Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

ĐẠT SĨ 達 士

Người thông đạt linh ngộ. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »達 士 相 逢。 非 存 目 擊。 若 云 言 中 有 響 句 裹 呈 機。 猶 曲 爲 中 下 之 流。 向 本 分 衲 僧。 遠 之 遠 矣。 – Người thông đạt gặp gỡ, chẳng phải lưu lại để mục kích. Nếu nói rằng trong lời có tiếng vang, trong câu có cơ phong vẫn là phương tiện tiếp dẫn căn cơ trung hạ, đối với thiền tăng lão luyện thì còn cách xa lắm.«

ĐẠT TÔN 達 尊 (1609-1664)

Còn gọi: Nhĩ Chiêm. Thiền tăng đời Thanh, họ Đường, người Trịnh Huyện (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Sơn Tỳ Thông Tế, tông Lâm Tế. Sư trụ am Lục La ở Hành Sơn.

Tác phẩm: Nhĩ Chiêm Tôn Thiền sư ngữ lục 2 quyển.

ĐẠT VỊ 達 位 (1618-1684)

Thiền tăng đời Thanh, họ Cù, tự Thiện ĐẮC 得 1. Được, bị. Tiết »Thính tùng phong bố đại« trong Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »松

風 鳴、 側 耳 聽。 捫 腹 而 笑、 賊 精 賊 精。咦！ 千 古 萬 古 得 人 憎。 – Gió tùng reo, hãy lắng nghe. Để tay lên bụng mà cười, khôn ghê, khôn ghê! Ối!

Ngàn đời muôn đời bị người ghét«. 2. Đặt ở trước từ ngữ chỉ thời gian, biểu thị thời gian đã trải qua. Tiết »Bồ-đề-đạt-ma

Hòa thượng« trong Tổ Đường tập q. 2 ghi: »自 魏 丙 辰 之 歲 遷 化、 迄 今 壬 子 歲、 得 四 百 一 十 三 年 矣。 – Từ năm

Bính thìn đời Ngụy, Tổ thị tịch đến nay là năm Nhâm tý đã được 413 năm« 3. Biểu thị ngữ khí nghi vấn, tương đương với chẩm (= sao?). Tiết Trường Sinh Hạo

Nhiên Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »師 以 手 拿 頭 曰： 這 師 僧 得 恁 麼 發 人 業？ – Sư lấy ôm đầu, nói: Ông tăng này làm sao mà người ta phiền não như thế?«

4. Lại, vậy mà. Tông Môn Võ Khố ghi: »寂

壽 道 人 乃 問 佛 果 云： 此 外 有 何 方 便、 令 某 甲 會 去？ 果 云： 有 箇 方 便、 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物？ 壽 於 此 有 省、 乃 云： 元 來 得 恁 麼 近。 – Tịch Thọ đạo nhân liền hỏi Phật Quả rằng: Ngoài cái này ra, còn có phương tiện nào khác khiến tôi hội được chăng? Quả đáp: Có phương tiện là chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật? Thọ ngay nơi lời này có tỉnh, liền nói: Té ra lại gần như thế!« 213

ĐẮC BÂN 得 彬 (1002-1072)

ĐẮC BÂN 得 彬 (1002-1072)

Thiền tăng đời Tống, họ Ngô, người Hóa Châu, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối Pháp thiền sư Văn Tụ, làm truyền nhân tông Vân Môn đời thứ 5, trụ trì chùa Chính Giác, núi Đông Bình, Thiều Châu.

ĐẮC CHỈ 得 旨

Đạt được thiền pháp. Bích Nham Lục q. 1 ghi: »時 韶 國 師 久 依 疏 山。 自 謂 得 旨。 乃 集 疏 山 平 生 文 字 頂 相。 領 眾 行 腳。 至 法 眼 會 下。 – Quốc sư Đức Thiều từ lâu nương Sơ Sơn, tự bảo đạt được thiền pháp, liền thu thập các văn tự, đảnh tướng của Sơ Sơn lúc còn sinh thời, rồi lãnh chúng hành cước đến đạo tràng của Pháp Nhãn.«

ĐẮC ĐẮC 得 得

Riêng, chuyên, đặc biệt. Bích Nham Lục q.

1 ghi: »達 磨 遙 觀 此 土 有 大 乘 根 器。 遂 泛 海 得 得 而 來。 單 傳 心 印。 開 示 迷 塗。 – Tổ Đ t-ma từ xa xem thấy cõi này có căn khí đại thừa nên đặc biệt vượt biển mà đến, riêng truyền tâm ấn, khai thị những kẻ mê muội.«

ĐẮC ĐƯƠNG 得 當

Khế hợp thiền pháp. Tiết Huyền Sa Sư Bị trong NĐHN q. 7 ghi: »還 有 凡 夫 諸 佛 麼？ 有 汝 心 行 麼？ 不 可 道 無 便 得 當 去 也。 – Lại nói: Thế thì thể tính kim cang có phàm phu, có chư Phật không? Có tâm hành của ông không? Có thể nói không gì mà chẳng khế hợp với thiền pháp.«

ĐẮC LỰC CÚ 得 力 句

Lời nói then chốt để lãnh ngộ thiền pháp.

Đây là lời nói siêu việt ngôn ngữ, nhà thiền cho rằng đây là lời nói không có cách gì để biểu đạt. Tiết Bách Linh Hòa thượng trong NĐHN q. 3 ghi: »一 日 與 龐 居 士 路 次

相 逢。 問 曰： 南 嶽 得 力 句、 遇 曾 舉 向 人 也 無？ 士 曰： 曾 舉 來。 師 曰： 舉 向 甚 麼 人？ 士 以 手 自 指 曰： 龐 公。 師 曰： 直 是 妙 德、 空 生 也 讚 歎 不 及。 士 卻 問： 阿 師 得 力 句、 是 誰 得 知？ 師 戴 笠 子 便 行。 士 曰： 善 爲 道 路！ 師 更 不 回 首。Một hôm sư gặp Bàng cư sĩ trên đường. Sư hỏi: Câu đắc lực của Nam Nhạc ông đã từng nêu ra cho người chưa? Cư sĩ đáp: Đã từng. Sư hỏi: Nêu ra cho người nào? Cư sĩ tự chỉ vào mình nói: Tôi đây.

Sư nói: Đúng là Diệu Đức, Không Sinh cũng phải khen ngợi! Cư sĩ hỏi lại: Câu đắc lực của Thầy kẻ nào được biết? Sư đội nón lá bỏ đi. Cư sĩ nói: Đi đường bảo trọng nhé! Sư cũng không nhìn lại.«

ĐẮC NHẪM NHUYỄN NGOAN 得

恁 軟 頑 Đồ nhút nhát. Đây là lời trách mắng những vị tăng tu hành thiếu kém khí phách. Tắc

80, Thung Dung lục (Đại 48, 278 trung)

ghi: »牙 云： 打 即 任 打、 要 且 無 祖 師 意。 （得恁軟頑！） – Long Nha nói:

Đánh thì cứ đánh, nhưng vẫn không có ý Tổ sư. (Đồ nhút nhát!)«.

ĐẮC NHÂN TẮNG XỨ 得 人 憎 處

Chỉ cho cảnh giới của người ngộ. Vì người đã ngộ có cái nhìn khác hẳn người thường, nên người thường dễ sinh lòng chán ghét họ.

ĐẮC NHẤT VỌNG NHỊ 得 一 望 二

Tuy đã sở hữu được một vật, nhưng chưa cho thế là đủ, trong lòng còn mong cầu 214

ĐẶC ĐỊA 特 地

một vật khác nữa. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho hạng người phàm phu tham lam mê tình không chán.

ĐẮC TÂM 得 心 (518)

Lãnh ngộ thiền chỉ. Tiết Thiên Hoàng Đạo Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »師 從 此 頓 悟。 罄 殫 前 二 哲 匠 （指 馬 祖 石 頭 二 位 禪 師） 言 下 有 所 得 心。 – Sư từ đây đốn ngộ, hết lòng hầu hạ Mã Tổ, Thạch Đầu, ngay nơi lời nói sư lãnh ngộ được thiền chỉ.«

ĐẮC THĂNG 得 升 (1096-1169)

Còn gọi: Đức Thăng. Thiền tăng đời Nam Tống, họ Hà, hiệu Ngoan Am, người xứ Hán Châu (nay là huyện Quảng Hán, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư xuất gia đắc giới ở ấp nhà. Ban đầu tu tập theo Thanh Văn, lâu ngày sinh chán nản liền đến yết kiến Thiền sư Văn-thù Tâm Đạo, nhưng không khế hợp. Về sau, sư đến chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn thuộc đất Mân để tham vấn Trúc Am Sĩ Khuê, được ngài chấp nhận cho nối pháp, thuộc tông Lâm Tế.

Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng thứ 25 (1155), sư nhậm chức trụ trì Thiền viện Chân Như trên núi Vân Cư. Hơn 10 năm nhậm chức, sư chỉ dùng vô vi mà an chúng, nghiêm khắc với bản thân, giữ vững thành quả của các vị Trụ trì trước như: Viên Ngộ Khắc Cần, Đại Huệ Tông Cảo… Số chúng thường trụ lên đến một, hai ngàn người, chẳng kém các đại đạo tràng ở phương nam.

ĐẮC TỌA PHI Y 得 坐 披 衣

Được ngồi mặc áo. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc tu hành một cách chân thật.

Khai thị thiền nhân Chính Văn trong Thiên Mục Minh Bản Thiền sư tạp lục (Vạn Tục 122, 375 thượng) ghi: »本 色 出 家 兒、 須 得 坐 披 衣 乃 可 受 人 天 供 養。 – Bản phận của người xuất gia là phải chân thật tu hành mới đáng thọ nhận trời người cúng dường«.

ĐẮC Ý 得 意

Lãnh ngộ thiền ý. Tiết Nham Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »若 是 得 意 底 人、 自 解 作 活 計、 舉 措 悉 皆 索 索 底、 時 常 恬 恬 底。 – Nếu là người lãnh ngộ thiền ý thì tự biết vận dụng thực tế thiền pháp. Mỗi hành động đều nhanh nhẹn dứt khoát, lúc nào cũng điềm tĩnh.« ĐẶC ĐỊA 特 地 1. Trái lại, biểu thị ngữ khí chuyển chiết.

Cảnh Thanh Đạo Mân Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »如 今 事 不 得 已、 向 汝 道 各 自 驗 看 實 箇 親 切。 既 恁 麼 親 切、 到 汝 分 上 因 何 特 地 生 疏？ – Hôm nay việc bất đắc dĩ, tôi nói với các vị mỗi người hãy tự nhìn lại cái thật gần gũi. Đã gần gũi như thế, trái lại đến phần các vị sao mà cách xa?« 2. Càng thêm. Tiết »Cổ Sơn Hòa thượng« trong Tổ Đường tập q. 10 ghi: 直 下 猶 難 會、 尋 言 轉 便 賒 擬 論 佛 與 祖、 特 地 隔 天 涯 »Trực hạ do nan hội, Tầm ngôn chuyển tiện xa.

Nghĩ luận Phật dữ Tổ Đặc địa cách thiên nhai« »Ngay đó còn khó hội, Tìm lời liền cách xa Định bàn Phật với Tổ Càng thêm cách chân trời«.

3. Cố tình theo ý riêng, thừa thải. Bài thơ »Đô tụng« của Thiền sư Thường Tổng 215

ĐẶC NGƯU SINH NHI 特 牛 生 兒

Chiếu Giác trong Kiến Trung Tịnh Quốc Kế Đăng lục ghi: 清 涼 海 岸 休 他 覓、華 藏 峨 嵋 莫 外 尋 彈 指 圓 成 猶 特 地、 那 堪 擬 議 隔 千

峰 »Thanh Lương hải ngạn hưu tha mịch, Hoa Tạng, Nga My mạc ngoại tầm, Đàn chỉ viên thành do đặc địa, Na kham nghĩ nghị cách thiên phong«.

»Bờ biển Thanh Lương thôi hỏi kiếm Hoa Tạng, Nga My chớ tìm ngoài Phút chốc viên thành còn thừa thải Đâu cho do dự cách nghìn trùng«.

ĐẶC NGƯU SINH NHI 特 牛 生 兒 Trâu đực sinh con. Đặc ngưu là con trâu đực. Chỉ sự việc không thể có. Thiền tông thường dùng câu »Ta có một câu, đợi khi nào trâu đực sinh con, thì ta sẽ nói cho ngươi nghe (我 有 句 子、 待 特 牛 生 兒、 即 爲 汝 說)« để tỷ dụ cho then chốt của Thiền mà chẳng rơi vào ngôn thuyên.

ĐĂNG ĐẦU 燈 頭

Tên gọi chức vụ của vị trông coi đèn đuốc trong Thiền viện. Điều Tứ Nhai Phường, Thủy đầu, Thán đầu, Hoa Nghiêm đầu trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 4 ghi: »菜 街 坊、 衣 街 坊、 水 頭、 燈 頭 （。。。） 並 是 外 勸 檀 越 增 長 福 田、 內 助 禪 林 修 持 道 果。 – Thái nhai phường, Y nhai phường, Thủy đầu, Đăng đầu (…), ngoài thì khuyến hóa đàn việt tăng trưởng phúc điền, trong thì trợ giúp chư tăng tu trì Đạo quả«.

ĐĂNG HỖN 登 溷

Vào nhà xí. Tông Môn Võ Khố ghi: »錢 弋 郎 中 訪 眞 淨、 說 話 久、 欲 登 溷、 淨 令 行 者 引 從 西 邊 去。 – Quan Lang trung Tiền Dặc đến hỏi đạo ngài Chân Tịnh, bàn chuyện hồi lâu, ông muốn đi vào nhà xí. Tịnh sai hành giả dẫn ông đi từ bên phía tây« .

ĐĂNG LAI 燈 來 (1614-1685)

Thiền tăng đời Thanh, họ Tằng, tự Vi Độ, hiệu Tam Sơn, người xứ Điểm Giang (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thiết Bích Huệ Cơ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tam Sơn Lai Thiền sư ngữ lục 16 quyển, Ngũ Gia Tông Chỉ Toản

Yếu 3 quyển, Cao Phong Tam Sơn Thiền sư sớ ngữ 3 quyển.

ĐĂNG LỤC 燈 錄

Gọi đủ: Truyền Đăng lục. Sách có nội dung ghi chép về lịch sử truyền thừa thiền pháp. Mục đích của Đăng lục là trình bày sự phát triển lịch sử Thiền tông thông qua việc ghi chép ngôn hạnh của các nhân vật và việc sắp xếp các thế hệ truyền pháp theo thứ tự; thường chú trọng đến cơ ngữ và hành vi của Thiền sư trong khi khải phát tiếp dẫn người học. Ví như bộ Ngũ Đăng Hội Nguyên, nội dung gồm có:

Quyển 1, 2: Ghi chép theo thứ tự: Bảy đức Phật, 28 vị Tổ Ấn Độ, 6 vị Tổ Trung Hoa và các vị nối pháp thuộc dòng phụ của các Tổ Đạo Tín, Hoằng Nhẫn, Huệ Năng.

Các quyển sau ghi chép về hai hệ phái lớn là Nam Nhạc và Thanh Nguyên. Dưới Nam Nhạc lại chia làm tông Quy Ngưỡng và tông Lâm Tế, dưới Thanh Nguyên còn chia làm tông Pháp Nhãn, tông Tào Động và tông Vân Môn. Dưới tông Lâm Tế còn chia làm 2 phái: Hoàng Long và Dương Kỳ. Các thế hệ được ghi chép theo thứ tự rõ ràng, chi phái sáng sủa, từ Ấn Độ đến 216

ĐĂNG TÂM TẠO GIÁC PHỐ 燈 心 皂 角 鋪

Trung Hoa (chú trọng về phần Trung Hoa), nói lên được nguồn gốc và sự phát triển Thiền tông ngày càng nhiều thêm.

Nhìn chung, các bộ Đăng lục của nhà thiền có thể chia làm 6 loại như sau:

1. Loại ghi chung tất cả pháp thống, như: Ngũ Đăng Hội Nguyên, Tục Truyền Đăng lục. Loại này xuất hiện rất sớm.

2. Loại nêu riêng tông chỉ, như: »Thủy Nguyệt Trai Chỉ Nguyệt lục«, không chỉ trình bày rõ về lịch sử truyền thừa thiền pháp mà còn có ý muốn độc giả nhân xem sách này được kiến tính minh tâm. 3. Loại thiên về hệ phái, như »Nam Nhạc Đơn Truyền Ký« chuyên ghi về lời nói, hành vi của các thiền sư cùng thể hệ truyền thừa của tông Lâm Tế. »Động Thượng Tổ Hiến Lục« chuyên ghi về lịch sử phát triển, cuộc đời và pháp ngữ của các thiền sư thuộc tông Tào Động.

4. Loại thiên về nhân vật, như »Cư Sĩ Phần Đăng Lục« chuyên ghi chép về việc tu tập thiền pháp, sự trao truyền có căn cứ của hàng Cư sĩ. 5. Loại thiên về khu vực, như »Cẩm Giang Thiền Đăng« ghi chép về sự nghiệp, pháp ngữ, nguồn gốc và sự phát triển của việc truyền thừa của các thiền sư giáo hóa tại đất Thục hoặc sinh tại đất Thục mà giáo hóa nơi khác.

6. Loại thiên về gia phổ: Là loại Đăng lục đặc biệt dùng đồ biểu để ghi lại hệ thống truyền thừa thiền pháp, như »Thiền Đăng Thế Phổ«, »Phật Tổ Tông Phái Thế Phổ«.

Các bộ Đăng lục không chỉ ghi chép về thiền tăng mà còn chép cả cư sĩ tại gia bao gồm những người có tiếng tăm trong xã hội như: các vị Đế vương, Tể tướng, văn sĩ… và phản ánh khách quan lịch trình phát triển của Thiền tông, cũng như biểu hiện được tầm nhìn rộng rãi của Thiền tăng về xã hội nhân văn. Nó có ảnh hưởng rất lớn đến học thuật và trứ thuật của đương thời và đời sau, như Chu Hy viết »Y Lạc Uyên Nguyên Lục« vào đời Nam Tống, Hoàng Tông Hi viết »Minh Nho Học Án« vào đời Minh và Vạn Tư Đồng viết »Nho Lâm Tông Phái« vào đời Thanh đều phỏng theo thể lệ các bộ Đăng lục của Thiền tông.

ĐĂNG LUNG 燈 籠

Cây đèn lồng đặt trong các tự viện để chiếu sáng ban đêm giúp chư tăng tới lui dễ dàng. Nó có thể được làm bằng gỗ, tre, mây, giấy v. v… và thường được đặt trên một cái trụ bằng gỗ hay gạch. Thiền tông dùng từ Đăng lung để biểu thị cho vô tình hoặc phi tình. Nhưng khi ghép với từ Lộ trụ (cây cột) thì hàm ý chỉ cái trình hiện ra Bản lai diện mục, tức bản tướng biểu thị chân lý của vạn vật tự nhiên vô sinh diệt.

Chương Truyền Ân Thiền sư trong

CĐTĐL q. 14 ghi: »僧 問： 見 色 便 見 心、 燈 籠 是 色、 那 箇 是 心？ 師 曰： 汝 不 會 古 人 意。 曰： 如 何 是 古 人 意？ 師 曰： 燈 籠 是 心。 – Vị tăng hỏi: Thấy sắc liền thấy tâm. Đèn lồng là sắc, vậy cái gì là tâm? Sư nói: Ngươi không hiểu ý của Cổ nhân rồi. Tăng hỏi: Ý cổ nhân thế nào? Sư nói: Đèn lồng chính là tâm.« ĐĂNG TÂM TẠO GIÁC PHỐ 燈 心 皂 角 鋪 Cửa hàng (tiệm) bán tim đèn, xà bông. Tạo giác: Tức cây Bồ Kết, trái của nó được dùng để chế thành chất liệu gội đầu, giặt đồ, giống như xà bông bây giờ) Tiết Trường Lô Thủ Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

ĐĂNG THỜI 登 時

開 箇 燈 心 皂 角 鋪 日 求 升 合 度 朝 昏 只 因 風 雨 連 綿 久 本 利 一 空 愁 倚 門 »Khai cá đăng tâm tạo giác phố. Nhật cầu thăng họp độ triêu hôn Chỉ nhân phong vũ liên miên cửu, Bản lợi nhất không sầu ỷ môn«.

»Tiệm tim đèn xà bông vừa mở Chỉ cần bán chác sống qua ngày.

Cũng bởi gió mưa sụt sùi mãi Tựa của buồn trông sạch vốn lời«.

ĐĂNG THỜI 登 時 Ngay lúc đó, lúc bấy giờ. Tiết Ngũ Tiết Hòa thượng trong NĐHN q. 15 ghi: »後 有

人 舉 似 洞 山、 洞 山 云： 登 時 若 不 是 五 泄、 大 難 得 承 當。 雖 然 如 此、 猶 涉 途 在。 – Về sau có người thuật lại với Động Sơn, Động Sơn nói:

Ngay lúc đó nếu chẳng phải là Ngũ Tiết, rất khó nhận lấy. Mặc dù như thế, ông ta vẫn còn phải lặn lội (hành cước)!«

ĐẰNG ĐẰNG 騰 騰

Tự tại vô vi. Tiết Thường Am Sùng Thiền sư trong GTPĐL q. 30 ghi:

有 時 向 日 岩 前 坐 有 時 乘 困 日 高 眠 不 學 禪、 不 修 道 只 麼 騰 騰 恣 顛 倒。 »Hữu thời hướng nhật nham tiền tọa, Hữu thời thừa khốn nhật cao miên, Bất học thiền, bất tu đạo, Chỉ ma đằng đằng tứ điên đảo«. »Có khi cả đêm ngồi trước động Có khi mệt mỏi ngủ đến trưa Chẳng học thiền, chẳng tu đạo, Cứ muốn vô vi mặc điên đảo«.

ĐẰNG ĐẰNG HÒA THƯỢNG 騰

騰 和 尚 Thiền tăng Nhân Kiệm đời Đường phóng khoáng đồng ruộng ngoại thành, người đời gọi là »Đằng Đằng Hòa thượng«. X. Nhân

Kiệm.

ĐẰNG ĐẰNG NGỘT NGỘT 騰 騰

兀 兀 Tùy ý tự nhiên, vô sự vô vi, có dáng điệu như người buồn ngủ. Phần Dương ngữ lục q. hạ ghi: »唯 有 隱 倫 高 趣 者、 騰 騰 兀 兀 混 時 機。 – Duy có ẩn dật là thú thanh cao, tùy ý tự nhiên sống qua ngày«.

ĐẰNG ĐẰNG NHẬM VẬN 騰 騰

任 運 Tự tại vô vi, mặc tình tự nhiên. Tiết Đằng

Đằng Hòa thượng trong Tổ Đường tập q. 3 ghi:

晨 時 以 鬻 充 飢、 仲 時 更 餐 一 頓 今 日 任 運 騰 騰、 明 日 騰 騰 任 運。 »Thìn thời dĩ chúc sung cơ Trọng thời cánh san nhất đốn Kim nhật nhậm vận đằng đằng Minh nhật đằng đằng nhậm vận«.

»Sáng sớm dùng cháo đỡ dạ,

Giữa trưa lại ăn một bữa Hôm nay tự tại vô vi Ngày mai vô vi tự tại«.

ĐẲNG NHÀN 等 閑

Rảnh rang, dễ dãi. CĐTĐL q. 12 ghi: »諸 子、 生 子 事 大、 快 須 進 取、 莫 爲 等 閑 業 識 茫 茫。 – Này các ngươi, sinh tử là chuyện lớn, hãy mau lo tiến thủ, đừng vì dễ dãi mà để nghiệp thức mù mịt«.

ĐẶNG ÚY SƠN 鄧 尉 山

Núi ở phía Tây nam thị trấn Quang Phúc, 218

ĐẦU 頭 (K. NG)

huyện Ngô, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nhân Thái úy Đặng Vũ đời Đông Hán ẩn cư núi này mà đặt tên. Trên núi trồng nhiều mai, lúc hoa nở rộ hương thơm bay khắp chốn, trông như biển tuyết nên còn gọi núi này là »Hương Tuyết Hải«. Khoảng niên hiệu Thiên Bảo (742-755) đời Đường sáng lập Thiên Thọ Thiền tự. Khoảng niên hiệu Bảo Hựu (1253-1258) đời Tống lại xây Thánh Ân Thiền am. Cuối đời Nguyên chùa hủy, am còn. Đầu đời Minh có Thiền sư Vạn Phong khai san thuyết pháp tại đây, từ đây cổ đức hướng về đều truyền pháp tông Lâm Tế, sinh khởi các bậc long tượng cho thiền môn. Hiện còn Thiên Thọ Thánh

Ân tự.

ĐẶNG ÚY SƠN THÁNH ÂN TỰ

CHÍ 鄧 尉 山 聖 恩 寺 志 Chí, 18 quyển, do Chu Vĩnh Niên soạn vào đời Minh. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522-1566) đời Minh, Thẩm Nhuận Khanh soạn »Đặng Úy Sơn Chí«. Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1644), Chu Vĩnh Niên đem bộ chí của họ Thẩm bổ sung thêm và biên tập thành »Đặng Úy Sơn Thánh Ân Tự Chí«, chia làm 22 mục, lấy nhân vật, nghệ văn làm chính. Sau đó từng được biên tập thêm các sự kiện xảy ra trong khoảng niên hiệu Thuận Trị và Khang Hy (1644-1722). Sau niên hiệu Khang Hy chưa nghe ai biên chép tiếp tục bộ chí này. Năm 1930, vị Trụ trì chùa Thánh Ân là Trung Thứ căn cứ vào bản in vào niên hiệu Sùng Trinh đời Minh đến Khang Hy đời Thanh mà ảnh ấn (in chụp), và được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1.

ĐÂU 兜

Gõ, đánh, vỗ. Mật Am ngữ lục ghi: »廁 坑

籌 子 〖⿰孛〗。 入 諸 人 八 萬 四 千

毛 竅 裏。 觸 著 五 臟 神。 惡 發 連 兜 兩 掌。 直 得 血 濺 梵 天。 – Những que cứt trong nhà xí ùn ùn chui vào trong tám mươi bốn ngàn lỗ chân lông của các ông, đụng nhằm Thần ngũ tạng liền nôn ra, hai tay vỗ liên tục đến nỗi máu bắn tung toé đến Phạm thiên.« ĐẦU 頭 (k. ng)

1. Hậu tố danh từ: a) Tiếp sau từ căn danh từ, như: Thạch đầu: đá, Cốt đầu: xương, Thiệt đầu: lưỡi, Xích đầu: thước, Quán đầu: hộp, Miêu đầu: mạ, Lộ đầu: con đường; b) Tiếp sau từ căn động từ: Niệm đầu: ý nghĩ, Khấu đầu: tiền khấu trừ, Tiếp đầu nhi: chỗ tiếp nối, Thính đầu nhi: chỗ đáng nghe; c) Tiếp sau từ căn hình dung từ: Hữu chuẩn đầu: có chỗ đúng, Thường liễu điềm đầu nhi: nếm vị ngọt.

2. Hậu tố phương vị từ: Thượng đầu: trên,

Hạ đầu: dưới, Tiền đầu: trước, Hậu đầu:

sau, Lý đầu: trong, Ngoại đầu: ngoài.

3. Đồng hành ngữ, biểu thị các chức vụ của chư tăng tại thiền viện: Mễ đầu: Người coi sóc việc xay xát lúa gạo; Thủy đầu: Người coi sóc việc gánh nước; Sài đầu: Người coi sóc việc bổ củi; Điền đầu: Người coi sóc việc làm ruộng; Khố đầu: Người coi sóc việc kho lẫm; Dũng đầu: Người coi sóc việc chế tạo thùng chứa nước; Dục đầu:

Người coi sóc việc tắm rửa; Tịnh đầu: Người coi sóc việc quét dọn; Cung đầu:

Người coi sóc việc cung cấp nhu yếu phẩm; Viên đầu: Người coi sóc việc trồng rau; Hỏa đầu: Người coi sóc việc bếp núc;

Phạn đầu: Người coi sóc việc nấu cơm. 219

ĐẦU 投

ĐẦU 投 Tìm đến, trước khi, sắp sửa. Tiết Trường Lô Đạo Hòa Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »不 許 夜 行、 投 明 須 到。 意 旨 如 何？ – Không cho đi đêm, trước khi trời sáng phải đến, ý chỉ như thế nào?«

ĐẦU CƠ 投 機

Còn gọi: Đậu cơ. Ăn ý thiền cơ, khế ngộ thiền pháp. Tiết Huệ Hải Nghi Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »大 迦 葉 靈 山 會

上、 見 佛 拈 華、 投 機 微 笑。 – Trong hội Linh Sơn ngài Đại Ca Diếp thấy Phật giơ cành hoa, khế ngộ thiền pháp liền mỉm cười.« ― Đầu cơ kệ: Qua sự khải phát của bậc Thầy, người học nhân đó mà khai ngộ. Về sau, người ấy đem chỗ cảm ngộ vào lúc đó biểu thị ra bằng bài kệ. Bài kệ này được gọi là Đầu cơ kệ.

― Đầu cơ tụng: Bài tụng được làm ra nhằm biểu thị tâm cảnh triệt để đại ngộ của người học khế hợp với yếu cơ của Phật Tổ.

Trong các tự viện Thiền tông từ xưa đến giờ, có thể thấy rất nhiều loại Đầu cơ kệ, Đầu cơ tụng trong các sách Thiền như: Tổ Đường tập, Chỉ Nguyệt lục, Chư Truyền Đăng lục. Có thể cường điệu rằng đây là một điểm nổi bật của văn học Thiền Trung Quốc. Theo: Nhân Thiên Nhãn Mục quyển 2. mọi vật đều từ chân tâm hiện ra, tất cả hoàn toàn chẳng gây trở ngại.«

ĐẦU ĐẦU THỊ ĐẠO 頭 頭 是 道

Ý nói mỗi chỗ đều có đạo pháp, mọi việc hiển bày thiền cơ. Bích Nham lục q. 1 ghi: »至 道 無 難 言 端 語 端 一 有 多 種 二 無 兩 般。 雖 無 許 多 事 天 際 日 上 時 月 便 下、 檻 前 山 深 時 水 便 寒。 到

這 裏 言 也 端 語 也 端、 頭 頭 是 道 物 物 全 眞、 豈 不 是 心 境 俱 忘、 打 成 一 片 處？ – ›Chí đạo không khó, ngôn ngữ vẫn đúng, một có nhiều thứ, hai không hai loại‹, câu này dạy người không nên nhiều việc khi mà ở chân trời mặt trời mọc mặt trăng lặn, khi mà ở trước thềm núi sâu suối lạnh. Đến cảnh giới ấy, lời cũng đúng, nói cũng đúng, mỗi chỗ đều có đạo pháp, vật vật toàn chân, há chẳng phải công phu tâm cảnh đều quên, nhồi thành một khối?‹«.

ĐẦU GIÁC SINH 頭 角 生

Trên đầu mọc sừng. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc khởi lên ý niệm phiền não, hoặc phàm phu khởi tâm »hữu sở đắc«. Tắc 95, Bích Nham lục (Đại 48, 218 thượng) ghi: »有 佛 處 不 得 住。 住 著 頭 角 生。 無 佛 處 急 走 過。 不 走 過。 草 深 一 丈。 – Phần lời dẫn: Chỗ có Phật chẳng được dừng lại, nếu dừng lại thì trên đầu mọc sừng. Chỗ không có Phật

ĐẦU ĐẦU 頭 頭

hãy chạy qua cho mau, nếu chẳng chạy Mọi việc, mọi nơi, tất cả. Phần »Tụng Vân mau thì cỏ mọc dày một trượng«.

Môn Tam ngữ cú – Hàm cái càn khôn« của Đức Sơn Duyên Mật phụ lục trong quyển cuối sách Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »乾 坤 并 萬 象、 地 獄 及 天 堂、 物 物 皆 眞 現、 頭 頭 總 不 傷。 – Đất trời cùng vạn vật, địa ngục với thiên đường,

ĐẦU THỦ 頭 首

Trong Thiền viện, chức sự tăng được chia làm hai ban đông tây; những vị đứng đầu ban Tây gọi là Đầu thủ. Tông Môn Võ Khố ghi: »洪 州 奉 新 縣 慧 安 院 門 臨 道 220

左。 衲 子 往 還 黃 龍 泐 潭 洞 山 黃 蘗

無 不 經 由。 偶 法 席 久 虛。 太 守 移

書 寶 峰 眞 淨 禪 師。 命 擇 人 主 之。 頭 首 知 事 耆 宿 輩 皆 憚 其 行。 時 有 淵 首 座。 向 北 人 孤 硬 自 立。 參 晦 堂 眞 淨。 實 有 契 悟 處。 泯 泯 與 眾 作 息。 人 無 知 者。 聞 頭 首 知 事 推 免 不 肯 應 命。 白 眞 淨 曰。 惠 淵 去 得 否。 眞 淨 曰。 汝 去 得。 – Viện Huệ An nằm ở bên trái đường Môn Lâm, huyện Phụng Tân, Hồng Châu. Chư tăng muốn đến núi Hoàng Long, Lặc Đàm, Động Sơn, Hoàng Bá không thể không đi ngang đó. Bất chợt thấy ngôi đạo tràng nầy từ lâu không có người coi sóc nên viên Thái thú liền gửi công văn đến thiền sư Chân Tịnh ngỏ ý này với đại chúng thì các bậc kỳ túc, Thủ tọa, Tri sự đều sợ phải hành đạo nơi ấy. Lúc đó có Thủ tọa Uyên là người phương Bắc, tính tình cứng cỏi thích tự lập, tham vấn các ngài Hối Đường, Chân Tịnh đã có chỗ khế ngộ, nhưng khi cùng chúng sinh hoạt sư vẫn giấu kín nên không ai biết. Sư nghe các vị Đầu thủ, Tri sự từ chối chẳng vâng lời ngài Chân Tịnh đi trụ trì, sư liền thưa với ngài: Huệ Uyên đi được chăng? Chân Tịnh nói: Ngươi đi được.«

ĐẦU THƯỢNG AN ĐẦU 頭 上 安

頭 Còn gọi: Tuyết thượng gia sương (trên tuyết thêm sương). Trên cái đầu sẵn có đặt thêm một cái đầu khác nữa. Ý nói làm việc trùng lặp, quá dư, không cần thiết. Tắc 34, Bích Nham lục (Đại 48, 173 thượng) ghi: »白 雲 重 重 (千 重 百 匝。 頭 上 安 頭)。 – Mây trắng lớp lớp. (Trăm vòng ngàn lớp, trên đầu đặt thêm đầu!)«.

ĐẦU TỬ SƠN 投 子 山

ĐẦU TỬ ĐẠI ĐỒNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC 投 子 大 同 禪 師 語 錄 Còn gọi: Từ Tế Thiền sư ngữ lục, Đầu Tử Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Đầu Tử Đại Đồng soạn vào đời Đường, được biên định vào niên hiệu Kiến Long thứ 2 (961) đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 620. Nội dung gồm: Những ngữ yếu thị chúng, thượng đường của Thiền sư Đại Đồng ở viện Tịch Trụ, núi Đầu Tử, huyện Đồng Thành, Thư Châu. Các ngữ yếu của Thúy Vi tham vấn với sư. Những cơ phong vấn đáp của sư với các vị: Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Triệu

Châu Tùng Thẩm, Thái thú Y Kiến Phong.

ĐẦU TỬ NGHĨA THANH THIỀN SƯ NGỮ LỤC 投 子 義 青 禪 師 語 錄 Còn gọi: Thư Châu Đầu Tử Thanh Thiền sư ngữ lục, Đầu Tử Thanh Hòa thượng lục, Diệu Tục Đại Sư ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Đầu Tử Nghĩa Thanh soạn vào đời Tống, Tự Giác Trọng biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 479. Nội dung gồm có: ngữ lục ở Thiền viện Hải Hội núi Bạch Vân, ngữ lục ở Thiền viện Thắng Nhân núi Đầu Tử, Sư đáp 10 câu hỏi của Đồng Lâm, Bài tựa Ngũ Vị Tụng, Bài vè về Ngũ Vị Thiên Chính, Tứ tân chủ, kệ, 100 tắc công án tụng cổ.

Ngoài ra còn có Thư Châu Đầu Tử Sơn Diệu Tục Đại Sư ngữ lục của Đạo Giai biên tập 1 quyển, còn gọi là Đầu Tử Nghĩa Thanh Thiền sư ngữ lục. Sách này chỉ gom chép 25 điều ngữ yếu thượng đường thị chúng và 1 thiên »Nghĩa Thanh lược truyện« do Đan Hà Tử Thuần soạn.

ĐẦU TỬ SƠN 投 子 山 Núi nằm ở huyện Tiềm Sơn tỉnh An Huy, 221

ĐẦU TỴ 頭 鼻

Trung Quốc. Đời Đường, Tống, nơi này gọi là Thư Châu. Trong núi có chùa Đầu Tử, thiền sư Đại Đồng ở đây vào đời Đường, cử dương tông phong hơn 30 năm. Niên hiệu Hy Ninh thứ 8 (1075) đời Tống, Thiền sư Nghĩa Thanh ở viện Thắng Nhân trong núi nầy, hết sức cử dương tông phong Tào Động; vào niên hiệu Nguyên Phong thứ 6 (1083), sư thị tịch ở núi nầy. Đời Tống còn có Thiền sư Liễu Minh ở đây.

ĐẦU TỴ 頭 鼻 Dụ cho nguyên tắc của sự lý.

ĐẨU CẤU 斗 搆

Xoi mói sinh sự. Nguyên Hiền quảng lục q.

30 ghi: »白 雲 端 初 住 九 江 承 天、 圓 通 訥 讓 圓 通 居 之、 而 自 退 居 西 堂。 久 之、 群 小 斗 搆 其 間、 訥 不 能 忍、 頗 訴 于 客。 群 小 遂 謂 訥 不 堪 寂 寞、 有 復 住 圓 通 之 意、 端 乃 辭 而 去 之。 – Bạch Vân Đoan ban đầu ở Thừa Thiên thuộc Cửu Giang, Viên Thông Nột nhường Viên Thông cho Đoan ở, rồi tự lui về Tây Đường. Dần dà, Quần Tiểu xoi mói sinh sự, Nột không nhịn nổi bèn tố cáo với khách. Quần Tiểu cho rằng Nột không chịu được cảnh vắng vẻ, có ý trở về Viên Thông, Đoan bèn từ biệt mà đi«.

ĐẨU ĐIỆP 斗 諜

Đặt ra lời giềm pha. Tông Môn Võ Khố ghi: »五 祖 演 和 尚。 依 舒 州 白 雲 海 會 端 和 尚。 咨 決 大 事 深 徹 骨 髓。 端 令 山 前 作 磨 頭。 演 逐 年 磨 下 收 糠 麩 錢 解 典 出 息。 雇 人 工 及 開 供。 外 剩 錢 入 常 住。 每 被 人 於 端 處 鬥 諜 是 非 云。 演 逐 日 磨 下 飲 酒 食 肉。 及 養 莊 客 婦 女。 一 院 紛 紜。 – Hòa thượng Ngũ Tổ Pháp Diễn theo Hòa thượng Bạch Vân Thủ Đoan học hỏi giải quyết đại sự, thâm triệt cốt tủy.

Thủ Đoan sai sư làm người trông coi việc xay lúa phía trước núi. Mỗi năm Pháp Diễn lấy tiền bán cám để trừ nợ thu hoạch, trả tiền nhân công và các chi phí khác, tiền còn dư thì nhập vào thường trụ. Thường bị người ở chỗ Thủ Đoan đặt lời giềm pha thị phi rằng: Pháp Diễn mỗi ngày thường lấy tiền cám để uống rượu ăn thịt và nuôi dưỡng phụ nữ trong làng, làm cả viện xôn xao.«

ĐẨU HỢP THIỀN 斗 合 禪

Thiền ngữ linh hoạt tập hợp ý riêng biệt của cả hai bên. Tiết Trường Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 10 ghi: »明 朝 索 上 堂、 升 座 便 喚 師、 師 便 出 來。 和 尚 云： 昨 夜 事、 大 眾 却 疑 你 道、 兩 箇 老 漢 預 造 斗 合 禪。 你 既 有 見 處、 大 眾 前 道 得 一 句 話。 – Hòa thượng Minh Triêu Sách thượng đường, lên tòa liền gọi sư. Sư bước ra. Hòa thượng bảo: Chuyện hôm qua, đại chúng còn nghi lời ông nói. Cho rằng: Hai lão già đã sắp đặt Thiền ngữ linh hoạt dung hợp ý kiến của cả hai bên. Nếu ông kiến tính thì hãy nói một câu trước mặt đại chúng xem!«.

ĐẨU NGẠCH 斗 額

Gặp nhau, đối mặt nhau. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »古 佛 與 露 柱 相 交、 佛 殿 與 燈 籠 斗 額。 – Cổ Phật cùng cột cái xen nhau, điện Phật cùng lồng đèn đối nhau«. 222

ĐẬU 逗

ĐẨU TẤU 斗 湊

Tập hợp, tụ tập. Mật Am ngữ lục ghi: »解 夏、 上 堂： 一 箇 葫 蘆 才 倒 地、 滿 地 葫 蘆 盡 傾 倒。 欲 識 單 傳 直 指 禪、 今 日 斗 湊 得 恰 好。 – Giải hạ, thượng đường nói: Một chiếc hồ lô vừa lật ngã, mọi chiếc hồ lô đều lật ngã. Muốn biết Thiền trực chỉ đơn truyền, hôm nay tụ tập rất đúng lúc«.

ĐẨU TẨU 抖 擻

Kể chuyện. Mật Am ngữ lục ghi: »平 生 敗 闕 處、 盡 性 抖 擻 了 也。 – Cả đời lận đận, tận tình kể ra hết rồi«.

ĐẨU TẨU MY MAO 抖 擻 眉 毛

Còn gọi: Trát thượng my mao, Dịch khởi my mao. Có ba nghĩa:

1. Suy nghĩ một chút. Ngũ Đăng Hội

Nguyên q. 15 ghi: »若 論 此 事、 眨 上 眉 毛、 早 是 蹉 過。 – Luận về việc này, nếu có một chút suy nghĩ là sớm đã vượt qua«.

2. Phấn chấn lên. Tổ Đường tập q. 10 ghi:

»何 不 抖 擻 眉 毛、 著 些 子 精 彩 耶？ – Sao chẳng phấn chấn lên để xuất sắc hơn một chút?«.

3. Dựng đứng lông mày, hàm nghĩa phấn chấn tinh thần. Đây là lời thiền sư quen dùng. Thung Dung Am lục q. 1 ghi: »抖 擻 眉 毛、 昂 藏 鼻 孔。 – Dựng đứng lông mày, phập phồng lỗ mũi«.

ĐẨU TẨU THỈ TRÀNG 抖 擻 屎 腸

Vắt óc suy nghĩ, vắt óc tìm mọi cách. Đây là lời nói thô tục. Tông Môn Võ Khố ghi:

»婆 子 詬 罵 曰： 雪 竇 抖 擻 屎 膓、 說 禪 爲 爾、 爾 得 恁 麼 辜 恩 負 德。 – Bà già mắng rằng: Tuyết Đậu đã tìm mọi cách nói thiền để tiếp dẫn người, vậy mà người cô phụ ân đức thế ấy«. ĐẬU 逗 1. Đi đến, đến tận nơi. Tiết Thiêm Phán Lưu Kính Thần cư sĩ trong NĐHN q. 16

ghi: »熟 睡 至 五 鼓、 覺 來 方 追 念 問、 見 種 種 異 相、 表 裡 通 徹、 六 根 震 動、 天 地 回 旋、 如 雲 開 月 現、 喜 不 自 勝。 忽 憶 韶 山 臨 別 所 囑 之 言、 姑 抑 之。 逗 明 趨 智 海、 悉 以 所 得 告。 – Ông ngủ vùi một giấc đến canh năm, tỉnh dậy liền nhớ lại câu hỏi, thấy các thứ tướng lạ, trong ngoài thông suốt, sáu căn rung động, đất trời xoay chuyển, như mây tan trăng hiện, vui mừng quá đỗi, ông liền đi đến ngài Minh

Xu Trí Hải đem hết sở đắc trình với ngài.« 2. Ăn khớp, phù hợp. Tiết Vân Cư Đạo

Ưng Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »將 有 限 身 心 向 無 限 中 用、 如 將 方 木 逗 圓 孔、 多 少 誵 訛。 – Đem thân tâm hữu hạn để dùng vào việc vô hạn giống như muốn cho cây vuông ăn khớp với lỗ tròn, thật là lầm lẫn biết bao!« Tiết Khai Nguyên Tử Kỳ Thiền sư trong NĐHN q.

17 ghi: »五 祖 演 禪 師 命 分 座、 室 中

垂 語 曰： 一 人 有 口、 道 不 得 姓 字 爲 誰？ 後 傳 至 東 林、 總 禪 師 歎 曰： 琦 首 座 如 鐵 山 萬 仞、 卒 難 逗 他 語 脈。 – Thiền sư Ngũ Tổ Diễn vâng lệnh phân tòa (để thuyết pháp), Tử Kỳ ở trong thất rủ lòng dạy rằng: ›Một người có miệng mà nói chẳng được chữ Tính (họ) là ai‹. Sau đó, lời nói này được truyền đến Đông Lâm, Thiền sư Tổng khen rằng: Thủ tọa Tử Kỳ như núi sắt muôn trượng, rốt cuộc khó mà phù hợp với câu nói của ông ta.« 223

ĐẬU TẤU 逗 湊

ĐẬU TẤU 逗 湊 Tụ tập, góp nhặt. Tiết »Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham« trong HSLNMDT q. 1 ghi: »如 此 深 觀、 凡 一 念 起、 決 定 就 要 勘 他 箇 下 落、 切 不 可 輕 易 放 過、 亦 不 可 被 他 瞞 昧、 如 此 做 工 夫、 稍 近 眞 切。 除 此 之 外、 別 扯 玄 妙 知 見 巧 法 來 逗 湊、 全 沒 交 涉。 – Quan sát sâu xa như thế, hễ một niệm khởi lên phải quyết định tìm cho ra tăm tích của nó, cấp thiết không được khinh thường bỏ qua, cũng không thể bị nó dối gạt. Tu hành như thế chút ít được gần rõ ràng xác thực. Ngoại trừ việc này, chớ nên tụ tập nói về xảo pháp tri kiến huyền diệu, hoàn toàn không dính dáng.«

ĐẬU TIẾP 逗 接

Tiếp dẫn. Tựa của Pháp Anh trong TĐSU ghi: »後 達 磨 五 百 年 而 生 雲 門、 隨 機 應 問、 逗 接 來 學。 – Sau Đ t-ma 500 năm mới sinh Vân Môn, tùy cơ trả lời tiếp dẫn người học.«

ĐỀ TÊ 提 撕

1. Nêu lên, đưa ra, khêu gợi. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »問： 舉 步 涉 千 溪、 尋 源 轉 路 迷。 箇 中 一 句 子、 請 師 方 便 爲 提 撕。 師 云： 千 年 無 影 樹、 今 日 見 枝 柯。 若 不 伸 此 問、 爭 得 見 師 機。 – Hỏi: Cất bước vượt ngàn khe, tìm nguồn chuyển nẻo mê, một câu nói trong đây, thỉnh sư phương tiện nêu ra! Sư đáp: Ngàn năm cây không bóng, hôm nay thấy được cành, nếu chẳng đưa ra câu hỏi này, đâu thấy được cơ của sư?« 2. Đề khởi, tham cứu. Vô Môn Quan ghi:

»參 箇 無 字、 晝 夜 提 撕、 莫 作 虛 無 會、 莫 作 有 無 會。 – Tham một chữ Vô ấy, ngày đêm đề khởi, chớ có hiểu như hư vô, chớ có hiểu như hữu vô«.

ĐỀ XƯỚNG 提 唱

Đưa ra tông chỉ thiền pháp hoặc cơ duyên công án rồi thêm phần trình bày, bình luận. Minh Giác ngữ lục ghi: »提 唱 佛 祖、 抑 揚 古 今。 – Đưa ra tông chỉ thiền pháp của Phật Tổ rồi bình luận, chê trách hoặc khen ngợi xưa nay«.

ĐẾ CẦU 諦 求

Tìm kiếm lẽ thật. Uyển Lăng lục ghi: »從 佛 至 祖、 並 不 論 別 事、 唯 論 一 心、 亦 云 一 乘。 所 以 十 方 諦 求、 更 無 餘 乘。 – Từ Phật đến Tổ đều không bàn việc gì khác, chỉ bàn về Nhất tâm, cũng gọi là Nhất thừa. Thế nên tìm kiếm lẽ thật ở mười phương mà không có thừa nào khác«.

ĐẾ ĐÁNG 諦 當

Xác đáng, thỏa đáng, thích hợp, hay. Mật Am ngữ lục ghi: »因 看 玄 沙 語 錄、 大 喜 他 勘 靈 雲 道： 諦 當 甚 諦 當、 敢 保 老 兄 未 徹 在。 可 謂 壁 立 萬 仞。 – Nhân dịp sư xem ngữ lục của ngài Huyền Sa, rất thích đoạn Ngài khám phá Linh Vân và nói: Hay thì thật hay, nhưng dám bảo đảm là lão huynh còn chưa triệt ngộ.

Đáng gọi là như vách cao muôn trượng«.

ĐẾ ĐÁNG HÁN 諦 當 漢

Người đã lãnh ngộ thiền pháp. Tiết Pháp Luân Ngạn Tư Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »若 是 諦 當 漢、 通 身 無 隔 礙。 舉 措 絕 毫 釐、 把 手 出 紅 塵。 – Nếu là người đã lãnh ngộ thiền pháp thì toàn thân không chướng ngại, hành động không sai sót, nắm tay ra khỏi cõi bụi hồng«.

ĐỆ CÔN 弟 昆 (287)

ĐẾ QUÁN 諦 觀

Xem kỹ, Quán sát lẽ thật. Tiết Pháp Nhãn Hy Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »各 自 諦 觀。 也 須 是 諸 人 著 眼。 – Điều này cũng cần các ông lưu ý, mỗi người phải xem kỹ«.

ĐẾ TÍN 諦 信

Tin tưởng một cách cung kính và chí thành. Tiết Vân Cư Pháp Như Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »備 參 浙 右 諸 宗 匠。 晚 至 龍 門、 以 平 日 所 證 白 佛

眼。 眼 曰： 此 皆 學 解、 非 究 竟 事。 欲 了 生 死、 當 求 妙 悟。 師 駭 然 諦 信。 – Sư tham học đủ bậc tông tượng ở miền hữu ngạn Chiết Giang. Cuối cùng đến Long Môn, sư đem sở chứng lúc bình thường ra bạch cùng Phật Nhãn.

Nhãn nói: Những thứ này đều là học giải, chẳng phải việc cứu cánh. Muốn liễu thoát sinh tử phải cầu diệu ngộ. Sư giật mình và tin tưởng một cách cung kính chí thành«.

ĐỂ 底

Nào? Gì? Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi:

»問： 布 髮 掩 泥 因 底 事？ 全 身 半 偈 爲 誰 施？ – Hỏi: Trải tóc lót bùn do việc gì? Thí thân lấy (nửa) kệ là vì ai?«

ĐỂ CÁ 底 箇

Trợ từ song âm, tương đương với chữ »đích« có nghĩa là »của«. Tiết Trường Lô Thanh Liễu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »山 僧 底 箇、 山 僧 自 知； 諸 人 底 箇、 諸 人 自 説。 – Của sơn tăng thì sơn tăng tự biết, của các ông thì các ông tự nói«.

Tâm Yếu ghi: »向 來 如 許多 言 説、 皆 是 抵 敌 語、 都 未 曾 有 實 法 指 示 於 人。 – Về sau nếu có nói nhiều lời, đều là lời nói ứng phó, không từng có thật pháp để cho người«.

ĐỂ ĐỊCH SINH TỬ 抵 敌 生 死

Đối phó sinh tử luân hồi, siêu việt sinh tử.

Tiết Hòa Sơn Huệ Phương Thiền sư trong

NĐHN q. 18 ghi: »然 五 家 宗 派、 門 庭 施 設 則 不 無、 直 饒 辨 得 倜 儻 分 明 去、 猶 是 光 影 邊 事。 若 要 抵 敵 生 死、 則 霄 壤 有 隔。 – Nhưng đối với ngũ gia tông phái, việc môn đình thi thiết thì chẳng phải không, dù cho biện được thoải mái rõ ràng đi, cũng là việc hư huyễn không thật. Nếu muốn đối phó sinh tử luân hồi thì cách xa như trời với đất«.

ĐỂ NGHĨ 抵 擬

Còn gọi: Để ngô. Ứng phó, đối phó. Ngộ Bản ngữ lục ghi: »鹽 官 會 下 有 一 主 事 僧、 忽 見 一 鬼 使 來 追。。。 至 七 一 後 復 來 覓 其 僧、 了 不 可 得。 若 被 覓 著 時、 如 何 抵 擬 他？ – Dưới hội Diêm Quan có 1 vị tăng chủ sự, chợt thấy một gã quỷ sứ đến tìm bắt mình…

Trải qua 7 ngày quỷ sứ đến tìm vị tăng ấy, tìm mãi mà không được. Nếu lúc bị nó tìm được thì làm sao đối phó đây?«.

ĐỂ TỬ 抵 死

Liều chết. Mật Am ngữ lục ghi: »拼 却 性

命、 抵 死 窮 究。 – Vất bỏ thân mạng, liều chết tham cứu«.

ĐỂ ĐỊCH NGỮ 抵 敌 語

Lời nói ứng phó, lời nói biện bác. Đoạn Tế ĐỆ CÔN 弟 昆 (287)

Huynh đệ (anh em trong đạo). Tông Môn Võ Khố ghi: »（保 寧 勇 禪 師） 至 長 沙 雲 蓋。 參 見 楊 岐 會 和 尚。 與 白 雲 225

ĐỆ ĐẠI 遞 代

端 和 尚 爲 弟 昆。 – Thiền sư Bảo Ninh Dũng đến Trường Sa Vân Cái tham kiến Hòa thượng Dương Kỳ Hội, cùng Hòa thượng Bạch Vân làm huynh đệ.«

ĐỆ ĐẠI 遞 代 Đời này tiếp nối đời trước, mỗi đời tiếp nối nhau. Khai thị Thiền nhân Đổng Văn Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »金 色 頭 陀、 破 顏 微 笑、 乃 至 二 十 八 傳、 遞 代 授 手。 – Đầu-đà Ca-diếp rạng mặt mỉm cười cho đến 28 vị Tổ, đời này tiếp nối đời trước trao tay«.

ĐỆ NHẤT CÚ

Chỉ cho ngữ cú biểu đạt thiền nghĩa huyền diệu. Tiết Quy Tông Chính Hiền Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »且 第 一 句 如 何

道？ 直 饒 你 十 成 道 得、 未 免 左 之 右 之。 – Rốt cuộc đệ nhất cú làm sao nói? Cho dù ngươi hoàn toàn nói được cũng không khỏi bị chi phối.«

ĐỆ NHẤT ĐẠO 第 一 道

Diệu đạo vô thượng, chỉ cho thiền pháp.

Tối Thượng Thừa Luận ghi: »努 力 努 力。 勤 求 本 心 勿 令 妄 漏。 過 去 不 知。 已 過 亦 不 及。 今 身 現 在 有 遇 得 聞 妙 法。 分 明 相 勸 決 解 此 語。 了 知 守 心。 是 第 一 道。 – Hãy nỗ lực! Hãy nỗ lực! Khuyên nhau cầu bản tâm chớ theo vọng tưởng. Quá khứ không biết, việc đã qua cũng không bằng, nay thân hiện tại may có được và nghe diệu pháp.

Rõ ràng khuyên bảo nhau, nhất quyết giải cho được lời này, biết giữ gìn tâm, là đệ nhất đạo.«

ĐỆ NHẤT NGHĨA 第 一 義

Chỉ cho chân lý tối cao của Phật giáo, thiền nghĩa huyền diệu tột cùng. Mật Am ngữ lục ghi: »演 第 一 義、 提 最 上 乘。 – Diễn bày đệ nhất nghĩa, đề khởi tối thượng thừa.«

ĐỆ NHỊ CÚ 第 二 句

Đối lại »đệ nhất cú«, chỉ cho ngữ cú biểu đạt ý nghĩa thông thường. Tiết Quy Tông Chính Hiền Thiền sư trong NĐHN q. 20

ghi: »且 第 一 句 如 何 道？ 汝 等 若 向 世 界 未 成 時、 父 母 未 生 時、 佛 未 出 世 時、 祖 師 未 西 來 時 道 得、 已 是 第 二 句。 – Rốt cuộc đệ nhất cú làm sao nói? Nếu các ông đối với lúc thế giới chưa thành lập, lúc cha mẹ chưa sinh, lúc Phật chưa ra đời, lúc Tổ sư chưa từ Ấn Độ sang mà nói được cũng đã là đệ nhị cú.«

ĐỆ NHỊ ĐẦU 第 二 頭

Còn gọi: Đệ nhị, đệ tam thủ. Chỉ cho sự lý ngoài thiền pháp huyền diệu. Tiết Huệ

Thông Thanh Đán Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »說 佛 說 祖、 正 如 好 肉 剜 瘡。 舉 古 舉 今、 猶 若 殘 羹 餿 飯。 一 聞 便 悟、 已 落 第 二 頭。 一 舉 便 行、 早 是 不 著 便。 – Nói về Phật Tổ giống như trên da thịt lành lặn khoét vết thương; nêu công án cổ nhân cũng như ăn cơm thừa canh cặn; một khi nghe liền ngộ đã rơi vào đệ nhị đầu; một khi nêu lên liền làm sớm bỏ lỡ thời cơ rồi.«

ĐỆ NHỊ NGHĨA 第 二 義

Đối lại »đệ nhất nghĩa«, chỉ cho nghĩa lý ngoài thiền nghĩa huyền diệu. Đệ nhị nghĩa là những điều không khế hợp thiền pháp.

Chương Nam Thiền Khế Phồn Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »時 有 僧 問。 如 何 是 第 一 義。 師 曰。 何 不 問 第 一 義。 曰。 見 問。 師 曰。 已 落 第 226

ĐÍCH ĐÍCH 的 的

二 義 也。 – Khi ấy có vị tăng hỏi: Thế nào là đệ nhất nghĩa? Sư nói: Sao chẳng hỏi đệ nhất nghĩa? Tăng nói: Hiện đang hỏi. Sư nói: Đã rơi vào đệ nhị nghĩa rồi.«

ĐỆ NHỊ NGUYỆT 第 二 月

Mặt trăng thứ hai, chỉ cho hình tượng hư vọng. Bài thơ gởi Diệu Quả Chính Trưởng lão trong MGNL q. 2 ghi: »游 歷 不 知 參 訪 誰。 曾 道 天 無 第 二 月。 – Du lịch không biết tham phỏng ai, từng nói bầu trời không có mặt trăng thứ hai.«

ĐỆ TƯƠNG 遞 相

Tiếp tục theo thứ tự, lẫn nhau. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »從

此 共 師 弟 遞 相 成 持。 – Từ đây Thầy trò giúp đỡ lẫn nhau«.

ĐỊA ĐẦU 地 頭

Điểm cuối cùng, mục đích. Tiết Trường Lô Thanh Liễu Thiền sư trong NĐHN q. 14

ghi: »識 得 拄 杖 子、 猶 是 途 路 中 事。 作 麼 生 是 到 地 頭 一 句？ – Biết được chiếc gậy vẫn còn là chuyện trên đường đi, vậy thế nào là một câu đến điểm cuối cùng?«.

ĐÍCH 的

Đích xác, xác thực. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »洪 覺 范 書 有 六 種、 。。 此 老 文 字 的 是 名 家、 僧 中 希 有、 若 論 佛 法、 則 醇 疵 相 半。 – Hồng Giác Phạm viết có 6 loại…

Chữ nghĩa già giặn này xác thực là của hàng danh gia, trong chư tăng ít có. Nếu luận về Phật pháp thì nửa ưu nửa khuyết«.

ĐÍCH CỐT TÔN 嫡 骨 孫

Cháu đích tôn, chỉ cho người được truyền thừa thiền pháp đời thứ ba. Tiết Đạo Quân Pháp Như Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

»圓 極 嘗 贊 之 曰： 生 鐵 面 皮 難 湊

泊、 等 閑 舉 步 動 乾 坤, 戲 拈 十 智 同 眞 話、 不 負 黃 龍 嫡 骨 孫。« »Viên Cực Thường tán chi viết:

Sinh thiết diện bì nan tấu bạc Đẳng nhàn cử bộ động càn khôn Hí niêm Thập Trí Đồng Chân thoại Bất phụ Hoàng Long đích cốt tôn«.

»Ngài Viên Cực Thường khen sư như sau:

Nhân cách lạnh lùng khôn ghé hợp Bình thường cất bước động càn khôn ›Thập trí Đồng Chân‹ nêu tông chỉ

Chẳng phụ Hoàng Long cháu đích tôn«.

ĐÍCH ĐÁNG 的 當

1. Thích hợp, thỏa đáng. Đại Châu ngữ lục q. hạ ghi: »禪 師 適 來 説 眞 如 有 變 易、 如 今 又 道 不 變 易、 如 何 即 是 的 當？ – Vừa rồi Thiền sư nói Chân như có biến đổi, bây giờ lại nói không biến đổi, thế nào mới thỏa đáng?«.

2. Cứu cánh, rốt cuộc (Biểu thị ngữ khí nghi vấn). Tiết Đại Hồng Thủ Toại Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »李 刺 史 問 藥

山： 何 姓？ 山 曰： 正 是 時？ 李 罔 測、 乃 問 院 主： 某 甲 適 來 問 長 老 何 姓。 答 道： 正 是 時。 的 當 是 姓 甚 麼？ – Thứ sử họ Lý hỏi Dược Sơn: Họ gì? Sơn đáp: Vừa đúng lúc? Lý mờ mịt, liền hỏi Viện chủ: Vừa rồi tôi hỏi Trưởng lão họ gì, ngài đáp rằng Vừa đúng lúc. Rốt cuộc là họ gì?«.

ĐÍCH ĐÍCH 的 的 1. Xác thực, chân thiết. Tiết Tô Châu Tây Thiền Hòa thượng trong NĐHN q. 4 ghi: »三 乘 十 二 部 分 教 則 不 問、 如 何 是 祖 師 西 來 的 的 意？ – Tăng hỏi: Ba 227

ĐÍCH TỰ 的 嗣

thừa, mười hai phần giáo thì chẳng hỏi, thế nào là ý xác thực của Tổ sư từ Ấn Độ?«.

2. Chỉ dạy một cách thiết thực. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »僧 問 當 山 启 禪 師： 學 人 卓 卓 上 來、 請 師 的 的。 启 云： 我 者 裏 一 屙 便 了、 有 甚 麼 卓 卓 的 的？ – Tăng hỏi Thiền sư Đương Sơn Khải: Nãy giờ người học đứng đợi, thỉnh Thầy chỉ dạy một cách thiết thực? Khải nói: Trong đây ta vừa đi tiêu xong, có cái gì là cao siêu thiết thực?«.

ĐÍCH TỰ 的 嗣 Nối pháp dòng chính. Tông Môn Võ Khố ghi: »湛 堂 准 和 尚興 元 府 人、 眞 淨 之 的 嗣。 – Hòa thượng Trạm Đường Chuẩn, người phủ Hưng Nguyên, nối pháp dòng chính của ngài Chân Tịnh Khắc

Văn«.

ĐỊCH DIỆN PHÂN PHÓ 覿 面 分 付

Tận mặt giao phó, trước mặt dặn dò. Tiết Hưng Thánh Trọng Mãn Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »覿 面 分 付、 不 待 文 宣。 對 眼 投 機、 喚 作 參 玄, 上 士 若 能 如 此、 所 以 宗 風 不 墜。 – Tận mặt giao phó, chẳng đợi nói rõ bằng chữ nghĩa; trước mắt hợp cơ gọi là tham huyền. Bậc thượng sĩ nếu được như thế sẽ khiến cho tông phong chẳng suy sụp«.

ĐỊCH DIỆN THỪA ĐƯƠNG 覿 面

承 當 Trước mặt nhận lấy, khế hợp thiền cơ.

»Bài minh viết trên tháp« của Phụ Cát Tất trong Mật Am ngữ lục q. cuối ghi: 曹 溪 一 滴、 源 遠 流 長 至 于 臨 濟、 其 道 益 張 如 擊 石 火、 如 閃 電 光 不 離 當 處、 覿 面 承 當« »Tào Khê nhất trích, Nguyên viễn lưu trường Chí ư Lâm Tế Kỳ đạo ích trương Như kích thạch hỏa Như thiểm điện quang Bất ly đương xứ Địch diện thừa đương«.

»Giọt nước Tào Khê, nguồn xa giòng dài Đến nơi Lâm Tế, đạo ấy hoằng khai Như lửa đá nháng, như ánh điện chớp

Chẳng rời nơi đây, trước mặt nhận lấy«.

ĐỊCH DIỆN TƯƠNG TRÌNH 覿 面

相 呈 Trình ra trước mặt. Huệ Tịch ngữ lục ghi:

»覿 面 相 呈、 猶 是 鈍 漢、 豈 況 形 於 紙 墨。 – Trình ra trước mặt vẫn còn là kẻ độn căn thì đâu thể so sánh với sự biểu hiện trên giấy mực«.

ĐỊCH LUẬN 敵 論

Biện luận. Tiết Báo Ân Huệ Minh Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »師 尋 遷 天 台 山 白 沙 卓 庵、 有 朋 彥 上 座 博 學 強 記、 來 訪 師 敵 論 宗 乘。 – Sư tìm cách dời sang am Bạch Sa Trác núi Thiên Thai. Thượng tọa Hữu Bằng Ngạn học rộng hiểu nhiều, đến thăm sư biện luận tông thừa.«

ĐỊCH SINH TỬ 敵 生 死

Siêu việt sinh tử, là cảnh giới của người thiền ngộ. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »不 識 曲 彔 樹。 爭 解 喫 果 子。 不 過 祖 師 關。 爭 會 敵 生 死。 – Không biết được cây khúc lục thì làm sao biết ăn quả của nó? Không qua được cửa ải Tổ sư thì làm sao hiểu được cảnh giới 228

ĐINH SÁT CƯỚC CÂN 釘 殺 腳 跟

thiền ngộ.«

ĐINH CHỦY THIẾT THIỆT 釘 觜 鐵

舌 Miêu tả cơ ngữ sắc bén cứng rắn. Tiết Trường Lô Ứng Phu Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »上 堂、 顧 大 眾 曰： 這 箇 爲 甚 麼 擁 不 聚、 撥 不 散、 風 吹 不 入、 水 灑 不 著、 火 燒 不 得、 刀 斫 不 斷。 是 箇 甚 麼？ 眾 中 莫 有 釘 觜 鐵 舌 底 衲 僧、 試 爲 山 僧 定 當 看。 還 有 麼？ – Sư thượng đường nhìn đại chúng nói: Cái gì mà ôm không tụ, gạt chẳng tan, gió thởi không vào, nước rước chẳng dính, lửa thiêu chẳng được, dao chặt không đứt? Là cái gì vậy? Trong chúng có thiền tăng cơ ngữ sắc bén cứng rắn không, thử vì sơn tăng phân biệt rõ xem? Có hay không?«.

ĐINH NINH 丁 寧

Cẩn thận, rõ ràng. Phạm Kỳ ngữ lục q. 7

ghi:

山 僧 一 片 閑 田 地 叉 手 丁 寧 問 祖 翁 幾 度 賣 來 還 自 買 爲 憐 松 竹 引 清 風 Sơn tăng nhất phiến nhàn điền địa Xoa thủ đinh ninh vấn Tổ ông Kỷ độ mại lai hoàn tự mãi Vị lân tùng trúc dẫn thanh phong.

Một khoảnh đất hoang trước núi xanh, Chắp tay cẩn thận hỏi cha ông, Bao phen bán đi rồi mua lại

Vì thương tùng trúc gió trong lành.

ĐINH PHÚC BẢO 釘 福 保 (1874- 1952) Học giả Phật giáo hiện đại, tự là Trọng Hữu, biệt hiệu Trù Ẩn Cư sĩ, người đất Vô Tích, Giang Tô, Trung Quốc. Năm 22 tuổi ông học tập ở Giang Âm Nam Thanh Thư Viện. Niên hiệu Quang Tự thứ 27 (1901) đời Thanh, đến Đông Ngô đại học đường ở Tô Châu học y khoa. Năm 1903 nhậm chức Giáo sư Toán học và sinh lý học tại Đại học Kinh Sư, trở lại nhậm chức Giáo sư lớp phiên dịch. Năm 1905, ông đọc ngữ lục Thiền tông, trích lục một số lời viết làm bài minh. Còn kết bạn với học giả Dương Nhân Sơn. Năm 1908 ông hành nghề y tại Thượng Hải và sáng lập Y Học Thư Cục. Năm 1916 ông sùng tín Phật giáo, năm sau biên ấn Phật học thư tịch. Có trứ thuật 34 sách Phật học như »Phật Học

Đại Từ Điển«, »Lục Tổ Đàn Kinh Tiên Chú« v.v…