Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

HUỆ NGỘ THIỀN SƯ 慧 悟 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Xung Húc đời Ngũ Đại. X. Xung Húc.

HUỆ NGUNG 慧 顒 (860-930)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Hà Bắc, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hưng Hóa Tồn Tương, tông Lâm Tế. Sư trụ Nam Viện của Bảo Ứng Thiền Viện ở Nhữ Châu (nay là huyện Lâm An, tỉnh Hà Nam) nên sư còn có pháp hiệu »Nam Viện«, người đời thường gọi »Bảo Ứng Thiền sư«.

HUỆ NGUYÊN 慧 元 (1037-1091)

Thiền tăng đời Tống, họ Nghê, người xứ Hồ Dương, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Huệ Nam làm truyền nhân tông Lâm Tế đời thứ 9, phái Hoàng Long đời thứ 2. Sư từng trụ các nơi: Thừa Thiên Vạn Thọ Tự, Ngô Giang Thọ Thánh

Tự, Côn Sơn Huệ Nghiêm Tự, Hồ Châu

Báo Bản Tự.

HUỆ NGUYỆT THIỀN SƯ 慧 月 禪

師 Thiền tăng đời Ngũ Đại, hiệu Pháp Đoan.

X. Pháp Đoan.

HUỆ NHÂN CAO LY TỰ CHÍ 慧 因 高 酈 寺 至 志 Chí, 12 quyển, do Lý Trợ soạn vào đời Minh, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Vào đời Tống, Tấn Thủy Tịnh Nguyên trụ trì Huệ Nhân Thiền tự chú thích kinh Hoa Nghiêm. Vị tăng Cao Ly là Nghĩa Thiên theo ngài Tịnh Nguyên học kinh Hoa Nghiêm, dùng giấy xanh giấy vàng để dịch 300 bộ kinh Hoa Nghiêm, đến nỗi chùa Huệ Nhân có tên là chùa Cao Ly. Vào khoảng niên hiệu Thiên Khải (1621-1627) đời Minh, Lý Trợ nhận lời yêu cầu của vị tăng trong chùa là Chỉ Thủy, biên tập tự chí, chia làm 10 loại:

Nguyên thủy, Cảnh vật, Tổ đức, Đàn-na, 330

HUỆ PHƯƠNG 慧 方

Cung vũ, Bi ký, Truyện chí, Tạp văn, Đề vịnh, Pháp tự.

HUỆ NHÂN TỰ 慧 因 寺

Bên bờ tây nam Tây Hồ, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Thiên Thành thứ 2 (927) đời Hậu Đường, Ngô Việt Vương Tiền Lưu sáng lập, gọi là »Huệ Nhân Thiền Viện«. Đời Tống Tấn Thủy Tịnh Nguyên vào ở chùa này, tăng người Triều Tiên là Nghĩa Thiên cũng đến đây học Hoa Nghiêm với Tịnh Nguyên. Thời vua Tống Thần Tông (1068- 1085) đổi tên là »Huệ Nhân Giáo Viện« và xây bia kỷ niệm. Vào niên hiệu Càn Đạo (1165-1173) Viên Trừng Nghĩa Hòa trụ chùa này soạn »Hoa Nghiêm Niệm Phật

Tam Muội Vô Tận Đăng« 1 quyển, đề xướng pháp môn niệm Phật viên dung Hoa

Nghiêm. Sau khi Viên Trừng dời sang chùa Năng Nhân, Bình Giang, đặc biệt có hai Thiền sư Hoài Tường, Nghĩa Tận vào ở chùa này. Thời Tống Lý Tông (1225-1264) Pháp sư Dị Am đổi thiền viện thành giảng đường. Cuối đời Nguyên đại bộ phận kiến trúc bị chiến tranh phá hủy. Khoảng niên hiệu Chính Đức (1506-1521) đời Minh, Vạn Tùng Huệ Lâm vào ở chùa này, giảng thuyết kinh Hoa Nghiêm, đồ chúng vân tập vài ngàn người. Cao túc của Huệ Lâm là Dị Am Như Thông, Ngộ Huyền, Vô Tế Minh Huệ vào ở chùa này. Như Thông xây lại Thiên vương điện, Đại hùng điện, Luân tàng các, Diệu ứng điện, Chung lâu, Thiền đường. Minh Huệ kế thừa y bát tông Lâm Tế đời thứ 27, vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 6 (1578) trùng tu Huệ Nhân Tự cùng lập bi ký. Pháp tự Nguyệt Ấn khởi công xây dựng lầu kinh Hoa Nghiêm. Niên hiệu Càn Long thứ 22 (1757) ban cho hiệu »Pháp Vân Tự«.

HUỆ NHẬT 慧 日 (1272-1340)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Thẩm, hiệu Đông Minh, người xứ Định Hải, Minh Châu nay là đông bắc huyện Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Trực Ông Đức Cử, tông Tào Động. Tác phẩm: Tông Môn Vô Tận Đăng Luận, Bạch

Vân Đông Minh Hòa thượng ngữ lục 3 quyển.

HUỆ PHONG 慧 風

Gió Phật pháp, Phật pháp và sự giáo hóa của Phật Tổ như cơn gió bay đi khắp nơi..

Huệ Nam ngữ lục ghi: »欲 使 慧 風 與 堯 風 并 扇、 庶 佛 日 與 舜 日 同 明。 – Muốn khiến cho Gió Phật pháp và Gió (đạo đức) của vua Nghiêu đều được nổi lên, ngõ hầu mặt trời Phật và mặt trời (trí huệ) của vua Thuấn cùng sáng«.

HUỆ PHƯƠNG 慧 方 1. Thiền tăng đời Đường (629-695), họ Bộc; nối pháp Thiền sư Trí Nham, tông Ngưu Đầu. Sư trụ núi Ngưu Đầu 10 năm không xuống núi. 2. Thiền tăng đời Tống (1073-1129), họ Cung, hiệu Siêu Tông, người xứ Lâm Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Tử Tâm Ngộ Tân, tông Lâm Tế, phái Hoàng Long. Sư trụ chùa Hòa Sơn, Kiết Châu (nay là huyện Kiết An, Giang Tây). Tác phẩm: Siêu Tông Huệ Phương Thiền sư ngữ lục 1 quyển.

3. Thiền tăng đời Tống, họ Hứa, người xứ Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Văn-thù Tâm Đạo, tông Lâm Tế. Sư trụ chùa Sở An, Đàm Châu.

HUỆ QUÁN 慧 觀

HUỆ QUÁN 慧 觀 Hiệu của Thiền tăng Hành Tu đời Ngũ Đại. X. Hành Tu.

HUỆ QUANG 慧 光

1. Thiền tăng đời Tống, họ Hạ Hậu, hiệu Tịch Thất, người xứ Tiền Đường (nay thuộc Hàng Châu) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Huệ Lâm Hoài Thâm, tông Vân Môn. Sư trụ chùa Linh Ẩn, Hàng Châu 2. Thiền tăng đời Tống, hiệu Hối Am, người xứ Kiến Ninh (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Ô Cự Đạo Hành, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Sư trụ núi Quy Phong, Tín Châu (nay là huyện Thượng Nhiêu, tỉnh Giang Tây). Tác phẩm: Hối Am Quang Thiền sư Ngữ

Yếu 1 quyển.

HUỆ QUANG 惠 光 (1888-1967)

Tăng nhân hiện đại, họ Lý, pháp danh Thánh Như, biệt hiệu Phục Định, người huyện Tương Đàm, Hồ Nam, Trung Quốc.

Sư từng học tại các Phật học viện: Khai Phúc ở Trường Sa, Vũ Xương ở Hồ Bắc, Trung Hoa ở Bắc Kinh, Báo Ân ở Thất Tháp và có sự thể ngộ khá sâu đối với các tông: Hoa Nghiêm, Thiên Thai, Tính, Tướng, Luật, Tịnh, Mật, Thiền. Tác phẩm:

Tông Môn Giảng lục, Thiền Học Chỉ Nam,

Thiền Học Vấn Đáp.

HUỆ QUẢNG 慧 廣 (1576-1620)

Thiền tăng đời Minh, họ Hàn, tự Nam Minh, người xứ Hải Diêm (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Xa Khê. Tác phẩm: ngữ lục 1 quyển.

HUỆ QUẢNG ĐẠI SƯ 慧 廣 大 師

Thiền tăng đời Tống, hiệu »Quy Hiểu«. X. Quy Hiểu.

HUỆ SẢM 慧 旵 (1372-1441)

Thiền tăng đời Minh, họ Vương, tự Hư Bạch, người Hồ Quảng, ở Đơn Dương (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Phổ Trì, thuộc tông Lâm Tế, trụ trì Đông Minh thiền tự.

HUỆ SINH 慧 生 (?-1063)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 13. Sư họ Lâm, tên Khu Vũ, người làng Đông Phù Liệt, dòng dõi Lâm Phú ở núi An Trà, miền Bắc Việt

Nam. Bài kệ đáp vua Lý Thái Tông về cách dụng tâm: 法 本 如 無 法、 非 有 亦 非 無 若 人 知 此 法、 眾 生 與 佛 同 寂 寂 楞 伽 月、 空 空 度 海 舟 知 空 空 覺 有、 三 昧 任 通 週 »Pháp bản như vô pháp Phi hữu diệc phi vô Nhược nhân tri thử pháp Chúng sinh dữ Phật đồng

Tịch tịch Lăng-già nguyệt Không không độ hải chu Tri không không giác hữu

Tam-muội nhậm thông châu« »Pháp vốn như không pháp Chẳng có cũng chẳng không Nếu người biết pháp ấy Chúng sinh cùng Phật đồng.

Trăng Lăng-già vắng lặng Thuyền Bát-nhã rỗng không Biết không, không giác có Chính định mặc thong dong«. Tác phẩm: Pháp sự trai nghi, Chư Đạo Tràng Khánh Tán Văn :

Thiên Phúc, Thiên Khánh, Khai Quốc ở Tiên Du; Diệu Nghiêm, Báo Đức v.v… ở 332

HUỆ THANH 慧 清 (885-960)

Vũ Ninh. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

HUỆ SÙNG THIỀN SƯ THÁP 慧 崇

禪 師 塔 Nằm trong rừng tháp chùa Linh Nham, huyện Trường Thanh, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, là mộ tháp của Thiền sư Huệ Sùng, cao tăng chùa Linh Nham đời Đường, được xây vào khoảng niên hiệu Thiên Bảo (742-755) đời Đường. Tháp cao khoảng 5,3m, toàn bộ xây bằng đá, là tháp một tầng mái chồng theo kiểu đình các. Dưới tháp là tòa Tu-di, trên tòa xây thân tháp hình vuông. Mặt chính của tháp có cửa, ba mặt còn lại khắc cửa giả khép nửa, trên cửa có khắc đồ án Sư đầu, Kỹ nhạc, Phi thiên, Võ sĩ, diễn cảm sinh động hoạt bát, điêu khắc khỏe khoắn có lực, là phong cách nghệ thuật thời kỳ thịnh Đường. Tháp thất cũng hình vuông, đỉnh thất là hình cái đấu úp. Đỉnh tháp hình tứ giác nhọn đầu.

Mái tháp dùng thạch bản lớp lớp chồng khít lên nhau. Trên tháp sát có lộ bồn, ngưỡng liên, bảo châu, là hình thức thông thường của thạch tháp một tầng đời Đường. Cả tháp tạo dáng vừa mạnh mẽ vừa đẹp đẽ.

HUỆ TÀI 慧 才 (?-1570)

Thiền tăng đời Minh, tên đời là Nghiêm Đường, hiệu Thiên Dục, Tây Chiếu, người xứ Dương Lâm (nay là huyện Tung Minh, tỉnh Vân Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Kính Sơn Vạn Tùng. Sư trụ chùa

Mã Kỳ ở Tùng Giang (nay thuộc Thuợng Hải).

HUỆ TẠNG 慧 藏

Thiền tăng đời Đường, người xứ Phủ Châu (nay thuộc Giang Tây) Trung Quốc; nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư cất am ở núi Thạch Củng nên người đời gọi sư là

»Thạch Củng Hòa thượng«.

HUỆ TẾ THIỀN SƯ 慧 濟 禪 師

Hiệu của thiền tăng Pháp An đời Ngũ Đại.

X. Pháp An.

HUỆ TẾ TỰ 慧 濟 寺

Còn gọi: Phật Đỉnh Sơn Tự. Nằm trên núi Phật Đỉnh, Phổ-đà Sơn, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Nguyên là một thạch đình thờ Phật. Đời Minh tăng Huệ Viên sáng lập Huệ Tế Am. Niên hiệu Càn Long thứ 58 (1793) đời Thanh mở rộng thành chùa đổi tên là »Huệ Tế Thiền Tự«. Niên hiệu Quang Tự thứ 33 (1907) Hòa thượng Văn

Chính xây dựng thêm bèn trở thành chùa lớn, cùng với Phổ Tế Tự, Pháp Vân Tự được coi là ba chùa lớn ở Phổ-đà Sơn. Toàn chùa có 4 điện, 7 cung, 6 lầu. Đại hùng bảo điện mái đơn đỉnh yết sơn, rường cột khắc họa, chính giữa thờ Phật Thích-ca và hai vị đệ tử, không giống những chùa miếu thờ Quán Âm ở Phổ-đà Sơn. Chùa ở trên đỉnh núi cao tĩnh mịch tuyệt tục. Tại đây nhìn xuống có thể thấy toàn cảnh Phổ-đà Sơn và biển cả bao la. Nếu như gặp thời tiết mây mù từng cụm mây trắng như sóng biển cuồn cuộn, lúc thì bồng bềnh trên đầu, lúc thì trôi đi dưới chân, đây là một trong mười cảnh đẹp của Phổ-đà.

HUỆ THANH 慧 清 (885-960)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người nước Tân La; nối pháp Thiền sư Nam Tháp Quang Dũng, tông Quy Ngưỡng. Sư trụ núi Ba Tiêu ở Sính Châu (nay là Kinh Sơn, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

HUỆ THÀNH 慧 誠 (941-1007)

HUỆ THÀNH 慧 誠 (941-1007)

Thiền tăng đời Tống, họ Thôi, người xứ Dương Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Pháp An, tông Pháp Nhãn. Sư trụ trì chùa Quy Tông ở Lô Sơn.

HUỆ THẮNG 慧 勝 (thế kỷ V)

Thiền tăng thời Bắc Thuộc, ở chùa núi Tiên Châu, theo Thiền sư nước ngoài là Đạt-ma-đề-bà học pháp quán hạnh. Lưu Tích ở Bành Thành khi làm Thái Thú ở Nam Hải nghe đạo phong của sư, lúc về nước thỉnh sư cùng đi. Khi về tới Bành Thành, sư cư trú tại chùa U Thê. Sư giữ kín chỗ kỳ đặc, thường tỏ ra ngu ngốc, nhưng người ở lâu với sư rất kính trọng, những học giả về Thiền rất khâm phục.

HUỆ THÂM 慧 深

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư

Chiêu Khánh Đạo Khuông. Sư trụ viện Từ Vân ở Liên Châu (nay thuộc huyện Liên, tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Vua ban hiệu »Phổ Quang Đại Sư«.

HUỆ THIỆP 慧 涉 (741-822)

Thiền tăng đời Đường, họ Tạ, là đời sau của Tạ An đời Đông Tấn, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Sơn Trung, tông Ngưu Đầu. Sư trụ chùa

Trang Nghiêm ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh).

HUỆ THÔNG 慧 通 (1431-1501)

Thiền tăng đời Minh, tên đời là Thiệu, tự Đại Xiển, người xứ Chính Hòa (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Hội Trung, tông Lâm Tế.

HUỆ TỊCH 慧 寂 (814-890)

Thiền tăng đời Đường, là 1 trong 2 vị Tổ sư khai sơn tông Quy Ngưỡng, họ Diệp, người xứ Hoài Hóa (nay ở phía đông nam huyện Phiên Vũ, tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu. Sư trụ Ngưỡng Sơn ở Viên Châu (nay là huyện Nghi Xuân, tỉnh Giang Tây). Người đời gọi sư là »Ngưỡng Sơn Tiểu Thích-ca«. Môn phong Ngưỡng Sơn: Dùng tay vẽ một vòng tròn, rồi vẽ trong ấy 1 chữ hoặc 1 bức tranh để khai thị người học.

HUỆ TÍNH 慧 性

Thiền tăng đời Minh, hiệu Tổ Minh.

HUỆ TỈNH 慧 省

Thiền tăng đời Đường; nối pháp Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư trụ viện Ti Thọ ở Tuyên

Châu (nay thuộc Tuyên Thành, tỉnh An Huy) Trung Quốc.

HUỆ TÔNG 慧 宗

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Trường Khê (nay là huyện Hà Phố, tỉnh

Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Nham Đầu Toàn Khoát. Sư trụ chùa Linh

Nham ở Cát Châu (nay là huyện Cát An, tỉnh Giang Tây).

HUỆ TRÍ 慧 智

Thiền tăng đời Tống, tên Hy Biện. Huệ Trí là hiệu của sư do Ngô Việt Trung Ý Vương ban tặng. X. Hy Biện.

HUỆ TRIẾT 慧 哲 (765-846)

Thiền tăng đời Đường, họ Kim, người nước Tân La (nay là Triều Tiên). Niên hiệu Nguyên Hòa thứ 9 (814), sư vào Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Trí Tạng Tây 334 HÙNG BIỆN PHÁP SƯ ĐẠI TỊCH THÁP 雄 辨 法 師 大 寂 塔 Đường, thuộc hệ Nam Nhạc đời thứ 4.

Niên hiệu Khai Thành thứ 4 sư trở về nước, hoằng dương Thiền tông ở chùa Thái An, núi Đồng Lý, là Tổ khai sơn Đồng Lý Sơn Triều Tiên.

HUỆ TRIỆT 慧 徹

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Thạch Môn Hiến Uẩn, tông Tào Động. Sư kế tiếp Hiến Uẩn trụ trì chùa Thạch Môn ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

HUỆ TRUNG 慧 忠

1. Thiền tăng đời Đường (683-769), họ Vương, người xứ Thượng Nguyên, Nhuận Châu (nay là huyện Giang Ninh, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc nối pháp Thiền sư Trí Oai, tông Ngưu Đầu. Sư trụ chùa Diên

Tộ.

2. Thiền tăng đời Đường (690-775), họ

Nhiễm, người xứ Chư Kỵ (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Lục Tổ Huệ Năng, là 1 trong 5 bậc tông tượng sau Lục Tổ. Thụy hiệu »Đại Chứng Thiền sư«, đời thường gọi »Nam Dương Quốc Sư«.

3. Còn gọi: Chí Trung. Thiền tăng đời Đường (817-882), họ Trần, người xứ Tuyên Du, Tuyền Châu (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư

Thảo Am Pháp Nghĩa.

HUỆ TỪ 慧 慈 (800-872)

1. Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người Hà Bắc, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Trí Viễn, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 6, trụ chùa Đại Vân ở Thiều Châu, thu phục một con cọp để cưỡi, người đời gọi sư là Hổ Thiền sư. Có điềm linh dị khi xây tháp nên người trong làng gọi tháp của sư là Thánh Sư tháp. 2. Thiền tăng đời Ngũ Đại (912-972), họ Long, tự Bảo Hoa, người Hoài Hóa (nay là Hoài Tập, Quảng Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Lãng Thượng, thuộc tông Vân Môn đời thứ 3, trụ trì viện Địa Tạng ở

Liên Châu (nay thuộc Liên, Quảng Đông).

Hiệu: Minh Thức Đại Sư.

HUỆ VIÊN 慧 圓

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư

Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn.

Sư trụ chùa Thê Hiền ở Lô Sơn.

HUỆ VIỄN 慧 遠 (1103-0076)

Thiền tăng đời Tống, họ Bành, tự Hạt Đường, người My Sơn, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Khắc Cần, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 12, phái Dương Kỳ đời thứ 5. Sư trụ trì chùa Linh Ẩn tại

Hàng Châu, được vua ban hiệu Phật Hải

Đại Sư. Tác phẩm: Hạt Đường tập, Phật

Hải Đại sư ngữ lục. HÙNG BIỆN PHÁP SƯ ĐẠI TỊCH THÁP 雄 辨 法 師 大 寂 塔 Tháp ở hậu sơn chùa Cùng Trúc, thành phố Côn Minh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc.

Tháp có 4 phương 8 mặt 12 góc, xây bằng gạch, đáy tòa hình vuông, tháp sát hình tròn. Bia đá Bảo Vân tháp minh của Pháp sư Hùng Biện lập vào niên hiệu Chí Đại thứ 3 (1310) đời Nguyên. Nguyên trước khi lập mộ hiện di dời vào trong Hoa Nghiêm các. Pháp sư Hùng Biện họ Lý, sinh tại Côn Minh, tịch vào niên hiệu Đại Đức thứ 5 (1301) đời nguyên. 23 tuổi xuất gia, từng đi khắp nơi trong nước học Phật pháp 25 năm. Nguyên Thế Tổ ban pháp 335

HÙNG NHĨ SƠN 熊 耳 山

danh »Hồng Cảnh«. Khi Lương vương làm vua Vân Nam, Hùng Biện trở về Vân Nam giảng dạy kinh điển Thiền tông, tiếng tăm càng nổi, đối với sự phát triển của Phật giáo Vân Nam và sự khai thác chùa Cùng Trúc có nhiều cống hiến.

HÙNG NHĨ SƠN 熊 耳 山 Núi ở phía nam Lô Chi, Hà Nam, tiếp giáp với Vĩnh Ninh (Nay là huyện Lạc Ninh)

Trung Quốc. Vì hai ngọn của rặng núi này dựng đứng lên như tai gấu nên núi được gọi là Hùng Nhĩ Sơn. Tháp của Tổ Đạt-ma được xây tại núi này. Bài Tự Đề của Tuệ

Trung Thượng Sĩ có ghi:

秋 光 有 筆 莫 形 容 激 目 山 何 處 處 同 一 派 曹 溪 寒 湛 湛 千 年 熊 耳 碧 叢 叢 »Thu quang hữu bút mạc hình dung Khích mục sơn hà xứ xứ đồng Nhất phái Tào Khê hàn trạm trạm Thiên niên Hùng Nhĩ bích tùng tùng« »Sắc thu, bút khó vẽ nên hình Sông núi nơi nơi một vẻ thanh Một dải Tào Khê ngăn ngắt lạnh Nghìn năm Hùng Nhĩ chập chùng xanh«.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di, Thơ văn

Lý Trần của Viện Khoa học Xã hội.

HUYỀN BẢN 玄 本

Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư Chi Đề Biện Long, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Linh Ẩn, Hàng Châu.

HUYỀN CƠ 玄 機 (645-720)

Thiền sư ni đời Đường, họ Tạ, người Dư Hàng, Chiết Giang, Trung Quốc. Sư nối pháp Lục Tổ Huệ Năng, Nam tông đời thứ 2, trụ Vô Tận Am, Tịnh Cư Am hoằng thiền pháp Tào Khê.

HUYỀN CHỈ 玄 旨

1. Ý chỉ huyền diệu, phần nhiều chỉ cho ý chỉ Thiền. Tín Tâm Minh (Đại 48, 376 trung) ghi:

違 順 相 爭、 是 爲 心 病 不 識 玄 旨、 徒 勞 念 靜

»Vi thuận tương tranh Thị vị tâm bệnh Bất thức huyền chỉ Đồ lao niệm tịnh«.

»Thuận nghịch tranh nhau ấy là tâm bệnh.

Chẳng biết huyền chỉ uổng công niệm tịnh«.

2. Thiền tăng đời Tống; nối pháp Thiền sư

Bạch Long Đạo Hy. Sư trụ chùa Quảng Bình, Phúc Châu.

HUYỀN ĐỒ 玄 徒

Còn gọi: Huyền lưu. Tăng đồ, tăng nhân.

Tiết Đức Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »Hàm Thông sơ niên, Vũ Lăng Thái thú Tát Đình Vọng, nghinh thỉnh (Đức Sơn

Hòa thượng) thỉ cư Đức Sơn, tự thị tứ hải huyền đồ, đông hạ thường doanh ngũ bách hĩ. – Niên hiệu Hàm Thông thứ 1, Thái thú Vũ Lăng là Tát Đình Vọng nghinh thỉnh Hòa thượng Đức Sơn về ở Đức Sơn, từ đây tăng đồ khắp nơi tụ hội về vào mùa đông mùa hạ thường lên đến năm trăm người.«

HUYỀN GIÁC 玄 覺 (665-713)

Thiền tăng đời Đường, họ Đới, tự Đạo Minh, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Lục Tổ Huệ Năng. Sư trụ chùa Long Hưng ở Ôn Châu. Tác phẩm: Vĩnh Gia tập 10 thiên, Thiền tông Ngộ Tu Viên Chỉ 1 336

HUYỀN QUANG 玄 光 (1254-1334)

quyển, Chứng Đạo Ca 1 thiên.

HUYỀN GIÁC ĐẠO SƯ 玄 覺 導 師

Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Hành Ngôn, hiệu »Huyền Giác Đạo Sư«. X. Hành

Ngôn.

HUYỀN GIÁM 玄 鑒

1. Gương mầu nhiệm. Chỉ cho chân tâm.

2. Thiền tăng đời Nguyên, người xứ Khúc Tĩnh (nay thuộc Vân Nam) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản, tông Lâm Tế. Sư trụ núi Đại Hoa.

HUYỀN LỮ 玄 侶

Chư tăng. Chương Thủ Thanh Thiền sư trong CĐTĐL q. 22 ghi: »出 家 於 巖 背

山、 悟 心 之 後、 受 請 居 清 泉、 玄 侶 臻 集。 – Sư xuất gia ở núi Nham Bối, sau khi ngộ tâm được mời ở chùa Thanh

Tuyền, chư tăng kéo đến tụ hội«.

HUYỀN NGỘ THIỀN SƯ 玄 悟 禪 師

Thiền tăng đời Đường, tên là Hoài Hựu, thụy hiệu »Huyền Ngộ Thiền sư«. X. Hoài

Hựu.

HUYỀN NHAI TÁN THỦ 懸 崖 撒

手 Trên bờ vực thẳm buông tay. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho cảnh giới Ngộ, hình dung việc vượt khỏi tâm ý thức giống như đã leo đến đỉnh núi, bốn bề là vực thẳm mà còn bước thêm một bước và hai tay chẳng vịn vào đâu. Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ

Thành ghi:

參 禪 第 一、 漆 桶 打 脫 撒 手 懸 崖、 那 問 死 活 »Tham thiền đệ nhất Tất dũng đả thoát Tát thủ huyền nhai Na vấn tử hoạt?« »Pháp tham thiền bậc nhất Đập thùng sơn lủng đáy

Trên vực thẳm buông tay Hỏi làm chi sống chết?«.

HUYỀN NHÂN 玄 人

Chư tăng, tăng sĩ. Tiết Vân Môn Hòa thượng trong TĐT q. 11 ghi »日 入 西、 玄 人 莫 向 途 中 走、 黃 葉 浮 漚 賺 殺 人、 命 盡 慞 惶 是 了 手。 – Phật pháp xế chiều, chư tăng chớ nên rong chơi, lá vàng bọt nước lừa gạt chết người, đợi khi sắp chết hoảng hốt thì còn nước xuôi tay«.

HUYỀN NỘT 玄 訥 (878-960)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Thôi, người xứ Cao Ly; nối pháp Thiền sư Tuyết Phong

Nghĩa Tồn. Sư trụ viện Phúc Thanh, Tuyền Châu.

HUYỀN PHONG 玄 峰 (1266-1349)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, vốn là người nước Sở, do đời ông làm quan ở Điền Nam nên bị xóa tên trong sổ ở Côn Minh, nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản, tông Lâm Tế. Sư trụ Hoa Đình ở Vân Nam. Tác phẩm: Cao Tăng truyện và Ngữ lục.

HUYỀN QUANG 玄 光 (1254-1334)

Thiền tăng đời Trần, thuộc dòng Trúc Lâm Yên Tử, tổ thứ 3, nối pháp Thiền sư Pháp Loa. Sư tên Lý Tải Đạo, người làng Vạn Tải lộ Bắc Giang, miền Bắc Việt Nam.

Năm 1274, đỗ Trạng Nguyên làm quan ở viện Hàn Lâm. Năm 1305 xuất gia, thụ giới tại chùa Vĩnh Nghiêm, làm thị giả đức 337 HUYỀN SA SƯ BỊ THIỀN SƯ NGỮ LỤC 玄 沙 師 備 禪 師 語 錄 Điều Ngự.

Tác phẩm:

― Ngọc Tiên tập ― Chư Phẩm Kinh ― Công Văn tập ― Phổ Tuệ ngữ lục.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh

Từ. HUYỀN SA SƯ BỊ THIỀN SƯ NGỮ

LỤC 玄 沙 師 備 禪 師 語 錄 Còn gọi: Phúc Châu Huyền Sa Tông Nhất Thiền sư ngữ lục, Huyền Sa Đại Sư ngữ lục, Huyền Sa ngữ lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Huyền Sa Sư Bị soạn vào đời Đường, Lâm Hoằng Viễn biên tập vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh, tập 126, trang 487. Sách này thu thập những ngữ yếu chưa được đem vào bộ »Quảng lục« như: Thượng đường, niêm hương, thùy thị;

bao gồm Huyền Sa lược truyện, 3 câu Cương tông, Huyền Sa phê bình cổ tắc công án. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Thiên Khải thứ 6 (1626) đời Minh.

HUYỀN SA SƯ BỊ THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 玄 沙 師 備 禪 師 廣 錄 Gọi đủ: Phúc Châu Huyền Sa Tông Nhất Đại Sư quảng lục. Còn gọi: Huyền Sa quảng lục. Quảng lục, 3 quyển, do Huyền Sa Sư Bị soạn vào đời Đường, Trí Nghiêm biên tập, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 126, trang 351. Nội dung bao gồm các lời thượng đường, dạy chúng trong lúc thượng đường, Phương trượng lục, Phật tâm ấn lục. Quyển cuối có phụ lục »Đường Phúc Châu An Quốc Thiền viện tiên khai sơn Tông Nhất Đại sư bi văn tinh tự«.

Sách này được ấn hành vào niên hiệu Nguyên Phong thứ 3 (1080) đời Tống.

HUYỀN SÁCH 玄 策

1. Thiền tăng đời Đường (668-746), họ Lý, người xứ Kim Hoa, Vụ Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Lục Tổ Huệ Năng. Sư trụ Kim Hoa.

2. Thiền tăng đời Đường (?-854), họ Lỗ, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc; nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. Sư trụ núi Cửu Tỉnh ở Hoàng Pha (nay thuộc tỉnh Hồ

Bắc). Thụy hiệu »Viên Tịch Đại Sư«.

HUYỀN TẮC 玄 則

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tiết Nam, Hoạt Châu (nay là đông bắc huyện Hoạt, tỉnh Hà Nam) Trung Quốc; nối pháp

Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư trụ Kim Lăng.

HUYỀN THÁI 玄 泰

Còn gọi: Thái Bố Nạp. Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Sư trụ lan nhã »Thất Bảo Đài« phía đông Hành Sơn, kết bạn với các vị

Quán Hưu, Tề Kỷ. Tác phẩm: Dư Sơn Dao 1 bài.

HUYỀN TỊCH ĐẠI SƯ 玄 寂 大 師

Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Ẩn Vi, hiệu »Huyền Tịch Đại Sư«. X. Ẩn Vi.

HUYỀN TỐ 玄 素 (663-752)

Thiền tăng đời Đường, họ Mã, tự Đạo Thanh, người đời gọi sư là Mã Sách, Mã Tổ; người xứ Diên Lăng, Nhuận Châu (nay là tây nam huyện Đơn Dương, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Trí Oai, tông Ngưu Đầu. 338

HƯ CỐC 虛 谷

HUYỀN TÔNG 玄 宗

Tông chỉ huyền diệu, chỉ cho Thiền tông. Lục tổ Lạc Đạo Ca ghi: 諸 門 徒、 窮 釋 子 不 會 如 來 眞 宗 趣 盡 心 向 上 達 玄 宗

不 論 賢 愚 都 勸 論 »Các môn đồ hèn Thích tử Chẳng hội Như Lai chân tông thú Hết lòng hướng thượng ngộ Thiền tông Chẳng luận hiền ngu khuyên tiến thủ«.

HUYỀN TRÁCH 玄 賾

Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người xứ Kỳ Huyện (nay thuộc tỉnh Sơn Tây)

Trung Quốc, từng theo giúp ngài Huyền Trang dịch kinh; nối pháp Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn. Sư trụ Thọ Sơn ở An Châu (nay là huyện An Lục, tỉnh Hồ Bắc). Tác phẩm:

Lăng-già Nhân Pháp Chí.

HUYỀN ỨNG 玄 應 (910-975)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Ngô, người xứ Tấn Giang (nay là Phúc Kiến, Tuyền Châu) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Bạch Long Đạo Hy. Sư trụ viện Báo Cù ở

Chương Châu.

HUYỄN ẨN 幻 隱

Hiệu của Thiền tăng Huệ Minh đời Minh.

X. Huệ Minh.

HUYỄN CƯ 幻 居

Hiệu của thiền tăng Tịnh Giới đời Minh.

X. Tịnh Giới.

HUYỄN KHÔNG 幻 空

Hiệu của Thiền tăng Viên Quả đời Minh. X. Viên quả. HUYỄN TRỤ AM THANH QUY 幻 住 庵 清 規 Sách, 1 quyển, do Trung Phong Minh Bản soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111. Minh Bản dựa theo những điều cần biết hàng ngày trong tùng lâm Nhật Bản để chế định, từ đó trở thành quy củ của gia phong núi Thiên Mục. Nội dung gồm có 10 loại: Nhật tư, Nguyệt tiến, Niên quy, Thế phạm, Doanh biện, Gia phận, Danh phận, Tiễn lý, Nhiếp dưỡng, Tân tống. Phần phụ lục gồm: Khai cam lộ môn, Phổ thí pháp thực văn, sớ. Sách được ấn hành vào niên hiệu Diên Hựu thứ 4

(1317) đời Nguyên.

HUYỄN TRỤ ĐẠO NHÂN 幻 住 道

人 Thiền tăng Minh Bản đời Nguyên tự xưng là Huyễn Trụ đạo nhân. X. Minh Bản.

HUYẾT MẠCH 血 脈

Còn gọi: Huyết mạch tương thừa. Huyết mạch nghĩa đen là mạch máu, Thiền tông dùng từ này để chỉ cho sự tiếp nối. Huyết Mạch Tương Thừa là pháp môn thầy trò truyền nhau liên tục và rộng khắp giống như mạch máu liền lạc trong cơ thể con người. BNL q. 1 (Đại 48, 142 trung) ghi: »僧 又 問 曹 山： 如 何 是 枯 木 裏 龍 吟？ 山 云： 血 脈 不 斷。 – Vị tăng này lại đến hỏi Tào Sơn: Thế nào là rồng ngâm trong cây khô? Tào Sơn đáp: Huyết mạch chẳng dứt«.

HƯ CỐC 虛 谷 Hiệu của Thiền tăng Hi Lăng đời Nguyên. X. Hi Lăng. 339

HƯ CHU 虛 舟 (1196-1277)

HƯ CHU 虛 舟 (1196-1277)

Thiền tăng sống vào cuối đời Tống đầu đời Nguyên, họ Sử, tên Phổ Độ, người xứ Giang Đô (nay là huyện Dương Châu, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thiết Ngưu. Sư trụ chùa Bán Sơn ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh) sau dời đến ở các chùa: Kim Sơn, Lộc Uyển, Thừa Thiên.

HƯ DUNG ĐẠM BẠC 虛 融 淡 溥

Biểu thị trạng thái xa lìa tất cả vọng chấp biên kiến, được tự do tự tại.

HƯ ĐƯỜNG 虛 堂

1. Hiệu của Thiền tăng Trí Ngu đời Tống.

X. Trí Ngu.

2. Hiệu của Thiền tăng Vĩnh Ninh đời

Nguyên. X. Vĩnh Ninh.

HƯ ĐƯỜNG HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 虛 堂 和 尙 語 錄 Còn gọi: Hư Đường Trí Ngu Thiền sư ngữ lục, Hư Đường Thiền sư ngữ lục, Hư Đường lục. Ngữ lục, 10 quyển, do Hư Đường Trí Ngu soạn vào đời Tống, là ngữ lục quan trọng của tông Lâm Tế, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 658. Nội dung bao gồm: Pháp ngữ của Hư Đường Trí Ngu, Kệ tụng, Thi văn. Từ quyển 7 về trước là lúc Hư Đường còn trụ thế, do đệ tử của sư ấn hành; còn 3 quyển sau là do Diệu Nguyên thu thập, ấn hành vào niên hiệu Hàm Thuần thứ 5 (1269) đời Tống.

HƯ ĐƯỜNG TẬP 虛 堂 集

Gọi đủ: Lâm Tuyền lão nhân bình xướng Đan Hà Thuần Thiền sư Tụng Cổ Hư Đường tập. Sách, 6 quyển, do Đan Hà Tử Thuần soạn vào đời Tống, Lâm Tuyền Tùng Luân bình xướng, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 514. Tùng Luân trích ra 100 tắc tụng cổ từ Đan Hà Tử Thuần Thiền sư ngữ lục rồi biên tập lại, thêm vào phần thị chúng, trước ngữ, bình xướng để biểu đạt kiến giải về Tông thừa của sư, trở thành chỉ nam cho người tham học ngộ đạo. Sách được ấn hành vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 1 (1295) đời Nguyên.

HƯ HUYỄN TỬ 虛 幻 子

Hiệu của Thiền tăng Vĩnh Ninh đời Nguyên. X. Vĩnh Ninh.

HƯ NIẾT QUÁI 虛 捏 怪

Làm việc kỳ lạ, giả dối. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »祖 代 不 惺 惺、 子 孫 虛 捏 怪。 – Đời ông cha không tỉnh tỉnh, thì đến đời con cháu sẽ làm việc kỳ lạ, giả dối«.

HƯ SINH LÃNG TỬ 虛 生 浪 死

Sống luống uổng, chết lãng phí. Tiết Từ

Vân Tu Huệ Thiền sư trong LĐHY q. 28 ghi: »若 承 當 去、 頭 頭 應 用、 取 捨

自 由、 十 二 時 中、 受 用 不 盡； 若

用 不 得、 一 任 懷 寶 迷 邦、 向 外 馳 求、 踏 破 草 鞋、 虛 生 浪 死。 – Nếu thừa đương được thì mỗi chỗ ứng dụng, lấy bỏ tự do, trong 24 giờ thọ dụng chẳng hết. Nếu dùng chẳng được, mặc cho mang hạt châu trong chéo áo mà vẫn làm kẻ nghèo khổ tha hương, tìm cầu bên ngoài đi rách giày cỏ, sống luống uổng chết lãng phí«.

HƯ VÂN 虛 雲 (1840-1959)

Tăng nhân hiện đại, họ Tiêu, ban đầu tên Cổ Nham, tự Đức Thanh, biệt hiệu Huyễn Du. Nguyên quán Tương Hương, Hồ Nam, 340

HƯNG QUỐC THIỀN TỰ 興 國 禪 寺

sinh ở Tuyền Châu, Phúc Kiến, Trung Quốc. Sư từng tham học ở các chùa nổi tiếng: Cao Mân, Thiên Đồng, Thiên Ninh và trùng tu các ngôi tự viện: Hoa Đình, Nam Hoa, Chân Như. Tác phẩm: Hư Vân Hòa thượng Pháp Vựng, Hư Vân Hòa thượng Khai Thị lục và trên 300 bài kệ.

HỨA KHẢ 許 可

1. Đồng ý cho phép; cho phép. »請 和 尚 許 可。 – Xin Hòa thượng đồng ý cho phép«.

2. Lời nói hoặc hành vi chứng nhận cho đệ tử đã ngộ đạo do Thiền sư nói ra hoặc biểu lộ ra. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 2 (Đại 48, 1027 thượng) ghi: »高 菴 表 裏 端 勁 風

格 凜 然。 動 靜 不 忘 禮 法 。 在 眾 日

屢 見 侵 害 殊 不 介 意。 終 身 以 簡 約 自 奉。室 中 不 妄 許 可。 稍 不 相 契。 必 正 色 直 辭 以 裁 之。 衲 子 皆 信 服。– Cao Am là người nghiêm nghị cả bên trong lẫn bên ngoài, phong cách lẫm liệt. Dù động hay tĩnh sư không quên phép tắc. Trong chúng dù nhiều lần bị hãm hại sư cũng không thèm để ý đến, trọn đời ăn xài rất giản dị. Trong thiền thất, sư không bao giờ hứa khả một cách lầm lẫn. Nếu có gì không thích hợp, chắc chắn sư sẽ nghiêm sắc mặt nói thẳng để ngăn cản nên các thiền tăng đều tin phục«.

HƯNG CỔ 興 古

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Tân ở núi Điểu Nha. Sư trụ núi Đại An ở An Châu (nay là huyện An Lục, tỉnh Hồ

Bắc) Trung Quốc. HƯNG HÓA TỒN TƯƠNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC 興 化 存 獎 禪 師 語 錄 Còn gọi: Hưng Hóa ngữ lục, Quảng Tế Đại Sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Hưng Hóa Tồn Tương soạn vào đời Đường, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 5 và Tục Tạng kinh tập 118, trang 220. Nội dung bao gồm cơ duyên ngữ cú của Tồn Tương với Thầy của Sư là ngài Nghĩa Huyền, lời đối đáp của sư với vua Trang Tông đời Hậu Đường, pháp ngữ khai đường thị chúng ở chùa Hưng Hóa.

Cuối quyển có phần phụ lục »Lâm Tế Huệ

Nhiên Thiền sư Tháp Ký« do Tồn Tương khảo đính.

HƯNG HOÀN 興 莞 (1634-?)

Thiền tăng đời Thanh, họ Ai, người đời gọi là »Cổ Nham Hưng Hoan Thiền sư«, người quận Chuẩn, Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Đàn Độ Y, tông Tào Động. Sư trụ chùa

Văn-thù, sau dời về chùa Hồ Tâm. Tác phẩm: Tục Cận Đại Tôn Túc lục.

HƯNG LONG 興 隆 (1790-1865)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh-đầu đời Thanh, họ Trần, người đời gọi là »Biến

Chiếu Hưng Long Thiền sư«, người xứ Cổ Điền (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Văn Giác, tông

Tào Động. Sư vâng theo lời di chúc của Hằng Trù, trụ Cổ Sơn.

HƯNG PHÁP ĐẠI SƯ 興 法 大 師

Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Thiệu Khanh, hiệu Hưng Pháp Đại Sư. X. Thiệu Khanh. HƯNG QUỐC THIỀN TỰ 興 國 禪 寺 Còn gọi: Thiên Phật Tự. Nằm ở lưng chừng núi Thiên Phật, thành phố Tế Nam, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Được xây cất vào khoảng niên hiệu Trinh Quán (627- 341

HƯNG THÁNH QUỐC SƯ 興 聖 國 師

649) đời Đường, đến đời Tống lại mở rộng xây cất. Cuối đời Nguyên bị chiến tranh phá hủy. Hiện còn kiến trúc chủ yếu được xây cất lại vào niên hiệu Thành Hóa (1465- 1487) đời Minh, đời Thanh lại trùng tu. Y theo núi mà lập chùa, tự viện hướng đông tây dài, hướng nam bắc hẹp, gồm 4 thiền viện, trong có Quán Âm đường, Phật gia điện, Văn xương các, Thuấn vương điện. Tự viện là kiến trúc chủ thể của Thiên Phật Sơn, ngói xanh trụ đỏ, đấu củng đồ họa màu, đình các chằng chịt, thiền viện âm u tĩnh mịch, điện vũ sảnh lang hùng vĩ tráng lệ.

HƯNG THÁNH QUỐC SƯ 興 聖 國 師 Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Thần Yến, hiệu Hưng Thánh Quốc Sư. X. Thần Yến.

HƯNG THÁNH VẠN THỌ TỰ 興

聖 萬 壽 寺 Còn gọi: Kỉnh Sơn Tự, Năng Nhân Hưng Thánh Vạn Thọ Thiền Tự, Vạn Thọ Tự.

Trên núi Kính Sơn cách trung tâm huyện Dư Hàng, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc 25km về phía tây bắc. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 3 (744) đời Đường, Thiền sư Pháp Khâm vào núi kết am mà ở, Tiền giám hải Linh Ngô Mổ cảm mến đức độ, sửa biệt thự trong núi lập thành tinh xá. Pháp Khâm hoằng dương thiền phong tông Ngưu Đầu tại núi này. Khoảng niên hiệu Đại Lịch (766-779) ban tặng tấm biển »Kỉnh Sơn Viện«. Khoảng niên hiệu Trường Hưng (930-933) đời Hậu Đường Ngô Việt Vương tu sửa lại hoàn toàn mời Thiền sư Toàn Tể trụ trì, đổi tên là »Trấn Quốc Thiền Viện«. Đời Tống gọi »Hưng Thánh Vạn Thọ Tự«, hương khói cực thịnh, đứng đầu trong năm thiền viện lớn ở Giang Nam. Quy mô rộng lớn, tăng chúng hơn 1700 người. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137) Đại Huệ Tông Cảo nhậm trụ trì, từ đây về sau cao tăng lớp lớp xuất hiện như Đại Thiền Liễu Minh, Phật Chiếu Đức Quang, Vô Chuẩn Sư Phạm. Danh tăng Nhật Bản đến đây cầu học cũng tấp nập không dứt. Bởi do chiến tranh và không tu sửa nên hiện chỉ còn một tòa lầu chuông, ba tượng Phật sắt đời Tống, một tấm bia lịch đại Tổ sư.

HƯNG TRIỆT 興 徹 (1635-?)

Thiền tăng đời Thanh, họ Ngụy, người đời gọi là »Nghĩa Vân Hưng Triệt Thiền sư«, người xứ Tế Nam (nay thuộc tỉnh Sơn

Đông) Trung Quốc; nối pháp Hòa thượng

Đàn Độ Y, tông Tào Động. Sư trụ Kim Phong, sau dời về Thạch Đầu.

HƯNG TRÙ 興 儔 (1639-1695)

Thiền tăng đời Thanh, là tổ phái Thọ Xương, tông Tào Động Nhật Bản, họ Phù, tự Tâm Việt, hiệu Đông Cao, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Thúy Vi Khoát Đường. Sư trụ chùa Vĩnh Phúc ở

Tây Hồ và khai đường ở chùa Kỳ Viên.

Tác phẩm: Đông Cao tập.

HƯƠNG HẢI 香 海 (1628-1715)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc thiền phái Trúc Lâm. Sư quê ở làng Ấn Độ, huyện Châu Phúc, miền Bắc Việt Nam.

Năm 18 tuổi đỗ Hương Tiến, được bổ làm Tri phủ phủ Triệu Phong (nay là tỉnh Quảng Trị). Năm 25 tuổi xuất gia. Bài kệ dạy vua Lê Dụ Tông: 返 聞 自 己 每 常 光

HƯƠNG NGHIÊM THƯỢNG THỌ

審 察 思 惟 仔 細 看 莫 教 夢 中 尋 知 識 相 來 面 上 覩 師 顏 »Phản văn tự kỷ mỗi thường quan Thẩm sát tư duy tử tế khan Mạc giáo mộng trung tầm tri thức Tương lai diện thượng đổ sư nhan«.

»Hằng ngày quán lại nơi chính mình Xét nét kỹ càng chớ dễ khinh Trong mộng tìm chi người tri thức Mặt thầy sẽ thấy trên mặt mình«.

Tác phẩm:

1. Giải Pháp Hoa Kinh.

2. Giải Kim Cang Kinh lý nghĩa

3. Giải Sa-di Giới Luật 4. Giải Phật Tổ Tam Kinh 3 quyển

5. Giải A-di-đà Kinh 6. Giải Vô Lượng Thọ Kinh 7. Giải Địa Tạng Kinh 8. Giải Tâm Kinh Đại Điên 9. Giải Tâm Kinh Ngũ Chỉ 10. Giải Chân Tâm Trực Thuyết 11. Giải Pháp Bảo Đàn Kinh 6 quyển 12. Phổ Khuyến Tu Hành 1 quyển. 13. Cơ duyên vấn đáp tinh giải. 14. Lý sự dung thông 15. Quán Vô Lượng Thọ Kinh quốc ngữ. Hạnh thị tịch ở Trường An, vua Túc Tông đích thân tống táng, trong núi bỗng có mùi hương nhè nhẹ, trải mấy tháng chẳng dứt, nên Vua đặt tên chùa là »Hương Nghiêm Tự«. Về sau, Nam Dương Huệ Trung trụ tích ở đây,người thời ấy gọi là »Hương Nghiêm Trường Thọ Tự«, sau khi Huệ Trung tịch cũng được an táng ở chùa này. Thiền sư Trí Nhàn của tông Quy Ngưỡng cũng trụ trì chùa này.

HƯƠNG HẢI TỰ 香 海 寺

Còn gọi: Chùa Linh Ứng. Chùa nằm bên cạnh chùa Kiến Sơ, ở làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội, Việt

Nam. Trong chùa có thờ tượng ni sư Diệu Nhân.

HƯƠNG NGHIÊM TỰ 香 嚴 寺

Chùa ở núi Bạch Nhai, phía tây bắc thành phố Đặng Châu, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, được xây dựng bởi ngài Nhất Hạnh và Hổ Nhân đời Đường. Về sau, ngài Nhất HƯƠNG NGHIÊM THƯỢNG THỌ Công án này được thấy nơi tiết Hương

Nghiêm Trí Nhàn Thiền sư trong NĐHN q. 9 như sau: »上 堂： 若 論 此 事、 如 人 上 樹、 口 銜 樹 枝、 腳 不 蹋 枝、 手 不 攀 枝、 樹 下 忽 有 人 問、 如 何 是祖 師 西 來 意？ 不 對 他、 又 違 他 所 問。 若 對 他、 又 喪 身 失 命。 當 恁 麼 時 作 麼 生 即 得？ 時 有 虎 頭 招 上 座 出 眾 云： 樹 上 即 不 問、 未 上 樹 時 請 和 尚 道。 師 乃 呵 呵 大 笑。 – Hương Nghiêm thượng đường nói: Nếu luận về việc này thì giống như người leo cây cao, miệng cắn vào một cành cây, hai chân buông thõng giữa hư không, hai tay không vin vào đâu hết. Chợt dưới gốc cây có người hỏi vọng lên: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Người trên cây không trả lời thì có lỗi với người hỏi, mà trả lời thì rơi chết hốt xương. Chính trong hoàn cảnh ấy phải làm sao? Lúc ấy có Thượng tọa Hổ Đầu bước ra khỏi chúng nói: Lúc trên cây thì chẳng hỏi, lúc chưa leo lên cây thỉnh Hòa thượng nói! Sư liền cười lên ha hả.« Vấn đề do Hương Nghiêm đặt ra không thể dùng cách trả lời hợp lý bằng ngôn ngữ thông thường, ắt cần bỏ hết những tri giải tình niệm, thoát khỏi vọng tâm phân biệt, thấy suốt bản lai diện mục mới có thể lập 343

HƯƠNG NHAM TỰ 香 巖 寺

tức ngộ nhập.

HƯƠNG NHAM TỰ 香 巖 寺 Thuộc nam bộ Thiên sơn, cách thành phố Yên Sơn, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc 20km về phía đông, là một trong năm đại thiền lâm ở Thiên Sơn. Niên đại xây cất không rõ. Chùa cất trong Song Nhai Giáp Hộ. Phía trước có Tướng quân phong, bên trái có Cẩm tú pha, bên phải là Tiên nhân tình. Tự viện phân chính điện trước sau, phối điện trái phải. Chính điện nguyên là kiến trúc một tầng kiểu ngạnh sơn, điêu khắc rất tinh tế, về sau cải tạo nên đã mất đi hình dáng cũ.

HƯƠNG NHAM TỰ THÁP 香 巖 寺

塔 Nằm trên núi phía đông Hương Nham Thiền Tự, Thiên Sơn, tỉnh Liêu Ninh,

Trung Quốc. Tương truyền xây vào đời Đường, chỉ nhìn vào hình thức và cấu tạo của tháp là biết tháp thuộc kiểu mái kín tiêu chuẩn Liêu Kim, được xây vào đời Kim, là một tòa kiến trúc cổ nhất hiện còn ở Thiên Sơn. Toàn bộ xây gạch hình bát giác 9 tầng, cao 20m. Phần dưới của tháp là tòa Tu-di điêu khắc rất đẹp. Tầng thứ nhất cao lớn hơn cả có khắc đồ án Phật tượng, Phi thiên, điêu khắc tinh mỹ, hình tượng sinh động.

HƯƠNG SƠN TỰ 香 山 寺

Thuộc Long Môn Đông Sơn (Hương Sơn)

thành phố Lạc Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Sáng lập vào thời Bắc Ngụy (385- 475), thời kỳ Võ Tắc Thiên (690-704) đời Đường trùng tu. Vào niên hiệu Nguyên Hòa (806-820) Phục Ngưu Tự Tại là pháp tự của Mã Tổ Đạo Nhất trụ tích tại đây, cùng với Đan Hà Thiên Nhiên nhiều lần giao du. Bạch Cư Dị từng đem của cải riêng mà trùng tu Hương Sơn Tự. Vào đời Tống chùa vẫn còn, nhưng đến đời Kim Nguyên bị phá hủy. Niên hiệu Khang Hy thứ 47 (1708) đời Thanh xây cất lại nhưng không phải trên nền cũ. Niên hiệu Càn Long thứ 15 (1750) vua Càn Long đăng lâm Hương Sơn Tự và làm thơ khắc vào đá để kỷ niệm. Hiện còn đại Phật điện, họa tượng bi, ngự bi đình, y bát tháp.

HƯƠNG TÍCH TỰ 香 積 寺

Còn gọi: Đại Thánh Tự, Phổ Quang Tự.

Chùa ở phía tây huyện Túc Thiên tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Vào khoảng niên hiệu Long Sóc (661-663) đời Đường, chùa được xây dựng, sau đổi tên là Phổ Chiếu Tự. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ 6 (1124) đời

Tống, Thiền sư Hoằng Trí Chính Giác nhận lời mời trụ chùa này hoằng pháp.

Niên hiệu Vĩnh Đông thứ 1 (1403-1422)

chùa xây dựng lại một lần nữa.

HƯƠNG TUYỀN TỰ 香 泉 寺

Trên núi Lâm Lạc, huyện Cấp, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Trong núi có suối từ trong khe đá chảy ra, nước suối trong xanh, mùi vị thơm lạnh nổi tiếng từ lâu, vào thời Bắc Ngụy gọi là »Lâm Lạc Tuyền Tự«.

Bắc Chu Võ Đế hủy Phật, đổi thành vườn chơi. Đời Đường xây cất lại, đổi tên là »Hương Tuyền Tự«. Từ Kim Nguyên trở đi là đạo tràng tông Tào Động. Thời kỳ đang thịnh thiền tăng nhiều đến vạn người cùng tu phạm hạnh nghiêm chỉnh nổi tiếng bốn phương. Năm 1929 đổi thành trường học. 344

HƯỚNG THƯỢNG TOÀN ĐỀ 向 上 全 提

HƯỚNG 向

1. Sưởi ấm, hơ lửa. Tiết »Đan Hà Thiên Nhiên Thiền sư« trong NĐHN q. 5 ghi:

»後 於 慧 林 寺 遇 天 大 寒、 取 木 佛 燒 火 向。 – Về sau sư đến chùa Huệ Lâm, gặp lúc trời thật giá rét, sư đem tượng Phật gỗ xuống đốt để sưởi ấm«.

2. Giới từ, tương đương với »tùng« (從, có nghĩa là »từ«). Tiết »Động Sơn Lương Giới Thiền sư« trong NĐHN q. 13 ghi: »老

僧 日 前 也 向 人 家 屋 簷 下 過 來。 – Hôm qua lão tăng cũng từ mái hiên nhà người ta đến đây«.

3. Giới từ, tương đương với »tại« 在, biểu thị thời gian hoặc nơi chốn). Tiết »Động Sơn Hiểu Thông Thiền sư« trong NĐHN q.

15 ghi: »瑞 州 洞 山 曉 聰 禪 師、 遊 方 時 在 雲 居 作 燈 頭、 見 僧 說 泗 州 大 聖 近 在 揚 州 出 現。 有 設 問 曰： 既 是 泗 州 大 聖、 爲 甚 麼 卻 向 揚 州 出 現？ – Thiền sư Hiểu Thông ở Động Sơn Thụy Châu, lúc du phương đến ở Vân Cư làm Đăng đầu, gặp một vị tăng nói đại thánh Tứ Châu xuất hiện ở Dương Châu.

Sư có đặt câu hỏi rằng: Đã là đại thánh Tứ Châu, vì sao lại xuất hiện ở Dương Châu«. »飢 則 喫 飯。 困 則 打 眠。 寒 則 向 火。 熱 則 乘 涼。 – Đói thì ăn cơm, mệt thì đi ngủ, lạnh thì hơ lửa, nóng thì hóng mát.«

HƯỚNG KHỨ 向 去

Còn gọi: Hướng hậu. Về sau, biểu thị thời gian. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »從 今 向 去、 更 不 疑 天 下 老 和 尚 舌 頭 也。 – Từ nay về sau không còn nghi những lời nói của các Hòa thượng trong thiên hạ.«

HƯỚNG LAI 向 來

Vừa rồi. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »向 來 如 許 多 言 說、 皆 是 底 敵 語、 都 未 曾 有 實 法 指 示 於 人。 – Vừa rồi nhiều lời như vậy đều là những lời ứng phó, đều là chưa từng có thật pháp chỉ dạy người.«

HƯỚNG THƯỢNG NHẤT LỘ 向 上

一 路 Chỗ thiền pháp chí cực vi diệu. Bích Nham lục q. 1 có ghi: »向 上 一 路、 千 聖 不 傳、 學 者 勞 形、 如 猿 捉 影。 – Chỗ thiền pháp chí cực vi diệu, ngàn Thánh chẳng truyền, người học nhọc thân, như

HƯỚNG CA SA HẠ 向 袈 裟 下

vượn bắt bóng«.

Núp dưới tấm ca sa. Người xuất gia không sáng được đạo lý, chỉ mượn lốt ca sa để sinh sống mà thôi. Thiền Lâm Bảo Huấn q.

1 (Đại 48, 1021 trung) ghi: »三 途 地 獄 受 苦 者。 未 是 苦 也。 向 袈 裟 下 失 卻 人 身。 實 爲 苦 也。 – Dù có phải chịu cái khổ ở tam đồ địa ngục cũng chưa phải là khổ, mà làm người xuất gia không sáng được đạo lý mới thật là khổ vậy«.

HƯỚNG HỎA 向 火

Hơ lửa để sưởi ấm. Mật Am ngữ lục ghi:

HƯỚNG THƯỢNG QUAN LIỆT 向

上 關 捩 Thiền nghĩa quan trọng vi diệu tột cùng. Phật Quả ngữ lục q. 1 ghi: »直 饒 棒 如 雨 點、 喝 似 奔 雷、 猶 未 動 著 向 上 關 捩 在。 – Dù cho ông vung gậy như mưa rơi, tiếng hét tợ sấm rền cũng chưa đả động gì đến Thiền nghĩa quan trọng vi diệu tột cùng.« HƯỚNG THƯỢNG TOÀN ĐỀ 向 上 345 HƯỚNG THƯỢNG TOÀN ĐỀ 向 上 全 提 全 提 Nêu ra hoàn toàn triệt để đối với thiền pháp vi diệu tột cùng. Như Tịnh ngữ lục q.

hạ ghi: »未 曾 親 近 早 隔 大 千； 向 上 全 提 轉 無 交 涉。 向 者 裏、 莫 有 脫 窠 臼、 透 離 微 底 麼？ – Chưa từng gần gũi sớm cách đại thiên; hướng thượng toàn đề càng không dính dáng. Đến chỗ này không có người thoát khỏi khuôn mẫu có sẵn, thấu suốt thể dụng sao?«

HƯỚNG THƯỢNG TÔNG THỪA

向 上 宗 乘 Ý chỉ Thiền tông chí cực huyền diệu. Bích Nham lục q. 1 ghi: »直 饒 棒 如 雨、 點

喝 似 雷 奔 也、 未 當 得 向 上 宗 乘 中 事。 – Dù cho ông vung gậy như mưa, hét vang như sấm cũng chưa đáng được ý chỉ

Thiền tông chí cực huyền diệu«.

HƯỞNG ĐƯỜNG 享 堂

Ngôi nhà dùng để thờ phụng hình tượng và bài vị của Tổ sư. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di

HƯU 休

Đồng nghĩa: Tức. Có nghĩa: Lãnh ngộ

Thiền chỉ, hoàn thành đại sự.

HƯU AM 休 庵

Hiệu của Thiền tăng Khả Thọ đời Nguyên mạt Minh sơ. X. Khả thọ.

HƯU PHỤC 休 复 (?-943)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, người xứ Bắc Hải (nay là huyện Duy Phường, tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Quế Sâm, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Sùng Thọ, viện Thanh Lương. Thụy hiệu »Ngộ Không Thiền sư«.

HỮU CHƯƠNG 有 章 (880-950)

Thiền tăng đời Đường, họ Cung, người Ông Nguyên Quảng Đông, Trung Quốc.

Sư nối pháp thiền sư Văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ Lâm Tuyền Sơn viện ở Thiều Châu hoằng pháp. Thự hiệu:

Thiền Tưởng Thiền sư.

HỮU DUYÊN 有 緣

Thiền tăng đời Ngũ Đại; nối pháp Thiền sư Cư Hải ở núi Đại Quang. Sư trụ chùa Cốc

Sơn ở Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam) Trung Quốc.

HỮU HUYỄN 友 幻

Hiệu của thiền tăng Tú Xương, sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh. X. Tú Xương.

HỮU MAI 有 梅 (1286-1366)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tuyết Thôn Hữu Mai, vào niên hiệu Đại Đức thứ 11 (1307) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc).

Nối pháp Thiền sư Kinh Sơn Nguyệt Lâm, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông

Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Thúy Vi ở

Trường An. Tác phẩm: Mân Nga thi tập, Bảo Cảnh Chân Không Thiền Sư thiền yếu.

HỮU QUYỀN 有 權 (?-1180)

Thiền tăng đời Tống, họ Kỳ, hiệu Y Am, người đời gọi là »Y Am Hữu Quyền«, người xứ Lâm An (nay là Hàng Châu)

Trung Quốc; nối pháp Thiền sư Vô Am Pháp Toàn, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ.

Sư trụ chùa Hoa Tạng ở Thường Châu

(nay thuộc Giang Tô), sau dời về chùa Vạn Niên.

HỮU THẬM GIAO THIỆP 有 甚 交

HY PHỤNG 希 奉

涉 Tức là »Một giao thiệp«. Nào có dính dáng. Có nghĩa là căn bản không hợp thiền pháp. Tiết Tôn Thắng Hữu Bằng giảng sư trong NĐHN q. 18 ghi: »祇 如 和 尚 恁 麼 道 有 甚 交 涉？ 須 要 新 戒 草 鞋 穿。 – Ngay như Hòa thượng nói như thế nào có dính dáng? Cần phải tôn trọng người mới bắt đầu hành cước tham học.«

HỮU THIỀM 友 蟾

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc;

nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Phổ Hiền ở Vân Cư, sau dời về chùa Bát Nhã ở Đài Châu (nay là huyện Lâm Hải, tỉnh Chiết Giang). Được vua ban hiệu là »Từ Ngộ Thiền sư«.

HỰU 又

Nhưng, lại. Biểu thị ngữ khí chuyển chiết.

Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »唯 有 一 僧、 姓 陳 名 慧 順、 先 是 三 品 將 軍、 性 行 麤 惡、 直 至 嶺 上、 來 趁 犯 著、 慧 能 即 還 衣 法、 又 不 肯 取、 言： 我 故 遠 來 求 法、 不 要 其 衣。 – Duy có một vị tăng, họ Trần tên Huệ Thuận, trước là Tam phẩm tướng quân, tính hạnh thô ác, chạy theo đến Dữu lãnh thì đuổi kịp Tổ. Huệ Năng liền trả lại y pháp, nhưng Huệ Thuận không chịu lấy, bảo rằng: Tôi từ xa đến để cầu pháp, chẳng cần chiếc y kia.« Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »師 令 侍 者 喚 義 存、 存 上 來、 師 曰： 我 自 喚 義 存、 汝 又 來 作 其 麼？ 存 無 對。 – Sư sai thị giả gọi Nghĩa Tồn. Tồn lên đến. Sư bảo:

Ta cho gọi Nghĩa Tồn, sao ngươi lại đến?

Tồn không đáp được.«

HỰU DÂN TỰ 佑 民 寺

Ở đường Dân Đức, thành phố Nam Xương, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Đời Đường gọi là »Thượng Lam Viện«. X. »Thượng Lam Viện«.

HY BIỆN 希 辯

1. Thiền tăng đời Tống (921-997), còn gọi: Phổ Môn Hy Biện, người xứ Thường Thục, Tô Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô)

Trung Quốc; nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Thanh Thái ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh

Chiết Giang), sau dời về chùa Phổ Môn ở Hàng Châu. 2. Thiền tăng đời Kim (1081-1149), còn gọi: Nhất Biện, họ Hoàng, người xứ Hồng Châu; nối pháp Thiền sư Lộc Môn Tự Giác. Sư trụ trì chùa Phổ Giác ở Thanh Châu (nay là huyện Ích Đô, tỉnh Sơn

Đông), sau dời về chùa Đại Vạn Thọ. Tác phẩm: Thanh Châu Bách Vấn.