Phật Giáo và Xã Hội

THÍCH VIÊN LÝ

MỤC LỤC

CHƯƠNG I 1.Phật Giáo thời nguyên thủy và xã hội 9

CHƯƠNG II 2. Áp dụng Phật Giáo vào môn xã hội học CHƯƠNG III

3. Phật giáo coi trọng công bằng xã hội CHƯƠNG IV

4. Phật Giáo và xã hội toàn cầu CHƯƠNG V

5. Liên hệ xã hội giữa Tăng Đoàn và cộng đồng Phật Tử 31

49

65

83

CHƯƠNG VI 6. Chủ trương của Phật Giáo về phúc lợi xã hội 99 CHƯƠNG VII 7. Vai trò của Phật Giáo đối với xã hội 115

CHƯƠNG VIII 8. Kết luận 137

Lời nói đầu

Xã hội là một tập hợp đa dạng bởi nhiều thành phần khác nhau, là mối tương tác đa phương mà tự thân có thể tốt hay xấu dựa trên các giải pháp được chọn lựa của đại khối dân chúng trước những biến động được phát sinh từ những bất đồng quan điểm, những xung đột quyền lợi v.v... và, những nỗ lực kết hợp để tạo nên một trật tự xã hội mà qua đó mọi người đều hạnh phúc hay phải đương đầu với bất ổn, khổ đau.

Thước đo giá trị của một xã hội không phải lớn hay nhỏ, dài hay ngắn mà chính là những truyền thống đặc hữu có khả năng nâng cao khả tính dân chủ của mọi người dân và, thước đo giá trị đó đã được thể hiện sinh động trong giáo pháp vi diệu của Đức Phật. Với quá trình lịch sử hơn 2600 năm hoằng hoá, thước đo giá trị đó càng giá trị hơn vì nó chứng tỏ được sức sống kỳ diệu và xác định rõ quyền bình đẳng của mọi tầng lớp trong các sinh hoạt Phật sự.

Đức Phật dạy: “Sau khi Như Lai nhập diệt, các con hãy lấy giáo pháp và giới luật làm thầy”. Bức Thông điệp lớn nhưng ngắn gọn và vô cùng giá trị này cho thấy, trong Phật Giáo không có bất cứ ai có thẩm quyền quyết định một cách độc đoán và, đó chính là giá trị truyền thống bất biến của Phật Giáo cần được bảo lưu và phát huy đúng mức.

Tác phẩm Phật Giáo và Xã Hội này chỉ phản ánh một phần nhỏ những giá trị lớn về sự liên quan mật thiết giữa Phật Giáo và xã hội nhất là những giải pháp thù ứng mà Đức Phật đã khai thị nhằm giúp cho xã hội thái bình, muôn sinh an lạc. Với tinh thần cầu thị, rất mong sự góp ý của những bậc thiện hữu tri thức xa gần.

Cẩn bút Mùa Phật Đản PL 2563 – 2019

Tỳ kheo Thích Viên Lý

CHƯƠNG I PHẬT GIÁO thời NGUYÊN

THỦY VÀ XÃ HỘI

N

ội dung chủ yếu của chương này đề cập về sự liên hệ giữa Phật giáo và xã hội trong thời kỳ sơ khai của Phật giáo – thường được gọi là Phật Giáo thời Nguyên Thủy và, Phật giáo Nguyên Thuỷ đã liên tục tồn tại cho tới nay với danh xưng ngày xưa:

“Thượng Tọa Bộ ”. Kinh điển của tông phái này bao gồm toàn bộ Đại Tạng Kinh Pali. Vì vậy, chúng ta có thể căn cứ vào bộ kinh Pali để khảo sát về sự liên hệ giữa Phật Giáo thời sơ khai và xã hội.

Hầu hết học giả Phật Giáo quan niệm rằng, khi căn cứ vào bộ Đại tạng Kinh Pali, họ thấy mục tiêu chủ yếu trong giáo lý của Đức Phật là dạy cho nhân loại thấy rõ con đường thoát khổ để đạt tới Niết Bàn.

“Này chư Tỳ Kheo, nước biển chỉ có một vị duy nhất đó là vị mặn, cũng vậy, giáo pháp của Như Lai chỉ thuần một vị duy nhất, đó là vị giải thoát”

(1)

Những học thuyết về luân hồi và nhân quả nghiệp báo đã có trong tôn giáo và triết học Ấn Độ từ trước thời Đức Phật. Tuy nhiên, giáo lý của Đức Phật về luân hồi, nhân quả, nghiệp báo đặc biệt là Niết Bàn không giống như trong kinh điển của Ấn Độ Giáo đương thời và của các tôn giáo khác, như Đạo Jaina (Kỳ Na) và Đạo Avijika.

Đức Phật không chấp nhận khái niệm về sự hiện hữu của linh hồn bất diệt hoặc bản ngã (atma) bất biến. Khái niệm của Phật Giáo về vũ trụ, có thể được mô tả một cách chính xác nhất là khái niệm về tiến trình thường hằng và liên tục bị chi phối bởi những luật bất biến của pháp giới (Dharmadhatu) “Tất cả pháp giới là pháp giới thể tánh”

(2). Sau khi thành đạo, Đức Phật đã tìm thấy chân lý này và, Ngài đã quyết định thuyết giảng để giúp cho mọi loài thấu hiểu. (1) Tiểu Bộ Kinh, Udana (2) Kinh Đại Bảo Tích, Pháp Hội Pháp Giới Thể Tánh Vô Phân Biệt. Theo Giáo Pháp của Đức Phật thì, trong vũ trụ không có bất cứ thứ gì là thường hằng có thể tồn tại vĩnh viễn; không có linh hồn bất tử, không sự vật nào có thể thoát khỏi luật vô thường. Bản chất vô thường của vạn pháp gây ra khổ (dukkha).

Trong Kinh Đại Bát Niết Bàn, Đức Phật đã dạy về Vô thường như sau: “Chư hành vô thường

Thị sinh diệt pháp Sinh diệt diệt dĩ Tịch diệt vi lạc”

Có nghĩa là:

“Các hành vô thường Là pháp sinh diệt Sinh diệt đã diệt Tịch diệt là vui”.

Mọi sự đều vô thường sinh diệt, nhưng khi sinh diệt đã diệt thì tịch diệt chính là an lạc.

Cũng để khai thị về lẽ vô thường, Đức Phật đã dạy trong điều giác ngộ thứ nhất của Kinh Bát 13 Đại Nhân Giác rằng:

“Đệ nhất giác ngộ: thế gian vô thường, quốc độ nguy thúy, tứ đại khổ không, ngũ ấm vô ngã, sanh diệt biến dị, hư ngụy vô chủ, tâm thị ác nguyên, hình vi tội tẩu, như thị quán sát, tiệm ly sanh tử ”.

Dịch nghĩa:

“Điều thứ nhất giác ngộ rằng: Thế gian vô thường, quốc độ mỏng dòn, bốn đại khổ không, năm ấm vô ngã, sanh diệt biến đổi, giả dối không chủ, tâm là nguồn ác, thân là rừng tội, quán sát như thế, dần xa lìa sanh tử”.

Khi trong mọi hiện tượng không có “bản ngã ” hiện hữu vĩnh hằng, có khả năng thoát khỏi vô thường và khổ, thì chúng ta phải nhận thức rằng:

“Ba dấu ấn ”

(lakkhanas) của vạn pháp là “khổ”

(dukkhata) , “vô thường”

(aniccata) , và “vô ngã ” (anattata) . Chỉ khi nào ý thức được bản chất đích thực này của vạn pháp trong vũ trụ thì chúng ta mới có thể chuyên cần tu tập đúng theo lời Phật dạy để giải thoát vòng luân hồi trong tam đồ lục đạo và chứng đạt cảnh giới giải thoát Niết-Bàn. I. XÃ HỘI TĂNG ĐOÀN THỜI PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

Tăng đoàn (Sangha) do Đức Phật hình thành lần đầu tiên tại vườn Lộc Uyển, khi khai thị giáo pháp Tứ Diệu Đế để độ năm anh em Tôn giả Kiều Trần Như. Trước khi Tăng Đoàn được hình thành, xã hội Ấn Độ được xây dựng theo mô hình cấu trúc Kim tự tháp, gồm có 5 tầng, đó là:

1. Giai cấp Tăng lữ (Bà La Môn - Brahmin), chủ yếu là hàng Giáo sĩ Bà La Môn, nắm giữ độc quyền thống trị tư tưởng và công việc tế tự;

2. Giai cấp Vua chúa và chiến sĩ (Sát đế lỵ, Khat-tiyas), nắm giữ độc quyền chính trị, quốc phòng, kinh tế v.v…;

3. Giai cấp Thương gia (Phệ xá - Vessas), chuyên về ngân hàng và kinh doanh;

4. Giai cấp Nô lệ (Thủ đà la - Suddas) là hàng hạ tiện, nô lệ làm khổ sai suốt đời cho các giai cấp trên;

5. Giai cấp Hạ tiện (Pariahs), một thành phần đông đảo quần chúng nghèo khổ bị khinh rẻ, không được liệt vào các giai cấp trong xã hội.

Trước sự bất công to lớn giữa con người với con người, sự xuất hiện của Tăng Đoàn bao gồm mọi thành phần đã xoá bỏ tư tưởng phân biệt giai cấp trong xã hội; san bằng hố ngăn cách và tạo nên sự bình đẳng qua thực tế sinh hoạt; đặc biệt qua tuyên ngôn Bình Đẳng mà Đức Phật đã vô uý tuyên bố: “Không có giai cấp trong dòng máu cùng đỏ và dòng nước mắt cùng mặn ”; “Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh ”

(Nhất thiết chúng sanh giai hữu Phật tánh);

“Chính ta là chủ nhân của nghiệp, là kẻ thừa tự của nghiệp…”

(3)

Trong Tăng Đoàn, tuyệt đối không mảy may phân biệt đối xử dù là trong tư tưởng, trong ngôn ngữ hay hành động. Mọi giai cấp đều bình đẳng trước giới luật và giáo pháp vi diệu của

Đức Phật. Tăng Đoàn của Phật Giáo thời Nguyên Thủy đã như là một “xã hội ”

sống trong giáo pháp Lục Hoà, dân chủ, với một nếp sống vô cùng thù thắng. Ngoài sự nỗ lực tu tập tự thân, Tăng Đoàn thường sinh hoạt chung qua các Phật sự tiêu biểu như Bố-tát (Uposatha), Tăng Đoàn (3) Kinh Tăng Chi II, trang 77 Yết-ma (Sangha Kamma), Tự tứ (Pavàràna), An Cư (Vassavasa), Thọ y Cathina (Kathina) v.v…

Các học giả Phật Giáo cho rằng, có thể xem Tăng Đoàn thời xưa là thành phần ưu tú trong xã hội, tuy là thành phần ưu tú, nhưng chư Tăng không tự tôn, tự đại mà ngược lại rất khiêm cung, đức độ. Tăng Đoàn là đoàn thể đầu tiên trong lịch sử, đã thực thi những nguyên tắc bình đẳng, không phân biệt giai cấp, tất cả thành viên trong Tăng Đoàn đều có những quyền ngang hàng với nhau và cùng thực thi những nghĩa vụ giống nhau.

Đức Phật dạy:

“Đạo của ta quảng đại, tập hợp mọi người thành một. Dòng vua chúa, dòng Phạm chí, dòng quân tử, dòng hạ tiện, đến để làm bậc Sa Môn, đều từ bỏ dòng họ gốc của mình, chỉ lấy giáo pháp thương yêu lẫn nhau; trí ngu đồng cố gắng, chẳng khác nào anh em. Giống như các dòng nước hiệp lại gọi là biển…” (4)

Đức Phật còn đặc biệt nhấn mạnh:

“Ví như nước của các dòng sông đổ vào đại dương, tất cả đều bị mất tên trước kia của chúng và, chỉ (4) Kinh Tám Đức Của Biển còn gọi là đại dương; cũng như thế, mọi giai cấp khi tham gia tu tập trong giáo pháp của Như Lai, đều mất danh tánh và dòng tộc trước kia và, chỉ đều được xem là con nhà dòng họ Thích.” (5)

Một số học giả Tây Phương thời hiện đại cho rằng, Tăng Đoàn là tập thể đầu tiên trong lịch sử thế giới đã áp dụng “thể chế dân chủ” (democracy). Nhưng từ ngữ “democracy ”

có nghĩa là “sự cai trị của dân chúng ”

(the rule of people). Trong Tăng Đoàn Phật Giáo thời Nguyên Thủy không có bất cứ người nào có quyền cai trị người khác. Các giới luật của Tăng Đoàn do Đức Phật chế định và Ngài không bổ nhiệm ai là người thừa kế. Tăng Đoàn chỉ dùng Giới luật và Giáo pháp do Đức Phật truyền dạy để điều hành và, tất cả Tỳ-Kheo phải tuân thủ

Giới Luật và Giáo pháp giống như nhau.

Sự tập hợp mọi thành phần xã hội có cùng một khát vọng thanh tịnh, hoà hợp, phạm hạnh, giải thoát trên căn bản của từ bi, vô ngã, bình đẳng là một mô hình sinh hoạt dân chủ tiêu biểu đầu tiên trong lịch sử thế giới nhân loại.

(5) Kinh Tăng Nhất A Hàm Như vậy, chúng ta có thể hiểu tại sao cộng đồng Phật Giáo thời sơ khai được coi là một phong trào tôn giáo phi chính trị. Bởi vì, bất cứ sự liên can nào của Tăng Đoàn tới những vấn đề thế tục cũng đều gây cản trở cho mục tiêu chủ yếu và tối hậu của họ là đạt tới giải thoát -niết bàn. Niết bàn – thực tại tối hậu là cứu cánh của Phật giáo và, niết bàn chỉ có thể đạt được khi mọi tham ái đã hoàn toàn đoạn sạch.

II. XÃ HỘI TRONG THỜI CAI TRỊ CỦA VUA ASOKA (274-237 TRƯỚC TÂY LỊCH)

Đế Quốc Maurya hùng mạnh, được thiết lập khoảng ba thế kỷ sau khi Đức Phật nhập niết bàn. Vua Asoka của đế quốc này là nhà cai trị đầu tiên của Ấn Độ đã áp dụng hệ thống chính sách trị quốc phù hợp với Phật Giáo trong khắp đế quốc rộng lớn của Ấn Độ thời đó. Và, trong thời gian ngài trị vì, Phật Giáo đã vươn lên để trở thành một lực tâm linh nổi bật trong toàn cõi Ấn Độ, dưới sự bảo trợ của một chính quyền vững mạnh. 19 Vua Asoka đã phát tâm quy y Tam Bảo sau cuộc chinh phạt lãnh thổ Kaling. Tuy rằng, bản thân Vua Asoka là một Phật Tử thuần thành, nhưng Vua Asoka đã không nâng Đạo Phật lên thành quốc giáo, Vua coi tất cả mọi tôn giáo đều bình đẳng, như chúng ta thấy trong những sắc lệnh khắc trên bia đá được xây dựng trong khắp lãnh thổ của Đế Quốc Ấn Độ. Nội dung của những lời ghi khắc trên bia đá không hiển nhiên tán dương và quảng bá Phật Giáo, nhưng biểu lộ sự am hiểu và tin tưởng sâu xa của ngài về Phật Pháp.(6)

Hoàng đế Asoka (274- 237 trước Tây lịch) là cháu nội của Vua Chandragup-ta, người sáng lập triều đại Maurya. Phụ vương của Asoka là Vua Bindusara.

Trước khi quy y Tam bảo, Hoàng Đế Asoka từng là một bạo chúa. Sau khi quy y Tam bảo, do thấu hiểu Phật pháp nên Vua Asoka đã trở thành một bậc minh quân tài đức vẹn toàn. 20 Trong Dụ đá Kalinga, Vua đã bãi bỏ tội tử hình, công pháp rất nghiêm minh và thật sự quan tâm đến hạnh phúc của nhân dân như chính hạnh phúc của con ruột.

Trong Dụ thứ hai của 14 Dụ trên đá, Vua Asoka đã viết:

“Trong mọi nơi của vương quốc ta và tại các nước láng giềng, như nước Cholas, Pandyas, Satyaputra, Keralaputra. Trên đảo Tam-bapanni (Lanka),Vương quốc của vua Hy Lạp Antiochus và, bao gồm vương quốc láng giềng - Vương quốc Antiochus. Ở khắp mọi nơi, ta đã xây dựng các nhà thương cho người và nhà thương cho súc vật ”.

Ý tưởng xây dựng nhà thương cho người và súc vật xuất phát từ lòng từ bi vô lượng mà Vua Asoka đã học trong giáo lý Phật giáo. Thực tế này cho thấy những nhà thương được xây dựng tại Ấn Độ đã sớm hơn công trình xây dựng nhà thương DIU ở Paris, Pháp Quốc hơn cả 1000 năm. Để khẳng định quyết tâm Phật hoá xã hội nhằm giúp đất nước thái bình, nhân dân an lạc.

(6) https://what-buddha-said.net/library/Wheels/wh265.pdf Trong Dụ thứ 4 vua Asoka đã khẳng định: “Nay, vì tôi hành trì chánh pháp, tiếng trống trận của chiến tranh không còn vang rền nữa, thay vào đó là tiếng trống của chánh pháp.”

Là một minh quân nhưng đồng thời là một Phật tử thuần thành, sự quan tâm của Vua Asoka không chỉ là hạnh phúc vật chất mà còn bao gồm cả niềm an lạc của tâm linh, chính đó là lý do tại sao trong Dụ Maski, vua

Asoka đã viết:

“Đúng thật như thế, từ nay về sau, tôi phải chăm sóc, bảo đảm hạnh phúc vật chất và tâm linh cho toàn quốc. Tuân thủ đường lối hòa bình, tôi sẽ hướng dẫn cả thế giới từ bỏ tham dục, hướng đến hòa bình. Từ ngày gặp được Tăng Đoàn, bản thân tôi đã nỗ lực, cố gắng không ngừng. Kết quả thù thắng của sự cố gắng không chỉ dành riêng cho những bậc vĩ nhân.

Nếu muốn, những người bình thường cũng có khả năng cố gắng để vươn tới các cõi hạnh phúc và an lạc. Những lời này được công bố chính là vì mục tiêu tốt đẹp ấy. Tất cả mọi thành phần, bao gồm lớn và nhỏ, hãy tận lực cố gắng” .

Trong chính sách trị quốc, Vua Asoka đã áp dụng nguyên tắc “bất-hại”

(ahimsa) của Phật giáo. Vua Asoka đã gửi những phái đoàn truyền giáo đến những nước láng giềng để hoằng dương Phật Pháp. Trong khắp lãnh thổ của Đế Quốc Ấn-Độ thì, Vua thi hành những chính sách tạo phúc lợi cho toàn dân. Căn cứ vào nội dung của những sắc lệnh ghi khắc trên bia đá, các sử gia thấy rằng, nước Ấn-Độ của Vua Asoka là quốc gia đầu tiên trên thế giới đã trở thành “nhà nước phúc lợi ” (welfare state). Trong thời cai trị của Vua Asoka, đã có những bệnh viện miễn phí được kiến thiết khắp nơi, cùng với những loại dịch vụ miễn phí khác dành cho dân chúng. Đồng thời, Vua Asoka cũng khai triển một chính sách tôn giáo canh tân với chủ đích bảo vệ những cơ sở của Phật Giáo. Ngài đã cải tổ Tăng Đoàn bằng cách, khai trừ những phần tử thiếu thanh tịnh ra khỏi các chùa và tu viện.

Chính sách cải tổ nghiêm khắc này đã được ghi chép trên những bia đá ở Ấn Độ và được các sử gia của Sri Lanka ghi nhận.

Trước khi có những biện pháp cải tổ như vậy, các cơ sở Phật Giáo không có liên hệ chính thức với nhà nước. Trước đó, các Quốc Vương tôn sùng Đạo Phật thường cúng dường tặng phẩm và đất đai để kiến thiết tu viện, nhưng nhà nước không lưu tâm tới việc bảo vệ và những vấn đề nội bộ của Tăng Đoàn.

Sau khi lên trị vì, Vua Asoka bổ nhiệm những vị quan giữ trách nhiệm giám sát và bảo vệ các cơ sở tôn giáo này. Những thành phần thiếu thanh tịnh bị loại trừ ra khỏi Tăng Đoàn và thành phần này là Bà La Môn trà trộn vào để lợi dưỡng. Đồng thời những vị quan đặc trách tôn giáo có nhiệm vụ theo dõi để bảo đảm rằng các tu viện Phật Giáo đều tuân thủ nghiêm chính những giới luật phù hợp với Tạng Luật (Vinaya)

do Đức Phật chế định.

Nếu so sánh Đạo Phật trong thời đại của Vua Asoka với Đạo Phật thời Nguyên Thủy, chúng ta không thấy có điều gì mâu thuẫn, nhưng chúng ta nhận thấy ngài đã khởi xướng một mục tiêu mới là xây dựng một xã hội đặt căn bản trên những lý tưởng của Phật Giáo. Như chúng ta thấy, Đức Phật đã từng ban huấn thị cho các nhà cai trị để họ tuân thủ những giới luật dành cho các cư sĩ Phật Giáo, nhưng trước thời cai trị của Vua Asoka chưa có những chính sách rõ rệt như ngài đã thi hành.

Kể từ triều đại của Vua Asoka, ở Á Châu bắt đầu có những nước Phật Giáo (Buddhist states) được tạo lập. Sri Lanka là xứ sở đầu tiên đã đón nhận Phật Giáo, do có duyên lành được đón tiếp phái đoàn truyền giáo do Vua Asoka phái đi. Những tân Phật Tử kế tiếp sau đó là dân chúng của xứ Suvannabhumi – dân tộc Mon của vùng miền Nam Miến Điện. Kể từ, đó Phật Giáo Thượng Tọa Bộ đã trở thành quốc giáo của dân tộc Sinhala ở Sri Lanka và, sau đó được truyền bá đến nhiều nơi trong vùng Đông Nam Á. Một điểm quan trọng là, trong tất cả những xứ nói trên, Tăng Đoàn Phật Giáo đã giữ vai trò thiết yếu như là phương tiện truyền bá văn hóa Ấn Độ tân tiến đương thời đến những xứ sở đang còn ở trong tình trạng lạc hậu.

25 Ngày nay, chúng ta có thể khảo cứu những sử liệu của Sri Lanka, để thấy xứ này đã áp dụng những chính sách được ghi khắc trên những bia đá của Vua Asoka. Thí dụ như, lời khuyên các chính quyền cần phải thi hành trách nhiệm thiết lập những dịch vụ và phúc lợi xã hội dành cho dân chúng. Khi triều đình của Vua Asoka giám sát những sinh hoạt của những cơ sở thuộc Tăng Đoàn Phật Giáo, thì nhà nước đã tự nguyện trở thành một cơ quan tôn giáo, với trọng trách phụng sự cho sự phát huy Phật Pháp. Hầu hết các học giả, khi nghiên cứu những tư liệu có liên quan đến Hoàng Đế Asoka đều có cùng quan điểm đó là, Vua Asoka muốn xây dựng một quốc gia mà ở đó có hai thể chế, một thể chế dành cho Tăng Đoàn và một thể chế dành cho người thế tục. Học giả Robert Lingat đã nhận định rằng, vua Asoka đã xây dựng xã hội trên căn bản của hai mô hình Phật giáo:

- Mô hình thứ nhất: Một quốc gia mà mọi công dân đều tinh tấn tu tập, hướng thiện, đây là mô hình tiêu biểu cho một Tăng Đoàn quy mô rộng lớn. - Mô hình thứ hai: Một tập hợp đông đảo mọi thành phần thế tục mà ông là người lãnh đạo gương mẫu tiêu biểu.

Trong thời sơ khai của Phật Giáo Ấn-Độ, các vị Tỳ-Kheo chỉ chuyên tâm tu hành và họ không quan tâm tới những vấn đề bảo tồn và phát huy văn hóa. Nhưng sau khi Phật Giáo được truyền bá sang Sri Lanka và Miến Điện thì Tăng-Đoàn của những xứ này đã gánh vác sứ mệnh bảo tồn và phát triển truyền thống văn chương và văn hóa của dân tộc họ.

Liên hệ giữa Tăng Đoàn và cộng đồng Phật Tử ở các vùng nông thôn của những xứ Phật Giáo Nam Tông cũng rất quan trọng. Với trọng trách là những người bảo vệ văn hóa truyền thống của địa phương, các vị Tỳ-Kheo là những thầy giáo dạy ngôn ngữ và giáo lý cho các trẻ em vùng thôn quê. Nhờ vậy cho nên đa số Phật Tử ở Sri Lanka và những xứ Phật Giáo Nam Tông là những người biết chữ. Đã có những tài liệu cho thấy vào đầu thế kỷ XIX, tỷ lệ những người mù chữ ở Anh Quốc cao hơn ở Sri Lanka. Liên hệ mật thiết giữa Dân Tộc và Tăng Đoàn ở những xứ Phật Giáo Nam Tông, đã có nguy cơ bị hủy hoại, trong thời kỳ những xứ này bị thực dân Âu Châu đô hộ, khi các chính quyền thực dân áp dụng nghiêm ngặt chính sách tách rời Tăng Đoàn và nhà nước. Trong thời gian đó, các cơ sở của Phật Giáo đã bị cải biến thành cơ sở độc lập và, nhà nước chấm dứt những trách nhiệm bảo trợ và giám sát những cơ sở này.

Vì vậy, trong những năm đầu thế kỷ XIX, một số người tiên đoán rằng, Phật Giáo sẽ dần dần biến mất ở Sri Lanka và Miến Điện, vì ảnh hưởng từ chính sách nói trên. Nhưng hậu quả đã trái ngược, Phật Giáo đã bắt rễ sâu và vững bền trong truyền thống văn hóa của Sri Lanka và Miến Điện. Tới độ Phật giáo đã chuyển mình để trở thành khởi điểm cho tiến trình phục hồi truyền thống quốc gia và dân tộc.

Đã có nhiều thành tích quan yếu rất đáng xưng tụng, một trong những thành tích quan trọng đóng góp vào sự phát triển của Phật Giáo trên thế giới thời hiện đại là trong những thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, Phật Giáo Miến Điện đã đóng góp nhiều công đức vào sự phát huy của phong trào thực hành thiền nội quán Vipassana.

Phật giáo xuất hiện giữa một bối cảnh xã hội vô cùng phức tạp. Trước sự phân chia giai cấp trầm trọng, con người của đất nước Ấn Độ ở vào thời ấy đã phải đối diện với quá nhiều bất công phi lý. Tuy nhiên, xã hội Ấn Độ ngay sau khi Đức Phật thị hiện, đã có những cuộc cách mạng xã hội lớn và từ đó lan truyền rộng ra nhiều quốc gia khác. Ngày nay, giáo lý từ bi, vô ngã, vị tha, bình đẳng của Phật giáo, đã ảnh hưởng sâu đậm đến nhiều quốc gia, cụ thể nhất là đất nước Bhutan, một đất nước đang lấy Hạnh Phúc Quốc Dân làm thước đo tiêu chuẩn.

CHƯƠNG II ÁP DỤNG PHẬT GIÁO

VÀO MÔN XÃ HỘI HỌC

I. ĐẠI CƯƠNG VỀ XÃ HỘI HỌC

X

ã hội học là môn học chuyên khảo cứu về các vấn đề liên quan tới xã hội, về những mô hình và những tương tác xã hội. Môn khoa học xã hội sử dụng những phương pháp khảo cứu thực nghiệm và phân tích để khai triển một tập hợp kiến thức về trật tự xã hội, về những biến đổi và tiến hóa của xã hội. Có những nhà xã hội học chuyên nghiên cứu về những điều có thể áp dụng trực tiếp vào những chính sách xã hội; trong khi có những nhà xã hội học chuyên nghiên cứu để khởi xướng những lý thuyết về sự tiến hóa của xã hội. Từ “Sociology”

được ghép từ hai chữ:

“Societas” và “logos” có nghĩa: học thuyết, nghiên cứu. Từ ý nghĩa này, Xã Hội Học được hiểu là học thuyết, nghiên cứu về xã hội. Từ ngữ này đã được nhà xã hội học Aguste Comte, sử dụng lần đầu tiên trong tác phẩm “Thực chứng luận ”

vào năm 1938 và, đó cũng là thời điểm đánh dấu cho sự ra đời của môn Xã Hội Học. Aguste Com-te đã nêu bậc tính chất đặc thù về sự hình thành và tương tác giữa con người và xã hội. Xã Hội Học, được hiểu là một lĩnh vực khoa học Xã Hội chuyên nghiên cứu về những quy luật, tính quy luật của sự hình thành, vận động, biến đổi, mối quan hệ cũng như sự tương tác giữa con người và xã hội. Triết gia Pháp Auguste Comte (1798–1857), được coi là người khai sinh ra môn Xã Hội Học. Ông bắt đầu quan tâm khảo cứu về xã hội để tìm hiểu sâu rộng về những biến chuyển đã xảy ra, do hậu quả từ cuộc Cách Mạng Pháp đã bùng nổ trong năm 1789 và cuộc Cách Mạng Kỹ Nghệ. 34 Trong thời Cách Mạng Pháp, hệ thống giai cấp của nước Pháp đã xáo trộn một cách trầm trọng. Các nhà quý tộc bỗng dưng bị mất tài sản và địa vị; trong khi đó giai cấp nông dân đang ở bậc thang thấp nhất bỗng dưng vươn lên những địa vị nắm giữ quyền lực và tạo ảnh hưởng trong xã hội.

Cuộc Cách Mạng Kỹ Nghệ theo sau Cuộc Cách

Mạng Pháp và đã lan tràn trong những nước Tây Âu trong suốt thế kỷ XIX. Trong thời gian xảy ra cuộc Cách Mạng Kỹ Nghệ, nhiều người từ bỏ đời sống nông nghiệp để đến những vùng thành thị làm việc trong những cơ xưởng chế tạo hàng hóa và đồ dùng. Giai cấp công nhân mới này phải làm việc mỗi ngày nhiều giờ, trong những điều kiện vất vả, với mức lương thấp. Từ đó phát sinh ra những vấn nạn xã hội mới đã kéo dài mấy thập niên, trong khi giới công nhân nói trên không có triển vọng thoát ra khỏi những hoàn cảnh đó. Từ thế kỷ XVIII, đời sống xã hội tại các quốc gia Âu Châu đã trở nên phức tạp. Emile Durkheim, nhà khoa học xã hội học đã phải thán lên rằng:

“Kết cuộc thì nhà xã hội học phải bắt mạch để tìm hiểu xã hội trong tình trạng khoẻ mạnh hay đau yếu, nhằm cho những toa thuốc cần thiết cho sức khoẻ của xã hội”.

Triết gia Auguste Comte, đã nhận xét về những biến chuyển do hậu quả từ cuộc Cách Mạng Pháp và cuộc Cách Mạng Kỹ Nghệ, và ông đã cố gắng tìm cách giải thích những nguyên do. Ông thấy rằng, những môn nghiên cứu khoa học cố hữu thời bấy giờ – như khoa chính trị học và sử học – không thể giúp giải thích một cách thỏa đáng về những xáo trộn và hỗn loạn mà ông đang chứng kiến trong xã hội.

Do đó, ông xác quyết rằng, cần phải khai sinh một môn khoa học hoàn toàn mới để giải thích. Ông đặt tên cho môn khoa học mới này là “sociology”

(xã hội học), bắt nguồn từ chữ La-tinh “socius”

có nghĩa đại khái là “kết bạn với nhau ”. Như vậy, ngày nay chúng ta có thể nói một cách đại cương rằng, môn xã hội học đã phát sinh từ sự nhận thức về những tình cảnh đau khổ đã lan tràn trong thời sơ khai của những xã hội kỹ nghệ.

II. ỨNG DỤNG TỨ DIỆU ĐẾ VÀO

XÃ HỘI HỌC Giáo Sư Janine Schippers, phụ trách môn Xã Hội Học tại Đại Học Northern Arizona University, đề xướng ứng dụng Tứ Diệu Đế của Phật Giáo vào Xã Hội Học. Trong giáo pháp Tứ Diệu Đế gồm có

Khổ, Tập, Diệt và Đạo.

- Diệu Đế thứ nhất: Nhận biết cuộc đời là khổ–

(khổ đế).

- Diệu Đế thứ nhì: Nguyên nhân của khổ – (tập đế). - Diệu Đế thứ ba: Giải thoát khổ – (diệt đế)

- Diệu Đế thứ tư: Con đường giải thoát khổ - (đạo đế).

Sau đây là những điểm trong Xã Hội Học có thể được coi là phù hợp với Tứ Diệu Đế:

1- Diệu Đế Thứ Nhất: Khổ Đế (Dukkha)

Xã hội học, thường nói tới những nghịch cảnh trong xã hội, thí dụ như những tình cảnh bất bình đẳng, những vấn đề nan giải và những bất công đầy dẫy trong xã hội. Chúng ta đã thấy Triết gia Auguste Comte, khai sinh môn Xã Hội Học sau khi ông chứng kiến những tình cảnh đau khổ trong thời Cách Mạng Pháp và thời

Cách Mạng Kỹ Nghệ.

Đối với Phật Giáo thì, sự chứng kiến đau khổ dẫn tới sự thúc đẩy đi tìm phương cách giải thoát khỏi khổ đau. Nếu không nhận ra những đau khổ thì người ta không đi tìm phương cách thoát ra khỏi chúng. Trong trường hợp đó, người ta tiếp tục lặn ngụp trong cõi ta bà. Tương tự như vậy, các nhà xã hội học hàng ngày nhận thấy đầy dẫy những vấn đề gây ra đau khổ trong xã hội, cho nên họ cố gắng khảo sát và tìm kiếm giải pháp để giải quyết những vấn đề đó. Trong Phật Giáo, Phật Tử thực hành chánh niệm, thiền quán và những phương pháp khác do Đức Phật khai thị để giúp họ nhận thức được những đau khổ và những nguyên nhân gây ra chúng.

Mục tiêu của sự chú tâm vào đau khổ là để tìm hiểu bản chất của đau khổ và tìm cách hoá giải những yếu tố gây ra khổ đau. Đức Phật đã khai thị trong bài Kinh Như Lai Thuyết như sau:

“Đây là Thánh đế về Khổ, này các Tỳ kheo, đối với các pháp, trước đây ta chưa từng được nghe, nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh. Đây là Thánh đế về Khổ cần phải được liễu tri.” (7) Những nỗi khổ đau trong đời sống thì vô lượng nhưng để dễ nhớ, Phật giáo chia khổ thành 3 loại tổng quát và 8 loại căn bản đó là:

Tam khổ: khổ khổ, hoại khổ và hành khổ.

Đây là 3 loại khổ đau mà tất cả chúng sanh trong

Tam giới đều lãnh thọ.

Bát Khổ: Sanh khổ, lão khổ, bệnh khổ, tử khổ, ái biệt ly khổ, oán tắng hội khổ, cầu bất đắc

(7) Tương Ưng Bộ Kinh, Kinh Như Lai Thuyết, tập V, trang 612.

khổ, ngũ uẩn xí thạnh khổ.

2- Diệu Đế Thứ Nhì: Tập đế (Samudaya) Là sự liễu giải và nhận thức nguyên nhân gây ra khổ đau. Theo Tứ Diệu Đế thì, nguyên nhân gây ra khổ đau gồm có 12 chuỗi xích mà thuật ngữ Phật giáo gọi là Thập Nhị Nhân Duyên : “Vô minh, Hành, Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Ái, Thủ, Hữu, Sinh, Lão tử” . Theo thuyết duyên khởi của Phật Giáo thì, có những nhân duyên tương tác gây ra khổ đau. Nhân duyên chính yếu gây ra khổ chính là tham dục, nói theo ngôn ngữ đời thường thì thói tật bám víu – như bám víu vào một kinh nghiệm, một ý tưởng, một nhận thức nào đó; hoặc lo sợ những thay đổi v.v... Trong Phật Giáo có sự phân biệt giữa trạng thái đau đớn (pain) và trạng thái khổ

(suffering).

Đau đớn là kinh nghiệm trực tiếp, trong khi khổ bao hàm tất cả những ý tưởng mà chúng ta ràng buộc vào kinh nghiệm đau đớn nguyên thủy. Theo Phật Giáo, khổ sẽ chuyển hóa khi chúng ta chú tâm vào kinh nghiệm trực tiếp của 40 mình mà không bám víu vào những ý tưởng liên quan tới kinh nghiệm đó. Thí dụ, khi chúng ta có kinh nghiệm trực tiếp với trạng thái đau đớn về thể xác thì có thể đó là một loạt những cảm giác thay đổi thoáng qua. Khi có kinh nghiệm trực tiếp và nhận biết trạng thái đau đớn, chúng ta có thể tránh khỏi tăng thêm đau đớn.

Đức Phật đã dùng ngụ ngôn về “mũi tên thứ nhì”

trong bài kinh về mũi tên (Sallatha Sut-ta) để giúp chúng ta tránh chịu thêm đau đớn.

Trong bài kinh đó Đức Phật dạy rằng, trạng thái đau đớn thể xác hoặc cảm xúc có thể xảy ra cho bất cứ ai.

Tuy nhiên, ngoài kinh nghiệm đau đớn, đa số chúng sanh lại còn tự gây ra thêm cho họ bằng cách tự đâm thêm những mũi tên thứ nhì sau khi bị thương vì mũi tên thứ nhất – chẳng hạn như khi chúng ta cứ nghĩ ngợi, hồi ức về tình trạng đau đớn sau khi nó xảy ra, có nghĩa là chúng ta tự đâm thêm mũi tên thứ nhì, làm gia tăng sự đau đớn. 41 Trái lại, những người khi trải qua đau đớn mà vẫn thản nhiên nhận thức kinh nghiệm đó, thay vì tìm cách cưỡng lại nó, thì họ không tự đâm thêm mũi tên thứ nhì vào chính mình. Trong xã hội hiện đại, chúng ta thường áp dụng vô số phương cách thuộc vào loại “mũi tên thứ nhì”

để mong xoa dịu nỗi đau đớn do mũi tên thứ nhất gây ra. Buông xả là một liệu pháp thần diệu giúp chúng ta giải thoát mọi khổ đau, vướng mắc.

Tham ái (tanhã) là động lực đưa đến tái sinh. Ái có ba loại:

1. Dục ái (kàmatanhà), 2. Hữu ái (bhavatanhà), 3. Diệt ái ( vibhavatanhā).

Còn khát ái là còn đau khổ. Khát ái do chính ta tạo tác thì cũng chính ta là người tận diệt khát ái.

Bản chất của sinh và diệt tuỳ thuộc và tương tác lẫn nhau, do vậy Đức Phật đã dạy:

“Yamkincisamudayadhammam sabbam tam niroshadhammam”, bất cứ cái gì thuộc về bản chất của sinh, thì cũng đều thuộc về bản chất của diệt. 3- Diệu Đế Thứ Ba: Diệt đế (Nirodha) Là chấm dứt toàn bộ đau khổ, là cảnh giới niết bàn an nhiên tự tại. Khi chúng ta cố gắng từ bỏ những tham ái, buông xả những bám víu nên luôn luôn được an nhiên tự tại. Khi ở trong trạng thái này, chúng ta có đủ năng lực để có thể cứu giúp tha nhân. Do đó, chúng ta có thể coi đây là mục tiêu quan trọng nhất trong những công tác mà nhiều nhà xã hội học có lý tưởng phục vụ xã hội cố gắng thực hành để làm giảm tình trạng tiêu cực tập thể trong cộng đồng, trong khi đóng góp tích cực vào sự thăng tiến của cộng đồng và toàn thể thế giới giúp thế giới nhân loại chung sống hoà bình, thịnh vượng, hạnh phúc và an lạc.

Trong Tương Ưng Bộ Kinh, Đức Phật dạy rằng: “Này các Tỳ kheo, đây là Diệu Đế về Diệt Khổ: Sự đoạn diệt, ly tham, không còn tàn dư của khát ái là sự từ bỏ, giải thoát, không chấp thủ”

4- Diệu Đế Thứ Tư: Đạo đế (Magga)

Là thực hành Bát Chánh Đạo để diệt khổ, Đức Phật đã dạy: “Này các Tỳ Kheo, do tu theo con đường Trung đạo mà Như Lai đã giác ngộ đó chính là sự hành trì để phát triển tri kiến, đưa đến tuệ giác siêu việt, an lạc, giải thoát Niết-bàn”

Bát Chánh Đạo (八正道, Sa. Ārya ‘ṣṭāṅga mārgaḥ, Pi. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, Tiếng Anh. Eightfold path).

Bát Chánh Đạo là con đường gồm 8 chi nhánh: 1. Chánh Kiến (正見, Pa. Samma ditthi), 2. Chánh Tư duy (正思唯, Pa. Samma sathkappa), 3. Chánh Ngữ ( 正語 , Pa. Samma vaca), 4. Chánh Nghiệp (. 正業 , Pa. Samma kammanta), 5. Chánh Mạng (正命, Pa. Samma ajiva), 6. Chánh Tinh Tấn (正精進, Pa.Samma Vayama), 7. Chánh Niệm (正念, Pa. Samma sati), 8. Chánh Định (正定, Pa. Samma Samadhi).

Tám Con Đường Chân Chánh, giúp chúng ta sống cuộc đời giải thoát và an lạc. Trong Bát Chánh Đạo, Chánh Niệm có thể được coi là yếu tố quan trọng trên phương diện xã hội học.

Chánh Niệm, có nghĩa là khả năng hoàn toàn ý thức về hiện tại, tiếp xúc được với chính mình và tha nhân, nhận diện sự có mặt của mọi hiện tượng như chính mọi hiện tượng đang là.

Khi chú tâm vào hiện tại, chúng ta nhận ra vô số hiện tượng phát sinh liên miên trong dòng thời gian từng giây từng phút – gồm những cảm giác của thân xác, những ý tưởng từ tâm thức, và những cảm xúc kết nối thân xác với tâm thức.

Nhờ thực hành Chánh Niệm chúng ta nhận ra tất cả những tri giác này, chúng ta sẽ nghe tiếng chim hót, cảm nhận về những phần khác nhau trên thân thể, để ý tới những người hiện diện trong gian phòng v.v… Khi thiếu thực hành chánh niệm, tâm thức của chúng ta sẽ bỏ xót vô số sự kiện đáng kể.

Nhờ thực hành Tam Vô Lậu Học gồm Giới, Định, Tuệ, chúng ta có thể đoạn trừ khổ và có đủ khả năng cứu độ tha nhân giải trừ mọi đau khổ.

45 Học giả Jon Kabat-Zinn đã nhấn mạnh rằng, khi thực hành chánh niệm, tâm thức chúng ta giống như người đang xem phim truyền hình đen trắng bỗng chuyển qua phim màu sắc rực rỡ. Khi thực hành chánh niệm, chúng ta cảm thấy sự sống động của thế giới xung quanh đang biến chuyển không ngừng.

“Jon Kabat-Zinn là giáo sư y khoa người Mỹ và là người tạo ra Phòng khám giảm căng thẳng và Trung tâm Chánh niệm về Y học, Chăm sóc Sức khỏe và Xã hội tại Đại học Y

Massachusetts.”

Một trong những khái niệm quan trọng nhất của Phật Giáo là thuyết duyên khởi. Thuyết duyên khởi bác bỏ khái niệm nhân-quả một chiều theo đường thẳng của Tây phương, trong khi phù hợp với chủ trương của các nhà xã hội học nói rằng những khảo cứu về các vấn đề xã hội cần phải gom góp vô số nguyên nhân, cùng với những yếu tố bất ngờ và những sắc thái riêng biệt v.v… Trong khi khái niệm nhân-quả một chiều đơn giản của Tây phương chú trọng vào một nguyên nhân tiên khởi độc nhất, thì thuyết duyên khởi của Phật Giáo khẳng định rằng có hàng loạt những điều kiện cùng nhau phát sinh, khi một trong số những điều kiện đó xảy ra và, khi một trong số những điều kiện gián đoạn thì tất cả các điều kiện khác cũng đồng loạt gián đoạn.Trong Kinh Phật Tự Thuyết, Tiểu Bộ I, Đức Phật dạy rằng:

“ Cái này có thì cái kia có Cái này không thì cái kia không

Cái này sinh thì cái kia sinh

Cái này diệt thì cái kia diệt” Trong Tương Ưng III và Tiểu Bộ Kinh, Đức Phật dạy rằng:

“ Ai thấy Duyên khởi là thấy Pháp, ai thấy Pháp là thấy ta (Phật)”

Vì giáo lý của Đức Phật chú trọng vào những nguyên nhân gây ra khổ, cho nên điều kiện để chấm dứt khổ là đoạn trừ những nguyên nhân đó, bao gồm tam độc tham-sân-si, được thâu tóm vào một từ gọi là vô minh (ignorance).

47 Chìa khóa của giải pháp đoạn trừ khổ đau là đoạn trừ vô minh, bằng cách thực hành chánh niệm. Đạo Đế nếu nói rộng thì gồm cả 37 Phẩm Trợ Đạo: Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất giác phần và Bát chánh đạo. Nếu tinh tấn hành trì 37 Phẩm Trợ Đạo và những giáo pháp khác mà Đức Phật đã giảng dạy như niệm Phật, trì chú v.v… thì chắc chắn sẽ giải thoát vòng luân hồi sanh tử khổ đau. 48

CHƯƠNG III PHẬT GIÁO COI TRỌNG

CÔNG BẰNG XÃ HỘI

N

guyên tắc căn bản của Phật Giáo về xử thế trong xã hội là tinh thần vô ngã và lòng từ-bi-hỷ-xả. Đức Phật quan niệm, không phải vì sinh ra mà một người trở thành giai cấp thấp hay giai cấp cao. Con người có được tôn kính hay không được tôn kính là do chính phẩm giá mà họ tự tạo tác. Chính vì vậy, Đức Phật đã khẳng định:

“Bần tiện không phải vì sanh.

Phạm chí không phải vì sanh, Do hành, thành bần tiện, Do hành thành Phạm chí” Theo luật nhân quả nghiệp báo thì, những lựa chọn và hành động của chúng ta sẽ dẫn đến những hậu quả tốt cho tương lai, nếu những lựa chọn và hành động đó phù hợp với trí huệ và từ bi. Trái lại, nếu chúng phát xuất từ tham, sân, và si thì hậu quả sẽ là đau khổ, đen tối.

“

Tâm dẫn đầu các pháp Tâm làm chủ, tâm tạo tác

Nếu với tâm ô nhiễm, Nói lên hay hành động Khổ não sẽ theo ta Như xe theo vật kéo ”.

(8)

Đức Phật luôn nhắc nhở ta hãy bố thí để đoạn trừ tham dục, nhất là thường xuyên quán niệm vô thường, vô ngã… và tinh tấn hành trì giới, định, huệ.

Trên phương diện công bằng xã hội, theo Phật Giáo, mọi chúng sanh không chỉ đều có

Phật tánh bình đẳng mà còn có quyền mưu cầu hạnh phúc trong đời sống như nhau, nhưng khi (8) Kinh Pháp Cú: Phẩm Song Yếu - Yamakavagga.

một số người quá tham lam vơ vét tài sản dư thừa, trong khi những người xung quanh bị thiếu thốn, thì sẽ gây ra tranh chấp và xung đột bởi vì những nguồn tài nguyên trên thế gian có giới hạn. Khi một số người quá tham lam, tìm đủ mọi kế sách để tích lũy sản vật cho riêng họ, thì hệ quả tất yếu là tạo ra vô số bất công và đưa dẫn đến chiến tranh, chết chóc và thương tổn. Những hành vi vị kỷ là nguyên nhân gây ra tình trạng bất bình đẳng và dẫn tới sự ganh ghét, gian dối, trộm cướp, bạo hành, v.v… trong xã hội. Để kiểm soát và tránh những hành vi như vậy, các xã hội đã đặt ra những khuôn phép như:

luật pháp; phong tục tập quán; quyền sở hữu;

nhà chức trách; chính phủ; v.v… như là những phương tiện để giải quyết những vấn nạn của xã hội.

Các chính phủ chịu trách nhiệm cai trị xã hội để bảo đảm an ninh và sinh hoạt bình thường cho dân chúng, bảo vệ môi trường, giúp cho giới người nghèo đủ sống. Tuy nhiên, cũng đã có không ít chính phủ do lòng tham lam bất chính, tự biến mình thành một thế lực chuyên thâu tóm quyền lực và tài sản cho phe nhóm, đảng phái của mình nên khiến dân chúng phải sống trong nghèo khổ, đói kém…

Một nhà cai trị công bằng, có khả năng mang phúc lợi lâu dài cho mọi người, cần phải sống phù hợp với Đạo Pháp, áp dụng những đường lối cai trị đầy lòng từ bi, vô ngã, vị tha và tránh tình trạng độc tài, bạo lực…

Theo Kinh Chuyển Luân Vương (Cakka-vattisihanada Sutta), một vị vua minh quân có những bổn phận đối với dân chúng như sau:

“ Bổn phận của một Hoàng Đế đoan chính gồm những gì? Là nhà cai trị phù hợp với Đạo Pháp: Kính trọng và trân quý Đạo pháp…bảo vệ tất cả dân chúng, bảo vệ những người tu hành, thú vật và chim muông… Không để xảy ra tội ác trong vương quốc, trợ giúp cho những người nghèo khó ”.(9)

Trong các kinh điển Phật Giáo có những chuyện kể về những vị vua cai trị phù hợp với Chánh-Pháp; đồng thời cũng có những vị vua gây đau khổ cho dân chúng, với hậu quả là chính họ cũng sẽ phải chịu đau khổ. Đức Phật đã dạy rõ, bảy yếu tố quan yếu giúp cho đất nước hưng 54 (9) Cakkavatti Sihanada Sutta, Digha Nikaya 26.

Buddhism and Social Justice - Jubilee Australia, by Professor Coloin Butler, University of Canberra, Australia https://www.jubileeaustralia.org/page/about/Jubilee%20Buddhism% 20and%20Social%20Justice.pdf vượng, dân chúng an hoà. Bảy yếu tố quan yếu đó là:

1. Thường xuyên tụ họp và tụ họp đông đảo; 2. Tụ họp trong tinh thần đoàn kết, giải tán trong tinh thần đoàn kết, làm việc trong tinh thần đoàn kết;

3. Không ban hành những luật lệ không nên ban hành, không hủy bỏ những luật giá trị đã được ban hành, sống đúng với quy pháp đã được ban hành; 4. Tôn kính, đảnh lễ, cúng dường các bậc trưởng lão đồng thời vâng theo lời dạy bảo của họ; 5. Không cưỡng ép phụ nữ hay thiếu nữ phải sống với mình;

6. Tôn sùng, đảnh lễ cúng dường các tự miếu của vajjì ở trong và ngoài tỉnh thành, không phế bỏ các cúng lễ từ trước đúng với quy pháp.

7. Bảo hộ, hỗ trợ đúng pháp các bậc A La Hán, khiến các bậc Thánh Tăng chưa đến sẽ đến, đã đến được sống an lạc.” (10)

Thời xưa ở Ấn-Độ, người ta tin rằng, một vị vua cai trị bằng đường lối bất công thì không những dân chúng trong vương quốc phải gánh (10) Tăng Chi Bộ Kinh III, chương VII Pháp, phẩm Vajji, và Kinh Đại Bát Niết Bàn thuộc Trường Bộ kinh chịu những tình cảnh đau khổ, mà còn ảnh hưởng đến cả những hoàn cảnh thiên nhiên trong vương quốc.

Thí dụ như:

“thường xảy ra hạn hán, ruộng nương khô cằn, cây không mọc ra trái, khiến cho dân chúng thiếu thực phẩm ”. (11)

Khi xảy ra những hoàn cảnh tai ương như vậy thì giới nghèo là những người đầu tiên phải gánh chịu đau khổ. Đó là sự liên hệ giữa những hành vi của con người và môi trường thiên nhiên, chứ không phải là mê tín dị đoan. Luật nhân quả tác động và chi phối toàn bộ muôn hữu vũ trụ mà nếu tin sâu, tin chắc thì không có bất cứ ai tạo tác những ác nghiệp để phải chuốc lấy những quả báo xấu ác. Hiện báo, sinh báo và hậu báo là một chân lý mà ngày nay các nhà khoa học đều công nhận và tuyệt đối tin tưởng.

Ngày nay, trong thời hiện đại, chúng ta cũng thường thấy những kẻ cai trị độc tài áp dụng những chính sách kinh tế và nông nghiệp mù quáng và sai lầm, dẫn tới tình trạng mất mùa, có khi gây ra nạn đói trong dân chúng, khiến cho hàng triệu người thiếu thực phẩm và chết đói.

Cũng có những nhà nước độc tài toàn trị, tham (11) Kinh Pali Jataka, 194, 276, 334, 526, 547 nhũng, lợi ích phe nhóm, chủ trương cướp đoạt tài sản, đất đai của những người dân oan, cưỡng chế và phá huỷ những cơ sở tôn giáo khiến cho nhân dân lầm than, nghèo khổ, oán hận và chắc chắn những người chủ trương chính sách độc tài ác độc như thế, không sớm thì muộn sẽ phải trả những quả báo vô cùng đau khổ tương ứng.

Những câu chuyện trong kinh điển Pali thường nói về các vị vua, nhưng chi tiết này không hàm ý rằng Đức Phật coi trọng thể chế quân chủ. Trong khi đa số các nước ở Ấn-Độ thời xưa, do các vị Vua cai trị theo thể chế quân chủ, nhưng đồng thời cũng có những nước thịnh vượng áp dụng thể chế dân chủ mà Đức Phật đã tỏ bày nhiều thiện cảm. Có những vị Vua đã cai trị đất nước với chính sách nhân từ và được dân chúng hết lòng kính mến và hậu thuẫn.

Trên phương diện công bằng xã hội thì, tấm gương nổi bật và vĩ đại nhất là Vua Asoka (304 - 232 trước Tây Lịch) đã cai trị phù hợp với Phật Pháp. Ngày nay chúng ta biết đến vị minh quân này qua kinh điển Phật Giáo và lịch sử Ấn Độ, nhưng đồng thời chúng ta cũng biết thêm về Vua Asoka qua những lời huấn thị của chính ngài đã được ghi khắc trên những bia đá, do các nhà khảo cổ tìm thấy ở nhiều nơi khắp xứ

Ấn-Độ.

Vua Asoka, đã thừa hưởng một đế quốc rộng lớn ở Ấn-Độ và, sau khi lên ngôi đã đưa quân đội đi chinh chiến để củng cố và bành trướng đế quốc, gây ra những thảm cảnh tang tóc. Vốn là tín đồ của Bà La Môn Giáo, sau khi tiếp xúc với giáo pháp vi diệu của Phật giáo, Vua Asoka đã cải đạo để trở thành một Phật Tử thuần thành và, khi thấm nhuần Phật Pháp, ông đã rất ân hận về những hành vi bạo lực trong những cuộc viễn chinh và, từ đó đã dốc tâm thi hành những chính sách cai trị phù hợp với Phật Pháp.

Trong số nhiều sáng kiến về chính sách trị quốc một cách nhân từ của Vua Asoka, có những biện pháp như:

• Ân xá cho tù nhân đồng thời giúp họ tái tạo đời sống lương thiện sau khi được ân xá; • • • Ra lệnh cấm sát sanh nhiều loại thú vật; thiết lập những bệnh xá dành cho dân chúng và thú-y-viện dành cho loài vật;

Trồng cây để tạo bóng mát, đào giếng để cung cấp nước sạch, bảo vệ môi trường, Thiết lập hệ thống trạm giao-liên để dân chúng có thể gửi thông điệp cho Vua nhằm bày tỏ những quân tâm của họ.

Vua Asoka là một Phật Tử thuần thành, tuy nhiên chính sách của vua Asoka không thiên vị Phật Giáo. Vua Asoka khẵng định rằng, chính sách cai trị theo nguyên tắc công bằng và ngay thẳng, phù hợp với Đạo Pháp (Dharma) của ngài, cũng thích nghi với tất cả những tôn giáo khác. Ngài ủng hộ tất cả các tôn giáo và nhấn mạnh rằng khi tín đồ của một tôn giáo nào đó bài xích một tôn giáo khác thì sẽ làm tổn thương cho chính tôn giáo của họ; và khi ủng hộ tôn giáo khác thì có nghĩa là họ ủng hộ cho chính tôn giáo của mình.

Trong thời hiện đại, đã có những tổ chức Phật Giáo trên thế giới, nhận thấy cần phải ứng dụng Phật Pháp để tạo công bằng xã hội. Những nước có truyền thống Phật Giáo ở Á Châu bị thực dân Tây Phương đô hộ, như Sri Lanka, sau khi giành độc lập đã thành lập những tổ chức áp dụng những chương trình phù hợp với Phật Pháp. Tổ chức từ thiện Sarvodya, danh xưng này có nghĩa là “Đồng Tiến”

của Sri Lanka đã áp dụng những nguyên tắc trong Phật pháp, như Tứ Vô Lượng Tâm, Bát Chánh Đạo, Lục Độ ba la mật, Tứ Nhiếp Pháp v.v… vào những chương trình xây dựng nông thôn; và trong vòng 60 năm họ đã khởi đầu từ một ngôi làng để phát triển tới khoảng 15,000 ngôi làng trên toàn quốc.(12)

Ở những nước Phật Giáo Đại Thừa có truyền thống lý tưởng cứu nhân độ thế của các bậc Bồ Tát, đã có những tổ chức Phật Giáo Dấn Thân như ở Đài Loan, có những tổ chức “Phật Giáo Nhân Bản”

(Humanistic Buddhism – 人間 佛教; pinyin: rénjiān fójiào) của các Đại sư như Taixu, Đại sư Yin Shun…

Tổ chức từ thiện Tzu Chi Foundation được thành lập ở Đài Loan vào năm 1966, và ngày nay đã kết nạp được khoảng 10 triệu hội viên trên khắp thế giới.(13) Họ có trụ sở của những chi hội trong nhiều quốc gia.

(12) http://www.sarvodaya.org/philosophy-and-approach SARVODAYA ORGANIZATION, SRI LANKA (13) https://www.jubileeaustralia.org/page/about/Jubilee%20Buddhism% 20and%20Social%20Justice.pdf Ở Việt Nam có nhiều tổ chức từ thiện xã hội của Phật giáo, chuyên cứu tế rất nhiều nạn nhân bất hạnh thuộc nhiều hoàn cảnh và trường hợp khác nhau tại nhiều nơi.

Quỹ từ thiện Karuna Trust, do Thượng Tọa Sangharak-shita người Anh thành lập ở Anh Quốc năm 1980. Mỗi năm tổ chức này gây quỹ được hơn một triệu Anh Kim, để hiến tặng cho các dự án phụng sự xã hội của Phật Giáo, với sự chú trọng đặc biệt vào các chương trình của Cộng Đồng Phật Tử Dalit ở Ấn-Độ, bao gồm hàng triệu Phật Tử mà trước đây là những tín đồ Bà La Môn Giáo thuộc giai cấp thấp nhất bị xã hội ngược đãi, đã cải đạo để trở thành Phật Tử.

Trong năm 2007, Thượng Tọa Bhikkhu Bodhi của Phật Giáo Hoa-Kỳ nhận thấy rằng, Phật Giáo trong nước này thiếu vắng những chương trình từ thiện thuộc loại Phật Giáo Dấn Thân, cho nên Thượng Tọa đã thành lập tổ chức Cứu Trợ Phật Giáo Toàn Cầu (Buddhist Global Relief). Mục tiêu chủ yếu của tổ chức này là giúp cho các nước nghèo trên thế giới giảm nạn đói, bằng cách hợp tác với những tổ chức từ thiện ở địa phương trong những chương trình cải thiện và gia tăng mức sản xuất thực phẩm.

Ở Úc Châu, các tổ chức Phật Giáo thuộc Liên Đoàn Hội Đồng Phật Giáo Úc (Federation of Australian Buddhist Councils) và Hiệp Hội Tăng Già Úc (Australian Sangha Association) trong những năm gần đây đã tích cực hoạt động trong những lãnh vực tranh đấu cho công bằng xã hội, như bảo vệ nhân quyền, vận động hành lang để thúc đẩy chính phủ thăng tiến những kế hoạch bảo vệ môi sinh, cải thiện hệ thống nhà tù với sự áp dụng những nguyên tắc từ bi và thi hành những chính sách công bằng hơn và tử tế hơn với di dân.

Tổ chức WFB World Fellewships of Bud-dhist - Liên Hữu Phật Giáo Thế Giới, trụ sở đặt tại Bangkok, Thailand cũng luôn luôn phát động những công tác từ thiện xã hội để cứu giúp cho những nạn nhân thiên tai, nghèo đói khắp nơi trên thế giới. Hầu hết các tổ chức Phật giáo đều có cơ quan từ thiện xã hội để thể hiện lòng từ bi và xem đó là phương thức sống đời sống Phật.

Tại Hoa Kỳ, có nhiều cơ quan từ thiện, xã hội của các tự viện hoặc tổ chức Phật giáo. Trong đó có Tăng Đoàn GHPGVNTN Hải Ngoại, có hội từ thiện Hoa Sen Việt, cơ quan từ thiện của Đài truyền hình IBC TV, băng tần 18.12 và Galaxy 19, một tổ chức bất vụ lợi đã và đang trang trải lòng từ bi đến với những mảnh đời bất hạnh nhằm chia sẻ phần nào nỗi khốn khó, bằng cách thực hiện mỗi tháng 2 lần cứu giúp cho những người cô neo, bệnh tật, những trẻ em nghèo đói, những nạn nhân của thiên tai động đất, lũ lụt v.v… tại khắp nơi như Indonesia, Nhật Bản, Thái Lan, Tích Lan, Miến Điện…, đặc biệt là tại Việt Nam.

Hoa Sen Việt đã xây cầu, đào giếng, trợ giúp thực phẩm, thuốc men, quần áo và hiện kim v.v... cho những người khốn khổ.

Trên thế giới còn có rất nhiều tổ chức Phật Giáo cổ động và tranh đấu cho công bằng xã hội khác. Với lịch sử lâu dài của Phật Giáo và số lượng Phật tử trên thế giới ngày càng gia tăng, trong tương lai sẽ xuất hiện thêm những tổ chức từ thiện xã hội tương tự.

63 63

CHƯƠNG IV PHẬT GIÁO VÀ XÃ HỘI

TOÀN CẦU

65 I. PHẬT GIÁO VÀ XÃ HỘI TOÀN CẦU HIỆN ĐẠI

N

hững nghịch cảnh, những đau khổ trên thế giới đã thúc đẩy các nhà xã hội học và kinh tế gia đi tìm giải pháp. Đối với các giới Phật tử thì, những người con Phật thường nghĩ tới những hành vi nhân đạo phù hợp với những giáo lý căn bản của Đạo Phật như Tứ Vô Lượng Tâm, Bát Chánh Đạo, Tứ Nhiếp Pháp, Lục Hoà, Lục Độ Ba La Mật v.v… để giải quyết các vấn nạn. Những công tác xã hội gồm có nhiều loại, với mục đích làm giảm đau khổ cho mọi thành phần xã hội, gồm những hành động từ thiện của các cá nhân, thuyết pháp, giáo huấn, dạy nghề, khuyên người ta áp dụng “Chánh mạng ” trong lối sống, phát triển cộng đồng và những hoạt động chính trị với mục đích cải tiến xã hội, tạo phúc lợi lâu dài cho tha nhân.

Theo Phật Giáo, chúng ta có thể áp dụng Trí tuệ (Wisdom) và Phật pháp để cải thiện thế giới đầy đau khổ. Kho tàng kinh điển vĩ đại của Phật Giáo không có những giáo lý mơ hồ do các bậc thần thánh loan truyền. Trái lại, giáo lý của đạo Phật được xây dựng trên nền tảng của Giới, Định, Tuệ, được khai thị bởi một bậc đại giác và lưu truyền qua những phương tiện thiện xảo bao gồm nhiều lĩnh vực như triết lý, thi ca, nghệ thuật, khoa học, y học, xã hội, giáo dục, văn hoá v.v… để giúp người chuyển hoá đau khổ.

Qua những kinh điển được ghi lại bằng ngôn ngữ Pali và Sanskrit, chúng ta được biết rằng, trong thời sơ khai của Phật Giáo, Đức Phật và các vị đại sư môn sinh của Ngài cũng đã quan tâm tới việc tạo nhiều điều kiện thích ứng để giúp cho mọi người tu hành và đạt được giác ngộ. Nhiều thế kỷ sau đó, đã có một tấm gương nổi bật là Vua Asoka của Ấn Độ, người đã thành công khi tạo được một vương quốc mà trong đó dân chúng được hưởng chính sách “an sinh xã hội” rất hữu ích.

Học Giả Trưởng lão Hoà Thượng Walpo-la Rahula của Phật Giáo Sri Lanka đã phát biểu rằng: “Phật Giáo đã phát xuất ở Ấn-Độ như là một lực tâm linh để đối kháng với những bất công xã hội, đối kháng với những tập quán, những hành vi giết thú vật để tế thần đầy mê tín dị đoan. Phật Giáo phản bác hệ thống phân chia giai cấp đầy bất công, và chủ trương bình đẳng giữa tất cả mọi người, giải phóng phụ nữ và giúp họ được hưởng hoàn toàn tự do tâm linh.”

(14)

Chúng ta cần phân biệt giữa những giáo lý có giá trị thường hằng bất biến với những phương tiện thiện xảo nhằm thích hợp với căn cơ của con người trong xã hội đương thời của

Đức Phật. Trong suốt lịch sử của Phật Giáo, những giáo lý do Đức Phật thuyết giảng luôn thích ứng và phù hợp với những nền văn hóa khác nhau, luôn luôn duy trì những chân lý cốt tủy, như Tứ (14) The Essay “Zen and the Taming of the Bull” by Walpola Rahula, 1978 Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, thuyết Duyên Khởi… Nhờ vậy cho nên Phật Giáo đã trường tồn và tiếp tục phát triển.

Sứ mạng của Phật Tử ở cả Đông Phương lẫn Tây Phương trong thế kỷ XXI là diễn giải những tinh hoa thường hằng của Phật Pháp, bằng những ngôn từ và hình thức phù hợp với những nhu cầu và hoàn cảnh của xã hội hiện đại, mà thuật ngữ Phật giáo thường gọi là khế cơ, khế thời và khế lý. Tuy nhiên, tuỳ duyên nhưng bất biến, bất biến nhưng tuỳ duyên là tư tưởng chỉ đạo cốt tuỷ trong mọi hành hoạt mang tính khế cơ, khế lý và khế thời. II. HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI ĐỂ HÓA GIẢI ĐAU KHỔ Đạo Phật là con đường thoát khổ nhưng nói theo ngôn ngữ thời đại, Phật giáo là một triết lý nhân bản vì chủ trương rằng, tự do đích thực có nghĩa là đạt giải thoát là một thực thể cố hữu trong bản chất của nhân loại.

Phật Tử chân chính coi tự do tối hậu là đạt được giải thoát ra khỏi những nguồn gốc đích thực của đau khổ; những nguồn gốc của khổ đau chính là tham, sân, si nói tắt là vô minh; đồng thời chúng cũng là nguồn gốc của tất cả những điều xấu và tệ trạng trong xã hội.

Tham dục là căn nguyên của khổ đau.

Trong kinh “Đại Khổ Uẩn” , Đức Phật đã dạy rằng, chiến tranh, xung đột sở dĩ xảy ra chính là do tham dục, Ngài dạy:

“Lại nữa này các Tỳ-Kheo, do dục làm nhân, do dục làm duyên, do dục làm nguyên nhân do chính dục làm nhân. Vua tranh đoạt với vua, Sát-đế-lợi tranh đoạt với Sát-đế-lợi, Bà-la-môn tranh đoạt với Bà-la-môn, gia chủ tranh đoạt với gia chủ, mẹ tranh đoạt với con, cha tranh đoạt với con, con tranh đoạt với cha, anh em tranh đoạt với nhau… Họ bắn nhau bằng tên, đâm nhau bằng dao, họ chặt đầu nhau bằng kiếm, họ đi đến tử vong, đi đến đau khổ gần như tử vong”. (Bản dịch của HT Thích

Minh Châu).

Tham dục bao gồm nhiều lĩnh vực mà căn bản là tài, sắc, danh, thực và thuỳ; thuật ngữ của Phật giáo gọi là “ngũ dục ”. Tham dục càng nhiều thì động cơ tạo nên khổ đau càng lớn.

71 Điều cơ bản trong nền đạo đức của Phật Giáo là giảm thiểu, với niềm hy vọng sẽ có thể tận diệt tam độc trong cá nhân của mỗi chúng ta và cho cả xã hội. Đó là mục tiêu của những hoạt động xã hội được định hướng bởi giáo lý Phật Giáo. Để giảm thiểu và chấm dứt khổ đau, ngoài việc thực hành tâm từ bi, bố thí, cứu tế cho tha nhân, đối với tự thân, Đức Phật đã nhắc nhở chúng ta rằng:

“Đệ nhị giác tri Đa dục vi khổ Sanh tử bì lao Tùng tham dục khởi Thiểu dục vô vi Thân tâm tự tại”.

Dịch nghĩa:

“Điều thứ hai giác ngộ rằng, ham muốn nhiều nên khổ đau nhiều. Khốn khổ trong cõi sanh tử đều do tham dục khởi sanh. Ít ham muốn, không tạo tác (ác nghiệp) thì thân tâm tự tại ”.(15)

Như chúng ta đã biết, lần chuyển vận bánh xe chánh pháp đầu tiên của Đức Phật để (15) Kinh Bát Đại Nhân Giác, Điều Giác Ngộ Thứ Hai hoá độ cho 5 anh em của Tôn giả Kiều Trần Như tại vườn Lộc Uyển là giáo pháp Tứ Diệu Đế. Kinh nghiệm về đau khổ là khởi điểm trong giáo lý của Đức Phật và cũng là khởi điểm của bất cứ hoạt động xã hội nào phù hợp với Phật Giáo. Tuy nhiên, có một điểm mà chúng ta cần phải làm sáng tỏ, vì từ ngữ “dukkha” trong ngôn ngữ Pali mà chúng ta thường phiên dịch là “khổ” có ý nghĩa vi tế và sâu rộng hơn chữ “khổ” trong ngôn ngữ thông thường mang tính ước lệ. Trên thế giới có vô số điều đau khổ do chiến tranh, nghèo đói, áp bức, thể chế chính trị, hoàn cảnh xã hội, báp lực gia đình v.v… tạo nên.

Cũng là con người, nhưng công dân của những nước có nền kinh tế thịnh vượng, tự do, dân chủ và mức sống cao thì ít khi gặp hoàn cảnh đau khổ hơn công dân của những nước nghèo đói, lạc hậu, thiếu dân chủ... Tuy nhiên, những thành quả thuộc về vật chất của những xã hội đó thường phải “mua” bằng những điều kiện xã hội gây ra những loại “khổ” nào đó – thí dụ như, có nhiều người phì mập, ghiền rượu và sử dụng ma túy hoặc những tệ nạn xã hội khác v.v…

73 Phật Giáo cống hiến cho mỗi cá nhân một lối sống để diệt khổ. Công tác xã hội của Phật Giáo, đặt căn bản trên nguyên tắc giảm trừ khổ và diệt khổ hoàn toàn. Ở đâu có đau khổ thì sẽ có những người mong muốn diệt khổ và thoát khổ. Có những người giàu tinh thần phụng sự xã hội thường tìm những phương cách thế tục, bằng những phương tiện vật chất, để mong diệt khổ, nhưng họ không thể diệt trừ tận gốc rễ khổ đau. Trái lại, những Phật Tử chân chính quan tâm diệt khổ tận gốc rễ đó là phải thực hành những giáo lý của Đức Phật để diệt trừ tam độc – tham, sân, si.

Như vậy là, trên căn bản, họ thực thi công tác xã hội theo đường lối khác với những phương thức thế tục. Có khi những Phật Tử này bị hiểu lầm là xa lánh và lãnh đạm đối với những công tác xã hội bình thường, nhưng với lý tưởng Bồ Tát Đạo, người Phật tử không bao giờ thối thất đạo tâm, ngược lại xem đó như là “Tăng thượng duyên ” nhằm nỗ lực hơn nữa trong sứ mệnh cứu khổ độ sinh trong bất cứ mọi hoàn cảnh và tình huống thuận nghịch. 74 III. TINH THẦN TỰ GIÁC VÀ GIÁC THA Giáo hoá tha nhân là một hình thức phụng sự xã hội đắc lực và rất hữu ích. Người Phật tử luôn học hạnh Bồ Tát để cứu giúp những chúng sanh đang khổ đau. Bồ tát (Bodhisattva) hay Bồ đề tát đỏa. Nếu chiết tự thì chữ Bodhi có nghĩa là giác ngộ và chữ Sattva có nghĩa là một thực thể, một hữu tình. Bồ tát trong ngôn ngữ Pali là Bodhisatta, có nghĩa là một người cam kết hướng đến sự khai sáng. Bồ tát là một chúng sanh đã giác ngộ và có khả năng giác ngộ những chúng sanh khác.

Trên căn bản của đại bi tâm, chúng ta cần nên dạy Phật pháp cho những người Phật Tử để giúp họ am hiểu Phật pháp một cách rốt ráo. Do vậy trong các hạnh Bố thí, Đức Phật dạy pháp thí là quan trọng đệ nhất.

Phật Giáo, không chủ trương đi truyền đạo để lôi kéo người ta trở thành tín đồ một cách cực đoan, cuồng tín vì đó là một trong những đầu mối gây ra tranh chấp, xung đột và nghiêm trọng hơn là tạo nên những cuộc thánh chiến và gây ra vô số khổ đau.

Phật Giáo là một hệ thống thực nghiệm mà hành giả cần phải tự mình thực hành và xét nghiệm, trong khi vị thầy chỉ có thể vạch ra con đường và khuyến khích để hành giả tự tiến lên. Không những thế, Phật Giáo có truyền thống bao dung, từ bi và tương kính. Phật giáo khuyến khích mọi người tránh xa những điều ác, thành tựu những hạnh lành và thanh tịnh tâm thức của chính mình đồng thời giúp tha nhân thành tựu những điều cao đẹp ấy.

Tuy nhiên, theo học giả Phật giáo Ken Jones thì, chúng ta nên chọn con đường trung-đạo ở giữa khuynh hướng truyền giáo năng động và sự thờ ơ lãnh đạm. Ngày nay, thế giới đang cần được biết nhiều về Diệu Đế “dẫn họ đi trên con đường thoát khổ ”. Trọng trách chỉ dạy Đạo Pháp cho tha nhân đồng lúc cũng giúp cho chính người dạy có cơ hội hiểu biết sâu rộng hơn về chính tôn giáo của họ. Chúng ta không tìm cách lôi kéo người hiểu rõ chân lý để giải thoát khổ đau và tránh gieo tạo những mầm móng đau khổ. IV. TIẾN TỚI XÃ HỘI TỐT ĐẸP, THÁNH THIỆN

Trật tự xã hội tốt đối với Phật Giáo là giảm thiểu và tiến đến diệt trừ tận gốc sự khổ đau thể xác và đau khổ tâm thần, đồng thời giúp cho các công dân trong xã hội hiểu biết rõ hơn về bản chất của họ và đoạn trừ những nghiệp xấu. Để thực hiện những điều đó, Phật Tử thực hành từ- bi- hỷ- xả- và Bát chánh đạo, Lục độ ba la mật là những giáo pháp căn bản và quan yếu song hành với những pháp môn thù thắng, vi diệu khác để vừa có được cuộc sống hạnh phúc, an lạc hiện tiền và tiến đến một Xã Hội Mới đầy triển vọng tươi sáng trong tương lai.

Muốn được như vậy, chúng ta cần đến những điều kiện chính trị, kinh tế và công nghệ có những khả năng như sau:

• Giúp mọi người tránh thói xấu vị kỷ, bằng cách khuyến khích các thành viên trong cộng đồng hợp tác chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau, thay vì khai thác, lợi dụng lẫn nhau.

• Để cho mọi người trong xã hội được hưởng tự do tối đa, miễn rằng tự do đó không xâm phạm tới tự do của người khác. Trong một xã hội như vậy, các cá nhân sẽ phát triển tinh thần trách nhiệm và tinh thần tự lực cũng như khuyến khích sự phát huy đa dạng trong xã hội.

• Một xã hội tốt, chỉ cần cung ứng cho các công dân một phương tiện, một môi trường đa dạng thích ứng đối với những loại người khác nhau, trong đó mọi người đối xử với nhau trong tinh thần bao dung, cảm thông và tương kính.

• Xã hội tốt, cần phải chú trọng trước tiên vào những điều kiện giúp cho cá nhân phát huy trí tuệ và đạo đức, thay vì chú trọng trước tiên vào những mức sản xuất vật chất. Cứu cánh tối hậu của Phật giáo là giúp con người đạt được tuệ giác tối thượng.

Vào năm 1973, khi Đức Dalai Lama đến viếng thăm các nước Tây Phương lần đầu tiên, ngài nhận thấy rằng: “không có gì sai đối với sự tiến bộ vật chất, miễn rằng con người được đặt ở địa vị ưu tiên đối với sự tiến bộ. Sự thật là tôi tin tưởng rằng, để giải quyết những vấn đề nan giải của nhân loại thì chúng ta phải có khả năng phối hợp và dung hòa sự tiến bộ vật chất với sự phát triển nội tâm…”

Kế đó, Đức Dalai Lama so sánh: “nhiều vấn đề như tình trạng nghèo khó, bệnh hoạn, và thiếu giáo dục” ở Đông Phương, với sự trù phú ở Tây Phương trong đó dân chúng “có mức sống cao đáng kể; đó là điều rất quan trọng và rất tốt…”

Tuy nhiên, Ngài ghi nhận rằng, mặc dù có mức sống cao, nhưng ở Tây Phương vẫn còn có nhiều vấn đề nan giải, như “bất an tinh thần”, môi trường ô nhiễm, các thành thị quá đông người và nhiều vấn đề khác. Ngài nói thêm: “Ngay chính đời sống của chúng ta là một nghịch lý, mâu thuẫn với nhau trên nhiều phương diện; khi con người có quá nhiều về một thứ nào đó thì sẽ phát sinh ra vấn nạn liên quan đến thứ đó. Chúng ta thường lâm vào những hoàn cảnh thái cực (extreme), vì vậy điều quan trọng là chúng ta cần phải tìm con đường trung đạo, để dung hòa giữa hai thái cực.”

(16)

Kinh tế gia người Đức E. F. Schumacher đã nhận định khái quát về sắc thái đặc thù của “kinh tế Phật Giáo” như sau:

“Trong khi (kinh tế) duy vật đặt trọng tâm vào hàng hóa, (kinh tế) Phật Giáo đặt trọng tâm vào giải thoát, an lạc. Nhưng Phật Giáo là “Trung Đạo” cho nên không làm thương tổn gì đến thể chất (của con người)… Đặc điểm của kinh tế Phật Giáo là đơn giản và bất hại.

Trên quan điểm của một kinh tế gia, điều kỳ diệu của lối sống Phật Giáo là mô hình hoàn toàn hợp lý của nó – với phương tiện vô cùng nhỏ bé nhưng dẫn tới những kết quả vô cùng thỏa mãn”

(17).

Chúng ta thấy rằng, tất cả những yếu tố nói trên cần phải hoạch định ở cấp bậc toàn cầu.

(16) Dalai Lama, in the Essay "Universal responsibility and the good heart," Dharamsala (Library of Tibetan works), 1976.

Như Đức Dalai Lama đã tuyên bố: “Ngày nay nhân loại đã trở thành tương thuộc và ràng buộc với nhau tới độ nếu chúng ta thiếu tinh thần trách nhiệm tập thể – dù chúng ta có những ý thức hệ và tôn giáo khác nhau – thì nhân loại sẽ gặp khó khăn để tiếp tục sinh tồn” (18).

Lời phát biểu này của Đức Dalai Lama, nhấn mạnh tới sự coi trọng tinh thần liên đới quốc tế của Phật Giáo, ở cấp bậc toàn cầu và lời tuyên bố này hoàn toàn xứng hợp với giáo pháp duyên khởi mà đức Phật đã lưu bố. Đức Phật dạy: “Ai thấy được Duyên Khởi là thấy Pháp. Ai thấy được Pháp là thấy Ta (Phật)” , mà thấy Phật có nghĩa là thành Phật theo nghĩa “thấy” đích thực; đã thành Phật thì không còn khổ đau và có khả năng làm cho mọi loài chúng sanh chấm dứt khổ đau.

(17) Schumacher, E.F., "Small is beautiful: a study of economics as if people mattered," Blond & Briggs, 1973.

(18) Dalai Lama, in the Essay "Universal responsibility and the good heart," Dharamsala (Library of Tibetan works), 1976.