Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

NGŨ GIA BIỆN 五 家 辯

Tống, Nguyên, Minh. Nội dung bao gồm lược truyện của hơn 400 vị thiền tăng chia ra như sau:

― Đời thứ 15 đến đời thứ 36 thuộc tông Tào Động hệ Thanh Nguyên.

― Đời thứ 16 đến đời thứ 34 thuộc tông Lâm Tế hệ Nam Nhạc.

Trong ấy, thiền tăng thuộc tông Lâm Tế chiếm đa số.

Sách này là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về sự phát triển Thiền tông.

NGŨ ĐĂNG NGHIÊM THỐNG 五

燈 嚴 統

Đăng lục, 25 quyển, có riêng 2 quyển mục lục, do Phí Ẩn Thông Dung và Bách Si Nguyện Công cùng soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 139, trang 80. Tác giả vì muốn sửa lại những sai lầm của bộ »Ngũ Đăng Hội Nguyên Tục Lược«, nên hiệu đính kỹ lưỡng khiến cho đạo thống được truyền thừa từ trước không có tạp loạn nên sách này được gọi là »Ngũ Đăng Nghiêm Thống«. Toàn sách thu thập sự truyền thừa của: Bảy đức Phật đời quá khứ, Tổ sư Ma-ha Ca-diếp đến vị Tổ thứ 27 ở Ấn Độ, Tổ Bồ-đề Đạt-ma đến vị thứ 6 ở Trung Hoa, Pháp hệ truyền đăng dưới ngài Nam Nhạc và Thanh Nguyên, đem Thiên Hoàng Đạo Ngộ xếp vào hệ Thanh Nguyên, lượt bỏ cơ ngữ 18 đời dưới hệ Thanh Nguyên đã được ghi trong »Ngũ

Đăng Hội Nguyên Tục Lược«.

NGŨ ĐĂNG NGHIÊM THỐNG

GIẢI HOẶC THIÊN 五 燈 嚴 統 解 惑 扁 Sách, 1 quyển, do Phí Ẩn Thông Dung soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) đời Thanh và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 139, trang 1044. Các thiền sư của tông Tào Động viết những bài văn như: Minh Tông Chính Ngụy, Trích khi thuyết, Tịch liêu thuyết cho rằng trong quyển »Ngũ Đăng Nghiêm Thống« của Thông Dung soạn, đem Thiên Vương Đạo Ngộ quy về pháp hệ Nam Nhạc là sai lầm và khuyên nên sửa đổi. Bởi lý do đó, Thông Dung soạn »Giải Hoặc Thiên« để phản bác lại, có kèm phụ lục lời đáp của Thông Dung về những lời phê bình sư hoặc những lời thẳng thắn khuyên sư.

NGŨ ĐĂNG TOÀN THƯ 五 燈 全

書 Đăng lục, 120 quyển, có riêng 16 quyển mục lục, do Siêu Vĩnh soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ

36 (1697) và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 140, trang 151.

Từ trong các bộ Truyền đăng lục như: Ngũ

Đăng Hội Nguyên v.v.. Siêu Vĩnh trích ra những vị quan trọng và thêm phần sửa chữa lại. Ông còn đích thân đến các địa phương sưu tập tư liệu, trước sau bỏ ra hơn 30 năm mới biên thành sách này. Ngoài bảy đức Phật, các vị Tổ Ấn Độ Trung Hoa ra, nội dung sách này gồm các vị Tổ sư, Kỳ túc, Cư sĩ của »Ngũ Đăng Hội Nguyên« trở về sau, không kể là hệ phái chính hay phụ, các ngữ lục và truyện ký của họ đều được gom chép, tính ra có trên 7.000 vị, được khen là một bộ sưu tập Truyền đăng lục hoàn mỹ. Quyển thủ có lời tựa, tấu sớ, phàm lệ v.v.. Trong sách có một số ít thiền tăng bị trùng lặp.

NGŨ GIA BIỆN 五 家 辯 Sách, 1 quyển, do Hổ Quan Sư Luyện (vị 515

NGŨ GIA BIỆN CHÍNH 五 家 辯 正

tăng tông Lâm Tế Nhật Bản) soạn. Nội dung sách này nhằm trình bày hệ thống pháp mạch Ngũ gia của Thiền tông Trung Quốc, giải thích về lai lịch của Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn và các tông Vân Môn, Pháp Nhãn thuộc hệ Thanh Nguyên đều xuất phát từ cửa của Mã Tổ Đạo Nhất (hệ Nam Nhạc), Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm và pháp hệ đời sau của ngài là tông Tào Động cũng thuộc về Mã Tổ Đạo

Nhất.

Ngũ gia (năm nhà) của Thiền tông đều thuộc pháp hệ của Mã Tổ Đạo Nhất, đến nỗi các pháp hệ đời sau của Thanh Nguyên

Hành Tư chẳng còn ai cả.

NGŨ GIA BIỆN CHÍNH 五 家 辯 正 Sách, 1 quyển, do Đức Nghiêm Dưỡng Tồn (vị tăng Nhật Bản) soạn, là tác phẩm trình bày về hệ thống Thiền tông Trung

Quốc, được ấn hành vào khoảng niên hiệu Nguyên Lộc (1688-1703) triều vua Đông Sơn Nhật Bản, sau đó được xếp vào Tục

Tạng kinh 147, trang 691.

Do các vị như: Hổ Quan Sư Luyện cho rằng 5 tông phái: Lâm Tế, Quy Ngưỡng, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn đều thuộc một pháp hệ của Mã Tổ Đạo Nhất, thuyết này trải qua vài trăm năm đến nay vẫn còn ảnh hưởng. Dưỡng Tồn rất hoài nghi lập luận này nên chịu khó tìm cho ra lẽ. Đến khi gặp quyển »Pháp Môn Sừ Quỹ« của Bạch Nham Tịnh Phù soạn vào đời Thanh truyền vào Nhật Bản, đủ để sửa lại những ngộ nhận của Hổ Quan Sư Luyện, Dưỡng Tồn liền soạn sách này và phụ lục »Pháp Môn Sừ Quỹ« phía sau.

NGŨ GIA CHÍNH TÔNG TÁN 五

家 正 宗 贊

Còn gọi: Chính Tông Tán. Sách, 4 quyển, do Hy Tẩu Thiệu Đàm soạn vào đời Tống, được ấn hành vào niên hiệu Bảo Hựu thứ 2 (1254) đời Tống, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 135, trang 903. Nội dung gồm có lược truyện của chư Tổ từ Bồ-đề Đạt-ma đến Tuyết Phong Nghĩa Tồn cho đến hơn 70 vị kỳ túc của 5 tông phái Thiền (Thiền tông ngũ gia). Sau mỗi truyện đều có phụ 1 bài tán làm theo thể đối ngẫu tứ lục để miêu tả hình dáng và tác lược của thiền sư.

NGŨ GIA NGỮ LỤC 五 家 語 錄

Còn gọi: Ngũ Tông lục. Ngữ lục, 5 quyển, do Quách Ngưng Chi soạn vào đời Minh.

Nội dung thu thập 7 loại ngữ lục của 5 tông phái Thiền (Thiền tông ngũ gia):

1. Trấn Châu Lâm Tế Huệ Chiếu Thiền sư ngữ lục, 1 quyển của tông Lâm Tế. 2. Đàm Châu Quy Sơn Linh Hựu Thiền sư ngữ lục, 1 quyển của tông Quy Ngưỡng.

3. Viên Châu Ngưỡng Sơn Huệ Tịch Thiền sư ngữ lục 1 quyển của tông Quy Ngưỡng.

4. Thụy Châu Động Sơn Lương Giới Thiền sư ngữ lục 1 quyển của tông Tào Động.

5. Phủ Châu Tào Sơn Bản Tịch Thiền sư ngữ lục 1 quyển của tông Tào Động. 6. Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục 1 quyển của tông Vân Môn.

7. Kim Lăng Thanh Lương Viện Văn Ích Thiền sư ngữ lục 1 quyển của tông Pháp Nhãn.

Ngoài 2 quyển ngữ lục của tông Lâm Tế và

Vân Môn, 5 quyển ngữ lục còn lại đều mới được biên tập lần đầu. NGŨ GIA THAM TƯỜNG YẾU LỘ 516

NGŨ PHÁI NHẤT TRÍCH ĐỒ 五 派 一 滴 圖

MÔN 五 家 參 詳 要 路 門 Sách, 5 quyển, do Đông Linh Viên Từ (vị tăng Nhật Bản) soạn, được ấn hành vào niên hiệu Thiên Minh thứ 8 (1788) Nhật Bản, sau đó được xếp vào Đại Chính Tạng tập 81. Tác giả cho rằng Tông phong của 5 tông phái Thiền (Thiền tông ngũ gia) tuy khác nhau, nhưng đều lấy việc tham cứu cho thấu suốt lẽ sinh tử làm chính, chỉ sai khác ở nơi yếu môn mà thôi. Nhân đây tác giả thu thập những điểm đặc sắc về môn phong của 5 tông phái để soạn thành sách này. Nội dung bàn về chỗ thân sơ: ― »Cơ phong pháp chiến« của tông Lâm

Tế.

― »Chọn lựa lời nói« của tông Vân Môn.

― »Tham cứu tâm địa« của tông Tào Động.

― »Tiên lợi tế« của tông Pháp Nhãn. ― »Minh tác dụng« của tông Quy Ngưỡng và tìm hiểu tỉ mỉ về hành tích cùng ngữ lục của mỗi Tổ sư. Phụ lục: Thị chúng vào ngày mồng 8 tháng chạp, Khán kinh bảng.

NGŨ GIA TÔNG CHỈ TOẢN YẾU 五 家 宗 旨 纂 要 Còn gọi: Tam Sơn Lai Thiền sư Ngũ Gia Tông Chỉ Toản Yếu. Sách, 3 quyển, do Tam Sơn Đăng Lai soạn vào đời Thanh, Tính Thống biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 507. Toàn sách trình bày về pháp môn quan trọng và tông phong đặc biệt của 5 tông phái Thiền (Thiền tông ngũ gia), đặt nặng ở tông Lâm Tế và tông Tào Động. Còn phụ lục thuyết Tam thân tứ trí, niêm bình về Bát thức.

Chỗ trình bày về tông phong của các nhà như sau:

― Toàn cơ đại dụng của tông Lâm Tế.

― Chính thiên tương tư của tông Tào

Động.

― Sư tư xướng họa của tông Quy Ngưỡng. ― Xuất ngữ cao cổ của tông Vân Môn.

― Kiến sắc minh tâm của tông Pháp Nhãn.

― Các pháp môn (Phương pháp tu thiền)

của các nhà như sau:

― Tứ tân chủ, Tứ liệu giản, Tam huyền tam yếu của tông Lâm Tế.

― Chính thiên ngũ vị, Tứ tân chủ của tông Tào Động.

Dưới mỗi pháp môn, tác giả đều có lược giải và kèm theo bài tụng.

Sách này giúp cho người mới học hiểu được pháp yếu của thiền môn, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 42

(1703) đời Thanh.

NGŨ PHÁI NHẤT TRÍCH ĐỒ 五 派 一 滴 圖 Sách, 1 quyển, do Nhật Am Nhất Đông (vị thiền tăng Nhật Bản) soạn, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 697. Từ đời Tống trở đi có thuyết về nguồn gốc và sự phát triển việc truyền thừa 5 tông phái Thiền (Thiền tông ngũ gia) của các vị: Đạt Quan Đàm Dĩnh, Giác Phạm Huệ Hồng, Mộng Đường Giác v.v… Nhưng Hổ Quan Sư Luyện là 1 vị thiền tăng Nhật Bản, không đồng với các ý kiến trên, viết 1 quyển »Ngũ Gia Biện«, chủ trương rằng 5 tông đều thuộc về 1 hệ phái của Mã Tổ. Vì thế, Nhất Đông liệt kê Cảnh Đức Truyền Đăng lục của Đạo Nguyên, »Trùng Hiệu Ngũ Gia Tông Phái Tự« của Mộng Đường, »Ngũ Gia Biện« của Hổ Quan Sư

Luyện, rồi so sánh những điểm dị đồng, cuối cùng kết luận rằng thuyết của Hổ 517

NGŨ PHÚC TỰ THÁP 五 福 寺 塔

Quan là rất chính xác.

NGŨ PHÚC TỰ THÁP 五 福 寺 塔 Còn gọi: Văn Phong Tháp. Nằm trong khuôn viên Văn Phong Thiền Viện, đường Văn Phong, thành phố Nam Thông, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 46 (1618) đời Minh, khoảng niên hiệu Gia Khánh (1796-1820)

đời Thanh trùng tu. Tháp kết cấu bằng gạch gỗ, 5 tầng, hình bát giác theo kiểu lâu các. Thân tháp xây gạch, mái tháp, tòa bằng, lan can làm bằng gỗ. Cửa tháp mỗi tầng có 4 cái giả thật đan xen trên dưới. Đỉnh tháp hình bát giác nhọn đầu, tháp sát nhỏ dài, trên chiếc bát úp là tướng luân 7 lớp. Tháp cao 39m, mái vươn ra khá dài, góc mái vểnh ngược lên trời, cổ xưa thuần phác ưu mỹ, đây là một tòa tháp kiểu lâu các bằng gạch gỗ điển hình ở Giang Nam đời Minh. Bởi trên tháp sát trang sức 5 con dơi lớn, nên mọi người quen gọi thiền viện là »Ngũ Phúc Tự«, gọi tháp là »Ngũ Phúc

Tự Tháp«.

NGŨ SƠN THẬP SÁT 五 山 十 剎

Còn gọi: Ngũ nhạc thập sát. Năm ngôi chùa bậc nhất và 10 ngôi chùa bậc nhì thuộc Thiền tông trong các ngôi chùa Sắc tứ ở Trung Quốc và Nhật Bản.

1. Trung Quốc:

Vua Tống Ninh Tông chế định như sau:

Ngũ sơn (Năm chùa đều thuộc tỉnh Chiết Giang):

― Hưng Thánh Vạn Thọ .

― Cảnh Phúc Linh Ẩn .

― Tịnh Từ .

― Cảnh Đức . ― Quảng Lợi .

Thập sát (Mười chùa):

― Thiên Ninh Vạn Thọ Vĩnh Tộ, Chiết Giang.

― Hộ Thánh Vạn Thọ, Chiết Giang.

― Thái Bình Hưng Quốc, Giang Tô.

― Báo Ân Quang Hiếu, Giang Tô.

― Tư Thánh, Chiết Giang.

― Long Tường, Chiết Giang.

― Sùng Thánh, Phúc Kiến.

― Bảo Lâm, Chiết Giang.

― Vân Nham, Giang Tô. ― Quốc Thanh, Chiết Giang 2. Nhật Bản:

Gồm hai loại: Ngũ sơn thập sát ở Kinh đô

(Kyōto) và Liêm Thương (Kamakura).

a. Kinh đô: Ngũ Sơn: Thiên Long, Tướng Quốc, Kiến Nhân, Đông Phúc, Vạn Thọ. Thập sát

(Mười chùa): Đẳng Trì, Lâm Xuyên, Chân Như, An Quốc, Bảo Tràng, Phổ Môn,

Quảng Giác, Diện Quang, Đại Đức, Long Tường.

b. Liêm Thương:

Ngũ sơn: Kiến Trường, Viên Giác, Thọ Phúc, Tịnh Trí, Tịnh Diệu. Thập sát:

Thiền Hưng, Thụy Tuyền, Đông Thắng, Vạn Thọ, Đông Tiệm, Vạn Phúc, Thái

Khánh, Hưng Thánh, Pháp Tuyền, Trường Lạc. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

NGŨ TỔ SƠN 五 祖 山

Còn gọi: Phùng Mậu Sơn, Đông Sơn. Núi nằm ở phía đông bắc huyện Huỳnh Mai tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, vì Ngũ tổ Hoằng Nhẫn hoằng dương Thiền tông ở núi này nên mới có tên như thế. Sau khi Hoằng Nhẫn thị tịch, Thần Tú còn ở núi này mai táng di hài của ngài. Về sau, các vị: Sư Giới, Tú Thiền sư, Pháp Diễn nối tiếp thuyết pháp ở núi này. Trong số đó, Pháp Diễn đã lập một đại tòng lâm tại núi Ngũ 518

NGŨ TÔNG NGUYÊN 五 宗 原

Tổ và phát triển mạnh môn phong Dương Kỳ thuộc tông Lâm Tế, môn đồ rất đông. Lưng chừng núi có chùa Chân Huệ do Ngũ tổ Hoằng Nhẫn sáng lập.

NGŨ TÔNG 五 宗

Còn gọi: Ngũ gia. Năm tông. Chỉ năm tông phái Thiền tông Trung Quốc, đó là: Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn và Pháp Nhãn. Môn phong của năm tông đều có sắc thái đặc biệt, truyền thừa tự thành hệ thống. Việc sáng lập trước sau vào khoảng nửa cuối đời Đường đến đời Ngũ Đại, trong đó ba tông: Quy Ngưỡng, Pháp Nhãn và Vân Môn đến thời đại Tống – Nguyên thì sự kế thừa dứt mất, hai tông Lâm Tế và Tào Động thì kéo dài mãi đến ngày nay. Phần »Tông Thừa Yếu Nghĩa« trong

DTNL q. 9 ghi: »且 達 磨 所 傳 單 單 只 是 以 心 印 心 一 法 耳、 後 來 流 布 既 廣、 支 爲 五 宗、 而 宗 各 有 旨。 – Nhưng điều mà Đạt-ma truyền, vẻn vẹn chỉ là một pháp lấy tâm ấn tâm mà thôi. Sau đó sự truyền bá được rộng rãi mới có chi nhánh là năm tông, và mỗi tông đều có đường lối và mục đích của nó.« Phần »Tông Thừa Yếu Nghĩa« trong DTNL q. 9 ghi: »如 上 五 家 拈 弄 底、 皆 略 舉 其 一 端、 用 有 萬 殊、 體 無 二 致。 恁 麼 見 得、 便 見 一 切 異 同 之 法、 一 切 死 活 之 機、 到 你 透 脫 分 上、 事 同 一 家、 見 一 絲 毫 差 別、 了 不 可 得。 – Đưa ra nhận xét về những điều tóm tắt quan trọng của Năm tông như trên đều là lược nêu một vài phương diện. Nơi dụng thì có muôn vàn sai khác nhưng thể thì không hai mối. Thấy được như thế liền biết tất cả pháp đồng dị, tất cả cơ chết sống, cho đến chỗ các ông thông suốt, đều thờ một nhà, dù tìm mảy may sai biệt cũng không thể có.« NGŨ TÔNG NGUYÊN 五 宗 原 Luận nghị, 1 quyển, do Hán Nguyệt Pháp Tạng soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 1(1628) đời

Minh và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 201.

Pháp Tạng phản đối lại tăng nhân tông Tào Động, mạt sát tông chỉ 5 tông phái Thiền, chủ trương chỉ có 1 việc Đức Thích-Ca giơ cành hoa truyền riêng thiền pháp cho Ca-diếp, nên phê bình việc thầm trao trong thất là pháp chết (tử pháp). Ông còn nói quá rằng: Từ Phật Oai Âm Vương về sau, không có 1 lời pháp nào mà chẳng phải là dấu ấn của Ngũ gia tông chỉ. Vì để sửa lại những sai lầm của tăng nhân tông Tào Động mà sư làm ra sách này. Sau khi sách này viết xong, pháp đệ của sư là Mộc Trần Đạo Mân viết quyển »Ngũ Tông Tịch« quở trách sư. Đệ tử của sư là Đàm Kiết Hoằng Nhẫn lại soạn »Ngũ Tông Cứu« để chê trách Mộc Trần, hết sức biện hộ cho Thầy mình. Thầy của Hán Nguyệt là Mật Vân Viên Ngộ chê sư là »Đứa học trò theo danh lợi« nên soạn bộ »Tịch Vọng Cứu Lược Thuyết« gồm 10 quyển. Vua Ung Chính đời Thanh cũng soạn »Giản Ma Biện Dị Lục« để bác »Ngũ Tông Cứu« của Đàm Kiết. Thế là, Ngũ Tông Nguyên trở thành quyển sách gây ra việc tranh luận trong chốn thiền môn, do đây chúng ta có thể thấy một mảng nhỏ thiền phong của đời Minh. Nội dung sách này gồm 8 chương:

Lâm Tế tông, hai dòng hợp thành một tông đến nay là có căn cứ, Vân Môn tông, Quy Ngưỡng tông, Pháp Nhãn tông, Tào Động tông, Tổng pháp, Truyền y pháp chú và phụ lục phần Tụng ngữ. 519

NGŨ VỊ QUÂN THẦN 五 位 君 臣

NGŨ VỊ QUÂN THẦN 五 位 君 臣 Thiền pháp được trình bày thành hệ thống và cũng là phương pháp đặc biệt để tiếp dẫn người học của tông Tào Động, do 2 vị Tổ là Lương Giới và Bản Tịch chế ra. Tổ sư phối hợp Quân vị (Chính vị) và Thần vị (Thiên vị) thành 5 vị để giải thích sự nhận thức về thiền pháp và tình huống tham thiền. Theo lời nói đầu của Tào Sơn Bản Tịch trong Ngũ vị quân thần trong sách Nhân Thiên Nhãn Mục q. 3 thì 5 thứ tình huống này là: 1. Quân (vua) là Chính vị, thuộc Không giới, xưa nay không một vật; 2. Thần (tôi) là Thiên vị, thuộc sắc giới, có muôn hình tượng; 3. Thần hướng quân (bầy tôi theo vua) là Thiên trung chính, bỏ sự vào lý; 4. Quân thị thần (vua xem lấy bầy tôi) là Chính trung thiên (còn gọi Chính trung lai), trái lý theo sự; 5.

Quân thần đạo hợp (vua tôi hợp nhau), là kiêm đới ngữ, thầm ứng các duyên, không phi nhiễm phi tịnh, phi chính phi thiên, hết sức huyền diệu. Cùng trong quyển sách này còn có Ngũ vị công huân đồ (biểu đồ về năm vị công huân). Thuật ngữ trong ấy sử dụng hơi có chỗ khác nhau. Đó là:

1. Chính trung thiên là địa vị Vua. 2. Thiên trung chính là địa vị bầy tôi.

3. Chính trung lai là Vua xem thấy bầy tôi. 4. Kiêm trung chí là bầy tôi theo Vua.

5. Kiêm trung đáo là Vua tôi hợp nhau.

Bộ thuật ngữ này cùng với Ngũ vị quân thần tụng của Động Sơn Lương Giới ghi trong Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 13 hợp nhau, có thay đổi chút ít, ý tứ đại khái giống nhau. Ngũ vị quân thần là công án nổi tiếng, trong thiền lâm thường niêm đề.

Huệ Nam ngữ lục ghi: »三 玄 三 要、 五 位 君 臣、 四 種 藏 鋒、 八 方 珠 玉、 三 十 年 前、 爭 頭 竟 實、 各 逞 機 鋒。 如 今 道 泰 升 平、 返 朴 還淳、 人 人 自 有。 – Tam huyền tam yếu (Ba huyền ba yếu, Ngũ vị quân thần (Năm vị vua tôi), Tứ chủng tạng phong (Bốn thứ tạng phong), Bát phương châu ngọc (Tám hướng châu ngọc), 30 năm trước mỗi vị tranh nhau thi triển cơ phong mà nay nói thái bình tức là mỗi người trở về nguồn của chính mình vậy«.

NGŨ VỊ THIỀN 五 味 禪

Thiền pháp theo thứ bậc từ cạn đến sâu, gồm có 5 loại: Thiền ngoại đạo, Thiền phàm phu, Thiền Tiểu thừa, Thiền Đại thừa, Thiền Tối thượng thừa. Tiết Quy

Tông Trí Thường Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »僧 辭、 師 問： 甚 麼 處 去？ 曰： 諸 方 學 五 味 禪 去。 師 曰： 諸 方 有 五 味 禪、 我 這 裡 秖 有 一 味 禪。 – Tăng từ biệt, Sư hỏi: Đi đâu? Tăng thưa: Đi đến các nơi học ngũ vị thiền. Sư bảo: Các nơi có ngũ vị thiền, ta ở đây chỉ có nhất vị thiền«.

NGUYÊN AN 元 安 (834-898)

Thiền tăng đời Đường, họ Đàm, người xứ Lân Du (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Năm 20 tuổi sư xuất gia ở chùa Hoài Ân, thụ giới cụ túc và thông hiểu kinh luận, hỏi đạo ngài Lâm Tế Nghĩa Huyền và làm thị giả Ngài. Về sau tham Giáp Sơn Thiện Hội, dưới lời nói liền tin phục Ngài, nương ở giáp năm, ngộ được tâm yếu. Sư dời đến núi Lạc Phố, Lễ Châu rồi dời đến Tô Khê (nay thuộc Hà Nam), tiếp hóa tăng chúng bốn phương, thù đáp thỉnh ích. Lời nói hoa mỹ, có rất nhiều câu nói cảnh sách được lưu truyền rộng rãi. Có công án »Lúc lâm chung tiếp hóa Thượng tọa Ngạn 520

NGUYÊN LAI 元 來 (1575-1630)

Tùng« rất nổi tiếng.

NGUYÊN CẢNH 元 鏡 (1577-1630)

Thiền tăng đời Minh, họ Mã, tự Hối Đài, hiệu Kiến Như, Trạm Linh, người xứ Kiến Dương (nay thuộc Phúc Kiến) Trung

Quốc.

Năm 1064, sư cạo tóc làm tăng, đọc kinh Lăng Nghiêm có sở đắc nên đến chùa Thọ Xương yết kiến ngài Huệ Kinh, phấn chí tham cứu. Một hôm, sư đọc Duy Ma Cật Sở Thuyết Kinh hoát nhiên đại ngộ, đọc lại Kinh Viên Giác nghi tình hết sạch. Sư từng trụ chùa Đông Uyển núi Vũ Di. Năm 1620, sư khai pháp ở Nhất Chi Am, rồi quay về ẩn nơi hang Thạch Bình, núi Vũ Di. Tác phẩm: Phác Viên tập, Ngữ lục, mỗi thứ 1 quyển.

NGUYÊN CHÂN THIỀN SƯ 元 眞

禪 師 Thụy hiệu của Thiền tăng Linh Siêu, đời Đường. X. Linh Siêu.

thụ giới đông đến vạn người. Thụy hiệu »Phổ Minh Quảng Tế Thiền sư«. Tác phẩm: Cao Phong Diệu Thiền sư ngữ lục,

Cao Phong Hòa thượng Thiền Yếu.

NGUYÊN HIỀN 元 賢 (1578-1657)

Thiền tăng đời Minh, họ Thái, tự Vĩnh Giác, người xứ Kiến Dương, Phúc Kiến, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Huệ Kinh chùa Đổng Nham, đời thứ 32 hệ Thanh Nguyên. Trước trụ chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn, sau trụ chùa Khai Nguyên ở Tuyền Châu. Tác phẩm: Bổ Đăng, Kế Đăng,

Thiền Dư, Nguyên Hiền quảng lục.

NGUYÊN HỐI 元 晦 (1292-1372)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Vô Ẩn Nguyên Hối, vào niên hiệu Chí Đại thứ 3 (1310) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc).

Đắc pháp nơi Thiền sư Minh Bản, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm Tế Nhật Bản. Lần lượt trụ các chùa Thánh

Phúc, Viên Giác, Kiến Trường.

NGUYÊN DIỆU 原 妙 (1238-1295)

Thiền tăng sống vào cuối đời Tống-đầu đời Nguyên, họ Từ, tự Cao Phong, người xứ Ngô Giang Tô Châu (nay thuộc Giang Tô)

Trung Quốc. 15 tuổi xuất gia, 17 tuổi thụ giới cụ túc, 18 tuổi học giáo Thiên Thai được ý chỉ. Sư chuyên mộ thiền pháp, tham vấn ngài Đoạn Kiều Diệu Luân, sau yết kiến Tuyết Nham Tổ Khâm và được ngài truyền tâm ấn. Năm 1269, khi bạn đồng tham chợt đẩy cái gối rơi xuống đất, sư nghe tiếng động này mà triệt ngộ. Năm 1279, sư dựng một thất nhỏ ở hang Sư Tử núi Thiên Mục đề tên là »Tử Quan«, trong 15 năm không bước ra khỏi cửa, tiếng tăm vang xa, số người tham học và tăng tục đến

NGUYÊN KHUÊ 元 珪 (644-716)

Thiền tăng Bắc Tông sống vào đời Đường, họ Lý, người xứ Y Khuyết (nay là huyện Y Xuyên, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc. Xuất gia từ thuở bé, đến năm 683 Sư thụ giới cụ túc, đến chùa Nhàn Cư ở Tung Sơn nghiên cứu giới luật. Sau đó tham yết Quốc sư Huệ An, đốn ngộ huyền chỉ, rồi dời đến Bàng Ổ. Cuộc đời giáo hóa của Sư từng gặp phải vài việc lạ như: thần nhân xin quy y thụ giới, giúp sư sửa chùa khiến sư càng thêm nổi tiếng.

NGUYÊN LAI 元 來 (1575-1630)

Thiền tăng đời Minh, họ Sa, tự Đại Nghĩ, hiệu Vô Dị, người đời gọi là »Bác Sơn 521

NGUYÊN MẬT 元 謐 (1579-1649)

Thiền sư«, người xứ Thơ Thành (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Thuở bé học Nho, giỏi văn chương, đến Nga Hồ yết kiến Thiền sư Huệ Kinh. Một hôm, sư đi cầu xí thấy người leo cây bèn ngộ chí đạo, đối đáp không trệ ngại, được truyền tâm ấn và nối pháp Huệ Kinh, thuộc tông Tào Động. Năm 1602, sư ra hoằng pháp trụ Bác Sơn, từng trụ các chùa: Đổng Nham, Đại Ngưỡng, Ngọc Cổ Sơn, Thiên Giới.

Tác phẩm: Quảng lục 35 quyển, Tập Yếu 1 quyển, Bác Sơn Tham Thiền Cảnh Ngữ 2 quyển.

NGUYÊN MẬT 元 謐 (1579-1649) Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Hồ, tự Nhiên, Kiến Như, người xứ Nam Thành (nay thuộc tỉnh

Giang Nam) Trung Quốc. Năm 21 tuổi theo cha đến chùa Bảo Phương yết kiến ngài Huệ Kinh, xin xuất gia nhưng cha chẳng cho, liền nương với Thiền sư Kim Sơn xuất gia. Năm kế trở về yết kiến Huệ Kinh được ngài bảo làm Hỏa đầu. Một hôm đẩy cối xay bị trượt tay, sư có chỗ tỉnh ngộ. Về sau, sư vào ngọn Kim Lâu, nghe ếch kêu liền triệt ngộ. Sau khi Huệ Kinh tịch, sư kế tiếp trụ trì chùa Thọ

Xương. Tác phẩm: Chỉ Cứ tập.

NGUYÊN QUANG 元 光 (1290-1367)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tịch Thất Nguyên Quang, họ Đằng Thị. Vào niên hịệu Diên Hựu thú 7 (1320) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Cổ Mai Chính Hữu, đời thứ 25 hệ Nam Nhạc, đời thứ 8 tông Lâm Tế Nhật Bản.

Trụ trì chùa Vĩnh Nguyên. Có ngữ lục truyền lại đời.

NGUYÊN QUY 元 龜

Con rùa lớn. Ngày xưa thường dùng mai rùa để bói việc cát hung. Ở đây chỉ cho khuôn phép muôn đời vậy. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1021 thượng) ghi: »善

惡 同 類 端 如 貫 珠。 興 廢 象 行 明 若 觀 日。 斯 歷 代 之 元 龜 也。 – Thiện ác cùng một loại, chính xác như xâu hạt chuỗi. Thịnh suy theo phép tắc tuần hành, tỏ rõ như xem mặt trời vậy. Đó là khuôn phép muôn đời mà người làm Trụ trì cần phải biết«.

NGUYÊN SÙNG 元 崇 (713-777)

Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Lâm Chiết (nay thuộc tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc. Sư mồ côi từ bé. Năm 15 tuổi làm đạo sĩ, sau đó trở về với đạo Phật.

Năm 741, sư theo Thiền sư Toàn ở chùa Ngõa Quan thưa hỏi về tâm yếu. Năm 757, du lịch các danh thắng trong nước. Sư kết bạn với Vương Duy, Tiêu Hân, suốt ngày bàn luận cao xa, việc gì khó và sâu kín cũng tìm ra mà chẳng biết mệt mỏi. Về già sư ẩn núi Chung Nam, Kim Lăng (nay là Nam Kinh) hơn 20 năm rồi thị tịch.

NGUYÊN TẾ 元 濟 (1620-1707)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Thạch Đào, hiệu Hạt Tôn Giả, Khổ Qua Hòa Thượng, con của Vân Sở Vương hoặc Tịnh Giang Vương đời Minh, người xứ Tịnh Giang, Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Bản Nguyệt, đời thứ 37 hệ Nam

Nhạc. Trụ trì Đại Địch Đường ở Dương Châu. Tác phẩm: Khổ Qua Hòa Thượng họa ngữ lục

NGUYÊN THIỀU 元 紹 (1631-1721)

Thiền tăng đời Minh, họ Tạ, hiệu Hạnh 522

NGUYÊN TRƯỜNG 元 長 (1284-1357)

Đoan, người xứ Triều Châu, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thông Hiền, đời thứ 36 hệ Nam Nhạc, Sơ Tổ phái Thiền Nguyên Thiều Việt Nam. Vào niên hiệu Khang Hy thứ 4 sư theo thuyền buôn đến vùng Quy Ninh, tỉnh Bình Định, Trung bộ Việt Nam. Tại đây sư sáng lập Phật Học Viện, xây cất chùa Di-đà Thập Tháp, sau đó lần lượt cất chùa Hà Trung ở Thừa Thiên, chùa Quốc Ân ở Thuận Hóa. Sư trụ trì chùa Hà Trung. Triều Lê Việt Nam ban thụy là Hạnh Đoan Đại Sư.

NGUYÊN THÔNG 元 聰 (1136-1209)

Thiền tông đời Nam Tống, họ Chu, tự Phật Trí, người xứ Trường Lạc, Phúc Kiến, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Phúc Nham Văn Diễn, đời thứ 17 hệ Nam Nhạc.

Trụ trì Mông Am Kính Sơn, Hàng Châu.

NGUYÊN TĨNH 元 靜 (1065-1135)

Thiền tăng đời Tống. Về già đổi tên là Đạo

Hưng, họ Triệu, tự Nam Đường, người xứ Lãng Châu (nay là huyện Lang Trung tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư bác thông Kinh truyện, giỏi văn chương. Xuất gia năm 23 tuổi, nối pháp Thiền sư Ngũ Tổ Pháp Diễn, thuộc tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Sư khai sáng viện Nam Đường ở núi Đại Tùy, Bành Châu (nay là huyện Bành, tỉnh Tứ Xuyên) nên được người đời gọi là »Nam Đường Nguyên Tĩnh«. Sư từng trụ các chùa Chiếu Giác, Năng Nhân.

Bậc thức giả cho rằng Nguyên Tĩnh truyền đạo pháp Đông Sơn sâu sắc và rõ ràng.

NGUYÊN TĨNH 元 瀞 (1312-1378)

Thiền tăng đời cuối Nguyên đầu Minh, họ Nghê, tự là Thiên Cảnh, Thiên Giác, hiệu là Phác Ẩn, Cối Kê Sơn Tiêu, người Cối Kê (Thiệu Hưng, Chiết Giang). Thuở nhỏ xuất gia tại chùa Đại Báo Ân, lại đến chùa Tập Khánh ở Hổ Lâm theo Pháp sư Thiên Ngạn Tế tu tập giáo nghĩa Thiên Thai. Niên hiệu Chí Chính thứ 4 (1338) đời Nguyên, đến Kính Sơn tham vấn Nguyên Tẩu Đoan Công, sư vừa vào cửa, Nguyên Tẩu hét một tiếng, Nguyên Tịnh nghe như tiếng sấm nổ hoát nhiên khai ngộ liền cúi đầu làm lễ. Lại hỏi ba bốn chuyển ngữ đều rất hợp ý Nguyên Tẩu liền thâu làm đệ tử, sai giữ chức ký thất. Niên hiệu Chí Chính thứ 16 (1356) sư trụ trì chùa Trường Khánh ở Hội Kê, người hỏi đạo bốn phương nghe tiếng tìm đến. Niên hiệu Hồng Võ thứ 1 (1368) đời Minh theo chiếu vua sư đến Nam Kinh. Năm thứ 9 (1376)

sư trụ trì chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu. Về sau sư tịch tại chùa Ninh Quốc. Tác phẩm:

Phác Viên tập, Tam Hội ngữ lục.

NGUYÊN TRIỆU 原 肇

Thiền tăng đời Tống, họ Phan, hiệu Hoài Hải, người Tĩnh Hải, Thông Châu (nay là Nam Thông, Giang Tô) Trung Quốc. Sư nối pháp ngài Chiết Ông Như Diễm, làm truyền nhân tông Lâm Tế, trụ trì các chùa:

Báo Ân Quang Hiếu Thiền tự ở Thông Châu, Thanh Nguyên Quảng Huệ Thiền tự, Vạn Niên Báo Ân Quang Hiếu Thiền tự, Vạn Thọ Báo Ân Quang hiếu Thiền tự, Giang Tâm Long Tường Hưng Khánh Thiền tự, A-dục Vương Sơn Quảng Lợi

Thiền tự. Tác phẩm: Hoài Hải Ngoại Tập, Hoài Hải Nã Âm, Ngữ lục.

NGUYÊN TRƯỜNG 元 長 (1284- 1357)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Đổng, tự Vô Minh, hiệu Thiên Nham người xứ Tiêu 523

NGUYỆN CHIÊU 愿 昭

Sơn (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia, 19 tuổi thụ giới cụ túc, nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản. Năm 1327, Sư trụ chùa Thánh Thọ núi Phục Long ở Nghĩa Điểu, người học khắp nơi vân tập, sư thuyết pháp chẳng ngừng. Thụy hiệu: Phật Huệ Viên Giám

Thiền sư.

NGUYỆN CHIÊU 愿 昭 Thiền tăng đời Tống, người xứ Tiền Đường, nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Thanh Tủng, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện La Hán, Tú Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang). Sau trụ chùa

Hương Nghiêm, Hàng Châu.

NGUYỆN HỌC 愿 學 (?-1174)

Thiền tăng đời Lý, dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Viên Trí. Sư họ Nguyễn, quê ở làng Phù Cẩm, miền Bắc

Việt Nam (tức làng Phù Cẩm, huyện Yên

Phong, tỉnh Bắc Ninh ngày nay).

NGUYỆN TỀ 願 齊

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Tề còn gọi là Tế. Họ Giang, người Tiền Đường (nay là Hàng Châu). Thuở nhỏ xuất gia nơi chùa Thủy Tâm, sau khi thọ giới cụ túc sư tu tập giáo pháp Thiên Thai, chuyên nghiên cứu chỉ quán. Sư đắc pháp nơi Quốc sư Thiên Thai Đức Thiều làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Vào núi Nhạn Đãng ẩn tu. Ngô Việt Vương xuống chiếu thỉnh trụ trì chùa Tiêm Khánh ở cửa tây Hàng Châu, không bao lâu sư từ chối trở về núi. Thị tịch vào khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-983) đời Tống. NGUYỆT GIANG CHÍNH ẤN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 月 江 正 印 禪

師 語 錄

Còn gọi: Nguyệt Giang Hòa thượng ngữ lục, Nguyệt Giang Ấn Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Nguyệt Giang Chính Ấn soạn vào đời Nguyên, nhóm ông Cư Giản… biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 123, trang 217. Nội dung thu thập các lời thượng đường và tiểu tham của Thiền sư Chính Ấn tại chùa Bích Vân, chùa Đạo Tràng cùng với các phần: Niêm cổ, Tụng cổ, Phổ thuyết, Pháp ngữ, Tán…

NGUYỆT HÀ 月 霞 (1858-1917)

Tăng nhân cận đại, họ Hồ, tên Hiển Châu, người huyện Hoàng Cương, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư xuất gia ở chùa Quán Âm, Nam Kinh, rồi đến chùa Đại Thông Liên Hoa thụ giới cụ túc. Sư cất am tĩnh tu ở núi Chung Nam, vừa khai khẩn vừa tu thiền. Sư đến núi Thái Bạch nương Thiền sư Liễu Trần học thiền 3 năm xem như một ngày, nghe giảng kinh Duy-ma, sư ngộ nhập pháp môn Bất nhị, rất được Liễu Trần khen ngợi, và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Năm 1914 sư sáng lập Đại học Hoa Nghiêm ở Thượng Hải, còn xây thiền đường, giảng đường ở Viên Trung, hằng ngày tọa thiền và giảng kinh luận Đại Tiểu thừa. Một đời sư tuy lấy việc hoằng dương tông Hoa Nghiêm làm nhiệm vụ, song căn bản của sư vẫn là Thiền tông, điều đáng nói là không ngày nào sư không tọa hương tham thiền, không năm nào sư không đả thiền thất. NGUYỆT LÃNG TOÀN 月 朗 全 (1855-1915)

Thiền tăng đời Thanh, họ Đan, tên Toàn, tự Nguyệt Lãng, người xứ Thái Hưng, 524

NGỮ LỤC 語 錄

Giang Tô, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Lãng Huy Sự, đời thứ 48 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Cao Mân (Giang Đô, Giang Tô). Có ngữ lục truyền lại đời.

NGUYỆT LUÂN 月 輪

1. Thiền tăng đời Ngũ Đại (854-925), họ Hứa, người xứ Phúc Đường (nay là huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội, nương thầy 7 năm. Sau chúng thỉnh trụ Hoàng Sơn Hàng Châu (nay thuộc Chiết

Giang).

2. Thiền tăng đời Thanh, họ Dị, người xứ Mã Long (nay thuộc Vân Nam) Trung Quốc. Năm 18 tuổi xuất gia, thụ giới cụ túc xong, sư tham vấn Thiền sư Chân Viên Nguyệt Đàm và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sư còn tham vấn các bậc danh túc nam bắc, 20 năm ở kinh sư, số người đến thọ giáo xa gần rất nhiều, nổi tiếng ở triều đình, 2 lần được ban cho y hồng, Long tạng. Về già, sư trở về Vân Nam, trụ 2 ngôi chùa lớn nổi tiếng: Hoa Đình và Hoa Nghiêm, chấn chỉnh lại môn phong. Sư có

Ngữ lục truyền bá ở đời.

NGUYỆT NHẬT 月 日

Tháng. Trong phức từ này, chỉ riêng chữ Nguyệt là có nghĩa, còn chữ Nhật là chữ đệm. Tông Môn Võ Khố ghi: »師 在 寶 峰 時、 元 首 座 極 見 喜。 一 日 請 假 往 謁 李 商 老、 云： 一 月 日 便 歸。 後 四 十 日 方 歸。 元 見、 遽 云： 噁！ 野 了 也、 無 常 進 速。 師 不 覺 汗 下。 – Lúc sư ở Bảo Phong, Thủ tọa Nguyên rất vui. Một hôm,sư xin phép đến yết kiến Lý Thương Lão và nói: Một tháng sẽ trở về! Sau 40 ngày sư mới trở về. Thủ tọa Nguyên gặp lại sư, liền nói: Ôi! Buông lung quá. Vô thường nhanh chóng nghen!

Sư bất giác ra mồ hôi đầm đìa«.

NGUYỆT QUANG TỰ 月 光 寺

Chùa ở phường Đông Khê, quận Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng, Việt Nam, do Thiền sư Như Hiện trụ trì.

NGƯ MỤC HỖN CHÂU 魚 目 混 珠

Mắt cá lẫn lộn với trân châu. Theo »Ngọc Thanh Kinh« ghi chép: Thời xưa có một người tên là Mãn Nguyện, rất thích trân châu (tức ngọc trai). Một hôm đi chợ, ông phát hiện ra một hạt trân châu rất đẹp, ông bỏ món tiền lớn để mua về. Ông hàng xóm tên là Thọ Lượng cũng là người rất thích trân châu. Một lần trên đường đi nhìn thấy một mắt cá to, tưởng là trân châu, liền nhặt về nhà cất đi. Về sau có người bị ốm, cần có trân châu để chữa bệnh. Mãn Nguyện và Thọ Lượng đều mang trân châu của mình ra, mọi người so sánh, phát hiện ra trân châu của Thọ Lượng là mắt cá. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho việc nhận định, đánh giá sai lầm. Tiết Lang Sơn Huệ Ôn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »佛 意 祖 意、 如 將 魚 目 作 明 珠。 大 乘 小 乘、 似 認 橘 皮 爲 猛 火。 – Nhận lầm Phật ý với Tổ ý như cho mắt cá là minh châu, hiểu sai Tiểu thừa với Đại thừa như cho vỏ quít là lửa đỏ«.

NGỮ LỤC 語 錄 Sách có nội dung gồm những lời khai thị, thuyết pháp của các bậc Tổ sư trong Thiền tông. Phần lớn nó gồm những pháp ngữ và do thị giả hoặc các vị theo tham học với các ngài sưu tập, ghi chép lại thành sách.

Từ đời sơ Đường bắt đầu có ngữ lục như:

Pháp Bảo Đàn Kinh của Lục tổ Huệ Năng. 525 NGỰ CHẾ GIẢN MA BIỆN DỊ LỤC 御 制 揀 魔 辯 異 錄 Từ đời Ngũ Đại, Triệu Tống về sau, Thiền tông thành lập chế độ tùng lâm và phần lớn các vị Trụ trì là các thiền sư nổi tiếng nên ngôn hạnh của các ngài đều được các vị chức sắc bên dưới như Thư ký, Chức ty ghi chép lại. Chẳng hạn: Mã Tổ Đạo Nhất Thiền sư ngữ lục, Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư ngữ lục. ― Ngữ yếu: Ghi chép những phần quan trọng trong ngữ lục, như: Bách Trượng Hoài Hải Thiền sư ngữ yếu.

― Biệt tập: Chỉ sưu tập pháp ngữ của một vị thiền sư. ― Thông tập: Sưu tập pháp ngữ của nhiều vị thiền sư. NGỰ CHẾ GIẢN MA BIỆN DỊ LỤC 御 制 揀 魔 辯 異 錄 Còn gọi: Giản Ma Biện Dị lục. Lục, 8 quyển, do Vua Ung Chính soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Ung Chính thứ 11 (1733), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 379. Vào đời Minh, thiền tăng tông Lâm Tế là Pháp Tạng soạn 1 quyển sách là »Ngũ Tông Nguyên«, và đệ tử của sư là Đàm Kiết Hoằng Nhẫn cũng soạn »Ngũ Tông Cứu« 1 quyển, bài bác chủ trương của tông Tào Động, đưa đến cuộc tranh luận trong thiền lâm thời bấy giờ, ảnh hưởng còn lan rộng đến đời Thanh. Vua Ung Chính đời Thanh soạn sách này cho rằng chủ trương Thiền tông của Pháp Tạng và Hoằng Nhẫn là tà ma dị thuyết và nêu ra ngữ lục của 2 vị làm, rồi bài xích từng cái một. Vua còn bảo học trò của Pháp Tạng ăn thịt uống rượu, phá hoại giới luật, nguy hại đến cửa Phật, cần phải dẹp trừ.

NGỰ TUYỂN NGỮ LỤC 御 選 語 錄

Còn gọi: Ung Chính Ngự Tuyển ngữ lục.

ngữ lục, 19 quyển, do Vua Ung Chính biên tập vào đời Thanh và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 357. Vua Ung Chính bất mãn »Cổ Kim Tiệp Lục« nên biên tuyển lại thành sách này.

Nội dung bao gồm thiền ngữ của các thiền tăng, cư sĩ và của cả Vua Ung Chính. Gồm có: 12 quyển Chính tập, 1 quyển Ngoại tập, 2 quyển Tiền tập, 3 quyển Hậu tập, 1 quyển Đương kim pháp hội. Chính tập gồm những thiên ngữ yếu ngắn của 15 vị như: Tăng Triệu, Vĩnh Gia Huyền Giác, Hàn Sơn, Thập Đắc, Quy Sơn Linh Hựu,

Ngưỡng Sơn Huệ Tịch, Triệu Châu Tùng Thẩm, Vân Môn Văn Yển, Vĩnh Minh Diên Thọ, Tử Dương Chân Nhân Trương Bình Thúc, Tuyết Đậu Trọng Hiển, Viên Ngộ Khắc Cần, Ngọc Lâm Thông Tú, Cùng Khê Hạnh Sâm và Thạc Ung Thân

Vương Viên Minh Cư sĩ (tức Vua Ung Chính).

Ngoại tập gồm »Tịnh Độ vấn đáp« của ngài Vân Thê Châu Hoằng. Tiền tập, Hậu tập đều là ngữ lục của nhiều đời thiền sư.

Sách này được nhập tạng vào tháng giêng niên hiệu Càn Long thứ 1 (1736) đời Thanh, được Kim Lăng Khắc Kinh Xứ khắc bản vào niên hiệu Quang Tự thứ 4 (1878) đời Thanh.

NGƯNG MẬT THIỀN SƯ 凝 密 禪

師 Hiệu của Thiền tăng Khuông Dật đời Ngũ Đại. X. Khuông Dật.

NGƯNG MÂU 凝 眸

Vốn có nghĩa là con ngươi của mắt chẳng chuyển động, trong lúc tập trung chú ý. 526

NHẠC LÂM TỰ 岳 林 寺

Thiền tông mượn từ này để chỉ cho thái độ chần chừ, đắn đo suy nghĩ. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi:

»纔 陞 此 座、 已 涉 塵 勞。 更 乃 凝

眸、 自 彰 瑕 玷。 – Vừa bước lên tòa này đã dính vào trần lao, lại còn chần chừ tự bày khuyết điểm«.

NGƯNG TỊCH ĐẠI SƯ 凝 寂 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Bảo Tích đời

Đường. X. Bảo Tích.

NGƯỠNG SƠN HUỆ TỊCH THIỀN

SƯ NGỮ LỤC 仰 山 慧 寂 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 1 quyển, do Ngưỡng Sơn Huệ Tịch soạn vào đời Đường, Ngữ Phong Viên Tín và Quách Ngưng Chi cùng biên tập vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 860. Nội dung: Đầu tiên kể về hành trạng của Thiền sư Huệ Tịch, kế đến trình bày về cơ ngữ vấn đáp giữa Huệ Tịch với các vị: Bàng cư sĩ, Tam Thánh, Nhũ Nguyên, Bách Trượng, Hoàng Bá, Nam Tuyền và khoảng 70 điều về pháp ngữ lúc thượng đường, thị chúng. Cuối cùng ghi tóm tắt việc thị tịch của ngài

Ngưỡng Sơn.

NGƯU ĐẦU SƠN 牛 頭 山

Còn gọi: Ngưu Thủ Sơn. Núi thuộc thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nằm ngoài Trung Hoa môn 15km. Cao hơn mặt biển 242,9m, do 2 ngọn núi đứng cạnh nhau, hình dáng như đầu con trâu nên gọi là Ngưu Đầu. Niên hiệu Thiên Giám thứ 2 (503) đời Lương (Nam Triều)

trong hang đá Tây Phong của núi này có dựng »Tiên Quật Tự«. Có bài ca dao dân gian như sau:

方 山 頂 上 一 冲 田 小 小 吉 山 五 箇 尖 祖 堂 有 座 無 量 殿 牛 首 山 上 出 神 僊 »Phương sơn đỉnh thượng nhất xung điền Tiểu tiểu kiết sơn ngũ cá tiêm Tổ đường hữu tọa vô lượng điện Ngưu Thủ sơn thượng xuất thần tiên«.

Trên đỉnh Phương Sơn mảnh ruộng cao

Năm ngọn núi lành bé tẻo teo Tổ đường có đến vô lượng điện,

Thần tiên Ngưu Thủ dáng tiêu dao«.

(Hạnh Huệ dịch) Trên núi này có rất nhiều tự viện. Pháp Dung, Tổ tông Ngưu Đầu khai thiền tại đây, nên núi này là cái nôi của tông Ngưu Đầu. Phía nam núi có chùa Phổ Giác, động Bích Chi, động Văn-thù. Phía đông nam núi có đền Thanh Đạo Nhân, suối La hán, bia đá trên vách núi. Trong thời gian kháng chiến, rừng cây trên núi bị đốn sạch, rất nhiều chùa miếu bị thiêu rụi. Hiện chỉ còn ngôi tháp chùa Hoằng Giác và phần tượng tạc trên vách đá. Vào tháng 3 mùa xuân, trên núi hoa nở rất đẹp, đặc biệt có »Ngưu

Thủ Yên Lam« (khói ngút trên núi Ngưu Đầu) là 1 trong 48 cảnh đẹp của Kim Lăng.

NHẠ NÊ THỦY 惹 泥 水

Gọi đủ: Nhạ nê đới thủy. Lời nói lề mề, chậm chạp. Vân Môn quảng lục ghi: »不

惹 泥 水 作 麼 生 道。 – Chẳng phải là lời nói lề mề chậm chạp, làm sao nói đây?«.

Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »咬 斷

兩 頭、 猶 是 惹 泥 帶 水 – Cắt đứt hai đầu, cũng là lời nói lề mề chậm chạp«.

NHẠC LÂM TỰ 岳 林 寺 Chùa ở thành phố Phụng Hóa tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Chùa được bắt đầu 527

NHAI PHƯỜNG HÓA CHỦ 街 坊 化 主

xây dựng vào niên hiệu Đại Đồng thứ 2 (536) nhà Lương thuộc Nam Triều. Ban đầu nền chùa ở phía tây suối, gọi là Sùng Phúc Viện, bị phá hủy vào niên hiệu Hội Xương (841-846) đời Đường. Niên hiệu Đại Trung thứ 3 (849), Thiền sư Nhàn Khoáng xây dựng lại ở phía đông suối, đổi tên là Nhạc Lâm Tự. Cuối đời Đường, cao tăng Thiền tông là Hòa thượng Bố Đại ở chùa này. Sau đời Ngũ Đại, niên hiệu Trinh Minh thứ 3 (917) đời Lương, ngài mất ở dưới mái đông của Đại điện và do vì nơi đây là đạo tràng của ngài lưu ngụ nên người thời ấy vẽ bức tượng toàn thân ngài treo ở Đông đường Đại điện. Niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 8 (1015) nhà Tống, vua ban bảng hiệu »Đại Trung Nhạc Lâm

Thiền Tự«. Thiền sư Văn Nhạc từng ở chùa này, xây gác Sùng Ninh. Hậu điện còn được xây cất lại.

Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 21 (1423) đời Minh, bị hủy hoại do nạn binh lửa. Khoảng niên hiệu Chính Đức (1506-1521) mới được sửa sang lại. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1615) lại bị phá hủy do nạn binh lửa, rồi đại điện được xây dựng lại.

Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1644) cất lại gác Sùng Ninh. Niên hiệu Khang Hy thứ 12 (1673) đời Thanh, Hòa thượng Khải Am làm hưng thịnh tông phong tại chùa này, xây Thiên Vương điện, Phương trượng, Đông Tây lang, tháp Phổ Đồng quy mô rộng lớn; sau đó bị hoang phế.

Niên hiệu Quang Tự thứ 14 (1888), ngài Văn Quả tái thiết, đến nay chỉ còn một tòa Đại điện.

tiền và vật thực cho đại chúng.

NHAI NGHIỆP 涯 業

Gia tài sản nghiệp. Tiết Tưởng Sơn Phật Huệ Cảo Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi:

»蔣 山 爲 你 說 箇 譬 喻： 一 似 箇 人 家。 祖 上 從 來 極 有 涯 業。 有 二 兄 弟、 各 各 斗 使。 大 者 使 五 百、 小 者 使 一 貫。 日 往 月 來、 斗 使 不 已。 遂 將 祖 父 涯 業 一 時 落 盡、 累 他 子 孫 無 安 身 立 命 處。 – Tưởng Sơn thí dụ cho ngươi biết: giống như gia đình nọ, tổ tiên có gia tài sản nghiệp rất lớn để lại từ trước đến giờ. Trong nhà có 2 anh em, mỗi người đều dùng đấu (dụng cụ đo lường) để đong tiền xài. Người anh dùng đấu 500 điếu tiền, người em dùng đấu 1 quan. Ngày qua tháng lại, tiêu dùng mãi chẳng thôi, nên gia tài sản nghiệp của ông cha hết sạch, làm lụy đến con cháu không có chỗ an thân lập mạng«.

NHAM TUẤN 岩 俊 (882-966)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Liêm, người xứ Hình Đài (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc. Sau khi xuất gia, sư giữ giới rất nghiêm. Từng đi qua các núi: Hành Sơn, Lô Sơn, Dẫn Sơn, nối pháp Thiền sư Đại Đồng Đầu Tử. Sư ra hoằng pháp trụ viện Quán Âm ở Biện Kinh (nay thuộc huyện Khai Phong, tỉnh Hà Nam), đồ chúng thường vào khoảng vài trăm, tông phong hưng thịnh. Lúc Chu Cao Tổ, và Thế Tông chưa lên ngôi thường lên phương trượng để thi lễ. Đến khi Vua tức vị, có ban cho sư y hồng và hiệu »Tịnh Giới Đại Sư«.

NHAI PHƯỜNG HÓA CHỦ 街 坊 化 主 Vị tăng có nhiệm vụ đi vào chợ búa để xin

NHÀN NGÔN NGỮ 閒 言 語

Còn gọi: Nhàn ngôn trường ngữ. Lời nói 528

NHÃN MỤC 眼 目

không có gì quan trọng hoặc là lời nói dư thừa. Tiết Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »汝 諸 人 來 這

裡、 擬 覓 新 鮮 語 句、 攢 華 四 六、

圖 口 裡 有 可 道。 我 老 兒 氣 力 稍 劣、 脣 舌 遲 鈍、 亦 無 閑 言 語 與 汝。 汝 若 問 我、 便 隨 汝 答、 也 無 玄 妙 可 及 於 汝。 – Các ông đến đây định tìm lời nói hay đẹp, góp nhặt văn hoa trong miệng ta nói ra. Lão già này khí lực yếu kém, môi lưỡi chậm lụt, cũng không có lời gì quan trọng để cho các ông. Nếu các ông hỏi ta, ta tùy câu hỏi mà đáp, cũng không có huyền diệu để cho các ông«.

NHÀN TRẦN CẢNH 閑 塵 境

Chỉ cho các điều kiện ở bên ngoài đều không có ý nghĩa, không có giá trị, cũng chỉ cho sự vô dụng của văn tự, ngôn ngữ.

Phần Thị Chúng trong LTL (Đại 47, 499 thượng) ghi: »如 今 學 道 人 且 要 自 信、 莫 向 外 覓、 總 上 他 閑 塵 境、 都 不 辨 邪 正、 秖 如 有 祖 有 佛、皆 是 教 跡 中 事。 – Hiện nay, người học đạo cần phải tự tin, chớ có tìm bên ngoài. Bởi vì tất cả cái bên ngoài đều vô giá trị, đều chẳng phân biệt được tà chính. Như có

Phật có Tổ đều là việc trong giáo tích«.

NHÃN 眼

Chỉ cho pháp nhãn, tức là ánh mắt trí huệ của thiền giả quán chiếu sự vật, nhận thức chân lý. Linh Hựu ngữ lục ghi: »只 貴 死 眼 正、 不 說 子 行 履。 – Chỉ trông mong con mắt ông chân chính, không nói đến hành vi của ông.«

NHÃN CÂN 眼 筋

Còn gọi: Nhãn lý hữu cân (Trong mắt có gân). Đối lại: Nhãn lý vô cân. Chỉ cho ánh mắt lanh lợi, dụ cho sắc mặt năng nổ khí khái. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho nghĩa biện biệt rõ phải trái, được mất. Tắc 93, Thung Dung lục giải thích là biện biệt thị phi, minh liễu đắc thất. Tắc 66, Bích

Nham lục (Đại 48, 196 hạ) ghi: »當 時 若 有 些 子 眼 筋、 便 解 瞥 地 去、 豈 不 快 哉？ – Khi ấy nếu ánh mắt của y có chút linh lợi, lập tức hiểu thấu; há chẳng thích lắm sao?«.

NHÃN HOÀNH TỴ TRỰC 眼 橫 鼻

直 Mắt nằm ngang, mũi đứng thẳng, tỷ dụ cho mặt mũi xưa nay bình thường tự nhiên, tức chỉ cho Phật tính, Bản tính. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »佛 法 本 無 玄 妙、 只 要 汝 諸 人 各 各 知 道 眼 橫 鼻 直 便 休。 – Phật pháp vốn không có huyền diệu, chỉ cần các ông, mỗi người biết được mắt nằm ngang, mũi đứng thẳng liền thôi«.

NHÃN LÝ TRỪU ĐINH, NÃO HẬU BẠT TIỄN 眼 里 抽 釘 腦 後 拔 箭 Nhổ đinh trong mắt, rút tên sau ót, tỷ dụ dẹp trừ tục tình mê chướng, lắng trong vọng tuởng ngờ vực lo nghĩ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »指 佛 殿： 大 開 此 殿、 親 見 一 面。 合 作 麼 生？ 眼 裏 抽 釘、 腦 後 拔 箭、 本 來 無 像 通 機 變。 – Chỉ Phật điện, nói: ›Mở rộng điện này, đích thân thấy được một mặt phải làm sao?‹ Nhổ đinh trong mắt, nhổ tên sau ót xưa nay không có hình tượng thông cơ biến«. NHÃN MỤC 眼 目 1. Pháp nhãn thiền tăng. Bích Nham lục q. 1 ghi: »大 凡 扶 豎 宗 教。 須 是 有 本 分 宗 師 眼 目。 有 本 分 宗 師 作 用。 529

NHÃN QUANG LẠC ĐỊA 眼 光 落 地

– Nói chung, nếu người nào muốn đỡ nâng Thiền và Giáo thì cần phải có pháp nhãn và cử chỉ hành vi ứng cơ tiếp vật của bậc Thiền sư lão luyện«.

2. Ngôn hạnh ứng cơ, lập bày thiền cơ. Tiết Vân Sơn Hòa thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »師 見 僧 來、 便 作 起 勢、 僧 便 出 去。 師 曰： 得 恁 麼 靈 利。 僧 便 喝 曰： 作 這 箇 眼 目、 承 嗣 臨 濟、 也 太 屈 哉！ – Sư thấy tăng đến, liền làm thế đứng dậy; tăng liền bước ra.

Sư nói: Được linh lợi như thế! Tăng liền hét, nói rằng: Lập bày Thiền cơ thế ấy mà kế thừa Lâm Tế, thật là oan uổng thay a!«.

NHÃN QUANG LẠC ĐỊA 眼 光 落 地 Chết đi. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »莫 待 一 朝 眼

光 落 地、 緇 田 無 一 簣 之 功、 鐵 圍 陷 百 刑 之 痛。 – Chớ đợi một khi chết đi, mới biết rằng mình tu hành không có một chút công đức gì, và bị chịu khổ nơi địa ngục«.

NHÃN THÁP SI 眼 搭 眵

Nguyên chỉ cho cục ghèn đóng trong mắt.

Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho sự chấp trước ngã kiến, không bỏ kiến chấp hẹp hòi. Gia Thái Phổ Đăng lục q. 15 (Vạn Tục 137, 119 hạ) ghi: »攪 長 河 爲 酥 酪、 蝦 蟹 猶 自 眼 搭 眵。 – Khi khuấy nước sông thành sữa ngọt thì cá tôm bị đóng ghèn«.

NHÃN THÂN THỦ BIỆN 眼 親 手

辨 Còn gọi: Nhãn biện thủ thân. Nhanh tay lẹ mắt. Tăng Bảo Chính Tục truyện q. 6 ghi:

»正 當 恁 麼 時、 四 楞 塌 地 掇 在 諸 人 面 前、 眼 辨 手 親 底 一 逴 逴 得 去、 便 能 羅 籠 三 界、 提 拔 四 生。 – Ngay lúc ấy nó hiển hiện trước mặt các ông. Nếu nhanh tay lẹ mắt lập tức nhận lấy thì các ông mới có khả năng che chở ba cõi, nâng đỡ bốn loài«.

Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »上 堂 云： 風 和 日 暖 古 佛 家 風 柳 綠 桃 紅 祖 師 巴 鼻 眼 親 手 辦 未 是 惺 惺 口 辯 舌 端 與 道 轉 遠 從 門 入 者 不 是 家 珍 且 道 畢 竟 如 何 相 見 »Sư thượng đường nói:

Gió hòa nắng ấm thói nhà Cổ Phật Đào đỏ liễu xanh cơ phong Tổ sư Nhanh tay lẹ mắt chưa phải tỉnh tỉnh Nói năng lưu loát cách đạo càng xa

Từ cửa đem vào chẳng phải của báu

Thử hỏi cuối cùng làm sao gặp nhau?«.

NHÃN TÌNH ĐỊNH ĐỘNG 眼 睛 定

動 Còn gọi: Nhãn mục định động. Mắt nhấp nháy. Ý nói do dự, mờ mịt không hiểu. Tiết Tưởng Sơn Pháp Tuyền Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »快 人 一 言、 快 馬 一 鞭。 若 更 眼 睛 定 動、 未 免 紙 裹 麻 纏。 – Người giỏi một lời, ngựa hay một roi; nếu còn do dự thì không tránh khỏi bị vướng mắc chữ nghĩa«.

NHẬM CHÂN 任 眞

Tùy ý tự nhiên, thành thực, thuận chân như. Tiết Giang Tây Mã Tổ trong TĐT q.

14 ghi: »黃 三 郎 云： 若 不 遇 和 尚、 虛 過 一 生。 見 師 後、 如 刀 剗 空。 師 曰： 若 實 如 此、 隨 處 任 眞。 – Hoàng tam lang nói: Nếu không gặp Hòa 530

NHÂN 人

thượng, luống qua một đời; sau khi gặp Thầy, con như cầm dao phân định hư không. Sư bảo: Nếu thật như thế, tùy chỗ thuận chân như đi! «.

NHẬM KẾ DŨ 任 継 愈 (1916-?)

Học giả Phật giáo hiện đại, người xứ Bình Nguyên, Sơn Đông, Trung Quốc. Năm 1934, ông thi đỗ vào phân khoa Triết học Đại học Bắc Kinh. Năm 1938 sau khi tốt nghiệp khoa Triết, ông lại thi đỗ vào lớp Nghiên cứu sinh, sở nghiên cứu Văn học thuộc Đại học Bắc Kinh, đến năm 1941 thì tốt nghiệp. Ông lần lượt nhậm chức Giáo sư Đại học Bắc Kinh, Giám đốc sở nghiên cứu Tôn giáo Thế giới thuộc viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, Hội trưởng hội Tôn giáo Học Trung Quốc, Quản thủ Thư viện Bắc Kinh. Ông trường kỳ theo đuổi việc nghiên cứu lịch sử Triết học Trung Quốc, lịch sử Phật giáo, lịch sử Đạo giáo và trứ thuật rất nhiều. Ông còn chủ trì công tác biên tập xuất bản »Trung Hoa Đại Tạng Kinh« (bộ phận Hán văn). Đối với Thiền tông, ông nghiên cứu sâu xa, cho rằng sự hình thành và phát triển của Thiền tông là cao trào thứ hai của sự phát triển văn hóa Trung Quốc, sau thời Xuân Thu Chiến Quốc. Tác phẩm:

― Thiền Học dữ Nho Học.

― Thiền tông dữ Trung Quốc Văn Hóa.

― Thiền tông Triết Học Tư Tưởng Lược Luận.

Ông còn chủ biên:

― Trung Quốc Phật Giáo Sử. ― Tôn Giáo Từ Điển. q. 3 ghi: »師 在 黨 子 谷 時、 麻 谷 來、 繞 師 三 匝、 震 錫 一 下。 師 曰： 既 然 任 摩、 何 用 更 見 貧 道？ – Lúc sư ở hang Đảng Tử, có Ma Cốc đến viếng, đi nhiễu sư ba vòng, dộng tích trượng một cái. Sư bảo: Đã được như thế, đâu cần phải gặp bần đạo?« 2. Làm thế nào? Thế nào là? Chương Pháp Nhãn Văn Ích Thiền sư trong CĐTĐL q.

28 ghi: »僧 問： 恁 摩 即 不 落 因 果 也？ 師 曰： 莫 作 野 干 鳴。 – Tăng hỏi: Làm thế nào để khỏi rơi vào nhân quả? Sư đáp: Đừng làm chồn hoang kêu.«

CĐTĐL q. 20 ghi: »恁 麼 即 一 輪 高 掛、 萬 國 同 觀 去 也？ – Thế nào là chỉ một vầng trăng treo cao mà muôn nước cùng ngắm?«.