khâm Từ Thái Hậu sau này. Sống trong cảnh vui hòa hạnh phúc ấy mà tâm ngài vẫn thích đi tu. Một hôm vào lúc nửa đêm, ngài trèo thành trốn đi, nhưng đến chùa tháp ở núi Đông Cứu thì vua cha sai các quan tìm thấy, ngài bất đắc dĩ phải trở về. Năm 21 tuổi, ngài lên ngôi Hoàng đế (1279). Tuy ở địa cửu trùng, mà ngài vẫn cố thu xếp thời gian để tu tập, ngài hay đến chùa Tư Phúc trong đại nội mỗi ngày. Con người ngài rất thông minh hiếu học, đọc hết các sách vở, suốt thông nội điển (kinh) và ngoại điển (sách đời). Những khi nhàn rỗi, ngài mời các thiền khách bàn giải về tâm tông, học thiền với Thượng sĩ Tuệ Trung, thâm đắc đến chổ thiền tủy. Đối với Thượng sĩ, ngài kính lễ làm thầy. Khi giặc Nguyên-Mông sang quấy rối, ngài phải xếp việc kinh kệ để lo giữ gìn xã tắc. Nhờ tình đoàn kết quân dân, ngài đã hai lần đuổi được quân Nguyên, giữ gìn trọn vẹn đất nước. Năm Quý Tỵ (1293), ngài nhường ngôi lại cho con là Trần Anh Tông, lên làm Thái thượng hoàng. Trên cương vị này, ngài cố vấn chỉ dạy cho con được 6 năm, rồi chuẩn bị xuất gia. Đến tháng 10 năm Kỷ Hợi (1299), ngài xuất gia vào tu ở núi Yên Tử. Ở đây, ngài chuyên cần tu hạnh Đầu-đà lấy hiệu là Hương Vân Đại-đầu-đà. Sau đó, ngài lập chùa, cất tịnh xá, khai giảng để tiếp độ chúng tăng, lập giảng đường ở chùa Phổ Minh, phủ Thiên Trường để giảng dạy, lập am Tri Kiến ở trại Bố Chính… Đến năm Giáp Thìn (1304), ngài dạo khắp nơi khuyên dân dẹp bỏ những miếu thờ thần không chính đáng và dạy họ tu hành thập thiện. Vào mùa đông năm ấy, vua Anh Tông dâng biểu thỉnh ngài về đại nội để truyền giới Bồ Tát tại gia. Sau đó, ngài chống gậy đến chùa Sùng Nghiêm ở núi Linh Sơn để truyền bá Thiền tông. Với phái thiền Trúc Lâm mà ngài đứng đầu, thiền học Phật giáo Việt Nam đời Trần đã phát triển rực rỡ và thể hiện được đầy đủ trí tuệ Việt Nam. Về phương diện thi ca, cây sáo thơ Trần Nhân Tông để lại một tiếng ngân trong đến thẳm sâu.

Tác phẩm:

Thiền Lâm Thiết Chủy ngữ lục.

Đại Hương Hải Ấn Thi tập. Tăng-già Toái Sự.

Thạch Thất Mị Ngữ.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

TRẦN PHÂN 塵 氛 Thói rối ren ồn ào của trần tục. Tiết »Tục Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »僧 家 寄 迹 寰 中、 栖 身 物 表、 於 一 切 塵 氛 尚 當 謝 絕、 況 可 貪 祿 位 乎？ – Thiền tăng gởi dấu vết trong thế giới, thân ở ngoài vật. Đối với tất cả thói rối ren ồn náo của trần tục còn nên khước từ, huống là có thể tham bổng lộc địa vị.« TRẦN THÁI TÔNG 陳 太 宗 (1218- 1277) Vị vua thứ nhất của nhà Trần và là một vị thiền tăng Việt Nam, tên là Cảnh, quê ở hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay là xã Tức Mặc huyện Mỹ Lộc, tỉnh Hà Nam Ninh), miền Bắc Việt Nam. Trần Cảnh là con thứ của Trần Thừa, một người nhiều mưu lược, dưới triều Lý từng giữ chức Nội thị khán thủ (đứng đầu các quan hầu cận 902

TRỆ XÁC MÊ PHONG 滯 殻 迷 封

vua Lý trong cung). Nhờ có Trần Thủ Độ là chú họ khi ấy làm Điện tiền chỉ huy sứ, Trần Cảnh thường xuyên được ra vào cung, sau lấy Lý Chiêu Hoàng. Năm 1226, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh và vương triều Trần được thành lập từ đấy. Lên làm vua, Trần Cảnh đổi niên hiệu là Kiến Trung; năm 1232, đổi là Thiên Ứng Chính Bình; năm 1251 lại đổi là Nguyên Phong và niên hiệu Nguyên Phong đã đi vào lịch sử như cái mốc lớn ghi chiến công đầu tiên trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông hồi thế kỷ XIII mà trong thơ của Trần Nhân Tông ca ngợi:

»Bạch đầu quân sĩ tại Vãng vãng thuyết Nguyên Phong«.

»Lính bạc đầu còn đó Vẫn kể chuyện Nguyên Phong«.

Ngày 17-1-1258 (niên hiệu Nguyên Phong thứ 7) quân Nguyên tràn tới cánh đồng Bình Lệ (phía nam Bạch Hạc), Trần Thái Tông chỉ huy cuộc chiến đấu chống giặc.

Ngày 29-1-1258, Trần Thái Tông cùng thái tử Hoảng (sau là vua Trần Thánh Tông) đã phá tan quân Nguyên ở Đông Bộ Đầu, giải phóng Thăng Long, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ nhất. Trần Thái Tông đã trở thành vị vua anh hùng cứu nước. Nhưng tên tuổi Trần Thái Tông được sử sách lưu truyền còn vì ngài là một nhà thiền học, một triết gia có những tư tưởng sâu sắc, độc đáo và một tính cách khá lạ lùng, tác giả sách Khóa Hư lục, một tác phẩm cổ nhất, quan trọng nhất về phương diện thiền học của đời Trần. Trong Khóa Hư lục có bài Tựa Thiền tông Chỉ Nam của ngài viết, kể lại sự việc năm 1236 đang đêm ngài bỏ cung điện vào núi Yên Tử, định ở đó tu hành, nhưng Trần Thủ Độ đến nơi, cương quyết mời ngài trở lại ngôi vua, và câu chuyện này gắn liền với tiểu sử đời ngài, với đặc điểm của Phật Giáo Việt Nam đời Trần. Ngài quả là bó đuốc của Thiền học Việt Nam, gương mặt văn hóa đẹp và lạ đến khác thường trong lịch sử Việt Nam.

Tác phẩm:

Khóa Hư lục Thiền tông Chỉ Nam Kim Cang Tam Muội Kinh Chú giải.

Thi tập.

Theo: VHVNTH1989-1995, Thiền sư Việt

Nam của HT. Thanh Từ.

TRẦN TÔN TÚC NGỮ LỤC 陳 尊 宿

語 錄 X. Mục Châu Đạo Minh Thiền sư ngữ lục.

TRẦN TRẦN 塵 塵

Khắp nơi, đâu đâu cũng… Tiết Bạch Dương Pháp Thuận Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »佛 法 時 時 現 前、 煩 惱 塵 塵 解 脫。 – Phật pháp luôn luôn hiện tiền, phiền não đâu đâu cũng giải thoát.« Minh Chân Tụng trong PKNL q. 18 ghi: »在 在 逢 緣 利 益、 塵 塵 救 渡 迷 情。

– Chốn chốn gặp duyên đều lợi ích, đâu đâu cũng cứu độ chúng sinh mê.«

TRẦN TRẦN SÁT SÁT 塵 塵 剎 剎

Tất cả đất đai, vô số cõi nước. Huệ Nam ngữ lục ghi: »若 這 裡 見 得。 非 唯 住 山。 盡 十 方 世 界。 塵 塵 剎 剎。 虎 穴 魔 宮。 皆 是 住 處。 – Nếu thấy được chỗ này thì chẳng những được trụ trì mà đối với mười phương thế giới, vô số cõi nước, cung ma hang cọp đều là chỗ ở.« TRỆ XÁC MÊ PHONG 滯 殻 迷 封 Si mê ngu độn. NĐHN q. 11 ghi: »設 使 903

TRI DỤC 知 浴

言 前 薦 得、 猶 是 滯 殼 迷 封。 – Dù cho trước lời nói mà lãnh hội được cũng là si mê ngu độn«.

TRI DỤC 知 浴 Còn gọi: Dục ty, Dục chủ. Người trông coi nhà tắm, dụng cụ để tắm rửa, củi than dùng nấu nước, là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Điều Tri Dục trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1131 trung) ghi: »凡 遇 開 浴、 齋 前 掛 開 浴

牌。（。 。 。） 鋪 設 浴 室、 掛 手 巾、 出 面 盆、 拖 鞋、 腳 布。 （。 。

。） 鳴 鼓 三 下、 浴 聖 桶 內 皆 著 少 湯、 燒 香 禮 拜、 想 請 聖 浴。– Lúc khai dục, trước trai đường cần treo bảng báo trước (…) Tri dục sửa soạn nhà tắm, treo khăn tay, chậu rửa mặt, giày dép, vải bó chân (…) Đánh 3 tiếng trống, đổ một ít nước nóng vào thùng tắm thánh, đốt nhang lễ lạy tưởng niệm mời các bậc thánh tắm«.

TRI ĐIỆN 知 殿

Còn gọi: Điện chủ, Điện ty, Hương đăng.

Người trông coi hương hoa, đèn đuốc và quét tước ở điện Phật, là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Điều Tri Điện trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1131 hạ) ghi: »掌 諸 殿 堂 香 燈、 時 時 拂 拭 塵 埃、 嚴 潔 几 案； 。 。 。 四 齋 日 開 殿 門、 以 便 往 來 瞻 禮。 – Tri điện trông nom nhang đèn, lau chùi bụi bặm trong các điện đường mỗi ngày bàn ghế sạch sẽ trang nghiêm (…). Bốn ngày trai (mồng 1, 14, 15, 30) mở cửa các điện đường để khách thập phương đến chiêm lễ«.

TRI HUYỄN 知 幻

Thiền tăng đời Minh, họ Tưởng, người đời gọi là »Phi Bát Thiền sư«. Năm 30 tuổi, sư xuất gia ở chùa Linh Cốc, Nam Kinh. Sau khi thụ giới cụ túc, sư đi thamvấn khắp nơi, thề rằng: »Đi chuyến này nếu chẳng đạp được nẻo Tào Khê (Ngộ), chẳng dám xoay đầu thấy quê cũ«. Sau khi ngộ, sư được Vua ban cho y hồng và khai pháp cho giới đàn. Trên đỉnh trán của sư gồ cao lên, Vua nhìn thấy cho là điều lạ, gọi đùa là »Phụng Đầu Tổ Sư«, còn Tri Huyễn thì nói: »Giống như tai con ngỗng, đâu dám cho mình là phụng?« Đế càng cảm mến đức khiêm tốn của Sư, lại ban cho sư hiệu

»Vạn Thọ«, tên tuổi được trọng vọng một thời.

TRI HỮU 知 有

Biết, biết rõ. Phương Hội ngữ lục ghi: »上 堂： 三 春 將 杪、 四 海 廓 清、 風 恬 浪 靜、 是 人 知 有。 且 道： 將 長 就 短 一 句 作 麼 生 道？ – Sư thượng đường: Ba tháng mùa xuân sắp hết, bốn biển lớn trong, gió yên sóng lặng, người ấy biết rõ. Thử hỏi một câu lấy dài làm ngắn làm sao nói?«

TRI KHÁCH 知 客

Còn gọi: Điển khách, Điển tân. Vị tăng phụ trách việc đối ngoại, giao tế, nghênh tiếp và tiễn đưa khách đến thiền viện. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Lâm

Tế ngữ lục ghi: »師 爲 黄 蘗 馳 書 去 溈 山。 時 仰 山 作 知 客。 接 得 書 便 問： 這 箇 是 黄 蘗 底。 那 箇 是 專 使 底。 師 便 掌。 – Sư mang thư của Hoàng Bá đến Quy Sơn. Lúc ấy, Ngưỡng Sơn đang làm Tri khách tiếp nhận thư, liền hỏi: Cái này là của Hoàng Bá, còn cái nào là của người đưa thư đây? Sư liền bạt tai«.

TRI SỰ 知 事

TRI KHỐ 知 庫

Còn gọi: Khố đầu. Vị tăng trông coi kho lẫm trong thiền viện. Giữ chức vụ này phải là người thanh liêm, cẩn trọng và có năng lực kế toán. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây. Điều Phó Tự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 4 (Đại 48, 1132 trung) ghi: »庫 頭 （。 。 。 ） 掌 常 住 金 穀 錢 帛 米 麥 出 入、 隨 時 上 曆 收 管 支 用、 令 庫 子 每 日 具 收 支 若 干、 僉 定 飛 單 呈 方 丈。 – Khố đầu (…) trông coi việc xuất nhập tiền bạc, lúa thóc, vải vóc. Tùy thời lên lịch quản lý việc chi thu, khiến người giúp việc cho mình mỗi ngày xuất nhập bao nhiêu rồi ghi sổ trình lên vị Trụ trì«.

TRI KHÔNG 知 空

Hiệu của Thiền tăng Học Uẩn, sống vào đời Thanh. X. Học Uẩn.

TRI KIẾN 知 見

1. Chỉ sự cảm ngộ thể nghiệm có được, do dùng trí huệ pháp nhãn để quan sát chân tướng của sự vật, nên còn gọi là Phật tri kiến, Giác tri kiến. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »心 開 何 物？ 開 佛 知 見。 佛 猶 如 覺 也、 分 爲 四 門： 開 覺 知 見、 示 覺 知 見、 遇 覺 知 見、 入 覺 知 見。 – Tâm khai mở vật gì? Khai mở Phật tri kiến. Phật cũng như là giác, chia làm bốn loại: Khai giác tri kiến, Thị giác tri kiến, Ngộ giác tri kiến, Nhập giác tri kiến.« 2. Những tri thức, kiến giải trở thành chướng ngại của sự ngộ thiền. Đây là chúng sinh tri kiến, cũng gọi là Điên đảo tri kiến. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi:

»世 人 心 邪、 愚 迷 造 惡、 自 開 眾 生 知 見。 – Người đời tâm thiên lệch, ngu mê làm ác, tự khai mở chúng sinh tri kiến.«

TRI MẶC 知 默

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thúy Nham Linh Tham. Khi ra hoằng pháp, sư ở viện Phật Áo tại Vân Sơn thuộc Ôn Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang).

Có một vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Phật Áo? Sư đáp: Tiễn khách không rời xa ba bước.

Mời người chỉ ở trước thảo đường.

TRI NGHIỄM 知 儼

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Đăng Châu (nay là huyện Bồng Thái, tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc. Sư từng đến viện Cốc Ẩn ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) tham vấn thiền sư Trí

Tĩnh, nối pháp ngài, kế vị Trụ trì, thuộc tông Tào Động.

Có một vị tăng hỏi: Thầy xướng gia khúc người nào, nối tông phong ai? Sư đáp:

Mây trắng phía Nam, lọng che phía Bắc.

TRI QUY 知 歸

Trở về nguồn tâm, kiến tính. Tiết Dục Vương Đức Quang Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »臨 濟 三 遭 痛 棒、 大 愚 言 下 知 歸。 – Lâm Tế ba phen bị đánh bằng gậy đau điếng, ngay nơi lời nói của Đại Ngu liền kiến tính«.

TRI SỰ 知 事 Còn gọi: Doanh sự, Thụ sự, Nhậm sự, Tri viện sự. Chức vụ trông coi tạp sự cùng điều động nhân sự làm việc trong thiền viện.

Ban lãnh đạo thiền viện gồm có 2 ban:

Ban Tây: gồm có 6 vị Đầu thủ.

Ban Đông: gồm có 6 vị Tri sự. Đó là Đô tự, Giám tự, Phó tự, Duy-na, Điển tọa, 905

TRI TẠNG 知 藏

Trực tuế. Tông Môn Võ Khố ghi: »無 徳 禪 師 酌 酒 行 肉 化 紙 錢 訖、 令 集 知 事 頭 首 散 其 餘 盤、 知 事 輩 卻 之。 – Thiền sư Vô Đức uống rượu, ăn thịt, đốt tiền giấy xong, ra lệnh nhóm các vị Tri sự, Đầu thủ lại để dọn dẹp đồ ăn còn thừa trên bàn. Các vị Tri sự đều từ chối lời của sư sai bảo«.

TRI TẠNG 知 藏 Còn gọi: Tạng chủ, Tạng ty. Vị tăng trông coi hết thảy kinh luận sách vở cất trong thư viện của chùa. Đây là 1 trong 6 vị Đầu thủ của ban Tây trong các tự viện Thiền tông.

Thiền Lâm Bảo Huấn q. 3 (Đại 48, 1036)

thượng) ghi: »雪 堂 曰： 高 菴 住 雲 居。 普 雲 圓 爲 首 座。 一 材 僧 爲 書 記。 白 楊 順 爲 藏 主。 – Tuyết Đường nói: Khi ngài Cao Am trụ trì chùa Vân Cư thì có: Phổ Vân Viên làm Thủ tọa, Nhất

Tài Tăng làm Thư ký, Bạch Dương Thuận làm Tạng chủ«.

TRI THÁNH ĐẠI SƯ 知 聖 大 師

Hiệu của Thiền tăng Như Mẫn sống vào đời Ngũ Đại, do chúa Nam Hán ban cho.

TRI THỨC 知 識

Từ để gọi các bậc thiền sư. Lâm Tế ngữ lục ghi: »且 要 訪 尋 知 識。 莫 因 循 逐 樂。 光 陰 可 惜。 念 念 無 常。 – Nếu muốn tìm cầu thưa hỏi bậc Tri thức, chớ nên lần lựa ham vui qua ngày, thì giờ đáng tiếc, niệm niệm vô thường«.

TRI VIÊN 知 圓

Còn gọi: Viên đầu. Vị tăng trông coi việc canh tác, vun bồi vườn rau của thiền viện.

Điều Tình Nguyện Nhậm Chức Hành Đơn trong Tham Thiền Phổ Thuyết ghi: »潙 山 做 菜 頭、 雪 峯 做 飯 頭、 臨 濟 做 園 頭。 – Quy Sơn làm Thái đầu (rửa cải), Tuyết Phong làm Phạn đầu (nấu cơm),

Lâm Tế làm Viên đầu«.

TRI VIỄN 知 遠

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến chùa Hộ Quốc ở Tùy Châu (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) để tham vấn Thiền sư Thủ Trừng, nối pháp ngài, và kế vị Trụ trì thuộc tông Tào Động. Có vị tăng hỏi: Khi Càn Khôn thôi dừng ý, vũ trụ chẳng lưu tâm thì thế nào? Sư đáp: Đều là nhờ chiến tranh mà thu thập được, nhưng do ca vũ mà dẹp trừ điều tốt lành. Thự hiệu: Diễn Hóa Đại Sư.

TRÍ AN 智 安

Thiền tăng đời Minh, họ Thẩm, hiệu Lại Vân, người xứ Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nương Thiền sư Thiên Chân ở chùa Tịnh Diệu tại Hải Ninh (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) phát minh yếu chỉ giáo ngoại biệt truyền. Từ đấy, sư ẩn mình giấu tên để bảo nhậm. Sau đó, sư vâng lời dạy của thiền sư Trúc Trượng ra hoằng pháp, trụ chùa Bạch Liên.

Về già, sư trở về chùa Tịnh Diệu rồi tịch.

Tác phẩm: Nam Cực Ngữ Yếu.

TRÍ BẢO 智 寶 (?-1190)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Đạo Huệ. Sư họ Nguyễn, quê ở Ô Diên, Vĩnh Khương (thuộc huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây ngày nay), miền Bắc Việt Nam, là cậu ruột của Tô Hiến Thành (một đại công thần ở đời Lý Anh Tông). Sư xuất gia vào tu ở chùa Thanh Tước trên núi Du Hý, làng Cát Lợi, đất Thường Lạc. Thường ngày mặc áo vá, ăn cơm hẩm, cả mười năm không đổi 906

TRÍ CẬP 智 及 (1311-1378)

chiếc áo, đến ba ngày chẳng thổi lửa nấu cơm, tay chân chai cóp, thân thể khô khan. Thấy có người nghèo hèn đến thì khoanh tay đứng nép một bên, gặp bậc sa-môn thì quỳ gối lễ bái. Sư chuyên tu như vậy 6 năm mới xuống núi. Xuống núi, sư chuyên tu phúc như: sửa đường, bắc cầu, cất chùa, xây tháp… Một hôm, chợt gặp một vị tăng hỏi sư về thiền lý. Sư mờ mịt nên quyết đi tìm Thầy học đạo. Nghe Thiền sư Đạo Huệ giáo hóa ở Tiên Du, sư liền đến đó tham vấn. Cơ ngữ qua lại, sư liền lãnh ngộ, được ngài ấn chứng. Từ đây, sư nói ngang nói dọc như chọi đá nháng lửa. Sư có bài kệ dạy người: 菩 薩 資 財 知 止 足 於 他 慈 悲 不 淫 欲 草 葉 不 與 我 不 取 不 想 他 物 德 如 玉

菩 薩 自 妻 方 知 足 如 何 他 妻 起 貪 欲 於 他 妻 妾 他 所 護 安 忍 自 心 起 心 曲 »Bồ Tát tư tài tri chỉ túc, Ư tha từ bi bất dâm dục.

Thảo diệp bất dữ ngã bất thủ, Bất tưởng tha vật đức như ngọc.

Bồ Tát tự thê phương tri túc, Như hà tha thê khởi tham dục?

Ư tha thê, thiếp, tha sở hộ, An nhẫn tự tâm khởi tâm khúc«.

»Của dùng Bồ Tát biết vừa đủ, Đối người thương xót chẳng lấn tham.

Vật mọn không cho ta chẳng lấy, Chẳng quản của người đức ngọc lành.

Bồ Tát vợ nhà còn biết đủ, Tại sao vợ người lại khởi tham Thê thiếp của người người bảo hộ, Đâu nỡ lòng mình khởi vạy tà«. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

TRÍ BỈNH 智 昺 (1078-1158)

Thiền tăng đời Tống, họ Lý, người Vĩnh Khang (Sùng Khánh, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Huệ Cần, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 12, phái Dương Kỳ đời thứ 5. Người đời gọi sư là Thiết diện Bỉnh vì sư nghiêm trang, không cười nói tùy tiện.

TRÍ CẦN 智 勤 (915-990)

Thiền tăng đời Tống, họ Cần, người xứ Bắc Địa, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở núi Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ Tử Ngưng Phổ Văn Tự Tại Thai Châu

(nay là huyện Lâm Hải, tỉnh Chiết Giang).

Sư có bài kệ dạy chúng rằng:

今 年 五 十 五、 腳 未 踏 寸 土 山 河 是 眼 睛、 大 海 是 我 肚 »Năm nay năm mươi lăm (55)

Chân chưa đạp tấc đất Núi sông là con mắt Biển lớn là bụng ta«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 4 (979), có chiếu chỉ bắt buộc chư tăng phải thi Kinh nghiệp. Các bậc Lão túc trong các chùa đều viết pháp danh, trừ một mình sư.

Viên Thông phán là Lý Hiến hỏi: Thế Tôn có biết viết hay không? Sư đáp: Thiên hạ đều biết. Niên hiệu Thuần Hóa thứ 1 (990)

sư ngồi an nhiên thị tịch.

TRÍ CẬP 智 及 (1311-1378)

Thiền tăng cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Cố, tự Dĩ Trung, hiệu Tây Lộc, Ngu Am, người huyện Ngô (Tô Châu) Trung Quốc. Thuở nhỏ vào chùa Hải Vân núi Khung Lung nơi bản ấp làm đồng tử, thông tuệ dĩnh ngộ, sách Phật lẫn sách Nho đều 907

TRÍ CÔNG 置 功

thông hiểu. Lớn lên, sư đến chùa Đại Long Tường ở Nam Kinh tham kiến Thiền sư Tiếu Ẩn, Tiếu Ẩn vừa thấy liền coi trọng sư. Lại trở về chùa Hải Vân khổ công tham thiền, một hôm thấy lá vàng rơi trước đình, sư hoát nhiên có tỉnh. Đời Nguyên niên hiệu Chí Thánh thứ 2 (1342) trụ trì chùa Long Giáo, ở Xương Quốc (Định Hải, Chiết Giang). Năm thứ 5 (1345) sư sang trụ chùa Phổ Từ. Năm thứ 18 (1358) trụ trì chùa Tịnh Từ. Hàng Châu. Năm thứ 21, (1361) trụ trì Kính Sơn. Vua Nguyên Thuận Đế ban hiệu »Minh Biện Chính Tông Quảng Huệ Thiền sư«. Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 6 (1373) Vua ra chiếu chỉ tập họp mười vị cao tăng nơi chùa Đại Thiên Giới ở Nam Kinh, sư giữ chức thủ lãnh. Năm thứ 8 (1375) trở về chùa Hải Vân. Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục.

TRÍ CÔNG 置 功 Dụng công, hạ thủ công phu. Tiết Vân Nham Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »切

囑 第 一 莫 向 舌 頭 上 取 辯、 記 他 了 事 言 語 有 什 麼 用 處？ 這 箇 功 課 從 無 人 邊 得 不 由 聰 明 強 記、 莫 向 閑 處 置 功。 – Điều dặn dò thứ nhất là chớ giải quyết sự việc trên đầu lưỡi, ghi nhớ sự việc và ngôn ngữ của người khác có ích gì? Công khóa này từ chỗ không người mà được, không do thông minh học rộng, đừng dụng công vào chỗ không dính dáng«.

TRÍ CHÂN 智 眞 (782-865)

Thiền tăng đời Đường, họ Liễu, người xứ Giang Đô (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Sư đến chùa Chương Kỉnh tham vấn ngài Hoài Huy và đắc pháp. Niên hiệu Khai Thành thứ 1 (836), sư sáng lập thiền viện ở Quy Sơn, Phúc Châu, tụ tập đồ chúng để giảng dạy, vừa gặp buổi Võ Tông phế Phật, sư liền ẩn trong dân gian. Đến khi vua Đường Tuyên Tông khôi phục Phật giáo, sư lại giảng thuyết như trước.

Tốt hiệu: Quy Tịch Thiền sư.

TRÍ ĐOAN 智 端

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thạch Môn Huệ Triệt, thuộc tông Tào Động. Sư ở núi Quảng Đức, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là núi Quảng Đức?

Sư đáp: Trước mặt hoa dễ nở, sau lưng tuyết khó tan. Tăng còn hỏi: Thế nào là người trong núi? Sư đáp: Ráng sớm chẳng ra khỏi cửa, ráng chiều bay ngàn dặm.

TRÍ GIÁC THIỀN SƯ 智 覺 禪 師

1. Hiệu của Thiền tăng Diên Thọ, sống vào đời Ngũ Đại, do Ngô Việt Vương ban tặng. X. Diên Thọ.

2. Thụy hiệu của Thiền tăng Minh Bản, sống vào đời Nguyên. X. Minh Bản.

TRÍ GIÁM 智 鍳 (1105-1192)

Thiền tăng đời Tống, họ Ngô tự Túc Am người xứ Trừ Châu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Xuất gia vào thuở nhỏ.

Đầu tiên sư học Kinh giáo kiêm sách vở đạo Nho. Lớn lên sư chuyển hướng học Thiền, tham yết Thiền sư Chân Hiết Thanh Liễu ở núi Trường Lô được ngài xem trọng. Thủ tọa Tông Ngọc dạy phải dùng phương tiện, sư liền ở ẩn nơi Tượng Sơn (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) để chịu khó tham cứu. Trải một thời gian lâu, sư được ngộ, nhờ Tông Ngọc ấn khả, nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 24 (1154), sư trụ chùa Thê Chân rồi dời sang viện Định Thủy, chùa Hương 908

TRÍ NGÂN 智 誾 (1585-1637)

Sơn, chùa Báo Ân. Niên hiệu Thuần Hy thứ 11 (1184), sư trụ núi Tuyết Đậu, đem bản sắc để tiếp người, thiền tăng bốn phương hướng về, môn phong hưng thịnh. Sau đó sư ẩn tu ở am phía đông chùa. Đệ tử nối pháp có Thiên Đồng Như Tịnh.

TRÍ HÃN 智 罕

X. Chí Hãn.

TRÍ HOÀNG 智 隍

Thiền tăng đời Đường, họ Từ người xứ Chân Định. Ban đầu tham vấn Ngũ Tổ, ở Hà Bắc sư cất am ngồi thiền trên 20 năm, luôn luôn tỏ vẻ siêng năng tu hành. Sư gặp Huyền Sách khuyến khích nên đến ra mắt Tổ Huệ Năng. Được Lục Tổ chỉ dạy, sư bỗng nhiên khế ngộ, nhận ra tâm sở đắc của 20 năm trước hoàn toàn không có ảnh hưởng. Sau đó, sư trở về Hà Bắc, khai hóa tứ chúng.

TRÍ HỒNG 智 洪

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bạch Triệu Chí viên. Khi ra hoằng pháp, sư trụ núi Đại Long, Lãng Châu (nay là huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam).

Có vị tăng hỏi: Thế nào là Phật? Sư đáp:

Ngay nơi ngươi là phải. Thự hiệu: Hoằng

Tế Đại Sư.

TRÍ HÚC 智 旭 (1599-1655)

Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Chung, tự Chấn Chi, hiệu Ngẫu Ích, Bát Bất Đạo Nhân, người huyện Ngô (Giang Tô) Trung Quốc. Lúc nhỏ sư theo Nho học, thề sẽ diệt Phật Lão. Nhân xem »Tự Tri lục«, »Trúc Song Tùy Bút« của Châu Hoằng, sư biết rằng hiếu đạo thế tục chẳng phải chân thật, xuất gia thờ Phật mới thật sự đại hiếu, bèn quyết tâm theo Phật, đốt quách tác phẩm »Tịch Phật Luận« do sư sáng tác. Năm 24 tuổi theo Tuyết Lãnh môn nhân của Đại sư Hám Sơn cạo tóc xuất gia. Từ đây sư vân du đông nam, rộng học giáo nghĩa các tông Pháp Tướng, Thiền, Hoa Nghiêm, Thiên Thai, Tịnh Độ, Luật. Chủ trương dung hợp các tông, niệm Phật tức Thiền. Lại cho rằng người tham thiền cần phải học tập kinh điển, lấy giáo lý làm kẻ chỉ đạo. Sư từng trụ núi Cửu Hoa, tuổi già về ở chùa Linh Phong ở Hiếu Phong (An Kiết, Chiết Giang), người đời gọi là »Linh Phong Ngẫu Ích«. Trước thuật có hơn 40 thứ như »Duyệt Tạng tri tân«.v.v… Đệ tử là Thành Thời biên tập lại đề tựa là «Linh Phong Ngẫu Ích Đại Sư

Tông Luận«. Sư là một trong 4 vị cao tăng đời Minh.

TRÍ HUY 智 暉 (873-956)

Thiền tăng đời Đường, họ Cao, người Hàn Dương, Thiểm Tây, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Khuê Phong Ôn, thuộc tông

Hà Trạch đời thứ 7, trụ Trung Than Thiết

Cốc viện ở Lạc Dương, viện Trường Hưng ở Nam Sơn. TRÍ NGÂN 智 誾 (1585-1637)

Thiền tăng đời Minh, họ Phó, tự Lục Tuyết, hiệu Tuyết Quan, người Thượng Nhiêu (Giang Tây) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư mất cha, 8 tuổi theo pháp sư Cảnh Đức Thuyền xuất gia. Năm 26 tuổi tham kiến Thiền sư Lai Tường ở Bác Sơn được ấn chứng làm truyền nhân tông Tào Động.

Niên hiệu Thiên Khải thứ 7 (1627) sư ra hoằng pháp trụ trì Doanh Sơn, niên hiệu Sùng Trinh thứ 4 (1631) nối pháp tịch Bác Sơn. Sư bẩm tính khoan hậu, thuyết pháp 909

TRÍ NGU 智 愚 (1185-1269)

không cần nghĩ ngợi, văn bút sáng sủa cho nên sĩ đại phu rất thích giao du với sư. Tác phẩm: Trích Đăng lục, Xuy Hương Đường Thi Văn tập và Ngữ lục để lại cho đời.

TRÍ NGU 智 愚 (1185-1269)

Thiền tăng đời Tống, họ Trần, hiệu Hư Đường, tức Canh Tẩu, người Tượng Sơn (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 16 tuổi sư theo Sư Uẩn chùa Phổ Minh xuất gia, du học khắp nơi, đến Kim Sơn yết kiến Vận Yểm Phổ Nham được tỏ ngộ, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế.

Sau đó lần lượt tham kiến các bậc thiện tri thức. Niên hiệu Thiệu Định thứ 2 (1229), ban đầu sư trụ trì chùa Hưng Thánh, sau đó lần lượt trụ các chùa Báo Ân, Hiển Hiếu, Thụy Nham, Diên Phúc, Bảo Lâm, Dục Vương, Tịnh Từ, Kính Sơn. Sư được Tống

Lý Tông, Độ Tông theo quy y, giáo hóa hưng thạnh. Tác phẩm: Hư Đường Hòa thượng ngữ lục 10 quyển lưu hành nơi đời.

TRÍ NGUNG 智顒

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Hoàng Long Hối Cơ làm trụ trì đời thứ 3 của Hoàng Long Sơn tại Ngạc Châu (nay là huyện Võ Xương, tỉnh Hồ Bắc). Sư tính tình hòa ái, giữ giới tinh nghiêm, giỏi thơ văn, có Ngữ lục lưu hành ở đời.

TRÍ NGHIÊM 智 嚴

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư thờ Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến làm thầy và kế vị trụ trì.

Nam Đường Trung Chủ ban cho sư hiệu

»Liễu Giác Thiền sư«.

TRÍ NHẠC 智 岳

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Sư du phương tham vấn ngài Hoàng Long ở Ngạc Châu chẳng khế hợp, liền trở về đất Mân yết kiến Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến và đắc pháp rồi nương ở lại đây. Sau khi Thần Yến tịch, sư kế vị trụ trì, môn phong nghiêm cẩn. Thự hiệu: Liễu Tông Đại Sư.

TRÍ NHAM 智 岩 (600-677)

Thiền tăng tông Ngưu Đầu, sống vào đời Đường, họ Hoa, người xứ Khúc A (nay là huyện Sơn Dương, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Sư trí dũng hơn người, thân tướng khôi ngô. Trong niên hiệu Đại Nghiệp (605-618) đời Tùy, sư làm Lang tướng, thường lập chiến công. Năm 40 tuổi, sư vào núi Hoàn Công, Thư Châu (nay là Tiềm Sơn, tỉnh An Huy), lễ Thiền sư Bảo Nguyệt làm thầy, sau đó yết kiến Thiền sư Pháp Dung ở núi Ngưu Đầu và khai ngộ, nối pháp ngài, kế tục trụ trì, làm tổ thứ hai của tông này. Sư cũng ở qua các chùa Bạch Mã, Thê Huyền. Niên hiệu Nghi Phong thứ

2 (677) sư thị tịch ở thành Thạch Đầu.

TRÍ NHÀN 智 閒 (閑)

1. Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 16. Sư họ Lê tên Thước, dòng dõi Ngữ Man Vương triều Lê Đại Hành, quê ở Phong Châu (thuộc huyện Yên Lãng, tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay), miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ sư vẫn theo nghiệp trường ốc, thi đỗ tiến sĩ, sung chức Cung Hậu thư gia. Năm 27 tuổi, sư theo ông anh đến pháp hội của Thiền sư Giới

Không, nghe giảng kinh Kim Cang, đến bài kệ:

»Tất cả pháp hữu vi, Như mộng huyễn bóng bọt. Như sương cũng như điện, Phải quán sát như thế«.

TRÍ NHƯ 智 如 (749-834)

Bỗng nhiên sư cảm ngộ và xin cạo tóc xuất gia. Sau khi được tâm ấn, sư vào núi Cao Dã tạm trú dưới gốc cây, ngày đêm thiền định chuyên tu khổ hạnh trọn 6 năm. Mãn 6 năm, sư xuống núi cất am tên Phù Môn, thu nhận đồ chúng và bắt đầu giáo hóa.

Quanh núi có bọn man rợ tu tập nhau trộm cướp, được sư dạy dỗ trở về con đường lương thiện rất nhiều. Triều Lý, hai vua Anh Tông và Cao Tông nhiều lần vời sư về kinh mà sư đều từ chối. Quan Phụ quốc Thái úy Tô Hiến Thành và Thái bảo Ngô Hòa Nghĩa đều xin làm đệ tử sư, mà suốt 10 năm chưa từng biết mặt thầy. Một hôm thầy trò bỗng gặp nhau, rất hoan hỷ. Vừa hỏi thăm xong, sư bèn nói kệ dặn dò.

既 懷 出 素 養 胸 中 聞 說 微 言 意 悅 從 貪 欲 黜 除 天 里 外 希 夷 之 里 日 包 容

淡 然 自 守。 惟 德 是 務 善 言 卷 卷 一 句 心 無 彼 我。 既 絕 昏 霾

日 夜 陟 降。 無 形 可 住 如 影 如 響。 無 跡 可 趣 »Ký hoài xuất tố dưỡng hung trung Văn thuyết vi ngôn ý duyệt tùng Tham dục truất trừ thiên lý ngoại Hy di chi lý nhựt bao dung

Đạm nhiên tự thủ Duy đức thị vụ

Thiện ngôn quyền quyền nhất cú Tâm vô bỉ ngã Ký tuyệt hôn mai Nhật dạ trắc giáng, Vô hình khả trụ Như ảnh như hưởng Vô tích khả thú«.

»Đã mang giống Phật dưỡng trong lòng, Nghe nói lời mầu ý thích mong.

Vất ngoài ngàn dặm niềm tham muốn,

Lý nhiệm càng ngày càng bao dong, Đạm bạc tự giữ Chỉ đức là vụ.

Lời lành tha thiết một câu:

Lòng không bỉ ngã, Đã dứt bụi mù, Ngày đêm lên xuống, Không hình khá trụ.

Như bóng như vang, Không vết khá đến«.

Nói xong, sư chắp tay ngồi ngay thẳng, vui vẻ thị tịch. Các hàng công khanh và đệ tử gào khóc thảm thiết, tiếng vang cả núi.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ. 2. Thiền tăng đời Đường (智 閑, 810-898), họ Cao, tự Ngộ Chi người Thanh Châu (Ích Đô, Sơn Đông) Trung Quốc. Sư tính tình thông minh lanh lẹ, song ở chỗ Bách

Trượng Hoài Hải tham thiền không thành.

Lại tham yết Quy Sơn Linh Hựu cũng không khế hợp, buồn khóc giả từ Quy Sơn. Một hôm nhân ném hòn đá văng vào khóm trúc kêu lên một tiếng cốc bổng nhiên sư tỉnh ngộ huyền chỉ Quy Qơn. Liền trở về tắm gội thắp hương trông về Quy Sơn lễ bái, nói: »Khi ấy nếu thầy nói toạc ra cho con thì làm gì có việc hôm nay?« Sư liền làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng. Sư ở núi Hương Nghiêm, Đặng Châu (Hà Nam), thiền lữ khắp nơi tụ hội, pháp hóa thịnh hành. Thụy là »Tập Đăng Thiền sư«.

TRÍ NHƯ 智 如 (749-834)

Thiền tăng đời Đường, họ Cát, người Chính Bình, Giáng Quận, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Hoài Không, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 3, trụ chùa Định An Sơn, chùa Thánh Thiện ở Đông Đô. Thụy Chân 911

TRÍ OAI 智 威 (646-722)

Ngộ. Bạch Cư Dị làm bài minh cho sư.

TRÍ OAI 智 威 (646-722)

Thiền tăng tông Ngưu Đầu, sống vào đời Đường, họ Trần, người xứ Giang Ninh (nay là Nam Kinh), Trung Quốc. Thuở bé, sư vào chùa Thiên Bảo, nương Pháp sư Thống xuất gia. Năm 20 tuổi, sư thụ giới cụ túc. Sau đó yết kiến Thiền sư Pháp Trì và đắc pháp nơi ngài. Sư ở núi Ngưu Đầu tuyên dương tông phong, từ đây người học chốn Giang Tả đều tụ đến dưới cửa sư. Về sau, sư trao chức Trụ trì lại cho đệ tử giỏi là Huệ Trung, rồi tùy duyên hóa đạo và thị tịch tại chùa Diên Tộ.