Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

LỤC DUNG TỰ 六 榕 寺 (102)

Chùa ở đường Lục Dung, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Ban đều gọi là »Bảo Trang Nghiêm Tự«, xây dựng vào niên hiệu Đại Đồng thứ 3 (537)

đời Lương Nam Triều. Đầu thời Bắc Tống chùa bị thiêu hủy. Niên hiệu Đoan Củng thứ 2 (989) xây cất lại, đổi tên là »Tịnh Huệ Tự«. Niên hiệu Nguyên Phù thứ 3 (1100) Tô Thức đến chùa du lãm, yêu thích sáu cây đa già trong chùa nên viết hai chữ »Lục Dung«, người sau gọi chùa là »Lục Dung Tự«. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 24 (1391) đời Minh chia chùa ra phân nửa xây kho Vĩnh Dụ. Về sau tăng trong chùa tại cửa đông xây lại sơn môn điện vũ, vẫn gọi là »Tịnh Huệ Thiền Tự«. Kiến trúc chủ yếu có Lục Tổ điện, Quán Âm điện, Thiên Phật bảo tháp, hành lang đặt bia. Trong điện Lục Tổ thờ cúng tượng đồng Huệ Năng nặng nửa tấn, đúc vào niên hiệu Đoan Củng thứ 2 (989) đời Bắc Tống, pháp mạo trang nghiêm mà nhân cách hóa, thần thái sinh động như còn sống, nếp gấp áo, hoa văn tinh tế, là kiệt tác nghệ thuật Phật giáo.

Trong điện Quán Âm có tượng đồng Quán Âm đúc vào niên hiệu Khang Hy thứ 2 (1663) đời Thanh cao 4m, nặng khoảng 5 tấn. Trong chùa còn có ba tượng Phật đồng lớn được đúc cùng thời kỳ, mỗi tượng cao 6m, nặng khoảng 10 tấn. Trong hành lang đặt bia bảo tồn hơn 20 tấm bia khắc từ đời Tống đến đời Thanh, có văn, có tranh ghi chép sự phát triển biến đổi lịch sử tự tháp, là sử liệu trọng yếu để nghiên cứu lịch sử chùa Lục Dung.

LỤC ĐẦU THỦ 六 頭 首 Ban chức sự trông coi việc tu hành và giáo dục trong Thiền viện, gồm 6 vị Đầu thủ thuộc ban Tây (Tây tự). Đó là:

― Theo Tông Lâm Tế: Thủ tọa, Thư ký, Tạng chủ, Tri khách, Khố đầu, Dục chủ.

― Theo Tông Tào Động: Thủ tọa, Thư ký, Tri tạng, Tri khách, Tri dục, Tri điện. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

LỤC HÒA THÁP 六 和 塔

LỤC HÒA THÁP 六 和 塔 Tháp nằm trên núi Nguyệt Luân bên sông Tiền Đường, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Bảo thứ 3 (970) đời Tống, Ngô Việt Vương Tiền Hoằng Thúc vì trấn áp thủy triều mới thỉnh thiền sư Diên Thọ chủ trì xây tháp này. Quy mô rất lớn, thân tháp 9 tầng, cao hơn 50 trượng, trên tháp gắn đên hướng dẫn thuyền bè đi ban đêm. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ 3 (1121) đời Tống chùa bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 23 (1153) thi công lại từ đầu, trải qua 11 năm mới hoàn thành. Tháp chỉ cao 7 tầng. Từ đây về sau đều có tu sửa. Hiện còn tháp Lục Hòa hình lục giác, bên ngoài thấy 13 tầng nhưng bên trong vẫn là 7 tầng cao 59,89m. Thân tháp xây gạch, mái hiên bằng gỗ. Trong thân tháp có bậc thềm hình xoắn ốc xuyên vách vòng vèo đi lên đến tầng đỉnh. Bên trong mỗi tầng có tháp thất hình vuông, dùng đấu củng chống đỡ khung trang trí trên trần.

Trên vách tháp đều khắc đồ án thần nhân, phi thiên, hoa cỏ, chim muông. Hành lang bao quanh và mái hiên gỗ bên ngoài tháp rộng rãi dể chịu, đứng trên này có thể nhìn thấy cảnh sắc xinh đẹp của sông Tiền Đường.

LỤC MÔN 六 門

Còn gọi: Lục xứ. Chỉ »Lục căn«. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »使 六 賊 從 六 門 走 出、 於 六 塵 中 不 離 不 染。 – Giả sử sáu giặc chạy ra từ sáu căn, ở trong sáu trần chẳng xa lìa chẳng nhiễm ô.«

LỤC NHĨ BẤT ĐỒNG MƯU 六 耳

不 同 謀 Ba người ở một chỗ không tiện bàn việc bí mật. Ý nói: Nơi đông người không thể nói bàn gì được. Là tục ngữ dân gian. Tiết Lặc Đàm Pháp Hội Thiền sư trong NĐHN q. 3

ghi: »問 馬 祖： 如 何 是 祖 師 西 來 意？ 祖 曰： 低 聲！ 近 前 來、 向 汝 道！ 師 便 近 前、 祖 打 一 摑 曰： 六 耳 不 同 謀、 且 去 。 來 日 來。 – Sư hỏi Mã Tổ: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Mã Tổ bảo: Khẽ chứ! Đến gần đây ta nói cho nghe. Sư bèn đến gần, Mã Tổ tát cho một cái và nói: Nơi đông người không tiện bàn bạc, hãy đi đi, ngày mai trở lại!«.

LỤC THỜI 六 時

Nhà Phật thường chia một ngày đêm làm sáu thời đoạn: Sáng sớm, giữa trưa, buổi chiều, đầu đêm, giữa đêm, cuối đêm. Lâm Tế ngữ lục ghi: »孤 峰 獨 宿。 一 食 卯 齋。 長 坐 不 臥。 六 時 行 道。 皆 是 造 業 底 人。 – Ngủ một mình trên núi vắng, ăn một bữa sáng, ngồi mãi không nằm, sáu thời hành đạo, đều là kẻ tạo nghiệp.«

LỤC THÙ 六 銖

Vốn chỉ tăng y mỏng mà nhẹ, chuyển thành nghĩa tăng y thượng phẩm. Điển tích rút từ phẩm Đao Lợi, kinh Thế Kỷ trong Trường A Hàm Kinh q. 20, trong đó cho rằng y phục của trời Đao Lợi nặng sáu thù.

Thù là đơn vị trọng lượng cổ đại, 24 thù bằng 1 lượng. Tiết Liên Châu Bảo Hoa Hòa thượng trong NĐHN q. 15 ghi: »有 僧 問 大 容 曰： 天 賜 六 銖 披 掛 後、 將 何 報 荅 我 皇 恩。 – Tăng hỏi Đại Dung:

Sau khi vua ban cho áo lục thù, lấy gì báo đáp hoàng ân?«

LỤC TỔ ĐIỆN 六 祖 殿

Nằm trong chùa Quang Hiếu, thành phố 448

LƯ NIÊN 驢 年

Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, xây dựng để kỷ niệm Lục Tổ Huệ Năng vào khoảng niên hiệu Đại Trung Tường Phù (1008-1016) đời Tống. Niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 (1269) đời Tống chùa bị thiêu hủy, vị tăng trụ trì Tổ Trung đi hóa duyên mà xây dựng lại. Niên hiệu Thiên Thuận thứ 3 (1459) đời Minh, niên hiệu Khang Hy thứ 31 (1692) đời Thanh hai lần xây cất lại. Mặt điện rộng 5 gian, vào sâu 4 gian, mái đơn đỉnh yết sơn.

Trong điện thờ tượng Lục Tổ ngồi cao 2,5m. Phía đông của điện có hành lang đặt bia khắc nói về Lục Tổ, là văn vật trọng yếu để nghiên cứu Lục Tổ và Thiền Nam tông.

LỤC TRI SỰ 六 知 事

Ban chức sự trông coi tạp sự cùng điều động nhân sự trong Thiền viện, gồm có 6 vị Tri sự thuộc ban Đông (Đông tự). Đó là:

1. Đô tự; 2. Giám tự; 3. Phó tự; 4. Duy-na;

5. Điển tọa; 6. Trực tuế.

LUNG 籠

Cái lồng, hoặc cái rương làm bằng tre, Thiền tăng lúc hành cước khoác sau lưng để đựng đồ vật. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1020 hạ) ghi: »黃 龍 南 和 尚 曰： 予 昔 同 文 悅 遊 湖 南。 見 衲 子 擔 籠 行 腳 者。 – Hòa thượng Hoàng Long Nam nói: Ta trước kia cùng Văn Duyệt đi đến Hồ Nam, thấy Thiền tăng mang rương đi hành cước«.

LUNG LA 籠 羅

Khống chế, trói buộc, bao phủ. Tiết Viên Ngộ Cần Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi:

»千 聖 籠 羅 不 住。 – Ngàn thánh khống chế chẳng được«.

LUNG LAO 籠 牢

Trói buộc. Tiết Lạc Phố Hòa thượng trong TĐT q. 9 ghi: »識 鎖 難 開、 疑 网 籠 牢。 – Gông xiềng của thức (tình) khó mở, lưới nghi trói buộc«.

LỤY THÙY 累 垂

Rủ xuống. Tiết »Đáp Từ Long Đồ Ca« của Thiền sư Pháp Xương Ngộ trong GTPĐL q. 30 ghi: »那 箇 驢、 更 奇 異、 兩 耳 累 垂、 四 腳 著 地。 – Con lừa kia càng lạ kỳ, hai tai rủ xuống, bốn cẳng chấm đất.«

LUYẾN LUYẾN QUYỀN QUYỀN 攣

攣 拳 拳 Co lại, thu hẹp. Tiết Đạo Ngô Hòa thượng« trong TĐT q. 4 ghi: »攣 攣 拳 拳、 羸 羸 垂 垂、 百 丑 千 拙、 且 與 摩 過 時。 –

Thu hẹp lại, mở rộng ra, trăm xấu ngàn vụng mà luống qua thế ấy«.

LƯ NGƯU NHỊ NHŨ 驢 牛 二 乳

Sữa lừa và sữa bò, màu sắc tuy giống nhau, nhưng sữa bò quậy đông lại thì thành bơ, còn sữa lừa quậy đông lại thì thành phân.

Thiền tông dùng từ này để chỉ việc dường như giống nhau nhưng kỳ thật thì lại khác.

Như Phật pháp và ngoại đạo tuy cùng có các điều răn (Giới), nhưng vì ngoại đạo chấp trước ngã kiến, cùng tận chỗ trở về là hư dối, nên khác với Phật pháp.

LƯ NIÊN 驢 年 Năm lừa. Trong 12 địa chi, mỗi địa chi đều được tượng trưng bằng một con vật, trong ấy không có con lừa, tức không có năm con lừa. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho một thời hạn không bao giờ có. Chương Thần Tán trong CĐTĐL (Đại 51, 268 449

LƯ THẦN MÃ CHỦY 驢 唇 馬 嘴

thượng) ghi: »其 師 又 一 日 在 窗 下 看 經。 蜂 子 投 窗 紙 心 出。 師 睹 之 曰： 世 界 如 許 廣 闊 不 肯 出。 鑽 他 故 紙 驢 年 去 得。 – Một hôm, Thầy của sư ngồi bên cửa sổ xem kinh. Có một con ong chui đầu vào giấy để tìm đường ra. Sư nhìn thấy liền nói: Thế giới rộng như vầy mà chẳng chịu ra, lại chui đầu vào giấy, đến năm lừa mới ra được«.

LƯ THẦN MÃ CHỦY 驢 唇 馬 嘴 Môi lừa mõm ngựa. Lời chê trách các thiền tăng không ngộ tâm mà hay bàn luận khoe khoang. Vân Môn quảng lục, q. thượng ghi: »若 是 一 般 掠 虛 漢。 食 人 膿 唾。 記 得 一 堆 一 擔 搕 〖⿰扌䪞〗。 到 處 馳 騁 驢 脣 馬 觜。 誇 我 解 問 十 轉 五 轉 話。 饒 你 從 朝 問 至 夜 答 到 夜 論 劫。 還 夢 見 麼。 – Nếu ngươi giống như đồ giả hiệu, ăn đàm dãi của người, nhớ được một đống một gánh hèm thì đi đến nơi nào cũng bàn luận khoe khoang, khoe ta nói được năm, mười chuyển ngữ. Giả sử ngươi đáp được từ sáng đến tối, đến suốt đời cũng chưa mộng thấy!«.

LƯ TIỀN MÃ HẬU 驢 前 馬 後

Nghĩa đen là kẻ đầy tớ (làm thân nô lệ) chạy theo sau đuôi ngựa và chạy trước con lừa để làm bản phận hầu hạ cho chủ. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho kẻ chạy theo lời nói và việc làm của người khác còn chính mình thì không có cơ dụng riêng.

Phần Tụng Cổ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục: »舉： 陳 尊 者 問 僧： 什 麼 處 來？ 僧 瞪 目 視 之。 師 云： 驢 前 馬 後 漢、 道 將 一 句 來！ – Cử: Trần Tôn Túc hỏi một vị tăng ở đâu đến. Tăng trợn mắt nhìn sư. Sư nói: Cái gã đầy tớ kia, hãy nói một câu xem!«.

LƯ YÊN KIỀU 驢 鞍 橋

Cầu yên lừa. Cầu yên lừa rất giống xương hàm của người ta nên có người quê mùa nhận lầm cầu yên lừa là xương hàm của cha mình. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho người mê muội không phân biệt được sự khác nhau giữa các pháp nghĩa chân, giả. Tiết Cốc Ẩn Uẩn Thông Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »莫 認 驢 鞍 橋 作

阿 爺 下 頷。 – Chớ nên nhận cầu yên lừa làm xương hàm dưới của cha!«.

LỮ BẠC 旅 泊

Hiệu của Thiền tăng Đạo Bái đời Thanh. X. Đạo Bái.

LỰC KIM 力 金

Thiền tăng Vạn Kim sống vào đời cuối

Nguyên đầu Minh, còn được gọi là Lực Kim. X. Vạn Kim.

LƯỢC HƯ 掠 虛

Không có căn cứ, nói năng bậy bạ. Chương

Văn Yển Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi:

»汝 欲 得 識 麼。 向 遮 裏 識 取。 若 不 見 亦 莫 掠 虛。 – Ngươi muốn biết chăng, hãy đến chỗ này mà biết. Nếu không biết thì chớ nói năng bậy bạ.«

LƯỢC HƯ ĐẦU HÁN 掠 虛 頭 漢

Còn gọi: Lược hư hán. Nghĩa là »Đồ giả hiệu«. Lược: Cướp lấy. Hư: Dối trá không thật. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho đồ giả hiệu, chỉ bắt chước ngôn ngữ và hành vi bên ngoài của thiền sư, chứ tự mình thì chưa kiến tính. Tắc 10, Bích Nham lục (Đại 48, 150 thượng) ghi: »州 云： 三 喝 450

LƯỠNG BAN 兩 班

四 喝 後 作 麼 生？ 僧 無 語。 州 便 打 云： 這 掠 虛 頭 漢！ – Triệu Châu nói: Sau khi hét ba bốn lần thì sao? Vị tăng không đáp được. Triệu Châu liền đánh và bảo: Đồ giả hiệu này«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

LƯƠNG CỬU 良 久

Lặng lẽ hoặc thản nhiên một hồi. Nguyên ý là thời gian hơi lâu, trong Thiền tông thì chỉ trạng thái vô ngôn vô ngữ. Lúc vị thầy tiếp dẫn người học, người học đưa ra nghi vấn, hoặc trình bày kiến giải của mình, hoặc trả lời câu hỏi của thầy, thầy thường dùng thái độ lặng lẽ một hồi để biểu thị sự đồng ý hoặc phản đối. Tắc 65, Bích Nham lục (Đại 48, 195 hạ) ghi: »這 一 則 公

案、 話 會 者 不 少。 有 底 喚 作 良 久、 有 底 喚 作 據 坐、 有 底 喚 作 默 然 不 對。 且 喜 沒 交 涉、 幾 曾 摸 索 得 著 來？ – Một tắc công án này bị nhiều người dựa trên ngôn ngữ mà hiểu. Có người cho là lặng lẽ một hồi, có người cứ ngồi hoài, có người lặng yên không đáp.

May thay chẳng dính dáng. Có mấy ai sờ mó đến được?«.

LƯƠNG GIỚI 良 价 (807-869)

Thiền tăng đời Đường, Tổ tông Tào Động.

Sư họ Du, người xứ Chư Kị, Cối Kê (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Ấu niên xuất gia, 21 tuổi thụ giới Cụ túc. Yết kiến Nam Tuyền Phổ Nguyện, thâm lãnh huyền chỉ. Tham phỏng Quy Sơn Linh Hựu, chẳng khế hợp. Yết kiến Vân Nham Đàm Thạnh, hỏi nghĩa công án »Vô tình thuyết pháp«, được ấn tâm rồi trở về. Trên đường về, lội ngang suối chợt thấy bóng mình in dưới nước liền đại ngộ ý chỉ trước. Cuối niên hiệu Đại Trung (859) sư trụ viện Phổ Lợi ở Động Sơn (nay nằm trong địa hạt huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây). Sư chủ trương: »Người xuất gia tâm chẳng bám víu vào vật mới là chân tu hành«, xướng thuyết »Ngũ vị quân thần«. Thụy hiệu »Ngộ Bản Thiền sư«. Tác phẩm: Bảo

Cảnh Tam-muội Ca, Huyền Trung Minh.

LƯƠNG KHUÔNG 良 匡

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Kiết Châu, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp

Nhãn. Sư trụ Hoàng Sơn, Phủ Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tây).

LƯƠNG TOẠI 良 遂

Thiền tăng đời Đường. Sư hai lần đến núi Ma Cốc để tham vấn Thiền sư Bảo Triệt, Bảo Triệt hoặc là vác cào ra sân cào cỏ, hoặc đóng cửa chẳng nói, khiến Lương Toại hai lần đều chẳng mở miệng được, dẫn đến nhân duyên ngộ đạo của sư. Sau cùng Lương Toại đại triệt đại ngộ. Về sau, sư trụ Thọ Châu (nay là huyện Thọ, tỉnh An Huy).

LƯỠNG BAN 兩 班 Chức vụ tăng sĩ trong thiền viện, dưới vị Trụ trì, chia làm Đông ban và Tây ban, gọi chung lại là »Lưỡng ban«. Tây ban còn gọi là Đầu thủ, gồm có: Thủ tọa, Thư ký, Tri tạng, Tri khách, Tri dục, Tri điện. Đông ban còn gọi là Tri sự, gồm có: Đô tự, Giám tự, Phó tự, Duy-na, Điển tọa, Trực tuế.

(Tên gọi chức vụ tùy theo tông phái, thời đại mà có chỗ thay đổi khác nhau). Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »謝 兩 班、 上 堂。 – Cảm ơn Lưỡng ban rồi thượng đường«.

LƯỠNG CHÍCH NHÃN 兩 隻 眼

LƯỠNG CHÍCH NHÃN 兩 隻 眼 Ánh mắt trí tuệ quán chiếu chân tướng sự vật. Đối lại với nhất chích nhãn. Chương (Ngữ Chi Dư) đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »第 一 須 具 兩 隻 眼、 照 破 兩 頭 事、 莫 只 帶 一 隻 眼 向 一 邊 行。 – Thứ nhất cần phải đủ hai con mắt soi thấu cả hai bên, chớ nên chỉ đeo một con mắt nhìn về một phía.«

LƯỠNG CƯỚC SAO KHÔNG 兩 脚

捎 空 Nguyên ý là hai chân rời mặt đất mà đứng.

Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ dùng để trách người học chưa thiết thực quyết tâm tham cứu, chưa dùng định huệ tu hành thì khó mà thông suốt chân lý, và chỗ đắc chỗ ngộ đều là hư vọng không thật.

Chương Nam Tuyền Phổ Nguyện trong Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 12 (Vạn Tục 118, 150 thượng) ghi: »江 西 老 宿 只 道 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物、 直 須 體 會 詣 實 修 行。 （中 略） 兩 腳 稍 （疑 作 捎） 空、 莫 將 爲 是、 共 道 不 相 應。 – Bậc lão túc ở Giang Tây chỉ nói chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật, cần phải ngay đó thể hội rồi thật sự tu hành (…) nếu không thiết thực tu hành thì chớ cho là phải, cùng đạo chẳng tương ưng«.

LƯỠNG ĐƯỜNG 兩 堂

Trong thiền viện, tăng đường chia ra làm tiền đường (nhà trước) và hậu đường (nhà sau), gọi chung lại là lưỡng đường. Lâm Tế ngữ lục ghi: »是 日 兩 堂 首 座 相 見。 同 時 下 喝。 – Hôm ấy lưỡng đường Thủ tọa gặp nhau, đồng thời hét lên«.

LƯỠNG LƯỠNG TAM TAM 兩 兩

三 三 Xúm đôi xúm ba. Tắc 18, Bích Nham lục (Tục 117,147, thượng) ghi: »也 是 把 不 住。 兩 兩 三 三 作 什 麼？ 半 開 半 合. – Cũng là không thể tự chủ, họ xúm đôi xúm ba để làm gì? Nửa úp nửa mở«. LƯỠNG NHẬN TƯƠNG THƯƠNG 兩 刃 相 偒 Nguyên chỉ cho hai thanh đao bén nhọn khi va chạm thường bị hư hao. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho hai phe đối lập cùng đưa ra một phương hướng chung để tiến hành giải quyết vấn đề cơ phong. Tắc 4, Bích Nham lục (Đại 48, 144 trung) ghi: »孤 峰 頂 上 草 裹 坐。咄 (會 麼。 兩 刃 相 傷。 兩 兩 三 三 舊 路 行。 唱 拍 相 隨。 便 打) – Trên đảnh cô phong, ngồi trong cỏ, ối chao! (Hiểu chăng? Hai mũi nhọn cùng hư hao, xúm đôi xúm ba đi đường cũ, kẻ hát người gõ rồi đánh nhau)«. Trong đó, »xúm đôi xúm ba đi đường cũ«, chỉ cho người học không chịu tinh tấn, chỉ biết cặp bè cặp bạn, bị hạn cuộc vào cảnh giới đã có mà không có cách nào chặt phá gai góc để cầu chứng cảnh giới mới mẻ.

Ngoài ra, tông Tào Động lúc bàn về »Thiên trung chí«, »Kiêm trung chí« của thuyết Động Sơn Ngũ Vị, cho rằng trong sát na giao nhau giữa minh (Thiên) và ám (Chính), vẫn chưa khởi tâm động niệm và không có mảy may cảnh giới của tác dụng phân biệt tư lương, gọi là »Lưỡng nhận giao phong«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

LƯỠNG PHIẾN BÌ 兩 片 皮

Còn gọi: Lưỡng phiến, lưỡng bì. Miệng.

Tiết Ngưỡng Sơn Huệ Tịch Thiền sư trong 452

LY NGÔN THUYẾT PHÁP 離 言 説 法

LĐHY q. 8 ghi: »纔 見 伊 道 摩 訶 衍 法 便 云： 嗋 取 兩 片 皮。 非 唯 只 絕 仰 山 寐 語、 亦 免 後 人 夢 中 說 夢。 – Vừa thấy ông ta nói ›pháp Ma ha diễn‹, liền bảo ›câm miệng lại‹. Chẳng những ngăn dứt những lời nói mớ của Ngưỡng Sơn, mà còn tránh cho người đời sau trong mơ nói mớ.«

LƯỠNG THÁI NHẤT TRẠI 兩 彩 一

賽 Trong một cuộc thi đấu có hai người giành được phần thắng. Thiền tông mượn từ này để chỉ trong khi pháp chiến, tỷ thí cơ phong thì kết quả bất phân thắng bại, tức chỉ hai vị thiền giả có trình độ ngang nhau, »kỳ phùng địch thủ«. Lâm Tế hành lục (Đại 47, 505 trung) ghi: »溈 山 問 仰 山：

黃 蘗 入 僧 堂、 意 作 麼 生？ 仰 山 云： 兩 彩 一 賽。 – Quy Sơn hỏi Ngưỡng Sơn: Hoàng Bá vào tăng đường, ý nghĩa thế nào? Ngưỡng Sơn nói: Kỳ phùng địch thủ«.

LƯỠNG TRÙNG CÔNG ÁN 兩 重

公 案 Một công án lặp lại hai lần. Chỉ cho sự giải thích nhiều lần đối với một công án, cũng tức là nêu bày nhiều lần một công án nào đó cho người học đạo. Nhưng cũng có khi là lời chế giễu, chê cười người học Thiền không tự mình sáng tạo, trong lúc tham cứu ý chỉ Thiền chỉ biết bắt chước công án kẻ khác, hoặc niêm hoặc bình, nói cười lườm ngó, làm bộ làm tịch, nhưng đều không ngoài đàm dãi của người xưa. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 141 thượng) ghi:

»闔 國 人 追 不 再 來 (兩 重 公 案。 用 追 作 麼。) – Người cả nước mời chẳng trở về (Công án được lặp lại hai lần đuổi theo để làm gì?)«

LƯU BỐ 流 布

Truyền bá, lưu truyền. Bài hậu tự của Lưu Phỉ trong CĐTĐL ghi: »吾 故 知 是 書 之 流 布。 發 明 心 地 者 眾 矣。 – Tôi biết chắc sự truyền bá sách này khiến nhiều người phát minh tâm địa«.

LƯU NGẠI 留 碍

Đình trệ, trở ngại. Tiết Linh Nham Trọng

An Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »參 禪 不 究 淵 源、 觸 途 盡 爲 留 礙。 – Tham thiền chẳng tra xét đến nguồn gốc, khi gặp việc thường bị trở ngại«.

LƯU THIẾT MA 劉 鐵 磨

Ni sư Thiền tông đời Đường, họ Lưu, do vì cơ phong cao vút nên người đời gọi là »Lưu Thiết Ma«. Cách núi Cự Quy 10 dặm, Ni sư có dựng một cái am nhỏ để ở.

Ni sư nối pháp Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu, cũng từng tham yết thiền sư Tử Hồ Lợi Tung, nhiều lần bàn luận thiền chỉ với các thiền khách đương thời. Có công án

»Thiết Ma lão tự ngưu« (Thiết Ma con trâu cái) lưu truyền ở đời.

LƯU THÔNG 流 通

Truyền bá, lưu truyền. Tựa của Dương Ức trong CĐTĐL ghi: »大 雄 付 囑 之 旨、 正 眼 流 通 之 道。 – Ý chỉ của bậc Đại

Hùng phó chúc, đạo Chính Nhãn (Thiền tông) được lưu truyền«.

LY NGÔN THUYẾT PHÁP 離 言 説 法 Sự biểu đạt và truyền bá thiền pháp vượt lên và xa lìa ngôn ngữ thông thường. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »乘 有 大 小、 得 有 淺 453

LY TÂM CẦU PHẬT 離 心 求 佛

深、 皆 非 本 法。 故 云： 唯 有 一 乘 道、 余 二 則 非 眞。 然 終 未 能 顯 一 心 法、 故 （釋 迦 牟 尼 佛） 召 迦 葉 同 法 座、 別 付 一 心、 離 言 說 法。 此 一 枝 法 令 別 行、 若 能 契 悟 者、 便 至 佛 地 矣。 – Thừa có đại tiểu, đắc có cạn sâu, đều chẳng phải bản pháp, nên nói: ›Chỉ có đạo Nhất thừa, có hai chẳng phải chân‹. Nhưng cuối cùng chưa hiển được pháp Nhất tâm nên Phật Thích-ca-mâu-ni mới gọi ngài Ca-diếp cùng lên pháp tòa, riêng trao Nhất tâm, là pháp lìa ngôn thuyết. Một nhánh pháp này thực hành theo lối riêng, nếu người nào khế ngộ được liền thẳng đến Phật địa«.

LY TÂM CẦU PHẬT 離 心 求 佛 Chẳng biết tự tâm xưa nay là Phật, trở lại tìm cầu đạo bên ngoài làm Phật. Đại Châu ngữ lục q. hạ: »離 心 求 佛 者 外 道。 –

Ly tâm cầu Phật là ngoại đạo«.

LY TỨ CÚ, TUYỆT BÁCH PHI 離 四 句 絕 百 非 Tứ cú là: Có, không, chẳng có chẳng không, chẳng phải chẳng có chẳng phải chẳng không.

Bách phi: trăm thứ sai lầm. Tất cả tư tưởng đều chẳng ra ngoài tứ cú này, nếu trụ thì chướng ngại sự dụng của bản thể tự tính mà sinh ra bách phi, nếu lìa thì hiển bày đại dụng của tự tính mà tuyệt bách phi.

LY VI 離 微

Ly: Thể của pháp tính, do vì lìa các tướng nên không tịch. Vi: Dụng của pháp tính, do vì vi diệu nên không thể nghĩ bàn. Bác Sơn Hòa thượng truyện trong Nguyên Lai quảng lục q. 35 ghi: »居 歲 余、 忽 見 趙 州 囑 僧 語、 恍 然 有 得、 走 見 壽 昌、 時 壽 昌 已 從 峨 峰 徙 寶 方 矣。 語 次、 頗 離 微 不 合、 遂 居 寶 方、 幾 至 委 頓、 面 目 黧 黑、 肤 僅 支 骨、 而 精 進 不 衰。 – Sư ở đó hơn một năm. Một hôm, sư xem Truyền Đăng lục thấy lời Triệu Châu dặn dò tăng, sư bất giác tỉnh ngộ, chạy đến yết kiến Thọ Xương. Khi ấy Thọ Xương đã từ Nga Phong dời sang Bảo Phương rồi. Đang lúc trình bày, thể dụng chẳng hợp, nên sư ở lại Bảo Phương nỗ lực cầu đạo đến nỗi thân hình khô héo, mặt mũi nám đen, còn da bọc xương mà tinh tấn chẳng lùi«.

LÝ AN TỰ 理 安 寺

Chùa ở Thập Bát Giản, Nam Sơn, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Xưa gọi là »Dũng Tuyền Thiền Tự«, tên cũ là »Pháp Vũ Tự«. Thời Ngũ Đại, Ngô Việt Vương sáng lập, Thiền sư Phục Hổ Phùng cư trú chùa này. Thời vua Tống Lý Tông vì muốn quốc thái dân an nên đổi tên là »Lý An Tự«. Niên hiệu Hoằng Trị thứ 4 (1491) đời Minh bị hồng thủy phá hủy. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573- 1620) Đại sư Pháp Vũ xây dựng lại. Niên hiệu Khang Hi thứ 51 (1712) đời Thanh do tăng chúng quá đông, sản xuất ít ỏi, không đủ chi xuất nên vua phải xuất tiền trong kho ra xây lại chùa. Trong chùa nguyên có cất giữ những văn vật Phật giáo trân quý như xá-lợi Phật cổ Ấn Độ, bối diệp kinh.

Trong viện có Pháp vũ tuyền nước trong như gương. Nguyên có các kiến trúc Tùng

Điên các, Thả Trụ các, Phù Kỳ các lâu năm đã hư phế.

LÝ CAO 李 翱 (772-841)

Cư sĩ đời Đường, tự là Tập Chi, người đất Lũng Tây, Thành Kỷ (nay ở phía tây Tần 454

LÝ HỘI 理 會

An, Cam Túc), một thuyết cho là người đất Triệu Quận (nay là huyện Triệu, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc. Từ thuở nhỏ học Nho uyên bác, hiếu cổ. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 14 (798) đỗ Tiến sĩ. Lần lượt nhậm chức Hiệu thư lang, Quốc tử Bác sĩ, Sứ quán tu soạn, Gián nghị đại phu, Trung thư Xá nhân, Tiết độ sứ Đông Đạo ở Sơn Nam, cùng với thầy là Hàn Dũ, văn chương được đương thời khen ngợi. Theo Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm học hỏi lý thiền có chỗ tỏ ngộ, sáng tác »Phục Tính Thư«.

Tiếp nhận quan điểm »Kiến tính thành Phật« của Thiền tông, đề xuất nhân tính đều thiện, bởi vọng tình mê hoặc nên chia ra phàm thánh khác biệt. Chủ trương »Chính tư« để tâm đạt đến chỗ chí thành dứt sạch tình dục mà trở về chân tính. Học thuyết này có ảnh hưởng rất lớn đối với Lý học đời sau, gióng lên tiếng chuông báo trước cho Lý học đời Tống, Minh; dẫn

Thiền vào Nho.

LÝ CƯƠNG 李 綱 (1083-1140)

Cư sĩ đời Tống, tự Bá Kỷ, người Thiệu Vũ (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ 7 (1125) làm chức Thái thường Thiếu khanh. Khi ấy nhà Kim xua quân Nam Hạ vào Trung Nguyên. Ông chích máu viết sớ xin vua Huy Tông truyền ngôi cho Thái tử để hiệu triệu thiên hạ, Khâm Tông tức vị, ông nhậm chức Binh bộ Thị lang, cương quyết chủ chiến, phản đối việc dời đô. Giao cho Thượng thư Hữu thừa làm Thân chính Hành doanh sứ cung cấp đầy đủ cho cuộc chiến khiến quân Kim phải tháo lui. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1127) nhậm chức Thượng thư Hữu bộc xạ kiêm Trung thư Thị lang, tại chức có 75 ngày rồi bị giải chức. Ông tin Phật pháp, thông kinh luận, hơn nữa rất thích kinh Hoa Nghiêm. Hằng ngày thường lấy lời Phật dạy làm gốc mà bàn luận sự việc. Thích giao du với các Thiền sư Phù Dung Đạo Giai, Viên Ngộ Khắc Cần, Đại Huệ Tông Cảo. Một buổi chiều nọ, ông đang ngồi trong phủ chợt nghe tiếng động mạnh liền tỏ ngộ, làm kệ trình Tông Cảo, Tông Cảo ấn khả. Sau khi ông qua đời, mọi người đều thương tiếc khóc than, bán hết đồ trang sức nhà quan để cầu siêu truy tiến cho ông. Tác phẩm: Lương Khê tập.

LÝ HỘI 理 會 1. Lý giải, lãnh hội. Pháp Diễn ngữ lục q.

hạ ghi: »上 堂 云。 擔 水 河 頭 賣。 諸 人 盡 笑 怪。 滯 貨 沒 人 猜。 一 似 欠 他 債。 昨 夜 三 更 半。 石 人 鬥 禮 拜。 這 箇 說 話。 莫 道 脅 理 會 不 得。 – Thượng đường nói: Gánh nước đầu sông đem bán, mọi người đều cười trách.

Hàng ứ đọng không ai ngờ giống như thiếu nợ người. Canh ba nửa đêm hôm qua, gái đá tranh nhau lễ bái. Những lời này chớ nói ngươi không thể lãnh hội, cả ta cũng không thể lãnh hội.« 2. Thảo luận, biện luận. Tông Môn Võ Khố ghi: »秀 圓 通 時 在 會 中 作 維 那。 每 見 （雲 居 舜 和 尚） 訶 罵 不 已。 乃 謂 同 列 曰。 我 須 與 這 老 漢 理 會 一 上。Tú Viên Thông thời tại hội trung tác Duy na, mỗi kiến (Vân Cư Thuấn Hòa thượng) ha mạ bất dĩ, nãi vị đồng liệt viết:

Ngã tu dữ giá lão hán lý hội nhất thượng! – Lúc Tú Viên Thông ở trong thiền viện làm Duy na, mỗi khi thấy (Hòa thượng Vân Cư Thuấn) là quở mắng không ngớt, bèn bảo với đồng đội rằng: Ta cần phải thảo luận cùng lão này một phen!« 3. Ứng phó, xử trí. Uyển Lăng Lục ghi: 455

LÝ SỰ 理 事

»有 一 般 閑 神 野 鬼。 纔 見 人 有 些 少 病 便 與 他 人 說。 爾 只 放 下 著。 及 至 他 有 病。 又 卻 理 會 不 下。 手 忙 腳 亂。 – Có một loại quỉ thần rảnh rỗi, vừa thấy người khác có chút bệnh liền nói với họ rằng: Ông chỉ cần buông bỏ đi! Đến khi chúng mắc bệnh thì lại ứng phó không được, tay chân lúng túng.«

LÝ SỰ 理 事 Chân lý Phật pháp cùng sự vật thế gian.

Tiết Hòa Sơn Huệ Phương thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 堂 舉 拂 子 曰：

看！ 看！ 祇 這 箇、 在 臨 濟、 則 照 用 齊 行、 在 雲 門 則 理 事 俱 備、 在 曹 洞 則 偏 正 葉 通、 在 溈 山 則 暗 機 圓 合、 在 法 眼 則 何 止 唯 心？ – Thượng đường, giơ phất tử lên nói: Hãy nhìn đây! Chỉ cái này, ở chỗ Lâm Tế thì chiếu dụng cùng hành, ở chỗ Vân Môn thì lý sự đầy đủ, ở chỗ Tào Động thì thiên chính hiệp thông, ở chỗ Quy Sơn thì ám cơ viên hợp, ở chỗ Pháp Nhãn thì đâu chỉ duy tâm.«

LÝ SỰ BẤT NHỊ 理 事 不 二

Chân đế Phật pháp cùng với sự vật thế gian không hề đối lập. Bích Nham lục q. 1 ghi:

»大 凡 扶 豎 宗 教。 須 是 英 靈 底 漢。 有 殺 人 不 眨 眼 底 手 腳。 方 可 立 地 成 佛。 所 以 照 用 同 時 卷 舒 齊 唱。 理 事 不 二。 權 實 並 行。 – Nói chung dựng lập tông giáo phải là bậc anh linh, có thủ đoạn giết người không chớp mắt mới có thể lập tức thành Phật. Cho nên chiếu dụng đồng thời, co duỗi cùng xướng, lý sự không hai, quyền thật đồng hành.«

LÝ THỤY SẢNG 李 瑞 爽 (1931-)

Học giả Phật giáo hiện đại, pháp danh Giác Lãng, biệt hiệu Tịch Quang. Người thành phố Cát Lâm, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc. Ông lần lượt tốt nghiệp Đại học Sư phạm Đài Loan, Đại học Tokyo (Nhật Bản) và đỗ bằng Tiến sĩ Triết học hai đại học Harvard, Cali (Hoa Kỳ). Tuần tự giữ chức giáo sư đại học Michigan, phân hiệu San Francisco thuộc Đại học Cali (Hoa Kỳ). Từ nhỏ ông quy y Phật giáo, sau khi đến Đài Loan ông quy y Pháp sư Đại Tỉnh, song tu Hiển Mật. Thời kỳ ở Nhật Bản chuyên nghiên cứu triết học Ấn Độ và tu tập tư tưởng Không quán. Đối với Phạn văn, ông nghiên cứu so sánh các tôn giáo rất sâu, và âm thầm nghiên cứu sự diễn biến hưng suy của Thiền tông Trung Quốc. Trong khi dạy học ở Hoa Kỳ, ông nhiều lần dùng đề tài »Sinh hoạt Thiền viện và xã hội Trung Quốc« để giới thiệu văn hóa Trung Quốc. Ông là hội viên Học Hội Tư Tưởng Khoa Học Mỹ Quốc. Năm 1971, ông được bầu làm hội viên trác việt của Học Hội Logic Mỹ Quốc.

Tác phẩm: Phật Học Chân Tủy, Thiền Viện Sinh Hoạt hòa Trung Quốc Xã Hội, Đối

Bách Trượng Thanh Quy đích Nhất Cá Hiện Tượng đích Nghiên Cứu.

LÝ TIỄN 履 踐

Chỉ các hành vi như: Tham thiền, tu tập, khế cơ, ngộ đạo. Vô Môn Quan ghi: »念 起

即 覺、 弄 精 魂 漢 。 兀 然 習 定、 鬼 家 活 計。 進 則 迷 理、 退 則 乖 宗。 不 進 不 退、 有 氣 死 人。 且 道、 如 何 履 踐。 努 力 今 生 須 了 卻、 莫 教 永 劫 受 餘 殃。 – Khởi niệm liền giác còn là kẻ cố tình huyễn hoặc người, ngây ngây tập định là kế sống nhà quỷ. Tiến được thì mê lý, thối lui là trái tông; chẳng tiến chẳng thối, có hơi hám của người chết. Thử hỏi phải có hành vi thế nào? 456

MA CUNG 魔 宮

Nỗ lực đời này cho liễu ngộ Đừng để vĩnh kiếp chịu tai ương«.

LÝ TRƯỞNG TẮC TỰU 理 長 則 就

Còn gọi: Lý trưởng tức tựu. Đạo lý người nào hay hơn thì theo người ấy. Tiết Động Sơn Hiểu Thông Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »問： 如 何 是 佛？ 師 曰： 理 長 則 就。 – Hỏi: Thế nào là Phật? Sư nói: Đạo lý người nào hay hơn thì theo người ấy.«

LÝ TUÂN HÚC 李 遵 勖 (988-1038)

Cư sĩ đời Tống, ban đầu tên Húc, vua Tống Chân Tông đổi tên này, tự là Công Vũ, người xứ Thượng Đảng Lộ Châu (nay là Trường Trị, Sơn Tây), Trung Quốc. Ông lấy em vua Chân Tông là công chúa Vạn Thọ Trường, nhận chức Tả long vũ Tướng quân, phò mã Đô úy. Theo học với Dương Ức, tinh thông Phật học. Yết kiến Thiền sư

Cốc Ẩn Uẩn Thông thưa hỏi việc tông môn, Uẩn Thông đem công án »Thôi Triệu Công hỏi Kỉnh Sơn« để đáp lại. Lý Tuân Húc nhờ đó mà đại ngộ, làm bài kệ:

»Người sắt mới mong học đạo thâm Đặt tay liền biện rõ đầu tâm Thẳng về đường Giác cao vô thượng Phải quấy màng chi để bận lòng«.

Ông thường cùng tăng chúng tụ hội trong phủ đàm luận suốt đêm. Về sau, ông biết trước giờ lâm chung nên thù xướng kệ tụng với Thiền sư Từ Minh Sở Viên rồi thong dong ra đi. Tác phẩm: Thiên Thánh Quảng Đăng lục.

M

MA 摩

1. Như thế. Tiết Bảo Phúc Hòa thượng trong TĐT q. 1 ghi: »近 日 老 邁、 且 摩

過 時。 – Gần đây tuổi tác già nua, nên lỗi thời như thế«.

2. Trợ từ cuối câu nghi vấn, tức »(chăng?

không?)«. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi: »皇 帝 見 目 前 虛 空 摩？

– Hoàng đế có thấy hư không trước mắt chăng?«.

MA CHỦ 磨 主

Còn gọi: Ma đầu. Chức vụ trông coi việc xay giã các loại ngũ cốc, cây lương thực trong Thiền viện. Tông Môn Võ Khố ghi:

»五 祖 演 和 尚、 依 舒 州 白 雲 海 會 端 和 尚、 咨 決 大 事、 深 徹 骨 髓。 端 令 山 前 作 磨 頭。 – Hòa thượng Ngũ Tổ Diễn nương ở nơi Hòa thượng Đoan tại chùa Hải Hội núi Bạch Vân thuộc Thư Châu, tham cứu việc siêu thoát sinh tử được ngộ rất sâu. Đoan bảo sư ra trước núi làm Ma đầu«.

MA CỐC TRIỆT 麻 谷 徹

Thiền tăng Bảo Triệt đời Đường ở núi Ma

Cốc thuộc Bồ Châu cử xướng thiền phong, nên gọi là Ma Cốc Triệt. X. Bảo Triệt.

MA CUNG 魔 宮 Cung điện của ma vương Ba-tuần, ở cõi trời thứ 6 thuộc Dục giới. Chương Ưu-ba-cúc-đa Tổ thứ 4 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »隨 方 行 化 至 摩 突 羅 國。 得 度 者 甚 眾。 由 是 魔 宮 震 動。 波 旬 愁 怖 遂 竭 其 魔 力 以 害 正 法。 – Sư tùy 457

MA ĐẠO 魔 道

phương đi giáo hóa, đến nước Ma-đột-la, độ được rất nhiều người, do đây mà cung điện của ma vương chấn động, Ba-tuần lo sợ liền dùng hết sức ma để phá hoại chính pháp«.

MA ĐẠO 魔 道 Đường ma, pháp tà. Nhà thiền nhấn mạnh vào điều gọi là »đối lập giữa Phật đạo và ma đạo« cũng là kiến giải hư vọng. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »學 道 人 一 念 計 生 死 即 落 魔 道。 – Người học đạo một niệm nghĩ đến sinh tử liền rơi vào ma đạo«.

MA HA 摩 訶

Thiền tăng đời Tiền Lê, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 10. Sư người gốc Chiêm Thành, sau đổi họ Dương, ở làng Cổ Miệt (nay thuộc huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương), miền Bắc Việt Nam. Năm 24 tuổi, sư trụ trì một ngôi chùa cũ. Một hôm đang lúc sư giảng kinh bỗng thấy Hộ pháp Thiện thần xuất hiện quở rằng: »Đâu cần cái học bên ngoài ấy làm gì? Ắt không thể thông lý«. Do đây hai mắt sư bị mù. Sư hết lòng ăn năn hối lỗi, toan gieo mình xuống vực sâu mà chết. Bỗng gặp Đông Lâm Viễn ngăn rằng: »Dừng! dừng!«. Sư nghe lời này liền tỉnh ngộ. Về sau sư đến chùa Cổ Sơn thụ giới với Thiền sư Đỗ Pháp Thuận. Năm 1015, sư về núi Đại Vân ở Trường An chuyên cần tu tập được »Tổng Trì tam-muội« và các pháp thuật, người đời không thể lường nổi. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

MA HỀ NHÃN 摩 醯 眼

Mắt Ma-hê. Ma-hê là tên vị thiên thần trong thần thoại Phật giáo. Gọi đủ là Ma-hê-thủ-la, còn gọi là Tự Tại Thiên. Vị này có 3 mắt, con mắt ở giữa nằm dọc trên trán (là con mắt thứ ba) có thị lực thần kỳ, dụ chỉ cho pháp nhãn. Bài thơ Tống Như

Thủy Đầu trong Mật Am ngữ lục ghi:

如 如 方 解 說 此 說 若 爲 通 戳 瞎 摩 醯 眼 掀 翻 宇 宙 空 »Như như mới giải thoát Thuyết này làm sao thông?

Chọc mù mắt Ma-hê

Vén mở vũ trụ không«.

MA KHÔNG TUẤN CỐT 摩 空 俊

鶻 Chim cắt bay cực nhanh, dụ chỉ cho thiền tăng căn cơ linh lợi, cơ phong bén nhạy.

Tiết Trường Sinh Sơn Hạo Nhiên Thiền sư trong Đại Quang Minh Tạng q. hạ ghi: »寶 曇 曰： 雪 峰 之 門 得 此 士 （指 皓 然）、 世 固 有 摩 空 俊 鶻 之 稱 也。 – Bảo Đàm nói: Trong pháp hội của Tuyết Phong có được kẻ này (chỉ Hạo Nhiên).

Thế gian có tên gọi »Con chim cắt bay cực nhanh«.

MA-KIỆT-ĐÀ LỆNH 摩 竭 陀 令

Mệnh lệnh được ban hành từ Ma-kiệt-đà.

Đức Thích-ca sau khi thành đạo, đóng cửa thất ngồi thiền trong 37 ngày ở nước Ma-kiệt-đà; ý chỉ cho thiền cơ được biểu đạt không nhờ vào lời nói. Tiết Vô Thể Quảng Trí Thiền sư trong TTĐL q. 11 ghi: »師 乃

曰： 世 尊 良 久、 迦 葉 起 來 白 槌； 馬 師 才 升 座、 百 丈 出 來 卷 席。 可 謂 摩 竭 陀 令 已 行、 不 可 更 教 山 僧 重 下 注 腳。 – Sư liền nói: Thế Tôn lặng lẽ hồi lâu, Ca-diếp đứng dậy bạch chùy;

Mã đại sư vừa thăng tòa, Bách Trượng liền bước ra cuốn chiếu. Có thể nói mệnh 458

MA NGƯU 磨 牛

lệnh được ban hành từ Ma-kiệt-đà, chẳng thể bảo Sơn tăng hạ thêm chú cước«.

MA LA 懡 㦬

Nghĩa là sỉ nhục, hỗ thẹn. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 140 thượng) ghi: »達 磨 遂 渡 江 至 魏 （這 野 狐 精、 不 免 一 場 懡 㦬。 從 西 過 東、 從 東 過 西。） – Đạt-ma vượt sông đến nước Ngụy (Đồ chồn tinh ranh này, không tránh khỏi một lần hỗ thẹn, từ Tây qua Đông, từ

Đông qua Tây)«.

Tắc 7, Thung Dung lục (Đại 48, 231 hạ)

ghi: »雲 掃 長 空 巢 月 鶴 （樹 下 底 一 場 懡 㦬。） – Mây lướt trên không, hạc làm tổ dưới trăng (Dưới gốc cây một phen hỗ thẹn)«.

MA LUNG 磨 礱

Mài giũa. Tiết Xiển Đề Chiếu Thiền sư trong GTPĐL q. 27 ghi: »鐵 剛 刀 自 利、 不 用 苦 磨 礱。 – Dao có chất thép tốt tự bén, chẳng cần nhọc công mài giũa«.

MA MÊ 麻 迷

Mắt lèm nhèm, mắt mù. Ma có nghĩa là không cảm giác; mê là híp mắt, tức là vật lạ như cát bụi… rơi vào mắt, khiến không thể thấy. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để hình dung trạng thái mơ hồ thấy không rõ ràng, hoặc chế giễu người mù mắt. Tiết Đông Lâm Hòa thượng trong Vân Môn Am Chủ Tụng Cổ (Vạn Tục 118,

399 thượng) ghi:

啞 子 得 夢 與 誰 說 起 來 相 對 眼 麻 迷 »Á tử đắc mộng dữ thùy thuyết? Khởi lai tương đối nhãn ma mê«.

»Kẻ câm nằm mộng nói cùng ai? Thức dậy đối diện với kẻ mù«.

MA MỊ 魔 魅

Mê hoặc, đầu độc. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong LĐHY q. 20 ghi: »你

被 他 諸 方 老 禿 奴 魔 魅 著、 便 道 我 是 修 行 人、 打 硬 作 模 作 樣、 恰 似 得 道 底 人 面 孔。 – Ngươi bị các lão trọc khắp nơi mê hoặc, nên nói ta là người tu hành, gắng gượng làm bộ làm tịch giống như bộ mặt của người đắc đạo«.

MA NI 摩 尼

Dịch âm tiếng Phạn Mani, có nghĩa là viên ngọc quý. Minh Chân tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi:

我 有 摩 尼 一 顆、 埋 在 五 蘊 身 田 昨 向 泥 中 取 出、 光 明 照 燭 無 邊 »Ngã hữu ma ni nhất khỏa Mai tại ngũ uẩn thân điền Tạc hướng nê trung thủ xuất Quang minh chiếu chúc vô biên«.

»Ta có một viên ngọc quý Vùi ở ruộng thân ngũ uẩn

Hôm qua lấy nó từ bùn Hào quang chiếu sáng vô biên«.

MA NGOẠI 魔 外

Thiên ma và ngoại đạo. Tiết Tống Lân Thủ tọa trụ Định Thủy trong MANL ghi: »一 棒 一 條 痕。 一 摑 一 掌 血。 不 是 向 上 機 關。 亦 非 單 傳 妙 訣。 佛 祖 見 之 攢 眉。 魔 外 聞 之 膽 折。 – Một gậy là hằn một dấu roi, một tát là hằn một bàn tay máu. Chẳng phải là cơ quan hướng thượng, cũng chẳng phải là diệu quyết đơn truyền, Phật Tổ thấy đó liền chau mày, thiên ma ngoại đạo nghe đó liền rớt mật«.

MA NGƯU 磨 牛 Con trâu đang được chăn giữ điều phục.

Từ »Ma ngưu« được dùng để chỉ cho hàng 459

MA QUÂN 魔 軍

Tăng Ni tuy mang hình tướng xuất gia nhưng chưa thật sự kiến tính.

MA QUÂN 魔 軍 Quân đội của ác ma. Trong các tác phẩm Thiền tông gọi các nhân tố làm phương hại đến Phật pháp, Thiền đạo là »ma quân«. Uyển Lăng lục ghi: »祖 師 門 中、 只 論 息 機 忘 見。 所 以 忘 機 則 佛 道 隆、 分 別 則 魔 軍 熾。 – Trong cửa Tổ sư chỉ luận về dừng cơ quên kiến. Thế nên quên cơ thì Phật đạo thạnh, phân biệt thì ma quân lừng«.

MA QUYÊN 魔 羂

Sự trói buộc của đường ma, pháp tà. Minh Chân tụng trong PKNL q. 18 ghi: »大 有

世 間 癡 漢、 隨 他 聲 色 流 轉。 不 知 萬 境 樅 然、 總 是 心 靈 所 變。 墮 在 塵 勞 海 中、 無 由 脫 離 魔 羂 – Thế gian có rất nhiều kẻ ngu si, chạy theo thanh sắc mà chẳng biết muôn cảnh diễn ra tưng bừng đều là do tâm linh biến hiện.

Rơi vào trong biển trần lao, không có cách nào thoát khỏi sự trói buộc của đường ma, pháp tà«.

MA SỰ 魔 事

Việc làm nhiễu hại Phật pháp. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »末 代 弘 法、 魔 事 必 多。 貪 進 者 必 取 辱、 過 侈 者 必 招 非。 知 此、 即 爲 攝 伏 魔 軍 之 第 一 策。 – Hoằng pháp vào thời mạt, ma sự ắt hẳn là nhiều. Người cầu tiến tất chịu được nhục, kẻ khoác lác tất rước lấy lỗi lầm. Biết được điều này, chính là kế hay nhất để nhiếp phục ma quân«.

MA TÁC 魔 作

Hành động tà ma, hành vi của ma quỷ. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ ba dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »只 如 今 於 一 切

有 無 等 法、 有 纖 毫 愛 染 心、 縱 然 腳 踏 蓮 華、 亦 同 魔 作。 – Nếu như hiện tại đối với tất cả pháp hữu vô còn có mảy may tâm ái nhiễm thì dù cho ngươi có được hoa sen đỡ gót, cũng đồng với hành vi của ma quỷ«.

MA TIÊU TUẤN CỐT 摩 霄 俊 鶻

Chim cắt bay cực nhanh, dụ chỉ thiền tăng căn cơ linh lợi, cơ phong bén nhạy. Tiết

Hoàng Long Tổ Tâm Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »上 堂、 擊 禪 床 曰： 一 塵 纔 舉、 大 地 全 收。 諸 人 耳 在 一 聲 中、 一 聲 遍 在 諸 人 耳。 若 是 摩 霄 俊 鶻、 便 合 乘 時； 止 濼 困 魚、 徒 勞 激 浪。 – Sư thượng đường, gõ vào giường thiền, nói: Một hạt bụi vừa dấy lên chứa cả quả đất. Nếu các ngươi nghe được một tiếng, thì tiếng ấy đều đến tai các ngươi. Nếu là con chim cắt bay cực nhanh liền chộp lấy thời cơ, đúng lúc cá bị kẹt trong băng nên quắp lấy nó, khỏi phí công chặn sóng«.

MA TỬ 魔 子

Ma quỷ, ác ma. Phần lớn thường dùng từ này để mắng người nhiễu hại Phật pháp, thiền pháp. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »後 聞 南

方 禪 席 頗 盛、 師 氣 不 平、 乃 曰： 出 家 兒 千 劫 學 佛 威 儀、 萬 劫 學 佛 細 行、 不 得 成 佛。 南 方 魔 子 敢 言 直 指 人 心、 見 性 成 佛、 我 當 摟 其 窟 穴、 滅 其 種 類、 以 報 佛 恩。 – Sư nghe nói các thiền hội phương nam rất thạnh nên bất bình, bảo: Người xuất gia 460

MẠC DA KIẾM 鏌 鎁 劍

ngàn kiếp học oai nghi Phật, vạn kiếp học tế hạnh Phật còn chưa được thành Phật. Ma quỷ phương nam dám nói trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật! Ta cần phải ruồng tận hang ổ, diệt trừ thứ ấy để báo ân Phật«.

MÃ KỲ 馬 〖⿰山耆〗

Thiền tăng Pháp Ninh đời Tống, trụ núi Mã Kỳ thuộc Nghi Châu, nên được gọi là Mã Kỳ. X. Pháp Ninh

MÃ TỔ 馬 祖 (709-788)

Thiền tăng nổi tiếng đời Đường, họ Mã, tên Đạo Nhất, hoặc được gọi »Mã Tổ Đạo Nhất«, người huyện Thập Phương, Hán Châu (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư xuất gia nơi Hòa thượng Đường ở Tứ Châu, thụ giới cụ túc nơi luật sư Viên ở Du Châu. Sư tập thiền ở viện truyền pháp tại Hành sơn, thờ Thiền sư Hoài Nhượng làm thầy, theo hầu suốt 10 năm, được truyền tâm ấn. Sư đến ngọn núi Phật Tích ở Kiến Dương, Lâm Xuyên, núi Cung Công ở Nam Khang để hoằng truyền thiền pháp. Khoảng niên hiệu Đại Lịch (766- 779), sư ở chùa Khai Nguyên tại Chung Lăng, học giả bốn phương vân tập, là 1 trong những trung tâm truyền bá thiền pháp lớn nhất trong nước thời ấy.

Chủ trương: »Ngoài tâm không có Phật nào khác, ngoài Phật không có tâm nào khác«. Thụy hiệu: Đại Tịch Thiền sư.

MÃ TỔ AM 馬 祖 庵

Chỗ tu hành của Mã Tổ Đạo Nhất nên được gọi là Mã Tổ Am. X. Phật Quang tự

MÃ TỔ ĐẠO NHẤT THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 馬 祖 道 一 禪 師 廣 錄 Quảng lục 1 quyển, được xếp vào Tứ Gia ngữ lục q. 1 trong Tục Tạng kinh.

Nội dung gom chép lược truyện Mã Tổ cùng ngữ yếu cơ duyên mài ngói của Hoài Nhượng và cơ duyên đối thoại với các vị như Tây Đường Trí Tạng, Bách Trượng Hoài Hải, Nam Tuyền Phổ Nguyện, Đại Châu Huệ Hải, cùng với lời dạy môn đồ v.

v… nêu lên ý nghĩa: »Bình thường tâm thị đạo«. Riêng có Mã Tổ Đạo Nhất Thiền sư ngữ lục, 1 quyển, còn gọi Đại Tịch Thiền sư ngữ lục, Mã Tổ ngữ lục, được xếp vào Cổ Tôn Túc Ngữ Lục 1 quyển trong Tục Tạng kinh, là từ trong »Quảng Lục« mà viết về hành nghiệp cơ duyên ngữ yếu của

Mã Tổ.

MÃ TỔ TỨ GIA LỤC 馬 祖 四 家 錄

X. Tứ gia ngữ lục.

MẠC DA KIẾM 鏌 鎁 劍 Thanh gươm nổi tiếng vào thời cổ đại. Vào thời Ngô, bên Trung Quốc có một người thợ chuyên môn rèn gươm nổi tiếng tên là Can Tương, vợ anh ta là Mạc Da. Hai người này phụ giúp vua Ngô Hạp Lư, họ rèn được 2 thanh gươm: một thanh gươm thuộc dương tên là Can Tương, một thanh gươm thuộc âm tên là Mạc Da. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho trí huệ sẵn có của mỗi người, hoặc tri kiến Bát-nhã của Thiền sư dùng để tiếp hóa người học một cách tự do tự tại. Tắc 9, Bích Nham lục (Đại 48, 149 thượng) ghi: »明 鏡 當 臺。 好 醜 自

辨。 鏌 鎁 劍 在 手。殺 活 臨 時。 –

Gương sáng trên đài soi thấy rõ ràng tốt xấu. Gươm Mạc Da nơi tay tùy thời cứu sống hoặc giết chết«. 461

MẠC VỌNG TƯỞNG 莫 妄 想

MẠC VỌNG TƯỞNG 莫 妄 想 Chớ vọng tưởng. Đây là lời dùng để ngăn cản sự chấp trước vào ý thức phân biệt. Không khởi vọng tưởng thì có thể đến được quả Bồ-đề. Thuật ngữ này thịnh hành trong các Thiền viện đời Đường. Chương Trường Sa Cảnh Sầm trong CĐTĐL q. 10 (Đại 51, 275 hạ) ghi: »有 僧 問： 蚯 蚓 斷 爲 兩 段、 兩 頭 俱 動、 未 審 佛 性 在 阿 那 頭？ 師 云： 妄 想 作 麼！ – Có vị tăng hỏi: Con giun bị chặt làm 2 đoạn, 2 đầu đều cử động, không biết Phật tính ở đầu nào? Sư bảo: Vọng tưởng làm gì?« Liên Đăng Hội Yếu q. 6 cũng có ghi chép như thế và ở sau cùng nói rằng: »莫 妄

想！ – Mạc vọng tưởng!« (Chớ vọng tưởng). Theo PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

MẠCH 驀

1. Vượt qua, xuyên qua. Tiết Mật Am Khâm Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi:

»蝦 䗫 〖⿰ 孛〗 跳 上 梵 天、 蚯 蚓 驀 過 東 海。 – Con ễnh ương nhảy lên trời Phạm Thiên, con giun đất vượt qua biển Đông«.

2. Cất bước, di động. Tiết Thiên Bình Khế Ngu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »石 含 茶 居 士 問： 法 無 動 搖 時 如 何？ 師 曰： 你 從 潞 府 來？ 士 曰： 一 步 也 不 曾 驀。 師 曰： 因 甚 得 到 這 裡？ – Cư sĩ Thạch Hàm Trà hỏi: Khi pháp không dao động thì sao? Sư bảo: Ngươi từ Lộ Phủ đến phải không? Sĩ đáp:

Một bước cũng chưa từng cất lên. Sư nói:

Vì sao đến đây được?«.

3. Đang, ngay lúc đó. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi:

»師 與 雲 巖 遊 山、 腰 間 刀 響。 巖 問： 甚 麼 物 作 聲？ 師 抽 刀 驀 口 作 斫 勢。 – Sư cùng Vân Nham đi dạo núi, dao trên lưng khua vang. Nham nói: Vật gì phát ra tiếng? Sư rút dao, ngay lúc đó miệng làm thế đẽo cây«.

MẠCH ĐAO 驀 刀

Một thứ dao dài được bộ binh đời Đường, Tống sử dụng. Tiết Minh Chiêu Đức Khiêm Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »驀

刀 叢 裡 逞 全 威。 – Dao dài trong đám ưa khoe tất cả uy thế«.

MẠCH TRỰC 驀 直

Thẳng, thẳng tắt, hàm ẩn ý nghĩa dứt khoát lãnh ngộ, lập tức khế nhập. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »指 山 門： 截 斷 程 途 驀 直 來、 乾 坤 洞 徹 此 門 開。 – Sư chỉ cổng chùa, bảo: Cắt đứt con đường, lập tức khế nhập, đất trời rỗng suốt, cửa này mở ra«.

MẠCH TRỰC NGỘ GIẢI 驀 直 悟

解 Dứt khoát minh tâm ngộ đạo, không vướng mắc, không chần chừ, không kẹt ở giữa đường. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »如 今 欲 得 驀 直 悟 解、 但 人 法 俱 泯、 人 法 俱 絕、 人 法 俱 空。 – Nếu như hôm nay muốn được dứt khoát minh tâm ngộ đạo, chỉ cần nhân pháp đều quên, nhân pháp đều bặt, nhân pháp đều không«. Theo nhà thiền, một từ »Mạch trực« thường dùng trong các ngữ lục ẩn hàm nghĩa dứt khoát lãnh ngộ.

MAI AM 梅 菴

Am ở Mai Am Cương (đồi Mai Am) thuộc thành phố Triệu Khánh, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Tương truyền Lục tổ Huệ Năng rất thích hoa mai, khi đến nơi nào 462

MẠI SINH KHƯƠNG HÁN 賣 生 薑 漢

cũng thường trồng mai để thưởng ngoạn. Trong thời gian trở về cố hương, lúc đi ngang vùng đất này, Ngài tự tay trồng lấy một gốc mai. Đệ tử của Ngài dựng lên một cái am tại cội mai này để kỷ niệm. Am được xây dựng vào niên hiệu Chí Đạo thứ 2 (996) đời Tống, đến cuối đời Nguyên thì bị hư hoại. Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424) đời Minh, am được cất lại.

Các kiến trúc chủ yếu gồm có: Sơn môn, Tổ sư điện, Đại hùng bảo điện. Cho đến nay, Tổ sư điện vẫn còn giữ được phong cách nghệ thuật kiến trúc bằng gỗ đời Tống. Trước cổng có »Lục Tổ tỉnh« (giếng Lục Tổ), nước giếng mát lạnh.

MAI ỐC 梅 屋

Hiệu của Thiền tăng Niệm Thường đời

Nguyên. X. Niệm Thường.

MÃI MẠO TƯỚNG ĐẦU 買 帽 相

頭

Mua nón phải xem tướng đầu. Tắc 55, Bích Nham lục (117,182, thượng) ghi: »龍 吟 霧 起。 虎 嘯 風 生。 買 帽 相 頭。 老 婆 心 切。 – Rồng ngâm mây tụ, cọp gầm gió nổi, mua nón phải xem tướng đầu, tâm lão bà tha thiết«.

MÃI THIẾP TỌA THIỀN SÀNG 買 貼 坐 禪 床 Mua thiếp ngồi giường thiền, nghĩa là mua chùa làm Trụ trì hoặc mua cầu sự vinh hoa quyền quý, hoặc mua chuộc người ngồi trên giường thiền để nói chuyện đạo. Thiền

Lâm Bảo Huấn q. 4 (Đại 48, 1039 trung)

ghi:

古 無 住 持 事。 但 只 傳 法 旨 有 能 悟 色 空 。 便 可 超 生 死 庸 僧 昧 本 來。 豈 識 西 歸 履 買 帖 坐 禪 床 。佛 法 將 何 恃 »Cổ vô Trụ trì sự Đản chỉ truyền pháp chỉ Hữu năng ngộ sắc không Tiện khả siêu sinh tử Dong tăng muội bản lai Khởi thức Tây quy lý Mãi thiếp tọa thiền sàng Phật pháp tương hà thị?« »Xưa không chức Trụ trì Truyền thọ bằng pháp chỉ Ai ngộ được sắc không

Liền siêu thoát sinh tử Tăng hèn mờ bản lai Sao biết Tây quy lý

Mua thiếp ngồi giường Thiền

Đạo ta nhờ chi nhỉ?«.

MẠI PHIẾN LÃO BÀ THỦ GIÀ NHẬT 賣 扇 老 婆 手 遮 日 Bà già bán quạt dùng tay che nắng mà không biết dùng đến cây quạt của mình.

Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ người mê, chẳng ngộ ông Phật tự tâm, lại chạy khắp nơi thưa hỏi, tìm kiếm. Tiết Kính Sơn

Tông Cảo Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »問： 心 佛 俱 忘 時 如 何？ 師 曰： 賣 扇 老 婆 手 遮 日。 – Hỏi: Lúc tâm Phật đều quên thì thế nào? Sư nói: Bà già bán quạt dùng tay che nắng«. MẠI SINH KHƯƠNG HÁN 賣 生 薑 漢 Gã bán gừng, tức Thiền sư Tự Bảo, pháp tự của Ngũ Tổ Giới, đời thứ 9 phái Thanh Nguyên. Thiền sư là người rất nghiêm cẩn, khi ở với Ngũ Tổ đã từng làm chức coi kho. Nhân khi Ngũ Tổ có bệnh, ngài sai thị giả tới kho lấy gừng để sắc thuốc. Tự Bảo liền trách mắng thị giả. Thị giả bạch lại với 463