Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

QUẢNG LỤC 廣 錄

Trong ngữ lục, đem các pháp ngữ của Tổ sư ghi chép lại tỉ mỉ thì gọi là Quảng Lục. Chẳng hạn như: Mã Tổ Đạo Nhất Thiền sư quảng lục, Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục.

QUẢNG NGHIÊM 廣 嚴 (1121-1190) Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 11. Sư họ Nguyễn, quê huyện Đan Phượng, mồ côi từ thuở bé, theo học Phật pháp với người cậu là thầy Bảo Nhạc. Sau khi thầy Nhạc qua đời, sư đi hành cước bốn phương, viếng khắp các thiền hội. Nghe thiền sư Trí Thiền giáo hóa ở chùa Phúc Thánh hạt Điển Lãnh, sư liền đến đây tham vấn. Một hôm nhân nghe Trí Thiền giảng ngữ lục của ngài Tuyết Đậu, đến chỗ Đạo Ngô và Tiệm Nguyên đến nhà người điếu tang đối đáp về vấn đề sinh tử, sư có sở đắc liền hỏi và được Trí Thiền ấn chứng, nối pháp ngài. Đến ngày 15 tháng 2 năm Canh Tuất, nhằm niên hiệu Thiên Tư

Gia Thụy thứ 5 (1190), sư sắp tịch liền nói kệ:

離 寂 方 言 寂 滅 去 生 無 生 後 說 無 生 男 兒 自 有 衝 天 志 休 向 如 來 行 處 行 »Ly tịch phương ngôn tịch diệt khứ Sinh vô sinh hậu thuyết vô sinh Nam nhi tự hữu xung thiên chí Hưu hướng Như Lai hành xứ hành«. »Lìa tịch mới bàn câu tịch diệt Được vô sinh sau nói vô sinh Trượng phu có chí xông trời thẳm

Chớ dẫm Như Lai chỗ đã hành«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ. 647

QUẢNG NGHIÊM TỰ 廣 嚴 寺

QUẢNG NGHIÊM TỰ 廣 嚴 寺 Còn gọi: Chùa Tiên Lữ, chùa Trăm Gian. Chùa nằm trên ngọn đồi thuộc núi Tiên Lữ (Lã Sơn), nay thuộc xã Tiên Phương, huyện Hoài Đức, ngoại thành Hà Nội, Việt

Nam.

Chùa được xây dựng vào thế kỷ XII, đã qua nhiều lần tu sửa. Nay chùa gồm 3 cụm kiến trúc. Cụm thứ nhất gồm 4 cột trụ, hai quán là nơi đánh cờ người vào những ngày hội và nhà giá ngự là nơi đặt kiệu thánh.

Trèo qua trăm bậc gạch xây là tới cụm thứ hai gồm có tòa gác chuông hai tầng tám mái. Tại đây có treo quả chuông đúc năm 1794. Qua gác chuông leo 25 bậc đá xanh đến sân trên có kê một sập đá, lại leo 9 bậc đá nữa thì đến cụm thứ ba. Đó là chùa chính gồm Bái đường, tòa thiêu hương và thượng điện. Hai bên là hai dãy hành lang.

Trong cùng là nhà Tổ. Giữa lại có lầu trống, bên trong treo một trống lớn và một khánh đồng đúc năm 1749. Chùa có cả thảy 153 pho tượng hầu hết bằng gỗ sơn thếp. Đặc biệt có một pho mây đan bọc vải sơn, tương truyền là tượng bó cốt của một cao tăng đã tu ở đây: nhà sư Nguyễn Lữ, sống vào đầu thế kỷ XV.

QUẢNG PHÁP THIỀN SƯ 廣 法 禪

師 Hiệu của Thiền tăng Bằng Ngạn, sống vào đời Ngũ Đại. X. Bằng Ngạn.

QUẢNG PHÚC TỰ 廣 福 寺

X. Thường Châu Thiên Ninh Tự.

QUẢNG TẾ ĐẠI SƯ 廣 濟 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Tồn Tương, sống vào đời Đường. X. Tồn Tương.

QUẢNG TẾ THIỀN SƯ THÁP ĐÌNH 廣 濟 禪 師 塔 亭 Tháp nằm trong điện tháp chùa Tam Bình, huyện Bình Hòa, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Trong khám đá thờ tượng ngồi xếp bằng của thiền sư Quảng Tế (hiệu của Thiền tăng Nghĩa Trung đời Đường), hai bên là tượng Thị giả Phục Hổ đứng hầu.

Tương truyền hài cốt của Nghĩa Trung được chôn dưới khám này.

QUẢNG TẾ TỰ 廣 濟 寺

Ở cửa đông Đại Nhai trong PhụThành Môn, khu Tây Thành, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Đời Kim là Tây Lưu Thôn Tự của Trung bộ Bắc Giao, đời Nguyên cải tạo và xây dựng lại gọi là »Báo Ân Hồng Tế Tự«. Niên hiệu Thái Tổ thứ 16 (1221)

đời Nguyên, Thiền sư nổi tiếng Vạn Tùng Hành Tú vào ở chùa này. Năm thứ 19 (1224) Hành Tú thể theo lời thỉnh của Gia Luật Sở Tài trước tác »Thung Dung Lục«. Đệ tử nối pháp của Hành Tú là Lâm Tuyền Tùng Luân kế tục ở chùa này. Sau bị binh lửa chùa chiền hủy sạch. Niên hiệu Thiên Thuận (1457-1464) đời Minh, Hòa thượng Phổ Huệ cùng đệ tử Viên Hồng quyên tiền xây dựng lại. Niên hiệu Thành Hóa thứ 2 (1466) ban tên »Hoằng Từ Quảng Tế Tự«, năm thứ 20 (1484) xây xong. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 11 (1583) đời Minh, Khang Hy thứ 38 (1699) đời Thanh, năm 1924 đều có tu sửa thêm. Năm 1952, 1972 từng có hai lần tu sửa lớn. Chùa quay lưng về hướng bắc mặt nhìn về hướng nam, diện tích 35 ha. Kiến trúc chủ yếu trên tuyến trục giữa có Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Viên thông điện, Đa Bảo điện, Tàng kinh các. Trong Tây lộ viện có giới đàn 3 tầng xây bằng đá cẩm 648

QUẬT ĐA TAM TẠNG 窟 多 三 藏 (680 -?)

thạch. Tàng kinh các chứa kinh thư Phật giáo hơn 10 vạn quyển và hơn 3 vạn tấm thác bản thạch kinh chùa Vân Cư, Phòng Sơn. Trong chùa còn cất giấu kỹ pho tượng đồng Di Lặc đúc vào đời Minh, đỉnh đồng bát bảo đúc vào đời Thanh. Hiện là trụ sở của »Trung Quốc Phật Giáo Hiệp Hội«, »Trung Quốc Phật Học nghiên Cứu Sở«.

QUẢNG TRÍ 廣 智 (thế kỷ XI)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 7, nối pháp Thiền Lão Thiền sư. Sư họ Nhan, người ở kinh đô, là anh của bà Chương Phụng Hoàng phi, vốn thích giữ khí tiết thanh cao. Niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh thứ 1 (1059), sư từ bỏ thế tục, đến tham vấn với Thiền Lão thiền sư ở Tiên Du. Từ đó, năm tháng miệt mài, sư dốc hết ý chí vào thiền học, chưa bao lâu tiếng tăm vang xa khắp nơi. Về sau, sư trụ chùa Quán Đỉnh, núi Không Lộ (tức búi Phụng Hoàng tại xã Sơn Lộ, huyện Thạch Thất tỉnh Hà Tây hiện nay)

thường mặc áo vá, ăn hạt tòng, kết bạn thoát tục với sơn tăng Minh Huệ. Người đời cho là »Hàn Sơn, Thập Đắc tái thế«. Công Bộ Thượng thư Đoàn Văn Khâm rất kính trọng, có làm thơ tặng:

掛 錫 危 峯 罷 六 塵 默 居 幻 夢 問 浮 雲 殷 勤 無 計 參 澄 什 索 絆 簪 纓 在 鷺 群 »Quải tích nguy phong bãi lục trần Mặc cư huyễn mộng vấn phù vân Ân cần vô kế tham Trừng, Thập Sách bạn trâm anh tại lộ quần«. »Tạm ngụ non cao bỏ sáu trần Ở yên huyễn mộng hỏi phù vân Ân cần không cách tham Trừng, Thập Quan tước triều đình trót vướng chân«. Khoảng niên hiệu Quảng Hựu (1085-1091) đời Lý Nhân Tông, sư quy tịch. Theo:

Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

QUẢNG VĂN 廣 聞 (1189-1263)

Thiền tăng đời Tống, họ Lâm, hiệu Yển Khê, người Hầu Quan (Phúc Châu), Trung Quốc. Năm 18 tuổi xuất gia với Hòa thượng Trí Long chùa Quang Hiếu; sau đó tu học với Chiết Ông Như Diễm ở Kính Sơn, nhờ thoại đầu »Triệu Châu rửa bát đi!« được tỏ ngộ. Niên hiệu Thiệu Định thứ 1 (1228) sư hoằng pháp ở chùa Tịnh Từ, rồi sang chùa Vạn Thọ, chùa Trí Độ ở Hương Sơn. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 5 (1245) sư trụ trì chùa Tư Thánh núi Tuyết

Đậu. Về sau lần lượt trụ trì chùa Quảng Lợi núi A-dục Vương, chùa Tịnh Từ ở Lâm An. Niên hiệu Bảo Hựu thứ 2 (1254)

trụ chùa Linh Ẩn, sắc tứ hiệu »Phật Trí

Thiền sư«. Tác phẩm: Yển Khê Hòa thượng ngữ lục 2 quyển.

QUẦN CƠ 群 機

Chỉ cho rất nhiều hạng người tham vấn thiền pháp. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »普 應 群 機、 聊 隨 時 節 – Ứng khắp quần cơ, tạm theo thời tùy lúc«.

QUẦN SINH 群 生

Chúng sinh. Tiết Tĩnh Cư Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »自 傳 曹 溪 密 旨、 便 復 廬 陵、 化 度 群 生。 – Từ khi được truyền mật chỉ của Tào Khê, sư bèn trở lại Lô Lăng, hóa độ quần sinh«. QUẬT ĐA TAM TẠNG 窟 多 三 藏 (680 -?) Thiền tăng đời Đường, người Thiên Trúc (nay là Ấn Độ). Sư xuất gia từ thuở bé. Do 649

QUẾ SÂM 桂 琛 (867-928)

nằm mộng thấy Sư tổ Trí Dược Tam Tạng dạy phải đem cây Bồ-đề đến chùa Bảo Lâm ở Thiều Châu trồng nơi pháp hội của Nhục thân Bồ Tát. Sư bèn vượt biển Nam Hải vào Thiều Dương tìm chùa Bảo Lâm vào niên hiệu Đại Túc thứ 1 (701). Sau khi hỏi thăm thấy quả đúng như lời Sư tổ nói, nên sư trồng cây Bồ-đề trong khuôn viên chùa Bảo Lâm. Sư thờ Lục Tổ Huệ Năng làm Thầy, dưới lời dạy của Tổ liền khế ngộ, thuộc Thiền tông Nam tông đời thứ 2.

QUẾ SÂM 桂 琛 (867-928)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lý, người Thường Sơn (Chiết Giang), Trung Quốc.

Sớm có chí xuất trần, sư theo Đại sư Vô Tuớng chùa Vạn Thế cạo tóc thụ giới, chuyên học tỳ-ni, biết trì giới không phải đạo giải thoát bèn chuyển sang du phương, tham phỏng các sư Nam tông. Ban đầu, yết kiến Tuyết Phong Nghĩa Tồn thưa hỏi thiền yếu, song chưa được gì. Lại đến Phúc

Châu sư tham kiến Huyền Sa Sư Bị, một lời thốt ra tiêu sạch nghi hoặc. Quan Mục ở Chương Châu xây cất viện Địa Tạng tại núi Phương Thạch phía Tây thành Mân (Phúc Kiến) thỉnh Quế Sâm diễn pháp. Sư trụ nơi đây 18 năm, học đồ hơn 200 người.

Về sau dời qua viện La Hán ở Chương Châu (Chương Phổ, Phúc Kiến) xiển dương Thiền tông, tăng lữ nam bắc tụ hội, người khế cơ khai ngộ nhiều vô kể, người đời gọi sư là »La hán Quế Sâm«. Thụy là »Chân Ứng Thiền sư«. Đệ tử nối pháp có

Văn Ích, Hồng Tiến, Hưu Phục, Thiệu Tu, Thủ An v.v…

QUỐC NHẤT 國 一 (330)

Hiệu của Thiền tăng Pháp Khâm tông Ngưu Đầu đời Đường. X. Pháp Khâm.

QUỐC THANH TỰ 國 清 寺 (330)

Ở sườn nam núi Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, cách trung tâm huyện Thiên Thai chừng 3km. Niên hiệu Khai Hoàng thứ 18 (598) đời Tùy, Tấn vương Dương Quảng xây cất theo ý nguyện của Trí Nghỉ, ban đầu tên »Thiên Thai Sơn Tự«. Niên hiệu Đại Nghiệp thứ 1 (605) đời Tùy ban tên là »Quốc Thanh Tự«. Niên hiệu Cảnh Đức thứ 2 (1005) đời Tống đổi tên là »Cảnh Đức Quốc Thanh Tự«. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 4 (1130) vua ra lệnh đổi giáo làm thiền. Đời Đường có các Thiền tăng nổi tiếng như Phong Can, Hàn Sơn, Thập Đắc trụ chùa này. Niên hiệu Càn Đạo thứ 4 (1168) đời Tống, Sơ Tổ tông Lâm Tế Phật giáo Nhật Bản Vinh Tây cũng từng đến chùa Quốc Thanh cầu pháp.

Chùa Quốc Thanh còn là cái nôi của tông Thiên Thai, Tổ sư nhiều đời của tông

Thiên Thai đều truyền pháp nơi chùa này. Chùa hiện có 14 tòa điện vũ, 600 gian phòng ốc, diện tích kiến trúc chiếm gần 2 ha. Kiến trúc chủ yếu phân bố trên ba tuyến trục dọc. Trên tuyến trục giữa theo thứ tự có Di lặc điện, Vũ hoa điện, Đại hùng bảo điện. Trước Vũ hoa điện hai bên có lầu chuông, lầu trống. Trên tuyến trục tây theo thứ tự có An dưỡng đường, Quán Âm điện, Văn vật thất, Diệu pháp đường. Trên tuyến trục đông theo thứ tự có Trai đường, Phương trượng lâu, Nghinh tháp lâu. Ngoài ra còn có những kiến trúc Tu hành hiên, Thiền đường, Tịnh quán đường. Trước cửa chùa có Hàn Thập đình, Phong Can kiều, Tùy tháp, Nhất Hạnh Thiền sư tháp. Hàn Thập đình xây dựng để kỷ niệm Hàn Sơn, Thập Đắc, mặt bằng bày ra hình chữ nhật, nam bắc có cửa thông nhau, trên 650

QUY KÍNH 歸 敬

cửa có tấm biển đề »Ngũ Phong Thắng Cảnh«, »Vạn Tùng Thâm Xứ«. Phong Can kiều xây dựng để kỷ niệm Phong Can, là một chiếc cầu đá hình cung tạo dáng thuần phác cổ xưa. Xung quanh chùa cây cối xanh tươi, đồi núi bao phủ, nước suối chảy quanh, cảnh sắc đẹp đẽ tĩnh mịch.

QUỐC THANH TỰ THÁP 國 清 寺

塔 (331)

Ở phía đông chùa Quốc Thanh, núi Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Được xây dựng vào đời Tùy, niên hiệu Kiến Viêm thứ 3 (1129) đời Tống được xây lại trên nền tháp đời Tùy. Tháp gạch 6 mặt, 9 tầng, cao 59,3m theo kiểu lâu các. Trong tháp rỗng ruột, kết cấu bằng gạch gỗ, phần mái gỗ đã bị lửa thiêu hủy, hiện chỉ còn phần vách bằng gạch bày ra màu vàng nâu, trên vách có nhiều tượng Phật khắc nổi sinh động như sống, vô cùng tinh xảo đẹp đẽ. Cả tháp tạo dáng thanh tú mạnh mẽ.

QUY BẢN 歸 本

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người Lạc Dương, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, thuộc hệ Thanh Nguyên đời thứ 7, trụ viện Song Tuyền ở núi Vân Cái, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Hiệu: Thủ

Tướng Đại Sư.

QUY DƯƠNG HÒA THƯỢNG 龜

洋 和 尚 Thiền tăng Vô Liễu đời Đường sau khi tham vấn Mã Tổ Đạo Nhất được pháp, kết am tranh ẩn tu ở núi Quy Dương, người đời gọi là Quy Dương Hòa thượng. X. Vô

Liễu.

QUY GIA BÃI VẤN TRÌNH 歸 家 罷

問 呈 Người đã về đến nhà thì không còn việc hỏi thăm đường sá nữa. Thiền tông mượn từ này để chỉ một khi ngộ được tự tâm thì mọi việc dừng ngay lập tức, không còn câu nệ vào ngôn ngữ tri giải, các giai vị tu hành. Ngoạn Châu Ngâm của Đan Hà Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi:

演 教 非 爲 教、 聞 名 不 認 名 二 邊 俱 不 立、 中 道 不 須 行 見 月 休 看 指、 歸 家 罷 問 程 »Diễn giáo phi vi giáo Văn danh bất nhận danh Nhị biên câu bất lập Trung đạo bất tu hành Kiến nguyệt hưu khán chỉ Quy gia bãi vấn trình!« »Nói giáo chẳng chấp (là) giáo Nghe danh chẳng nhận (là) danh Nhị biên đều chẳng lập Trung đạo chẳng nên hành

Thấy trăng thôi xem ngón (tay)

Đến nhà hỏi chi đường!«.

QUY HIỂU 歸 曉

Thiền tăng đời Tống, sư đến núi Hàm Châu thờ Thiền sư Thẩm Triết làm thầy rồi nối pháp ngài, làm truyền nhân của tông Tào Động. Sư ở viện Diên Khánh tại Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh Phong Sơn? Sư đáp: Hãy xem cho cẩn thận. Tăng hỏi tiếp: Thế nào là người trong cảnh? Sư đáp: Biết chăng? Thụy hiệu: Huệ Quảng Đại Sư.

QUY KÍNH 歸 敬 Quy y tôn kính. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »紹 興 間 651

QUY LỘ 歸 路

奉 詔、 開 山 鴈 蕩 能 仁。 時 眞 歇 居 江 心、 聞 師 至、 恐 緣 法 未 熟、 特 過 江 迎 歸 方 丈。 大 展 九 拜、 以 誘 溫 人、 由 是 翕 然 歸 敬。 – Vào niên hiệu Thiệu Hưng sư phụng chiếu khai sơn chùa Năng Nhân ở Nhạn Đãng. Khi ấy Chân Yết đang ở Giang Tâm, nghe tin sư đến, sợ pháp duyên chưa chín mùi bèn riêng qua sông nghinh rước về phương trượng, sùng kính bái 9 lạy để dạy dỗ người họ Ôn, vì thế đều cùng nhau quy y tôn kính.« QUY LỘ 歸 路 Dụ cho pháp môn thấy rõ tự tâm được giác ngộ. Chương Tâm Ấn Thủy Nguyệt đại sư trong CĐTĐL q. 21 ghi: »師 上 堂 示 眾

曰。 久 立 大 眾。 更 待 什 麼 不 辭 展 拓。 卻 恐 誤 於 禪 德。 轉 迷 歸 路 時 寒 珍 重。 – Sư thượng đường dạy chúng:

Phiền mọi người đứng lâu! Còn chờ cái gì? Ta chẳng từ chối mở bày nhưng chỉ sợ lầm nơi thiền đức, chuyểân mê trở về giác ngộ. Thời tiết lạnh lẽo, xin tạm biệt!«

QUY MẠC 規 摸

Noi theo, học tập. Tiết Hoàng Long Nam Thiền sư trong TLTBT q. 22 ghi: »至 栖 賢 依 諟 禪 師、 諟 莅 眾 進 止 有 律 度、 公 規 摸 之、 三 季 辭。 – Sư đến chùa Thê Hiền nương nơi Thiền sư Thị. Ngài dạy chúng rất có quy củ, sư học tập theo đây. Sư ở Thê Hiền được 9 tháng rồi từ giả ra đi«.

QUY MAO THỐ GIÁC 龜 毛 兔 角

Gọi tắt: Quy mao. Lông rùa sừng thỏ là những vật chỉ có trên tên gọi. Thiền tông thường dùng từ này để chỉ muôn vật đều hư huyễn không thật. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »月 窻 與 人 既 各

各 無、 合 之 又 豈 能 有？ 則 此 境 界、 直 如 龜 毛 兔 角、 但 以 妄 念 分 別、 故 虛 妄 有 生 耳。 – Mặt trăng, cửa sổ cùng người, mỗi thứ đều không có. Các thứ đó hợp lại mà cho rằng có sao? Thế thì cảnh giới này giống như lông rùa sừng thỏ, nhưng vì vọng niệm phân biệt nên thấy có sinh hư vọng«.

QUY MÔ 規 模

Cái khuôn, cái mẫu có sẳn. Tiết Bảo Phong

Duy Chiếu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »本 自 不 生、 今 亦 無 滅、 是 死 不 得 底 樣 子。 當 處 出 生、 隨 處 滅 盡、 是 活 生 受 底 規 模。 – Vốn tự chẳng sinh, nay cũng chẳng diệt, cái chết này chẳng có kiểu mẫu nào. Ngay chỗ sinh ra, tùy chỗ diệt hết, cái sống này được sinh từ cái khuôn nào!«.

QUY NGUYÊN TỰ 歸 元 寺

Đầu phía tây phố Thúy Vi, khu Hán Dương, thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Là một trong bốn đại tùng lâm ở Vũ Hán. Niên hiệu Thuận Trị thứ 15 (1658) đời Thanh Thiền sư Đức Minh đời thứ 31 tông Tào Động lần lượt khởi công xây dựng Đại hùng bảo điện, Thiền đường, Khách đường, Trai đường đặt tên »Quy Nguyên Thiền Tự«, tên chùa lấy từ kinh Lăng Nghiêm: »Quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn«, tức là ý nghĩa phản bản hoàn nguyên, vạn pháp quy nhất.

Niên hiệu Khang Hy thứ 3 (1664) cất thêm Tổ đường, Vi Đà điện, Phương trượng thất.

Niên hiệu Khang Hy thứ 8 (1669) cất Lão trượng các, Chung cổ lâu. Niên hiệu Khang Hy thứ 13 (1674) xây thêm Quán Âm đường,Vân thủy đường, Nội ngoại liêu 652

QUY SƠN 潙 山

xá, Liêu viện, Tam Tổ tháp viện và Sơn môn. Niên hiệu Quang Tự thứ 9 (1883) khởi công, trải qua 9 năm mới xây xong La hán đường. Do chiến tranh nên chùa nhiều lần hủy nhiều lần xây. Kiến trúc hiện còn là nhờ được lần lượt xây dựng lại vào niên hiệu Đồng Trị thứ 3 (1864) đời Thanh, Quang Tự thứ 21 (1895) và đầu năm Dân Quốc. Trong chùa có những kiến trúc như Vi Đà điện, Đại hùng bảo điện, Thiên vương điện, Địa Tạng Vương điện, La hán đường, Tàng kinh các, Đại sĩ các. Đặc biệt có Thúy vi phong, Tiểu đình, Hoa đàn, bố cục nghiêm cẩn, thiết kế khéo léo; tuy là chùa Phật nhưng có đủ những gì đặc sắc của viên lâm. Trong chùa do vân tường phân cách làm ba viện Bắc viện, Trung viện, Nam viện. Mỗi viện đều có đình viện đặc sắc. Đại hùng bảo điện ở Trung viện thờ tượng Phật Thích-ca, hai bên là A Nan và Ca Diếp, phía sau là Quán Âm hải đảo.

Trước tượng Phật là tấm mành phủ lên bàn thờ khắc họa những nhân vật trong Tây Du Ký như Đường Tăng, Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, Sa Hòa thượng. Tàng kinh các ở Bắc viện cao khoảng 25m, 2 tầng, 5 gian, phía trước có hành lang, cột tròn to lớn cao tới đấu củng, mái cong bốn lớp, bốn con phụng hướng về phía mặt trời sơn son thếp vàng rực rỡ. Ngoại trừ cất giữ Đại tạng kinh, còn cất giấu rất nhiều văn vật trân quý khác. La hán đường ở Nam viện bày ra hình chữ »Điền«, nội thất trưng bày 500 tượng La hán hiện đủ mọi dáng vẻ khởi phục tọa ngọa, hỉ nộ ai lạc, phong cách sống động, kỹ thuật điêu khắc cực kỳ tinh xảo.

QUY NGƯỠNG TÔNG 潙 仰 宗

Một trong ngũ gia (5 nhà) của Thiền tông Trung Quốc, thuộc hệ Nam Nhạc. Người sáng lập là hai thầy trò Thiền sư Linh Hựu (779-853) và Huệ Tịch (814-890) cả hai đều sống vào đời Đường. Do vì ngài Linh Hựu trụ Quy Sơn (Hồ Nam) và Huệ Tịch trụ Ngưỡng Sơn (Giang Tây) nên mới được gọi là Quy Ngưỡng Tông. Tông này môn phong nghiêm cẩn, chỗ tiếp dẫn người học xem như mênh mông vô bờ bến, mà kỳ thực thì sâu xa tế mật, sự lý cùng hành. Trong năm nhà của Thiền tông thì tông Quy Ngưỡng hưng khởi sớm nhất và suy vong cũng sớm nhất. Sự truyền thừa từ đời thứ 6 trở đi không thấy chép lại trong sử sách, im bặt tăm hơi, pháp mạch kéo dài khoảng 150 năm (Từ cuối nửa đời Đường đến những năm đầu đời Bắc Tống). Pháp

Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »學 云： 如 何 是潙 仰 下 事？ 師 云： 斷 碑 橫 古 路。 – Học thưa: Thế nào là tông Quy Ngưỡng? Sư đáp: Gãy bia chắn giữa đường xưa«. Tiết Tông thừa yếu nghĩa trong Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »潙 仰 宗 父 慈 子 孝、 上 令 下 從、 暗 合 機 輪、 混 融 境 致、 大 約 忘 機 得 體、 舉 緣 明 用。 – Tông Quy Ngưỡng cha từ con hiếu, trên bảo dưới nghe, thầm hợp cơ luân, hòa tan cảnh trí, đại khái quên cơ được thể, nêu duyên rõ dụng«.

QUY SƠN 潙 山 1. Còn gọi: Đại Quy Sơn. Núi nằm cách Tây thành 70km thuộc huyện Ninh Hương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Là một nhánh trong dãy Hành Sơn, là đầu nguồn của sông Qui. Trên núi phần lớn là đất bằng.

Nguồn sông rất nhiều nước, từ xưa đến nay, người xuất gia canh tác ở đây, nên có tên là La-hán điền (Ruộng La-hán). Tổ 653

QUY SƠN CẢNH SÁCH 潙 山 警 策

tông Quy Ngưỡng là Thiền sư Linh Hựu hoằng dương thiền phong tại núi này nên người đời gọi Ngài là Quy Sơn Linh Hựu. Trên núi có chùa Mật Ấn, chùa Đồng Khánh, am Liên Hoa.

2. Còn gọi: Tiểu Quy Sơn. Núi nằm ở phía đông huyện Lễ Lăng tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Trên núi có chùa Tiểu Quy Sơn, do Thiền sư Đại Duyên lập nên vào đời

Đường.

QUY SƠN CẢNH SÁCH 潙 山 警 策 Gọi đủ: Quy Sơn Đại Viên Thiền sư Cảnh Sách. Ngữ lục, 1 quyển, do Quy Sơn Linh Hựu soạn vào đời Đường, được xếp vào

Đại Chính Tạng tập 47.

Linh Hựu xét thấy người tu hành thời ấy phần lớn sinh lòng lười biếng, chẳng giữ oai nghi nên viết sách này để răn nhắc thiền tăng quay trở về chính đạo. Sách này do phối hợp 2 thể văn xuôi và văn vần mà thành. Ban đầu dùng văn xuôi thuật rõ ý định răn nhắc, chia làm 5 tiết:

1. Chỉ dạy về cái họa lớn của sắc thân.

2. Cảnh cáo về những đều hư hỏng, xấu xa của người xuất gia.

3. Giải thích về mục đích chính của người xuất gia.

4. Chỉ ra con đường tắt vào đạo.

5. Khuyên răn dặn dò để kết thúc.

Tiếp theo là phần văn vần gồm 36 câu, mỗi câu 4 chữ, văn giản dị nhưng ý lại thiết tha.

Thiền tông đem sách này cùng Tứ Thập Nhị Chương Kinh, Phật Di Giáo Kinh họp thành »Phật Tổ Tam Kinh«, là bộ sách mà người sơ học cần phải đọc.

Sách chú thích gồm có:

― Quy Sơn Cảnh Sách Chú, 1 quyển của Thủ Toại đời Tống.

― Quy Sơn Cảnh Sách Chỉ Nam, 1 quyển của Đạo Bái đời Minh.

― Quy Sơn Cảnh Sách Cú Thích Ký, 2 quyển của Hoằng Tán.

― Quy Sơn Cảnh Sách Cú Thích Ký Chú, 1 quyển của Đại Hương QUY SƠN LINH HỰU THIỀN SƯ NGỮ LỤC 潙 山 靈 祐 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Đàm Châu Quy Sơn Linh Hựu Thiền sư ngữ lục. Còn gọi: Đại Viên Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Quy Sơn Linh Hựu soạn vào đời Đường, các vị Ngộ Phong Viên Tín, Quách Ngưng Chi biên tập vào đời Minh, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47. Nội dung gồm: Hành trạng,

Thị chúng, Pháp môn luận cứu của Quy Sơn Linh Hựu cho đến hơn 60 điều đối thoại về Thiền tông của sư với các vị: Bách

Trượng Hoài Hải, Tư Mã Đầu-đà, Đặng Ẩn Phong, Vân Nham, Đạo Ngô, Đức Sơn, Thạch Sương, Ngưỡng Sơn, Hương

Nghiêm và lược ghi về lúc thị tịch của sư Linh Hựu.

QUY TẮC 歸 則 (1010-1070)

Thiền tăng đời Tống, họ Đàm, tự Phúc Am, người Thọ Xuân (nay thuộc huyện Thọ, An Huy) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Văn Thắng, thuộc tông Pháp Nhãn đời thứ 5, trụ trì Tiến Phúc Thiền viện ở

Thường Châu (nay là huyện Vũ Tiến, tỉnh Giang Tô).

QUY TÂM 歸 心

Thành tâm quy phụ. Tiết Tây Thiền Đảnh

Nho Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »師

下 語、 妙 喜 詬 之 曰： 你 見 解 如

此、 敢 妄 爲 人 師 耶？。。。 師 淚 交 頤、 不 敢 仰 視。 默 計 曰： 我 之 所 得、 既 爲 所 排。 西 來 不 傳 之 旨、 654

QUY TRÌNH TƯỜNG THAM 歸 程 祥 參

豈 止 此 耶？ 遂 歸 心 弟 子 之 列。 – Sư hạ ngữ, Diệu Hỉ mắng rằng: Kiến giải như vầy mà dám làm thầy người ư! ………Nước mắt trên má sư ràng rụa, chẳng dám nhìn lên. Thầm nghĩ rằng: Sở đắc của ta là do sắp xếp, ý chỉ bất truyền từ Ấn Độ sang đâu chỉ như vậy ư? Bèn thành tâm quy phụ làm đệ tử.«

QUY THẰNG 規 繩

Phép tắc, quy củ. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »自 是 明 每 山 行、 師 輒 瞰 其 出、 雖 晚 必 擊 鼓 集 眾。 明 遽 還、 怒 曰： 少

叢 林 暮 而 陞 座、 何 從 得 此 規 繩？ 師 曰： 汾 陽 晚 參 也、 何 謂 非 規 繩 乎？ – Sau giờ thọ trai, Từ Minh thường lên núi đi kinh hành, có các thiền giả đến tham vấn không biết đâu mà tìm. Sư biết Từ Minh đi chưa bao xa, liền đánh trống họp chúng. Từ Minh giận rầy: Từ đâu mà có quy củ buổi chiều thăng tòa nơi tiểu tùng lâm? Sư thưa: Phần Dương chiều vẫn tham vấn sao lại bảo chẳng phải quy củ?«

QUY TỊCH 歸 寂

Còn gọi: Quy chân. (Tăng nhân) Chết.

Chương Tổ thứ 17 Tăng Già Nan Đề trong CĐTĐL q. 2 ghi: »尊 者 （指 僧 伽 難 提） 付 法 已。 右 手 攀 樹 而 化。 大 眾 議 曰。 尊 者 樹 下 歸 寂。 其 垂 蔭 後 裔 乎。 – Tôn giả phó pháp xong, tay phải vịn cây mà tịch. Mọi người bàn bạc rằng: Tôn giả quy tịch dưới cây có lẽ rủ lòng che chở cho hậu duệ chăng?«

QUY TỊCH THIỀN SƯ 歸 寂 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Trí Chân, sống vào đời Đường. X. Trí Chân.

QUY TÍN 歸 信

Thiền tăng đời Tống, ban đầu học Nho, giỏi thơ văn. Sư nối pháp thiền sư Thanh Phong Truyền Sở, trụ chùa Tịnh chúng ở

Ích Châu (nay là Thành Đô, Tứ Xuyên).

QUY TÔNG TỰ 歸 宗 寺

Chùa ở phía nam chân núi Lô Sơn, huyện Tinh Tử, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Niên hiệu Hàm Khang thứ 6 (340) đời Đông Tấn Hữu tướng quân Vương Nghĩa sửa nhà cũ của mình thành chùa để ngài Tam tạng Phật-đà da-xá ở. Khoảng niên hiệu Nguyên Hòa (806-820) đời Đường, ngài Trí Thường xây dựng lại lần nữa. Các văn nhân như: Bạch Cư Dị, Lý Bột cũng từng đến đây hỏi đạo; từ đó về sau nó trở thành thiền viện. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 9 (984), ngài Đạo Thuyên trụ trì chùa này, là đời thứ 12. Đạo tục tụ hội về, môn phong hưng thạnh. Về sau có các sư: Khắc Văn, Chính Hiền, Đàm Hoa,

Huệ Nam trụ trì khiến cho chùa này trở thành đại đạo tràng của Thiền tông. QUY TRÌNH TƯỜNG THAM 歸 程 祥 參 Hồi quang phản chiếu để tham cứu bản lai diện mục của chính mình. Đây là quá trình tu hành tinh tấn sau khi đại ngộ để gánh vác yếu cơ của Phật giáo. Phổ Khuyến Tọa Thiền Nghi (Đại 82, 2 thượng) ghi: »雖 謂 千 差 萬 別、 但 喜 歸 程 祥 參； 何 忘 卻 自 家 之 坐 床、 謾 去 來 他 國 之 塵 境？ – Tuy bảo rằng có muôn ngàn sai khác, nhưng mừng là biết tinh tấn tu hành sau khi đại ngộ. Sao quên mất chỗ ngồi của mình mà luống công lưu lạc tha phương?« 655

QUY TRỌNG 歸 重

QUY TRỌNG 歸 重 Tôn sùng, kính trọng. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

»後 遷 諸 巨 剎、 住 歸 宗 日、 大 慧 在

梅 陽、 有 僧 傳 師 垂 示 語 句、 慧 見 之、 極 口 稱 歎。 後 以 偈 寄 曰： 坐 斷 金 輪 第 一 峰 、 千 妖 百 怪 盡 潛 蹤。 年 來 又 得 眞 消 息、 報 道 楊 歧 正 脈 通。 其 歸 重 如 此。 – Về sau, sư dời về các chùa lớn. Trong lúc sư ở chùa Quy Tông thì Đại Huệ đang ở Mai Dương;

có vị tăng truyền tụng những lời dạy bảo của sư, Đại Huệ nghe được hết sức khen ngợi, sau đó dùng kệ ủy thác rằng: ›Quét sạch núi (đứng) đầu là Kim Luân, ngàn yêu trăm quái bặt hành tung. Sang năm lại được chân tin tức, xin thưa Dương Kỳ chính mạch thông.‹ Sư được kính trọng như thế«.

QUY TRƯỢNG 歸 仗

Quy y. »Minh Chân Tụng« trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi: »善 哉 圓 頂 方 袍、 便 是 當 來 佛 樣。 心 內 坦 然 平 夷、 世 間 靡 不 歸 仗。 – Lành thay đầu tròn áo vuông chính là hình dáng Phật trong tương lai. Trong tâm thản nhiên phẳng lặng, thế gian không ai chẳng quy y.«

QUÝ 貴

1. Hy vọng, mưu cầu. Linh Hựu ngữ lục ghi: »只 貴 子 眼 正、 不 說 子 行 李。 – Chỉ hy vọng rằng nhận thức của ngươi đúng, chớ không nói đến hành vi của ngươi.« 2. Khiến cho. Tiết Lang Nha Huệ Giác thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »汝 等 諸 人 若 到 諸 方、 遇 明 眼 作 者、 與 我 通 箇 消 息、 貴 得 祖 風 不 墜。 – Các ngươi nếu có đến những thiền viện gặp bậc tông sư mắt sáng cho ta nhắn tin tức (sắp kiến tính), khiến cho Thiền tông không suy vi.« 3. Sắp, sẽ. Tiết Dục Vương Tịnh Đàm

Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »紹 興 丙 寅 夏、 辭 朝 貴 歸 付 院 事。 四 眾 擁 視、 揮 扇 久 之。 – Mùa hạ năm Bính Dần, niên hiệu Thiệu Hưng sư từ giã đất Triêu (Hà Nam) sắp trở về, định giao việc chùa cho tứ chúng coi sóc, nên mở cửa chờ họ.«

QUÝ ĐỒ 貴 圖

Còn gọi: Quý yêu. Hi vọng, mưu cầu. Mật

Am ngữ lục ghi: »道 眼 不 明 宗 師。 胡 說 亂 道。 將 古 今 言 句。 妄 意 穿 鑿。 以 爲 極 則。 貴 圖 稱 他 會 禪。 此 是 第 一 等 大 病。 – Đạo nhãn không biết rõ tông sư nên ăn nói bậy bạ, đem ngôn cú cổ kim vọng ý xuyên tạc cho là cực tắc, hi vọng khen ông ta hiểu thiền, đây là bệnh lớn hạng nhất.«

QUỶ HÀO THẦN KHẤP 鬼 號 神 泣

Thần khóc quỷ gào. Hình dung dáng vẻ mừng giận, buồn vui đến cực điểm giống như sự gào khóc của quỷ thần. Tắc 59, Bích Nham lục (Đại 48, 192 thượng) ghi:

»水 灑 不 著。 風 吹 不 入。 虎 步 龍 行。 鬼 號 神 泣。。。 非 但 這 僧。 直 得 鬼 也 號 神 也 泣。 風 行 草 偃 相 似。– Nước rưới chẳng dính, gió thổi chẳng vào. Hùm sải rồng lượn, thần khóc quỷ gào (…) chẳng những một vị tăng này cho đến cả thần cũng khóc quỷ cũng gào, giống như gió lướt làm cỏ rạp«.

QUỶ KHUẤT LÝ TỬ THIỀN HÒA TỬ 鬼 屈 裏 子 禪 和 子 Thiền sinh bị quỷ ám. Quỷ khuất lý tử: 656

QUYẾT ĐỊNH 決 定

Trong lòng bị quỷ ám. Thiền hòa tử: Thiền sinh, người tu học theo đạo Thiền. Đây là thuật ngữ để chỉ cho những người có tâm hắc ám, nhiều thiên kiến. Tông Lâm Tế ở Nhật Bản thường sử dụng thuật ngữ này để trách mắng các vị Thiền tăng nhiều ngã mạn cống cao. Sư Bạch Ẩn Huệ Hạc đến tham vấn Thiền sư Lão Ông ở chùa Chính Thọ Am. Thiền sư vừa thấy Bạch Ẩn vào cửa liền nói: -Thiền sinh bị quỷ ám.

QUỶ NHÃN TÌNH 鬼 眼 睛

Con mắt quỷ quái. Tỷ dụ cho cái thấy chẳng chân chính, hoặc kiến giải nông cạn, không có chút giá trị. Phần giáp chú trong tắc 5, Bích Nham lục (Đại 48, 144 hạ) ghi:

»山 僧 從 來 不 弄 鬼 眼 睛。 – Xưa nay Sơn tăng không có đùa giỡn với những kiến giải vô giá trị«.

QUỶ QUẬT LÝ 鬼 窟 裏

Còn gọi: Giả giải thoát khanh. Trong hang quỷ, là chỗ rất âm u, tỷ dụ cho cảnh giới vướng mắc trong tình thức nên mê mờ chẳng thấy được chân lý. Chỉ cho trạng thái ngoan không mà thiền giả chấp trước cho là cảnh giới ngộ. Từ đó bị vướng mắc chẳng thông trở thành tà kiến. Tắc 1, Bích Nham lục (Đại 48, 141 thượng) ghi: »休 相 憶 （道 什 麼。 向 鬼 窟 裹 作 言 計）。 – Thôi nhớ nhau (Nói cái gì? Đây là tìm kế sống trong hang quỷ!)«.

QUỶ THÚ 鬼 趣

Còn gọi: Quỉ quật. Chỉ cho tình thức ý tưởng. Tiết Đầu Tử Nghĩa Thanh trong NĐHN q. 14 ghi: »諸 禪 德 到 這 裡、 進 則 落 於 天 魔、 退 則 沉 於 鬼 趣。 不 進 不 退、 正 在 死 水 中。 – Các vị thiền đức đến chỗ này, tiến thì rơi vào thiên ma, lùi thì kẹt trong tình thức ý tưởng, không tiến không lùi thì đang ở trong nước tù đọng.«

QUYẾT 決

1. Xác định, rõ ràng. Tiết Ngưu Đầu sơn Pháp Dung thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »貧 道 不 決 所 止、 或 東 或 西。 – Bần đạo không xác định được chỗ dừng hoặc đông hoặc tây.« 2. Thiền gia gọi dứt trừ tình niệm nghi hoặc, liền đó minh tâm ngộ tính là quyết.

Chương Chứng Đạo ca của Vĩnh Gia Chân

Giác đại sư trong CĐTĐL q. 30 ghi: »圓 頓 教 勿 人 情。 有 疑 不 決 直 須 爭。 不 是 山 僧 逞 人 我。 修 行 恐 落 斷 常 坑。 – Giáo viên đốn không nhân tình, có nghi không quyết cần phải tranh, chẳng phải sơn tăng khoe nhân ngã, tu hành sợ rơi vào hầm hố thường đoạn.« QUYẾT ĐỊNH 決 定 1. Chắc chắn, nhất định. Uyển Lăng Lục ghi: »平 日 只 管 瞞 人。 爭 知 道 今 日 自 瞞 了 也。 阿 鼻 地 獄 中 決 定 放 爾 不 得。 – Ngày thường chỉ lo dối người, đâu biết rằng hôm nay tự dối mình, địa ngục A-tỳ nhất định không tha ngươi đâu.« 2. Rốt cuộc. Tiết Tịnh Từ Sở Minh Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »祖 師 心 印、 非 長 非 短、 非 方 非 圓、 非 內 非 外、 亦 非 中 間。 且 問 大 眾、 決 定 是 何 形 貌？ – Tâm ấn Tổ sư chẳng phải dài chẳng phải ngắn, chẳng phải vuông chẳng phải tròn, chẳng phải trong chẳng phải ngoài, cũng chẳng phải ở giữa. Thử hỏi mọi người rốt cuộc hình tướng nó là thế nào?« 657

QUYẾT LIỄU 決 了

QUYẾT LIỄU 決 了 Dứt trừ nghi hoặc, hiểu rõ thiền pháp. Tiết »Bản Tịnh truyện« trong TCTT q. 8 ghi: »遊 方 見 曹 溪 六 祖、 決 了 疑 滯。 – Du phương yết kiến Lục Tổ ở Tào Khê, quyết liễu những nghi vấn.«

QUYẾT LIỆT 決 裂

Phá hoại. »Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »今 有 等 妄 人、 任 情 縱 恣、 決 裂 禮 法、 反 笑 守 律 儀 者 爲 局 曲、 果 何 心 哉？ – Ngày nay có những kẻ giả dối, mặc tình phóng túng, phá hoại lễ giáo, chê cười những người gìn giữ luật nghi là cố chấp, quả là cái tâm gì đây?«

QUYẾT NGHI 決 疑

Dứt trừ nghi hoặc. Đàn Kinh bản Đôn

Hoàng ghi: »又 有 一 僧 名 法 達、 常 誦 法 華 經 七 年、 心 迷 不 知 正 法 之 處。 經 上 有 疑、 大 師 智 慧 廣 大、 願 爲 決 疑。 – Lại có vị tăng tên Pháp Đạt thường tụng kinh Pháp Hoa trong bảy năm, tâm mê không biết chỗ chính pháp: Trong kinh có nghi, đại sư trí huệ rộng lớn xin quyết nghi cho.«

QUYẾT TRẠCH 決 擇

Phán xét lý sự, dứt trừ nghi hoặc. Tiết Phần Dương Thiện Chiêu Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »古 德 已 前 行 腳、 聞 一 箇 因 緣、 未 明 中 間、 直 下 飲 食 無 味、 睡 臥 不 安、 火 急 決 擇、 莫 將 爲 小 事。 – Trước kia bậc cổ đức đi hành cước nghe qua một công án mà chưa rõ thì lập tức ăn uống không ngon, nằm ngủ không yên, vội vã quyết trạch, chớ cho là việc nhỏ.«

QUÝNH VÔ ĐỘC THOÁT 迥 無 獨

脫 Không có một chút ý niệm trần tục nào, riêng tự siêu thoát. Thản nhiên giải thoát.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »夫 如 眞 學 道 人。

並 不 取 佛。 不 取 菩 薩 羅 漢。 不 取 三 界 殊 勝。 迥 無 獨 脱 不 與 物 拘。 乾 坤 倒 覆 我 更 不 疑。 – Nếu là người chân học đạo thì chẳng chấp lấy Phật, Bồ Tát, La-hán, chẳng chấp lấy sự thù thắng của tam giới, thản nhiên giải thoát, chẳng bị cảnh vật trói buộc, dù trời đất đảo lộn ta cũng không nghi«.

QUÝNH XUẤT 迥 出

Triệt để siêu thoát. Tiết Tĩnh Cư Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi: »凈 修 禪 師 贊 曰： 曹 溪 門 人、 出 世 廬 陵。 唯 是 一 脉、 迥 出 三 乘。 澤 中 孤 燭、 火 裏 片 冰。 許 君 妙 會、 說 底 相 應。 – Tịnh Tu Thiền sư có bài tán về sư rằng: Môn đệ Tào Khê ra hoằng pháp ở Lô

Lăng, chỉ nêu ra một mạch, triệt để siêu thoát tam thừa. Giống như ngọn đuốc trong đầm, mảnh băng trong lửa, dù cho rằng anh đã ngộ đi, nói cái gì tương ưng?«

QUỲNH LÂM TỰ 瓊 林 寺

Chùa ở chân núi Quỳnh Lâm, nay thuộc xã Đông Triều, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, Việt Nam. Đây là một trong những ngôi chùa lớn nổi tiếng bậc nhất ở thời Trần. Chùa có viện (tức Quỳnh Lâm Viện) là nhà giảng kinh, và am gọi là am Bích Động, nơi Pháp Loa đọc sách và đón tiếp tăng hữu. Tăng đồ các nơi trong nước đến chùa Quỳnh Lâm theo học. Chùa cũng nhận được sự cúng dường rất lớn của nhiều người trong hoàng tộc… Ruộng chùa Quỳnh Lâm có đến 1. 000 mẫu, tá điền đông đến 1.000 người. Những năm cuối 658

SÁCH TỬ 策 子

thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV, cùng với chùa Vân Yên ở Yên Tử, chùa Báo Ân ở Siêu Loại, chùa này vào thời điểm Thiền sư Pháp Loa trụ trì, là một trong ba trung tâm lớn nhất của giáo hội Trúc Lâm thời Trần.

Trần Nhân Tông sau khi đã xuất gia từng đến thuyết pháp ở đây. Sau khi Pháp Loa mất (1336) chùa này vẫn được ngưỡng mộ vì là nơi lưu dấu các vị Tổ của thiền phái Trúc Lâm. Chùa đã qua vài lần bị phá hủy và kiến thiết lại. Vào thời Thiệu Trị (1840- 1847) chùa bị một bọn thổ hào đốt trụi chính điện và tiền đường, tương truyền chỉ có pho tượng Trần Nhân Tông là không cháy. Theo: DTLSVHVN do Ngô Đức Thọ chủ biên.

S

Tào Châu (Đào Tây, Đông Định), Trung

Quốc. Lúc đầu tên Huệ Siêu, yết kiến Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, hỏi: »Thế nào là Phật?« Văn Ích đáp: »Ông là Huệ Siêu!« Sách Chân do đây ngộ nhập, nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Sư trụ trì chùa Quy Tông núi Lô Sơn, có vị tăng hỏi: »Thế nào cảnh Quy Tông?« Sư đáp: »Ông thấy gì?« Tăng hỏi lại: »Thế nào là người trong cảnh?« Sư đáp: »Hãy bước ra!« Về sau sư dời sang các chùa Phụng Tiên, Báo Ân v.v… Được ban hiệu

»Pháp Thí Thiền sư«.

SÁCH PHẠN TIỀN 索 飯 錢

Sau khi chết bị Diêm Vương đòi tiền cơm, chỉ cho một phen hành cước tham học, không thu được kết quả gì, chỉ toi cơm của thí chủ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 眼 不 明。 盡 須 抵 債。 索 飯 錢 有 日 在。 – …Đạo nhãn chẳng sáng, cuối cùng phải

SA TRUNG THỦ DU 沙 中 取 油

trả nợ, có ngày bị Diêm Vương đòi tiền Lấy dầu trong cát, tỷ dụ hành vi không căn cơm.« cứ vào sự thực, luống công vô ích. Minh Chân Tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18

ghi: »覺 道 無 過 自 悟、 參 禪 不 要 他 求。 却 來 心 外 覓 佛、 如 向 沙 中 取 油。 – Phật đạo, không gì bằng tự ngộ.

Tham thiền, chớ nên cầu người khác Nếu tìm Phật ở ngoài tâm thì giống như tìm lấy dầu trong cát«.

SÁCH 拆

(Đóa hoa) nở. Tiết Bát-nhã Kính Tuân Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »優 曇 華 拆 人 皆 睹。 – Hoa Ưu-đàm nở, mọi người đều thấy«.

SÁCH SÁCH 索 索

Dáng vẻ nhanh nhẹn dứt khoát. Tiết Nham

Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »若 是 得 意 底 人、 自 解 作 活 計。 舉 措 悉 皆 索 索 底、 時 常 恬 恬 底。 觸 物 則 轉、 意 在 轉 處、 住 則 獲 住、 去 則 獲 去。 – Nếu là người lãnh ngộ thiền ý thì tự biết vận dụng thiền pháp. Mỗi hành động đều nhanh nhẹn dứt khoát, lúc nào cũng điềm tĩnh. Chạm vật liền chuyển, ý tại chỗ chuyển. Muốn đứng thì đứng, muốn đi thì đi.«

SÁCH CHÂN 策 眞 (?-979)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Ngụy, người

SÁCH TỬ 策 子 Quyển sách. Lâm Tế ngữ lục ghi: »今 時 學 人 不 得。 蓋 爲 認 名 字 爲 解。 大 659

SAI 差

策 子 上 抄 死 老 漢 語。 三 重 五 重 複 子 裹。 不 教 人 見。 道 是 玄 旨。 以 爲 保 重。 – Thời nay người học chẳng được ngộ, bởi vì nhận danh tự làm kiến giải, trên quyển sách to sao chép lời nói của người đã mất, lấy khăn quấn lại đến năm ba lớp, không cho người khác thấy, nói là huyền chỉ, ngỡ là đáng quý trọng«.

SAI 差 1. Khỏi bệnh. »Đại Giám Thiền sư bi« trong Toàn Đường Văn q. 610 ghi: »Ẩm chi diệu dược sai ký ám lung. – Uống thuốc nhiệm mầu khỏi bệnh câm điếc.« 2. Kì lạ. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »差 珍 異 寶 盡 在 其 中。 – Trân bảo kì lạ đều ở trong đó.«

SAI BÀI 差 排

Sai khiến, điều khiển. Như Tịnh ngữ lục q.

hạ ghi: »天 生 豈 受 差 排、 誰 肯 輒 從 抑 出。 – Trời sinh há bị sai khiến, kẻ nào bằng lòng thì từ đây bị khuất phục.«

SAI DỊ 差 異

Kì quái, kì lạ. Tiết Tây Dư Tịnh Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »山 僧 不 曾 見 恁 麼 差 異 畜 生。 – Sơn tăng chưa từng thấy súc sinh kì lạ như thế.«

SÁI BỊNH BẤT GIẢ LÔ ĐÀ DƯỢC 瘥 病 不 假 驢 駝 藥 Trị bệnh không nhờ đến thuốc Lô Đà, ý nói thuốc trị bệnh chỉ cần dùng một lượng nhỏ liền có hiệu quả. Tông Môn Võ Khố ghi: »只 管 問。 古 人 作 麼 生。 眞 如 又 如 何 下 語。 楊 岐 又 如 何 下 語。 爾 管 得 許 多 閑 事。 瘥 病 不 假 驢 駝 藥。 若 是 對 病 與 藥。 籬 根 下 拾 得 一 莖 草。 便 可 療 病。 說 什 麼 朱 砂 附 子 人 參 白 朮。– Chỉ lo hỏi: Người xưa thế nào? Chân Như làm sao hạ ngữ? Dương Kỳ làm sao hạ ngữ? Ngươi chỉ lo việc không đâu! Trị bệnh không nhờ đến thuốc Lô Đà, nếu là đối với bệnh và thuốc, dưới chân bờ giậu lượm được một cọng cỏ cũng có thể trị bệnh, nói gì đến Chu sa,

Phụ tử, Nhân sâm, Bạch truật!«.

SÁI SÁI LẠC LẠC 灑 灑 落 落

Sái sái: Từ hình dung tâm chẳng có mê hoặc.

Lạc Lạc: Tâm không chấp trước, xa lìa mọi trói buộc và nhiễm ô. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho cảnh giới của người đại triệt đại ngộ. Tắc 8, Thung Dung lục (Đại 48,

232 trung) ghi: »若 是 爾 灑 灑 落 落、 不 妨 我 哆 哆 和 和。 – Nếu ngươi đạt đến cảnh giới của người đại triệt đại ngộ, thì chẳng ngại ta bô lô ba la«.

SÀI THẠCH DÃ NHÂN 柴 石 野 人

Hiệu của thiền tăng Pháp Viễn đời Tống. X. Pháp Viễn.

SÀM 攙

Tranh đoạt, cướp giật. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng ghi: 瑞 巖 一 只 破 木 靴 幾 箇 攙 來 盡 要 拖 唯 有 老 僧 能 踢 脫 出 門 赤 腳 笑 呵 呵 »Thụy Nham nhất chích phá mộc ngoa Kỷ cá sàm lai tận yếu đà Duy hữu lão tăng năng thích thoát Xuất môn xích cước tiếu ha ha«.

»Thụy Nham chỉ còn chiếc guốc mẻ Mấy người tranh nhau đều muốn xỏ Chỉ có Lão tăng dám hất ra Chân trần khỏi cửa, cười ha hả« 660

SANH THIÊN TRỤ ĐỊA 撐 天 拄 地

SÀM ĐOẠT 攙 奪

Tranh đoạt, cướp giật. Bích Nham lục q. 1 ghi: »王 令 稍 嚴。 不 許 攙 奪 行 市。 – Lệnh vua rất nghiêm, chẳng cho cướp giật lộng hành ở chợ«.

SÀM HÀNG ĐOẠT THỊ 攙 行 奪 巿

Cướp giật thị trường. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng: »吹 笛 打 鼓、 攙 行 奪 市。 – Thổi sáo đánh trống, cướp giật thị trường«.

SÀM TIÊN 攙 先

Vượt lên trước. Mật Am ngữ lục ghi: »若

只 管 向 他 人 口 頭 取 辨。 方 策 中 尋。 要 契 合 心 田。 縱 饒 參 到 彌 勒 下 生。 也 不 能 得 悟。 也 不 能 得 安 樂。 何 故。 蓋 起 心 動 念。 便 被 情 識 欃 先 爲 累 也。 – Nếu ông chỉ lo phân biệt lời nói, tìm trong sách vở để mong khế hợp tâm điền, thì dầu tham đến Phật Di-lặc hạ sinh cũng không thể ngộ được, cũng không an lạc được. Vì sao? Bởi vì khởi tâm động niệm, liền bị tình thức vượt lên trước để làm lụy ông rồi«.

SẢN TỬ THIỀN 剷 子 禪

Thiền pháp trừ bỏ tất cả sự hiểu biết; có thể hình dung như cây cuốc, cuốc sạch tất cả bùn cát đất đá. Sản tử: cây cuốc.

SÁNG 創

Vừa mới. Chương Tư Phúc Như Bảo Thiền sư trong CĐTĐL q. 12 ghi: »問 學 人 創 入 叢 林 一 夏 將 末。 未 蒙 和 尚 指 教 願 垂 提 拯。 – Hỏi: Học nhân mới vào tùng lâm, một hạ sắp hết mà chưa được Hòa thượng chỉ dạy, cúi xin cứu giúp.«

SANH GIÁ MÔN ĐÌNH 撐 架 門 庭

Chỉ cho việc chống đỡ môn đình Thiền tông. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi:

打 破 黑 漆 桶、 十 方 空 豁 豁 爆 雷 一 喝 變 通、 掣 電 千 機 頓 發

便 可 以 東 行 行 撐 架 門 庭 西 班 怒 罵 佛 祖 收 放 絕 來 由 縱 橫 透 今 古。 »Đập bể thùng sơn đen Mười phương trống hoang hoác Một hét sấm nổ biến thông Ngàn cơ điện chớp chóng phát mới có thể: bên Đông chống đỡ môn đình bên Tây giận mắng Phật Tổ

Lấy bỏ tuyệt cả nguồn cơn Tung hoành thấu suốt kim cổ«.

SANH MÔN TRỤ HỘ 撐 門 拄 戶

Chống cửa đỡ nhà, ý nói chống đỡ môn đình Thiền tông. Vô Môn Quan ghi: »雲 門 可 謂、 家 貧 難 辨 素 食、 事 忙 不 及 草 書。 動 便 將 屎 橛 來、 撐 門 拄 戶。 – Vân Môn có thể nói là nghèo đến không dọn nỗi bữa cơm chay, bận việc đến không có thì giờ thảo thư. Động một tí là đem que chìu đít để chống đỡ môn đình«.

SANH THIÊN TRỤ ĐỊA 撐 天 拄 地 Chọc trời chống đất, hình dung việc chống đỡ môn đình của Thiền tông. Vô Môn Quan ghi:

諸 方 深 與 淺、 都 在 掌 握 中 撐 天 并 拄 地、 隨 處 振 宗 風 »Chư phương thâm dữ thiển, Đô tại chưởng ác trung Sanh thiên tinh trụ địa Tùy xứ chấn tông phong«. »Khắp nơi dù sâu cạn Cũng tùy tay nắm thôi 661

SANH XÚC 撐 觸

Chọc trời cùng chống đất Nếp nhà rạng nơi nơi«.

SANH XÚC 撐 觸 Dính mắc. Tiết Hương Nghiêm Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »思 清 人 少

慮、 風 規 自 然 足、 影 落 在 音 容、

孤 明 絕 撐 觸。 – Nghĩ đến điều thanh tịnh người ta sẽ ít lo lắng, quy củ tự nhiên đầy đủ. Còn bóng dáng 6 trần thường là âm thanh và sắc tướng, mà tự tính thì không dính mắc những thứ ấy«.

SAO GIÀ ĐẢ TỎA 敲 枷 打 鎖

Phá bỏ gông cùm. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho việc phá bỏ gông cùm »ngoan không đoạn diệt«. Chương Mật Am Hàm Kiệt trong Tục Truyền Đăng lục q. 34 (Đại

51, 704 trung) ghi: »將 來 敲 枷 打 鎖 則 不 無。 – Sắp đến sẽ có việc phá bỏ gông cùm xảy ra«.

SAO KHÔNG TÁC HƯỞNG, KÍCH

MỘC VÔ THINH 敲 空 作 響 擊 木 無 聲 Gõ vào hư không phát ra âm thanh, đánh lên bảng gỗ không có tiếng động. Đây là cách nói kỳ đặc của thiền sư: Trong cái nhìn của người ngộ đạo không có sự đối đãi giữa có tiếng và không tiếng, có tiếng cũng tức là không tiếng, không tiếng cũng tức là có tiếng. Vân Môn quảng lục q.

trung, ghi: »舉 生 法 師 云： 敲 空 作 響 擊 木 無 聲。 師 以 拄 杖 空 中 敲 云： 阿 耶 耶。 又 敲 板 頭 云： 作 聲 麼。 僧 云： 作聲。 師 云： 這 俗 漢。 – Pháp sư Cử Sinh nói: Gõ vào hư không phát ra tiếng, đánh vào bảng gỗ không âm thanh. Sư lấy gậy gõ vào hư không, nói:

Cộc! Cộc! Rồi lại gõ vào tấm bảng gỗ hỏi: Có tiếng chăng? Tăng đáp: Có tiếng. Sư nói: Gã phàm tục này!«.

SAO MÔN NGÕA TỬ 敲 門 瓦 子

Miếng ngói dùng để gõ cửa, cửa mở rồi thì ném bỏ nó đi; dụ chỉ cho lời nói chữ nghĩa dùng để khải phát việc ngộ đạo, sau khi lãnh ngộ thì không nên câu nệ vào lời nói chữ nghĩa nữa. Bài tựa của Thiền sư Huệ

Khai trong Vô Môn Quan: »慧 開、 紹 定 戊 子 夏、 首 眾 于 東 嘉 龍 翔。 因 衲 子 請 益、 遂 將 古 人 公 案、 作 敲 門 瓦 子、 隨 機 引 導 學 者。– Huệ Khai tôi, vào năm Thiệu Định (1228) Mậu Tý, mùa hạ, thủ chúng tại chùa Long Tường, huyện Đông Gia, nhân tăng chúng thưa hỏi, bèn lấy công án của người xưa, mượn làm miếng ngói để gõ cửa, tùy căn cơ người học mà dẫn dắt«.

SAO SÀNG THỤ PHẤT 敲 床 竪 拂

Gõ vào pháp tòa, dựng đứng phất tử, đều là động tác thị cơ hoặc ứng cơ của thiền sư thường dùng, chỉ chung cho thiền cơ tác lược. Mật Am ngữ lục ghi: »朝 說 暮 說。 展 演 河 沙 句 義。 不 是 衲 僧 分 上 事。 行 棒 行 喝。 敲 床 豎 拂。 揚 眉 瞬 目。 不 是 衲 僧 分 上 事。 – Sớm nói tối nói, diễn thuyết quá nhiều nghĩa lý, chẳng phải là việc hướng thượng của nạp tăng. Sử dụng đánh hét, gõ vào pháp tòa dựng đứng phất tử, dương mày chớp mắt, chẳng phải là việc hướng thượng của nạp tăng«.

SAO XƯỚNG 敲 唱

Gia phong của tông Tào Động. Sao: Người học gõ cửa thất của thiền sư để thưa hỏi về đạo lý. Xướng: Thiền sư trả lời để tiếp dẫn họ.

SÁT HOẠT LỆNH 剎 活 令

Chỗ hỏi đáp của Thầy và trò liên tục không thưa hở, gọi là Sao xướng cụ hành. Đây là 1 trong 3 loại cương yếu của Động Sơn Lương Giới. Tông Môn Thập Cử luận (Vạn Tục 110, 440 thượng) ghi: »曹 洞 則 敲 唱 爲 用、 臨 濟 則 互 換 爲 機、 韶 陽 則 函 蓋 截 流、 溈 仰 則 方 圓 默 契、 如 谷 應 韻、 似 關 合 符。 – Tào Động lấy Sao xướng làm dụng, Lâm Tế lấy Hỗ hoán làm cơ, Thiều Dương thì Hàm cái tuyệt lưu. Quy Ngưỡng lấy Phương viên (tướng vuông tròn) làm chỗ thầm khế hợp, giống như hang động vang tiếng vọng, trạm kiểm soát tra hỏi giấy tờ«.

SÀO TUYỆT 剿 絕

Chỉ cho việc trừ sạch tình niệm trần tục, trừ hết vọng tâm phân biệt đối lập. Tiết Bảo Phúc Hòa thượng trong TĐT q. 11

ghi: »僧 舉： 「盤 山 云： 光 鏡 俱 亡、 復 是 何 物？ 洞 山 云： 光 鏡 未 亡、 復 是 何 物？」 據 二 彼 商 量、 盡 未 得 剿 絕。 師 拈 問 其 僧： 作 摩 生 道 得 剿 絕？ 僧 云： 還 解 怪 笑 得 麼？ 師 云： 非 常 怪 笑 得。 學 人 却 問： 和 尚 如 何 道 得 剿 絕 去？ 師 云： 兩 手 扶 犂 水 過 膝。 – Tăng nêu lên việc Bàn Sơn nói: Ánh sáng và gương đều mất, lại là vật gì? Động Sơn nói: Ánh sáng và gương chưa mất, lại là vật gì? Theo chỗ thương lượng của 2 người kia, thật chưa được sào tuyệt. Sư nêu ra để hỏi vị tăng ấy: Nói thế nào mới được sào tuyệt? Tăng nói: Có biết sợ người cười không? Sư nói: Rất sợ bị cười. Người học liền hỏi: Nói thế nào để được sào tuyệt? Sư nói: Hai tay kéo cày, nước quá gối«.

SÁP ĐƠN 插 單

Nhập chúng. Đơn: đơn vị, tức chỗ ngồi của một vị Tỳ-kheo. Sáp: sát nhập. Sáp đơn là đem chỗ ngồi của mình sát nhập vào chỗ ngồi của chư tăng trong thiền đường. Sau khi sáp đơn, mới được nhận làm một thành viên trong tăng đường, được sinh hoạt chung với chư tăng. Điều Tân Giới Tham Đường trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 5 (Đại 48, 1138 hạ) ghi: »然 後 歸 堂 插 單、 隨 眾 禪 誦。 – Rồi sau mới trở về thiền đường xin một chỗ ngồi để theo đại chúng tọa thiền và tụng kinh«.

SÁT 殺

Tắt lửa. Mật Am ngữ lục ghi: »夜 立 更 深。 潭 云。 侍 者 何 不 出 去。 德 山 挨 簾 出。 乃 云。 外 面 黑。 龍 潭 遂 點 紙 燭 度 與。 纔 擬 接。 潭 便 吹 殺。 – Đêm nọ sư đứng hầu, trời đã khuya. Hòa thượng Long Đàm nói: Thị giả sao không lui ra? Đức sơn vén rèm bước ra, bèn nói: Bên ngoài tối như mực. Long

Đàm liền thắp nến cho sư, sư vừa định tiếp lấy, Long Đàm liền thổi tắt.«

SÁT HOẠT LÂM THỜI 剎 活 臨 時

Tùy thời cứu sống hoặc giết chết. Căn cứ vào thời cơ cụ thể mà vận dụng cơ phong:

Hoặc chặt đứt vọng tưởng phân biệt (sát), hoặc làm sống lại chân tính linh giác (hoạt). Mật Am ngữ lục ghi: »虛 空 掛

劍。 殺 言 臨 時。 – Treo kiếm trong hư không, tùy thời cứu sống hoặc giết chết«. SÁT HOẠT LỆNH 剎 活 令 Lệnh tha giết. Chỉ cho cơ phong chặt đứt vọng niệm phân biệt và làm sống lại chân tính. Vô Môn Quan ghi: »首 山 和 尚、 拈 竹 篦 示 眾 云： 汝 等 諸 人 若 喚 作 竹 篦 則 觸。 不 喚 作 竹 篦 則 背。 汝 諸 人 且 道、 喚 作 甚 麼。 頌 曰： 拈 起 663