Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

CHÂM GIỚI TƯƠNG ĐẦU 針 芥 相

投 Duyên kim cải, nghĩa là hột cải ném ra ghim trúng đầu mũi kim, là một chuyện khó xảy ra. Nhà thiền mượn cụm từ này để chỉ thầy trò nhân duyên khế hợp thật đặc biệt hiếm thấy. Tiểu truyện Thiền Sư Tĩnh Lực trong TUTA ghi: »遊 學 時 遇 仙 遊 道 惠 針 芥 相 投 棲 心 佛 地。 – Khi du học, sư được gặp thiền sư Đạo Huệ ở Tiên Du, thầy trò nhân duyên khế hợp thật đặc biệt hiếm thấy bèn dốc lòng nương nhờ đất Phật.«

CHÂN 眞、 眞

Chân dung. Tông Môn Võ Khố ghi: »眞 淨 和 尚。 有 時 遽 喚 侍 者。 將 老 和 尚 來。 侍 者 將 南 禪 師 眞 展 開。 – Hòa thượng Chân Tịnh có khi vội vã gọi thị giả: Hãy đem Lão hòa thượng lại! Thị giả đem chân dung của Thiền sư Nam bày ra.«

CHÂN BA TỴ 眞 巴 鼻

Người thật sự có đủ cái lỗ mũi. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho bậc

Đại trượng phu thật sự đại triệt ngộ.

CHÂN DIỄN 眞 衍 (1621-1677)

Thiền tăng đời Thanh, họ Hứa, tự Trúc Am, biệt hiệu Ngẫu Am, người xứ Trường Châu (nay là Tô Châu) Trung Quốc, nối pháp Mộc Trần Đạo Mân, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Ngữ lục 2 quyển.

CHÂN ĐẠO VÔ THỂ 眞 道 無 體

Còn gọi: Chân Phật vô hình, chân pháp vô tướng. Đạo chân thật, không có hình thể cố định. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di CHÂN GIÁC THIỀN TỰ 眞 覺 禪 寺 Nằm ở trung tâm thành phố Bảo Định, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc, tục gọi là »Đại Bi

Các« do Nhữ Nam Vương Trương Nhu đời Nguyên xây cất. Niên hiệu Khang Hy 95

CHÂN HÀNH 眞 行

(1662-1722) đời Thanh từng sửa chữa, niên hiệu Càn Long (1736-1795) sau khi bị hỏa thiêu xây cất lại, đổi tên là »Chân Giác Thiền Tự«. Sau khi cất lại nền đá cao thêm 20m, lại thêm lan can bằng đá cẩm thạch. Chùa quay lưng về hướng bắc nhìn về hướng nam, phía trước có môn điện ba gian, đông tây có lầu chuông trống và hành lang gấp khúc lượn vòng quanh đều ba gian. Gác cao 31m, ba mái, đỉnh lợp ngói.

Trong gác có khung trang trí, xà nhà đều có đồ họa màu do Tô Thức vẽ. Văn nhân đời Nguyên là Lưu Nhân, văn nhân đời Thanh là Cao Quế, Trần Chính đều có đề vịnh.

CHÂN HÀNH 眞 行 Còn gọi: Thị chân hành giả. Chân: Chân ảnh của Tổ sư. Thị chân: Thị giả phục dịch ở Chân ảnh đường. Thị chân hành giả là chức vụ dưới chức Thị chân, là vị cư sĩ phục vụ các việc lặt vặt nơi Chân ảnh đường.

CHÂN HIẾT THANH LIỄU THIỀN SƯ NGỮ LỤC 眞 歇 清 了 禪 師 語 錄 Còn gọi: Ngộ Không Thiền sư ngữ lục.

Ngữ lục, 2 quyển, do Thanh Liễu soạn vào đời Tống, thị giả Đức Sơ và Nghĩa Sơ cùng biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 619. Quyển thượng vốn có nhan đề »Kiếp Ngoại lục«, gọi đủ là »Chân Châu Trường Lô Liễu Hòa thượng Kiếp Ngoại lục«. Nội dung gồm có: Các lời thượng đường, pháp yếu thị chúng, cơ duyên, kệ tụng, »Sùng Tiên Chân Hiết Liễu Thiền sư tháp minh«. do Hoằng Trí Chính Giác soạn, Hoa Tạng vô tận đăng ký, Tịnh Độ tông yếu, câu truyện giữa Thuyền Tử và Giáp Sơn. Quyển hạ vốn có nhan đề »Chân Hiết Hòa thượng Niêm Cổ«, là loại chú thích sớm nhất trong các sách chú sớ về Tín Tâm Minh. Cùng thời đại với Thanh Liễu có ngài Đại Huệ Tông Cảo cực lực đề xướng Khán thoại thiền, chê trách 2 ngài Thanh Liễu và Hoằng Trí chủ trương Mặc chiếu thiền. Thế nên, Thanh Liễu làm Tín Tâm Minh Niêm Cổ.

nhằm phát huy huyền chỉ, chống lại sự chê bai của ngài Tông Cảo, cùng trình bày những sai lầm của người học đương thời và răn dạy những hành giả tham thiền mà không hiểu sự lý. Nội dung của ngữ lục này trình bày những cổ tắc của Thiền tông, không giải thích về ngôn từ.

CHÂN HÌNH 眞 形

Hình thể chân thật, chỉ cho thân chân thật vô tướng của Phật. Lâm Tế lục dẫn bài tụng của Phó đại sĩ (Đại 47, 550 thượng)

ghi: »有 身 非 覺 體。 無 相 乃 眞 形。 –

Có thân chẳng phải là giác thể, vô tướng mới là Chân hình«.

CHÂN HUỆ 眞 慧 (1522-1567)

Thiền tăng đời Minh, họ Phù, hiệu Ngu Xuyên, người xứ Trĩ Thành, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ngọc Chi. Tác phẩm:

Ngu Xuyên Cảo.

CHÂN KHẢ 眞 可 (1543-1603)

Thiền tăng đời Minh, họ Thẩm, tự Đạt Quan, hiệu Tử Bách Lão Nhân, Hám Hám Tử, Hám Hám Đà, người xứ Ngô Giang (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Tác phẩm: Tử Bách Tôn Giả Toàn tập 30 quyển, Biệt tập 4 quyển, Trường Tùng Nhự Thoái 2 quyển. 96

CHÂN KIM PHỐ 眞 金 鋪

CHÂN KHẢI 眞 啟

Thiền tăng đời Minh, nối pháp Thiền sư Viên Ngộ, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tịch Vọng Cứu Chính.

CHÂN KHÔNG 眞 空 (1045-1100)

1. Thiền tăng đời Lý, thuộc thiền phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 16. Sư họ Vương, tên Hải Thiềm, quê làng Phù Đổng huyện Tiên Du, miền Bắc Việt Nam. Sư từng trụ các nơi: Chùa Tĩnh Lự núi Đông Cứu, chùa Chúc Thánh núi Phổ Lại, chùa Bảo Cảm.

Kệ thị tịch:

妙 本 虛 無 明 自 誇 和 風 吹 起 遍 娑 婆 人 人 盡 識 無 爲 樂 若 得 無 爲 始 是 家 Diệu bản hư vô minh tự khoa Hòa phong xuy khởi biến ta bà Nhân nhân tận thức vô vi lạc Nhược đắc vô vi thủy thị gia«. »Diệu tính rỗng rang rõ tự bày Gió lành chan rãi khắp ta bà Mọi người đều biết vui siêu thoát Nếu được vô vi mới phải nhà«.

2. Thiền viện nằm trên sườn ngọn núi Lớn (Tao Phùng Sơn), thuộc phường 6, thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu,Việt Nam. Muốn lên thiền viện du khách từ đường Lê Lợi rẻ lên đường Viba độ 500 m có đường tẻ bên phải đi thêm 700 m đến nơi. Thiền viện mang tên một thiền sư Việt Nam sống vào đời Lý (thế kỷ XI) và do Hòa thượng Thích Thanh Từ tạo lập vào tháng giêng năm 1970, là cái nôi của Thiền tông Việt Nam vào cuối thế kỷ XX. Tiền thân của nó là Pháp Lạc Thất, được xây cất vào tháng 4 năm 1966, toàn bằng cây lá.

Hòa thượng Thanh Từ đã ẩn tu tại đây cho đến ngày mồng 8 tháng chạp năm 1969 thì ngài ra thất và thành lập thiền viện Chân Không để tiếp độ Tăng Ni… Toàn thể khuôn viên nằm trên diện tích khoảng 2 mẫu, hướng đông giáp miếu bà Sùng Chính nhìn xuống mặt đường Lê Lợi, hướng tây giáp rừng đến đỉnh núi tức sau lưng chùa là vách núi, hướng nam giáp rừng hoang-đối mặt chênh chếch hướng nam là ngọn núi Nhỏ-hướng bắc giáp vườn cây và đường lên thiền viện. Từ cổng tam quan bước vào, du khách sẽ gặp ngay thiền vịện ni, theo tam cấp của đồi sứ quý vị sẽ đến Nhà khách. Từ Nhà khách theo đường Tiêu Dao để đến đồi Tự Tại, đứng trên đồi có thể nhìn thấy bao quát thành phố Vũng Tàu; xoay ngược tầm mắt vào núi, du khách sẽ thấy ngôi chính điện sừng sững uy nghiêm giữa rừng tràm xanh mát. Qua một khoảng sân hoa kiểng là đến một tòa nhà 2 tầng: Bên dưới là Tổ đường và Trai đường, bên trên là Tăng đường và phòng của Hòa thượng Viện trưởng. Sau Trai đường là nhà bếp. Từ đây có đường Đại Mai dẫn lên khu thiền thất. Khu vực này được khởi công xây dựng vào năm 1973, đầu tiên là thất Hòa thượng Viện Chủ (cũ)

rồi đến thất của Hòa thượng Bửu Huệ và 5 ngôi thiền thất của chư tăng khóa I & II.

Hiện tại thiền viện Chân Không đang trong giai đoạn trùng tu, khởi công từ mùng 4 tháng 8 năm Đinh Hợi (1995) đến nay sắp hoàn thành.

CHÂN KIM PHỐ 眞 金 鋪 Tiệm bán vàng ròng. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để khen ngợi sự mở rộng Thiền phong. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm trong Tổ Đường tập ghi: »有 一 日 造 書、 書 上 說： 石 頭 是 眞 金 鋪、 江 西 是 雜 貨 鋪。 – Một hôm sư 97

CHÂN KIM THẤT SẮC 眞 金 失 色

viết thư, trong thư nói: Thạch Đầu là tiệm bán vàng ròng, còn Giang Tây là tiệm bán tạp hóa«.

CHÂN KIM THẤT SẮC 眞 金 失 色 Vàng ròng mất màu. Thiền tông mượn cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho người tu thiền ngộ đạo có huyền cơ diệu dụng linh hoạt, thậm chí có thể làm cho vàng ròng bị mất màu. Người đạt đạo có cơ dụng nhanh khéo, sống động, có thể quở Phật bác Tổ, hoặc nắm chặt một vật, hoặc buông đi tất cả, hóa thân vàng một trượng sáu thành một cọng cỏ. Tắc 31, Bích Nham lục (Đại 48, 170 thượng) ghi: »放 行 也、 瓦 礫 生

光。 把 定 也、 眞 金 失 色。 – Lúc buông thả thì gạch ngói sáng ngời. Khi nắm chặt thì vàng ròng mất màu«.

CHÂN NGUYÊN 眞 源 (1647-1726)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông

Lâm Tế đời thứ 36, nối pháp Thiền sư Minh Lương. Sư họ Nguyễn tên Nghiêm, tên chữ là Đình Lân, hiệu Tuệ Đăng, quê ở làng Tiền Liệt, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương, miền Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Long Động và chùa Quỳnh Lâm, là 2 ngôi chùa lớn của phái Trúc Lâm.

Kệ thị tịch:

顯 赫 分 明 十 二 時 此 之 自 性 任 施 爲 六 根 運 用 眞 常 見 萬 法 縱 橫 正 遍 知 »Hiển hách phân minh thập nhị thì Thử chi tự tính nhậm thi vi Lục căn vận dụng chân thường kiến Vạn pháp tung hoành chính biến tri«.

»Bày hiện rõ ràng được suốt ngày Đây là tự tính mặc phô bày Chân thường ứng dụng sáu căn thấy Muôn pháp dọc ngang giác ngộ ngay«.

Tác phẩm (Về Thiền) có:

― Thiền tông Bản Hạnh.

― Thiền Tịch Phú.

CHÂN NHẠC 眞 嶽

Thiền tăng đời Minh, họ Khổng, tự Ngũ

Phong, người xứ Sơn Đông, Trung Quốc.

CHÂN PHONG ĐỘ THƯỢC 眞 風

度 籥 Ống thụt lửa của thợ rèn. Thiền tông mượn cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho bậc sư gia sử dụng thủ đoạn khốc liệt, hành vi tàn nhẫn để rèn luyện người học trở thành pháp khí, cũng như người thợ rèn dùng ống thụt lửa để rèn thanh sắt làm thành món đồ hữu dụng. Bài tụng trong tắc 86, Thung

Dung lục (Đại 48, 283 thượng) ghi: 九 包 之 鶵、 千 里 之 鴝 眞 風 度 籥、 靈 機 發 樞。 »Cửu bao chi sồ, thiên lý chi câu Chân phong độ thược, linh cơ phát xu«

»Chim đủ lông cánh, ngựa hay ngàn dặm Thủ đoạn bậc thầy, khởi động máy linh«.

CHÂN QUÁ 眞 過

Cảnh giới đại triệt đại ngộ. Ai đạt đến cảnh giới này thì nhất định đã vượt qua cảnh giới của hàng Hữu học Vô học. Tắc 44,

Bích Nham lục (Đại 48, 180 hạ) ghi: »和 山 垂 語 云： 習 學 謂 之 聞、 絕 學 謂 之 隣、 過 此 二 者、 是 爲 眞 過。 – Hòa Sơn dạy rằng: Tập học gọi là Nghe, tuyệt học gọi là Gần, qua được hai thứ đó gọi là Chân quá«.

CHÂN THANH 眞 清 (1537-1593)

Thiền tăng đời Minh, họ La, tự Tượng Tiên, người xứ Tương Đàm (nay thuộc Hồ 98

CHẤN PHONG THÁP 振 風 塔

Nam) Trung Quốc, nối pháp Hòa thượng Bảo Châu.

CHÂN THẬT NHÂN THỂ 眞 實 人

體 Còn gọi: Chân thật thể. Bất cứ ở đâu, lúc nào cũng đều có thể sống hoàn toàn với bản lai diện mục của chính mình. Thuật ngữ này còn biểu thị ý nghĩa Phật pháp hiển bày không giấu giếm. Tiết An Quốc Huệ Cầu trong Cảnh Đức Truyền Đăng lục (Đại 51, 372 hạ) ghi: »師 問 了 院 主： 只 如 先 師 道、 盡 十 方 世 界 是 眞 實 人 體、 爾 還 見 僧 堂 麼？ – Sư hỏi Viện chủ Liễu: Như Tiên sư nói: Khắp mười phương thế giới là chân thật nhân thể. Ông có thấy tăng đường chăng?«.

CHÂN THÂU BẤT BÁC KIM 眞 鍮

不 愽 金 Thau không đổi được vàng. Chân thâu: Thau, là kim loại có lớp vỏ bên ngoài rất giống vàng nhưng giá trị của nó không bằng vàng nên không thay thế cho vàng được. Thiền tông dùng cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ rõ: Trí và ngu, Chính và tà có giá trị khác nhau và không thay thế cho nhau được.

CHÂN THIỀN 眞 禪 (1916-)

Tăng nhân hiện đại, họ Vương, tên Hạc Thọ, người huyện Đông Đài tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, đệ tử của pháp sư Ứng Từ. Tác phẩm: Ngọc Phật Trượng Thất tập, Luận văn »Bồ-đề-đạt-ma đích sinh bình hòa Thiền pháp«.

CHÂN TỊCH 眞 寂 (?-820)

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất.

CHÂN TRUNG 眞 中 (?-1627)

Thiền tăng đời Minh, họ Tôn, tự Quýnh Tuyền, người xứ Hải Ninh (nay thuộc

Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thiên Tùng.

CHÂN TRUYỀN 眞 傳 (1625-1678)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, hiệu Mật Ấn, người xứ Tự Châu (nay là huyện Nghi Tân, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Linh Ẩn Ấn Văn, tông Lâm Tế.

Tác phẩm: Mật Ấn Thiền sư ngữ lục 12 quyển.

CHẤN LÃNG 振 朗

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thạch Đầu Hy Thiên, pháp hệ Thanh Nguyên.

Người đời gọi sư là »Tiểu Lãng Thiền sư«.

CHẤN PHONG THÁP 振 風 塔 Tháp nằm trong Nghinh Giang Thiền Tự, thành phố An Khánh, tỉnh An Huy, Trung Quốc, xây dựng vào niên hiện Long Khánh thứ 4 (1570) đời Minh. Tháp là kết cấu gạch đá bảy tầng theo kiểu lâu các, cao khoảng 70m, mỗi tầng đều có treo linh đồng, gió thổi linh kêu giòn giã vui tai.

Trong tháp có khắc nổi 600 tượng Phật, bia khắc có 51 tấm. Trong tháp có bậc thềm đi vòng vèo lên đến đỉnh tháp. Cửa mỗi tầng biến hóa phức tạp, bên ngoài mỗi tầng đều có lan can bằng đá bao quanh. Mỗi tầng thân tháp có đặt đèn lồng, giống như một tháp đèn hiệu dẫn đường cho tàu thuyền. Cổ nhân có làm thơ vịnh tháp này như sau:

»Bát diện lăng không bát diện song, nguy lan thất cấp mạt tà dương. Điểm nhiên bách bát đăng khám hỏa, chỉ dẫn thiên phàm dạ cánh hàng.« (Tám mặt chọc trời tám mặt song, lan can bảy cấp xóa tà 99

CHẤN XÚC 振 觸

dương. Thắp trăm linh tám ngọn đèn tháp, dẫn dắt thuyền bè vượt qua đêm. )

CHẤN XÚC 振 觸 Còn gọi: Trành xúc. Đụng phải, chạm phải. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »祖 師 只 教 保 護、 若 貪 瞋 癡 起 來、 切 須 防 禁、 莫 教 振 觸。 – Tổ sư chỉ bảo giữ gìn, nếu tham sân si khởi lên thì cần phải đề phòng, chớ cho đụng phải.«

CHẤP PHẤT BÍNH 執 拂 柄

Chỉ vị Trụ trì tự viện thuyết pháp cho đại chúng nghe. Bài »Tự Tự« của bộ Nhân Thiên Nhãn Mục ghi: »若 其 執 拂 柄 据

師 位 者、 外 是 則 無 以 辯 驗 邪 正 也。 有 識 博 聞 者、 必 垂 印 可。 – Nếu sư làm Trụ trì tự viện thuyết pháp cho đại chúng nghe thì y cứ theo thầy của mình. Ngoài ra bởi không phân biệt được tà chính nên hễ người nào học rộng nghe nhiều tất được sư ấn khả«.

CHI CHUẨN 祗 準

Còn gọi: Chi nghĩ, chi khiển. Ứng phó, đối phó. Tiết Diên Khánh Khả Phục Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »胡 來 胡 現、 漢 來 漢 現。 忽 然 胡 漢 俱 來 時、 如 何 祗 準？– Hồ đến hiện Hồ, Hán đến hiện Hán. Chợt khi Hồ Hán cùng đến thì làm sao đối phó?«

CHI ĐỀ TỰ 支 提 寺

Còn gọi: Hoa Nghiêm Tự. Chùa nằm ở mặt Tây núi Chi Đề, huyện Ninh Đức, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Bảo thứ 4 (971) đời Tống, Ngô Việt Vương Tiền Thúc sáng lập. Đời Tống gọi là »Ung Hy Tự«, Thiền sư Biện Long tông Pháp Nhãn trụ chùa này. Vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 28 (1158) khi Lục Du nhậm chức Chủ bạ ở Ninh Đức cũng đến dạo chơi chùa Chi Đề và có làm bài thơ »Ung Hy tự dữ tăng dạ thoại 雍 熙 寺 與

僧 夜 話«: »高 名 每 慣 習 鑿 齒、 巨 眼 適 逢 友 遁 林。 共 話 不 知 紅 燭 短、 對 床 空 談 白 雲 深。 眼 前 鐘 鼓 何 曾 隱、 匝 地 毫 光 不 用 尋。 欲 識 天 冠 眞 面 目、 烏 啼 猿 嘯 總 知 音。 Cao danh mỗi quán Tập Tạc Xỉ, cự nhãn thích phùng Hữu Độn Lâm. Cộng thoại bất tri hồng chúc đoản, đối sàng không đàm bạch vân thâm. Nhãn tiền chung cổ hà tằng ẩn, táp địa hào quang bất dụng tầm. Dục thức thiên quan chân diện mục, điểu đề viên tiếu tổng tri âm.« (Cao danh thường quen Tập Tạc Xỉ, Cự nhãn vừa gặp Hữu Độn Lâm. Cùng nói chẳng hay đuốc hồng ngắn, đôi giường nói rỗng mây trắng sâu. Chuông trống trước mặt chưa hề ẩn, hào quang khắp đất chẳng cần tìm. Muốn biết thiên quan chân diện mục, chim kêu vượn hú thảy tri âm). Đầu nhà Nguyên chùa bị phá hủy bởi binh lửa, Nguyên Thế Tổ sai tăng trùng tu, trải qua 15 năm mới xong.

Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424)

đời Minh triều đình sai Thái giám Chí Sơn Gian xây cất đại điện, ban cho tấm biển »Hoa Tạng Tự«. Đời Minh chùa Chi Đề đứng dưới 30 tự viện, đây là thời kỳ hưng thịnh nhất. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 25 (1597) vua ban tặng một tòa bệ ngàn Phật Tỳ lô đúc đồng pha vàng đặt giữa đại điện.

Bệ Phật hình tròn hai tầng rỗng ruột, cao hơn 2m, nặng hơn 1000 cân. Tầng đáy xung quanh tòa có 20 vòng, mỗi vòng nở ra hoa sen 50 cánh, mỗi cánh khắc nổi một tượng Phật nhỏ cao 6 cm. Tầng trên đặt tượng Tỳ lô giá na Phật, đầu đội kim quan, 100

CHÍ 誌

tay cầm »Tỳ lô«, là tư thế tọa thiền nhập định, đến nay vẫn xanh vàng rực rỡ. Kiến trúc tự viện gồm có Đại hùng bảo điện, Thiên vương điện, Tổ sư điện, Già lam từ, Tàng kinh các, Cổâ lâu, Trai đường, Sơn môn. Đại hùng bảo điện do Hòa thượng Đại Thiên phụng chỉ xây dựng lại vào niên hiệu Vạn Lịch (1573-1620) đời Minh. Đại điện bố cục nghiêm chỉnh đoan trang, rường cột khắc họa tinh mỹ tuyệt luân.

Trên sơn môn có treo tấm biển »Thiên Hạ Đệ Nhất Danh Sơn«, do vua nhà Minh ban tặng. Xung quanh chùa điểm xuyết điện các môn lâu, đình kiều cung quán, vàng xanh rực rỡ, rừng núi tôn vẻ đẹp cho nhau.

Trong kinh Hoa Nghiêm có câu: »Chưa đến Chi Đề uổng làm tăng«, cho nên tăng lữ khắp mọi nơi đều lên núi chiêm bái, lúc thịnh nhất chư tăng ở đây hơn ngàn người. chấp lấy thân mạng là thật. Chính khi ấy đối phó với cái chết giống như con rùa còn sống bị lột mai, rất khổ!«.

CHI KHIỂN 支 遣

Ứng phó, đối phó. Tiết Đại Tùy Nguyên Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »忽 遇 殺 佛 殺 祖 底 來、 又 作 麼 生 支 遣？ – Chợt gặp kẻ giết Phật giết Tổ đến, phải làm sao đối phó?«

CHI NGÔ 支 吾

Gắng sức, đối phó. Tiết Long Môn Thanh Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 嘗 題 語 於 龍 門 延 壽 壁 間 曰：。。。 其 實 使 人 了 生 死 處 也。 多 見 少 覺、 微 恙 便 入 此 堂、 不 強 支 吾、 便 有 補 益。 – Sư từng đề lên vách Diên thọ đường của chùa Long Môn như sau … Kỳ thực là khiến cho người biết

CHI ĐƯƠNG 支 當

rõ chỗ sinh tử, mà kiến giải thì nhiều, giác Ứng phó, gánh vác. Tiết Khai Thiện Đạo ngộ lại ít. Người bệnh nhẹ vào nhà này, Khiêm Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi:

chẳng ép buộc phải gắng sức, liền có bổ

»開 善 道 謙 禪 師 曰： 途 中 可 替 底 ích.« 事、 我 盡 替 你。 只 有 五 件 事 替 你 不 得、 你 須 自 家 支 當。 – Thiền sư Khai Thiện Đạo Khiêm nói: Việc giữa đường có thể thay thế, ta sẽ hết lòng thay cho ông, nhưng có năm việc mà ta không thể thay cho ông được, ông phải tự mình gánh vác«.

CHI HÀ 支 荷

Còn gọi: Chi khiển. Ứng phó, đối phó. Tiết

Huyền Sa Sư Bị Thiền sư trong NĐHN q.

7 ghi: »忽 然 無 常 殺 鬼 到 來、 眼 目 譸 張、 身 見 命 見、 恁 麼 時 大 難 支 荷、 如 生 龜 脫 殼 相 似、 大 苦！ – Thiền sư Huyền Sa Sư Bị nói: Chợt quỷ vô thường giết người đến, tai mắt bị dối lừa, CHÍ 誌 Lời dự đoán. Tiết Long Hưng Tông Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »嘗於 眾

堂 中 袒 一 膊 釘 簾、 峰 （指 雪 峰 和 尚） 睹 而 記 曰： 汝 向 後 住 持 有 千 僧、 其 中 無 一 人 衲 子 也。 師 悔 過 回 浙、 住 六 通 院、 錢 王 命 居 龍 興 寺、 有 眾 千 餘、 唯 三 學 講 誦 之 徒、 果 如 雪 峰 所 誌。 – Sư từng ở nơi pháp đường để lộ cánh tay cuồn cuộn bắp thịt, Tuyết Phong nhìn thấy mà thọ ký rằng: Ngươi về sau trụ trì có ngàn tăng chúng nhưng không có một vị tăng hành cước. Sư hối lỗi trở về Chiết Giang, trụ viện Lục Thông, Tiền Vương ra lệnh bảo 101

CHÍ ÂN 志 恩

sư ở chùa Long Hưng, có hơn ngàn tăng chúng, nhưng chỉ có ba người đồ đệ học giảng tụng, quả đúng như lời dự đoán của Tuyết Phong.«

CHÍ ÂN 志 恩 Thiền tăng đời Tống, nối pháp thiền sư Bạch Long Đạo Hy. Sư trụ Linh Phong,

Phúc Châu.

CHÍ CẦN 志 勤

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Hứa, người xứ Trường Khê (nay là huyện Hà Phổ, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Trường Khánh Đại An. Sư trụ núi Linh Vân, Phúc Châu nên còn được gọi là Thiền sư Linh

Vân.

CHÍ CHÂN THIỀN SƯ 至 眞 禪 師

Thụy hiệu của thiền tăng Trí Thường, đời

Đường. X. Trí Thường.

CHÍ ĐẠO 志 道

Thiền tăng đời Đường, người xứ Nam Hải (nay là Quảng Châu) Trung Quốc, nối pháp Lục tổ Huệ Năng.

CHÍ ĐOAN 志 端 (892-969)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Du, người Phúc Châu, Trung Quốc, nối pháp thiền sư An Quốc Hoằng Đạo. Sư trụ viện Thụy

Phong núi Lâm Dương.

CHÍ ĐỨC ĐẠI SƯ 至 德 大 師

Hiệu của Thiền tăng Quang Tự đời Ngũ

Đại. X. Quang Tự.

CHÍ HÃN 志 罕

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Chí Nguyên.

CHÍ MINH 至 明

1. Thiền tăng đời Nguyên, (1230-1315), họ Hoàng, tự Thiết Cảnh, người xứ Phúc Đường (nay là huyện Phúc Thanh, tỉnh

Phúc Kiến), Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Yển Khê Văn.

2. Thiền sư Trung Quốc, sống vào đời Kim, người An Châu (nay là huyện An Tân, tỉnh Hà Bắc) họ Hác, tự Bá Hôn, hiệu Thác Am, Lạc Chân Tử. Sư xuất gia thụ giới với ngài Hương Lâm Tịnh. Sau, sư tham yết ngài Thắng Tĩnh Phổ và được nối pháp. Sư trụ chùa Thiếu Lâm, núi Tung Sơn, được người đời gọi là Thác Am Chí Minh. Năm 1125, sư sưu tập những bài tiểu sử nói về công hạnh và đức nghiệp của Chư gia trong thiền lâm để soạn thành bộ Thiền Uyển Mông Cầu, còn gọi là Thiền Uyển Dao Lâm (Vườn Thiền Rừng Ngọc)

gồm 3 quyển, là sách tham khảo quan trọng giúp người mới học biết rõ đường hướng tu hành. CHÍ NGUYÊN 志 元 Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Thạch Sương Khánh Chư, pháp hệ Thanh Nguyên. Thụy hiệu »Viên Tịnh Đại Sư«.

CHÍ NHÂN 志 仁

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Ngô, tự Hành Trung, hiệu Hy Di Tẩu, Đạm Cư Tử, người xứ Bà Dương (nay là huyện Bà Dương, tỉnh Giang Tây)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hạnh Đoan, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Đạm Cư Cảo.

CHÍ NHÀN 志 閑 (?-895)

Thiền tăng đời Đường, họ Sử, người xứ Quán Khê (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung 102 CHÍ VIỄN HÒA THƯỢNG MỘ THÁP 志 遠 和 尚 墓 塔 Quốc, nối pháp Thiền sư Nghĩa Huyền, tông Lâm Tế.

CHÍ ÔN 志 溫 (1217-1267)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hác, tự Kỳ Ngọc, hiệu Toàn Nhất, người xứ Hình Châu (nay là huyện Hình Đài, tỉnh Hà Bắc)

Trung Quốc, nối pháp tông Tào Động.

Thụy hiệu: Phật Quốc Phổ An Đại Thiền sư.

CHÍ PHÙNG 志 逢 (909-985)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Dư Hàng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Quốc sư Đức Thiều, tông Pháp Nhãn. Ngô Việt Vương ban hiệu

»Phổ Giác Thiền sư «.

CHÍ SIÊU 志 超

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư

Vân Cư Thanh Tích, tông Pháp Nhãn.

CHÍ THẦN 至 神

Chỉ cho tự tính. Tín Tâm Minh Tịch Nghĩa Giải của Thiền sư Trung Phong Minh Bản ghi: »師 曠 無 耳、 至 神 無 體、 靈 源 無 底、 達 磨 安 得 有 所 謂 相 傳 之 髓。 – Sư Khoáng không lỗ tai, Tự tính không bản thể, nguồn linh không có đáy,

Đạt-ma truyền tủy đâu thể được«.

CHÍ THÀNH 志 誠

1. Thiền tăng đời Đường, người xứ Thái Hòa (nay thuộc Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Lục tổ Huệ Năng.

2. Thiền tăng thời Pháp thuộc (1861-1933), thuộc tông tông Lâm Tế. Sư tên Nguyễn Văn Hiển, con của Hộ quốc Công Nguyễn Công Thành, người xã Viên Sơn, huyện Di Xuyên, tỉnh Quảng Nam, Việt Nam. Sư là người đích thân ủng hộ và vận động Phật tử giúp đỡ cho Hội Nam Kỳ Nghiên cứu Phật học.

CHÍ TRIỆT 志 徹

Thiền tăng đời Đường, họ Trương, tên

Hành Xương, nối pháp Lục tổ Huệ Năng.

CHÍ TRUNG 志 忠

X: Huệ Trung.

CHÍ VĂN 志 文 (935-995)

Thiền tăng đời Đường, họ Hứa, người Thủy Hưng, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Chí Tường làm truyền nhân tông Vân Môn đời thứ 3.

CHÍ VIÊN 志 圓

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư

Cảm Đàm Tư Quốc. Nam Đường Chủ ban cho hiệu »Hiển Giáo Đại Sư«.

CHÍ VIỄN 志 遠 (768-844)

Thiền tăng đời Đường, họ Tống, người Nhữ Nam (nay là chỗ giáp ranh giữa huyện Diệp và huyện Bảo Phong thuộc Lổ Sơn,

Hà Nam), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Trí Như, làm truyền nhân tông Hà

Trạch đời thứ 4, trụ trì chùa Đại Hoa

Nghiêm ở núi Ngũ Đài (tại Sơn Tây) CHÍ VIỄN HÒA THƯỢNG MỘ THÁP 志 遠 和 尚 墓 塔 Nằm trong quần thể tháp phía sau đại điện chùa Phật Quang thuộc Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Tháp được xây vào niên hiệu Hội Xương thứ (844) đời Đường, là mộ tháp của Hòa thượng Chí Viễn, đệ tử của ngài Thần Hội. Tháp xây gạch, phần dưới là tòa Tu-di hình bát giác cao lớn, 103

CHỈ CAN CHÂM CHÙY 指 竿 針 鎚

giống như tòa Tu-di cao lớn của tháp Thiền sư Tịnh Tạng, tháp Thiền sư Phiếm Chu. Trên tòa Tu-di là thân tháp hình chiếc bát úp. Bốn mặt chiếc bát úp đều có xây một cửa giả, cửa hình vòm, má cửa và ngạch cửa làm bằng đá, nay đã bị hư hại. Trên đỉnh thân tháp hình chiếc bát úp vốn có tháp sát, hiện đã bị phá hủy, hình thù gốc không ai biết rõ. Song sát tòa vẫn còn là tòa Tu-di hình bẹt. Tháp cao khoảng 5m tạo dáng trong sáng, hình thể đẹp đẽ thanh tú. Tháp đời Đường này chỉ còn trong nước có giá trị nghiên cứu quý báu.

CHỈ CAN CHÂM CHÙY 指 竿 針 鎚 Những phương pháp mà bậc thầy sử dụng khi tiếp hóa người học. Đang lúc Thầy chỉ dạy, hoặc dùng ngón tay (chỉ) như ngón tay của ngài Câu Chi, hay dùng cây sào (can) của tông Lâm Tế, hay dùng cây kim

(châm) cây dùi (chùy) để đâm vào đầu vào trán của học nhân nhằm khám nghiệm trình độ lãnh hội Phật pháp nơi họ. Phổ Khuyến Tọa Thiền Nghi (Đại 82, 1 trung) ghi: »況

復 拈 指 竿 針 鎚 之 轉 機、 舉 拂 舉 棒

喝 之 證 契、 是 思 量 分 別 之 所 能 解 也。 – Lại nữa, cách chuyển cơ dùng Chỉ Can Châm Chùy (ngón tay, sào, kim, dùi)

hoặc nêu lên sự khế chứng bằng tát, đấm, đánh, hét mà trí suy nghĩ phân biệt chưa thể hiểu biết được«.

CHỈ CHÚ 指 注

Chỉ trích, bình nghị. Bích Nham lục quyển 1 ghi: »只 這 「日 面 佛 月 面 佛」 極 是 難 見。 雪 竇 到 此 亦 是 難 頌。 却 爲 他 見 得 透、 用 盡 平 生 工 夫 指 注 他。 – Nhưng cảnh giới Nhật Diện Phật Nguyệt Diện Phật này rất khó thấy được.

Tuyết Đậu đến đây cũng khó tụng ra chỗ kì diệu. Song vì sư đã thấy thấu suốt nên đem hết sức bình sinh công phu ra bình nghị«.

CHỈ DOANH ĐẮC NHÃN TÌNH DÃ LẠC ĐỊA 只 嬴 得 眼 睛 也 落 地 Chỉ còn đôi mắt cũng bị mù. Do chẳng hiểu Phật lý, lầm giảng nói Phật pháp mà bị quả báo rụng lông mày, râu ria, hơn nữa, đôi mắt cũng bị mù. Tắc 8, Bích Nham lục

(Đại 48, 148 trung) ghi: »翠 喦 夏 末 示 衆 云： 一 夏 以 來 爲 兄 弟 說 話 （開 口 焉 知 恁 麼？） 看 翠 喦 眉 毛 在 麼？ （只 嬴 得 眼 睛 也 落 地 和 鼻 孔 也 失 了。） – Cuối hạ, Thúy Nham dạy chúng: Một hạ đã qua, tôi nói cho các huynh đệ nghe (Mở miệng đâu biết nói gì?)

Hãy xem lông mày Thúy Nham ở đâu?

(Chỉ còn đôi mắt sáng cũng bị mù và lỗ mũi cũng mất nốt)«.

CHỈ ĐẮC NHẤT QUYẾT 只 得 一 橛

Chỉ còn một cái chốt cửa. Quyết vốn chỉ cho cái chốt cửa bằng gỗ, thông thường muốn gài cửa phải dùng một cặp mới có tác dụng.

Thiền tông dùng cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho người mới chứng đắc có một nửa, hoặc sự hiểu biết có một nửa, chưa thể dùng được. Tắc 6, Thung Dung lục (Đại 48, 231 thượng) ghi: »堂 堂 坐 斷 舌 頭 路 （一 死 不 再 活）。 應 笑 毘 耶 老 古 錐 （只 得 一 橛）。 – Đường đường quét sạch nẻo ngữ ngôn (một phen chết đi chẳng sống lại). Nên cười ông lão thành Tỳ-da (chứng đắc chỉ có một nửa)«.

CHỈ ĐẦU HỮU NHÃN 指 頭 有 眼

Đầu ngón tay có mắt. Thuật ngữ hình dung cho sự khai thị sáng suốt. Tắc 42, Bích Nham lục (Đại 48, 178 trung) ghi: »好 雪 104

CHỈ NGUYỆT LỤC 指 月 錄

片 片、 不 落 別 處 （無 風 起 浪、 指

頭 有 眼。） – Mảnh mảnh tuyết trắng, chẳng rơi đâu khác (tự nhiên sinh sự, nhưng vẫn là một cách khai thị sáng suốt)«.

CHỈ ĐÔNG CHỈ TÂY 指 東 指 西

Hành động hay lời nói lòng vòng, quanh co. CĐTĐL q. 8 (Đại 51, 258 thượng) ghi:

»師 云： 不 用 指 東 指 西、 直 下 本 分 事 道 來！ – Sư (Triệu Châu) nói: Chẳng cần nói quanh co, hãy ngay nơi bản phận sự mà nói coi!«

CHỈ ĐÔNG TÁC TÂY 指 東 作 西

Còn gọi: Chỉ đông hoạch tây. Cho hướng Đông là hướng Tây. Chỉ cho sự hiểu lầm chân lý. Tắc 18, Bích Nham lục (Đại 48,

157 hạ) ghi: »肅 宗 皇 帝 問 忠 國 師： 百 年 後 所 須 何 物？ （預 搔 待 痒、 果 然 起 摸 畫 樣 老 老 大 大 作 這 去 就。 不 可 指 東 作 西。） – Đường Túc Tông hỏi Quốc sư Huệ Trung: Sau khi viên tịch Ngài cần vật gì? (Gãi trước khi ngứa, rõ là bày vẽ, thật lẩn thẩn khi nghĩ ra việc này. Không thể chỉ đông mà làm tây)«.

CHỈ HUNG ĐIỂM LẶC 指 胸 點 肋

Còn gọi: Điểm hung điểm lặc. Động tác cao ngạo, phách lối. Tự cao tự đại. Lâm Tế ngữ lục ghi: »尒 諸 處 只 指 胸 點 肋、 道 我 解 禪 解 道。 – Các ông tự cao tự đại nói mình hiểu thiền hiểu đạo«.

CHỈ HỨA LÃO HỒ TRI, BẤT HỨA

LÃO HỒ HỘI 只 許 老 胡 知 不 許 老 胡 會 Chỉ cho lão Hồ biết, chẳng cho lão Hồ hiểu. Lão Hồ tức Sơ tổ Thiền tông Trung Quốc Bồ-đề-đạt-ma. Tổ là người Nam Thiên Trúc, Trung Quốc quen gọi những người dị tộc từ hướng tây đến là người Hồ, Thiền tông cũng nhân đó gọi đùa Tổ Đạt-ma là lão Hồ. Biết của lão Hồ, tức chỉ cho Trí của Đạt-ma, nhưng ở đây còn có nghĩa thể nhận được chân lý, khế hợp với chân trí. Hiểu của lão Hồ, tức qua tác dụng của phân biệt phán đoán mới hội giải chân trí. Đối với ý nghĩa cứu cánh của Thiền, phải dùng chân trí để thể nhập, khế ngộ, mà không cho lấy thế trí biện thông làm công phu phân biệt phán đoán. Dù cho là Tổ sư Đạt-ma cũng không dùng thế trí để hiểu được chỗ cứu cánh này. Tắc 51, Bích

Nham lục (Đại 48, 186 hạ) ghi: »諸 人 要 會 末 後 句 麼？ 只 許 老 胡 知、 不 許 老 胡 會。 自 古 及 今、 公 案 萬 別 千 差、 如 荊 棘 林 相 似。 – Các ông muốn ngộ câu rốt sau không? Chỉ cho lão Hồ biết, không cho lão Hồ hiểu. Từ xưa đến nay, công án sai khác rất nhiều, giống như rừng gai góc«.

CHỈ NAM 指 南

Theo một định hướng đã có sẵn. CĐTĐL q. 51, 258 thượng) ghi: »僧 問： 師 歸 丈 室、 相 何 指 南？ 師 （趙 州） 云； 昨 夜 三 更 失 却 牛、 天 明 失 却 火。 – Vị tăng hỏi: Sư quay về trượng thất, ý chỉ hướng điều gì? Sư (Triệu Châu) đáp: Nửa đêm hôm qua mất trâu, rạng ngày bị hỏa hoạn.« CHỈ NGUYỆT LỤC 指 月 錄 Gọi đủ: Thủy Nguyệt Trai Chỉ Nguyệt lục.

Đăng lục 32 quyển, do Cù Nhữ Tắc soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 143, trang 1. Nội dung tóm lược ngôn hạnh của 650 vị kể từ 7 vị Phật thời quá khứ đến ngài Đại Huệ Tông Cảo. Quyển 1- 105

CHỈ NHƯ 只 如 (K. NG)

3: bảy vị Phật quá khứ đến 28 vị Tổ Ấn Độ. Quyển 4: Các Tổ sư Đông Độ. Quyển 5-30: Đời thứ nhất đến đời thứ 16 sau Huệ Năng. Quyển 31, 32: ngữ lục của Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo. Đây là tác phẩm của một nhà Nho bàn về Thiền, ý chính là muốn dung hợp Thiền và Nho, chẳng những ghi lại lịch sử truyền pháp của Thiền tông mà còn muốn cho người xem qua sách này được minh tâm kiến đạo.

Cách sắp xếp tài liệu và ngôn từ biểu đạt có sức hấp dẫn rất mạnh, là 1 bộ sách Thiền học được 2 giới Tăng Tục cùng thưởng thức, được lưu truyền rộng rãi. Đời Thanh, Niếp Tiên soạn »Tục Chỉ Nguyệt lục« 21 quyển, cũng được xếp vào Tục

Tạng kinh tập 143, trang 744.

CHỈ NHƯ 只 如 (k. ng)

1. Thế thì. Đặt ở đầu câu nghi vấn, biểu thị ngữ khí thừa tiếp. Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 6 ghi: »先 淨 照 禪 師、 問 楞 巖 大 師：經 中 道：若 能 轉 物、 即 同 如 來。 若 被 物 轉、 即 名 凡 夫。 祇 如 昇 元 閣 作 麼 生 轉？ – Ban đầu Thiền sư Tịnh Chiếu hỏi Đại sư Lăng Nham:

Trong kinh nói: Nếu chuyển được vật tức đồng Như Lai, còn nếu bị vật chuyển thì gọi là phàm phu? Thế thì làm sao chuyển được cái gác Thăng Nguyên?« 2. Ngay như. Đặt ở đầu phân câu chính, có tác dụng chỉ ra nội dung chủ yếu của câu nghi vấn. NĐHN q. 16 ghi: »只 如 聖 凡 雙 泯、 迷 悟 俱 忘、 一 句 作 麼 生 道？ – Ngay như lúc Thánh phàm bặt dứt, mê ngộ đều quên làm sao nói lấy một câu?«. 3. Còn gọi: Thả như (Chẳng hạn như). Đặt ở đầu câu nghi vấn. NĐHN q. 20 ghi: »且 如 臨 濟 悟 去、 是 得 黃 蘗 力、 是 得 大 愚 力？ – Chẳng hạn như việc Lâm Tế ngộ đó, là do sức của Hoàng Bá hay của Đại Ngu?«.

CHỈ QUẢN ĐẢ TỌA 只 管 打 坐

Nhất tâm chuyên ý ngồi thiền, chẳng quản đến việc gì khác, mà chỉ tọa thiền trên lập trường vô sở đắc vô sở ngộ. Thiền sư Đạo Nguyên, Khai tổ Tông Tào Động Nhật Bản tiếp nhận truyền thống Thiền Mặc Chiếu của Trung Hoa, nhận lấy ý chỉ »Tham thiền tức tọa thiền« của ngài Thiên Đồng Như Tịnh và nhấn mạnh đến pháp môn »Chỉ quản đả tọa«. Chính Pháp Nhãn Tạng q. 72 (Đại 32, 243 hạ) ghi: »先 師 古 佛 云： 參 禪 者、 身 心 脫 落 也。 只 管 打 坐 始 得、 不 要 燒 香、 禮 拜、 念 佛、 修 懺、 看 經。 – Cổ Phật tiên sư nói: Người tham thiền phải quên hết thân tâm, nhất tâm chuyên ý ngồi thiền, vô sở đắc, vô sở ngộ mới được, chẳng cần đốt hương, lễ bái, niệm Phật, tu sám, xem kinh«.

CHIẾT HỢP 折 合 (252)

1. Kết quả. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »過 去 諸 如 來、 斯 門 已 敗 缺； 現 在 諸 菩 薩、 今 各 無 折 合； 未 來 修 學 人、 切 忌 顛 倒 走。 – Chư Phật quá khứ đã bị thua nơi cửa này; chư Bồ tát hiện tại đều không có kết quả; người tu học vị lai cần phải tránh sự điên đảo.« 2. Ứng phó, đối phó. Tiết Minh Chiêu Đức Khiêm Thiền sư trong LĐHY q. 25 ghi:

»擘 脊 與 一 棒、 看 他 如 何 折 合。 – Đánh một gậy vào xương sống để xem ông ta làm sao đối phó.«

CHIẾT SÀNG HỘI 折 床 會

Thiền tăng Như Hội đời Đường được 106 CHIÊU PHÚC TỰ THIỀN HÒA THƯỢNG THÁP 招 福 寺 禪 和 尚 塔 chúng tăng ngưỡng mộ, chúng tăng yết kiến thỉnh ích, cứ mỗi lần chúng đến, thất không thể chứa đủ, thiền sàng trong tăng đường bị trũng gãy, nên thời ấy gọi ngài là »Chiết sàng Hội« (ông Hội gãy giường).

X. Như Hội.

CHIÊU GIÁC TỰ 昭 覺 寺

Chùa ở ngoại ô cách thành phố Thành Đô 5km về phía Bắc, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, thường gọi là »Tứ Xuyên Đệ Nhất Tùng Lâm«. Được sáng lập vào khoảng niên hiệu Trinh Quán (627-649) đời Đường. Ban đầu tên là »Kiến Nguyên Tự«, vua Đường Tuyên Tông ban tên »Chiêu Giác Tự«, đời Tống đổi tên »Lục Tổ Tự«.

Khoảng niên hiệu Sùng Ninh (1102-1106) Phật Quả Khắc Cần thuyết pháp nơi đây, lại gọi là »Chiêu Giác Tự«. Đầu niên hiệu

Thiệu Hưng (1131-1162) vua ra lệnh đổi Chiêu Giác Tự thành Thiền lâm. Niên hiệu

Thuận Trị thứ 1 (1644) đời Thanh chùa bị binh lửa phá hủy. Niên hiệu Khang Hy thứ 2 đến thứ 26 (1663-1687) do Trụ trì Trượng Tuyết chủ trì trùng tu. Điện vũ viên lâm chiếm 2,2 ha quy mô rộng lớn, cây cối xanh biếc, là một ngôi cổ sát nổi tiếng Thành Đô. Hiện còn những kiến trúc chủ yếu như Đại sơn môn, Bát giác đình, Thiên vương điện, Tiên giác đường, Phổ đồng tháp và mộ Thiền sư Viên Ngộ.

CHIÊU MINH THIỀN TỰ 昭 明 禪

寺

Chùa ở ngọn Ngọc Bình, phía Đông núi Thiên Mục, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Vào đời Lương Nam Triều Thái tử Chiêu Minh tu thiền mà sáng lập chùa này, khi ấy gọi là »Chiêu Minh Viện«. Khoảng niên hiệu Đại Thông (527-528) đời Lương vua ban tặng tấm biển »Chiêu Minh Thiền Tự«. Từ Đường Tống trở đi bao phen hưng phế, sau cùng bị phá hủy bởi binh lửa.

Niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đời Minh trùng tu. Khoảng niên hiệu Thành Hóa (1465-1487) Bảo Phương trụ trì chùa này, khởi công xây dựng Thiên Phật Các, đúc 1000 tượng Phật bằng đồng. Vô Thú Như Không đời Minh; Độc Siêu, Đạo Nguyên đời Thanh từng trụ chùa này. Niên hiệu Hàm Phong thứ 11 (1861) đời Thanh chùa bị phá hủy bởi binh lửa. Sau này Trí Hải Đốn Giác cùng đệ tử nối pháp là Tịnh Năng Viên Tham từ phía Tây núi Thiên

Mục đến đây tổ chức dần dần trở lại kiểu cũ.

CHIÊU NHƯ 昭 如 (1246-1312)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Dương, tự hiệu Hải Ấn, người xứ Tân Cam (nay là huyện Tân Can, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tuyết Nham Tổ Khâm, tông

Lâm Tế. Tác phẩm: Hải Ấn Hòa thượng ngữ lục.

CHIÊU PHÚC TỰ THIỀN HÒA THƯỢNG THÁP 招 福 寺 禪 和 尚 塔 Nằm trong chùa Chiêu Phúc, thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, xây cất vào đời Đường. Dưới tháp là tòa Tu-di khá cao, trong tòa có khảm cửa hình cung, trên tòa là lan can, trên nữa là kiến trúc xây gạch theo kiểu đình các. Đỉnh tháp dùng gạch nhiều lớp chồng lên nhau, mái tháp rộng lớn. Đầu mái tháp điêu khắc thành dáng hình cây rui và ngói diềm mái.

Tháp sát là hình cây kim ngân hai tầng to mập có hoa văn hoa núi lá chuối, phía trên đựng hoa sen. Các bộ phận tỉ lệ cân xứng, giàu cảm giác tiết tấu là tác phẩm tinh hoa 107

CHIÊU SƠN 昭 山

của những tháp đời Đường.

CHIÊU SƠN 昭 山 Núi nằm bên bờ đông Tương Giang, cách thành phố Tương Đàm, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc 20km về phía đông bắc, là nơi giáp giới giữa ba thành phố Trường Sa, Tương Đàm, Chu Châu. Tương truyền Chu Chiêu Vương khi đi tuần tra phía nam có đến nơi này, nên gọi là »Chiêu Sơn«. Đại họa gia đời Tống là Mễ Phất dựa vào cảnh quan núi này vẽ thành bức tranh » Sơn Thị Tình Lam«, Chiêu Sơn từ đây nổi tiếng như cồn. Đỉnh núi có Chiêu Sơn Thiền Tự được xây cất vào đời Đường, đời Tống gọi là » Chiêu Dương Điện«, niên hiệu Càn Long thứ 23 (1758) đời Thanh trùng tu.

Trong chùa có Huyền Đế cung, Ngọc Hoàng các, Quán Âm đường, Quan Thánh điện. Mỗi khi có lễ hội hương khách bốn phương vân tập, khói hương sơn tự lượn lờ, âm thanh chuông khánh không bao giờ ngớt.

CHIÊU THIỀN TỰ 昭 禪 寺

Còn gọi: Chùa Láng. Chùa ở làng Yên Lãng (làng Láng), huyện Hoàn Long (sau là huyện Từ Liêm), kinh đô Thăng Long (nay thuộc quận Đống Đa, thủ đô Hà Nội)

Việt Nam. Chùa được lập từ thế kỷ XII, thờ thiền sư Từ Đạo Hạnh. Tương truyền vị thiền sư này tu hành và đắc đạo ở đây, hóa kiếp ở chùa Thầy (Quốc Oai, Hà Sơn Bình) tức Lý Thần Tông. Theo tục cổ, cứ mười hai năm mở hội lớn một lần, nên ca dao có câu: Nhớ ngày mồng bảy tháng Ba, Trở vào hội Láng, trở ra hội Thầy. Chùa được xây cất theo kiến trúc cung đình nên theo thứ tự có 3 cổng lớn và 3 sân rộng mới đến chùa. Kiến trúc chùa gồm có:

― Tiền đường: Tòa nhà rộng 5 gian, thờ các tượng Kim Cang và Hộ pháp.

― Chính điện: Tòa nhà rộng 5 gian, thờ nhiều tượng Phật, Bồ Tát, Kim Cang.

― Hậu cung hay Điện thánh, hình vuông gồm 3 gian, thờ tượng thiền sư Từ Đạo Hạnh và vua Lý Thần Tông. ― Phía sau điện Thánh có 1 sân nhỏ, tiếp đến là nhà khách và Tăng đường.

CHIẾU CỐ 照 顧

Coi chừng, chú ý. »Thư của Dương Ức gởi

Lý Duy« ở phần phụ cuối quyển trong CĐTĐL q. 30 ghi: »大 凡 參 學 之 人。 十 二 時 中 長 須 照 顧。 不 見 南 泉 道。 三 十 年 看 一 頭 水 牯 牛。 若 犯 他 人 苗 稼。 摘 鼻 拽 迴。 如 今 變 成 露 地 白 牛 。裸 裸 地 放 他 不 肯 去。 – Nói chung kẻ tham học trong 24 giờ phải luôn luôn chú ý, không nghe Nam Tuyền nói sao: Ba mươi năm chăn một con trâu đực, nếu nó xâm phạm lúa mạ của người thì liền nắm mũi kéo lại, ngày nay đã biến thành con trâu trắng lồ lộ đuổi nó không chịu đi.«

CHIẾU ĐƯỜNG 照 堂

Khoảng giữa cửa sau của Tăng đường và chỗ rửa mặt rửa tay có một hành lang, mái nhà che nơi ấy rất cao, thiếu ánh sáng, nên phải mở cửa sổ trên mái nhà, gọi là Chiếu đường. Về sau, trong Thiền viện thường đặt một cái ghế ngồi thiền dưới Chiếu đường, là chỗ vị Thủ tọa thay thế Trụ trì thuyết pháp, chỉ dẫn chúng tăng.

CHIẾU Y 照 衣 (1605-1673)

Thiền tăng đời Thanh, họ Hùng, hiệu Huệ Giác, người xứ Kỳ Giang (nay thuộc tỉnh 108

CHÍNH GIÁC 正 覺 (1091-1157)

Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phá Sơn Hải Minh. Tác phẩm: Huệ Giác Y Thiền sư ngữ lục 3 quyển.

CHÍNH ÁN BÀNG ĐỀ 正 按 傍 提

Cơ pháp biến hóa. Chính án: Ghìm kiếm đối mặt nhau; Bàng đề: Giơ đao tấn công ở mặt bên. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho cơ pháp biến hóa tự tại của thiền sư khi tiếp hóa người học, có lúc thì công kích mặt chính để chỉ bày đệ nhất nghĩa đế; có lúc lại dùng phương thức đánh úp ở mặt bên khiến cho người trong khoảng tiến thoái, tự nhiên hướng về chính đạo. Tắc 66, Bích Nham lục (Đại 48, 196 trung) ghi:

當 機 覿 面、 提 陷 虎 之 機

正 按 傍 提、 布 擒 賊 之 略。 »Đương cơ địch diện, Đề hãm hổ chi cơ.

Chính án bàng đề, Bố cầm tặc chi lược«.

»Đối mặt đương cơ, Giăng bẫy bắt cọp.

Cơ pháp biến hóa,

Bày mưu bắt giặc«.

CHÍNH ẤN 正 印

Thiền tăng đời Nguyên, họ Lưu, hiệu Nguyệt Giang, tự xưng là Tùng Nguyệt Ông, người xứ Liên Giang (nay thuộc tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư

Hổ Nham Tịnh Phục.

CHÍNH CHÂN 正 眞 (1780-1861)

Thiền tăng đời Thanh, họ Hà, tự Đạt Tông, hiệu Tây Trai, người xứ Tương Đàm tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Bảo Lâm Đạt Trân, đời thứ 44 hệ Nam Nhạc. Sư trụ trì chùa Thứu Phong. Tác phẩm: Tây Trai tập.

CHÍNH ĐỊNH KHAI NGUYÊN TỰ THÁP 正 定 開 元 寺 塔 Nằm trong khuôn viên Khai Nguyên Tự trong thành huyện Chính Định, Tỉnh Hà Bắc. Chùa sáng lập vào niên hiệu Hưng Hòa thứ 2 (540) đời Đông Ngụy, niên hiệu Càn Ninh thứ 5 (898) đời Đường trùng tu, trải qua nhiều đời đều có sửa chữa. Trong chùa hiện còn lầu chuông, tháp gạch. Tháp cao 48m xây bằng gạch hình vuông, chín tầng mái kín. Tầng thứ nhất khá cao có cửa động tròn nhưng không thể trèo lên. Tầng thứ hai đến tầng thứ chín đều có mở cửa sổ nhỏ. Trên góc nền tháp có tượng Thiên vương lực sĩ khắc bằng đá. Mỗi tầng tháp thu nhỏ dần theo chiều cao, tạo dáng rất đẹp. Dù được tu sửa vào đời Minh Thanh nhưng phong cách kiến trúc đời Đường vẫn còn.

CHÍNH ĐƯỜNG 正 堂

Còn gọi: Tẩm đường. Nhà phương trượng trong Thiền viện, tức là chỗ ở của vị Trụ trì. Chương Quy Dương Sơn Vô Liễu Thiền sư trong CĐTĐL ghi: »偈 畢 儼 然 告 寂、 瘞 於 正 堂、 垂 二 十 載。 – Làm kệ xong, sư an nhiên thông báo mình sẽ thị tịch, rồi sư ngồi sững nơi chính đường đến 20 năm«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di. CHÍNH GIÁC 正 覺 (1091-1157)

Thiền tăng đời Tống, họ Lý, tự Hoằng Trí, người xứ Thấp Châu (nay là huyện Thấp, tỉnh Sơn Tây), Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đan Hà Tử Thuần. Tác phẩm:

Thiên Đồng Bách Tắc Tụng Cổ, Hoằng Trí quảng lục 9 quyển, Hoằng Trí Giác Thiền sư ngữ lục 4 quyển, Hoằng Trí Hòa thượng ngữ yếu 1 quyển. 109

CHÍNH HỐI 正 晦 (1545-1628)

CHÍNH HỐI 正 晦 (1545-1628)

Thiền tăng đời Minh, họ Lưu, hiệu Vô Tích, người xứ Đương Dương (nay thuộc tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc, nối pháp Hòa thượng Thiên Trụ. Tác phẩm: Bát Thức Quy Củ Tụng Lược Thuyết, Trang Tử Chú.

CHÍNH HỮU 正 友 (1285-1352)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Vu, hiệu Cổ Mai, người xứ Quảng Tín (Thượng Nhiêu, Giang Tây) Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Tuyệt Học Thế Thành, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc.

CHÍNH LỆNH 正 令 當 行

Chính lệnh đương hành: Đạo Phật Tổ lưu hành ở đời. Tắc 63, Bích Nham lục (Đại 48, 194 hạ) ghi: »以 「正 令 當 行、 十

方 坐 斷」 一 語、 喩 指 棒 喝 之 外、 不 立 一 法、 乃 爲 教 外 別 傳 之 宗 旨。 – Lấy một câu Chính lệnh đương hành, thập phương tọa đoạn để chỉ cho ngoài việc đánh hét chẳng lập một pháp nào khác mới là tông chỉ giáo ngoại biệt truyền«.

CHÍNH LỆNH TOÀN ĐỀ 正 令 全 提

Thiền cơ lập bày mang sắc thái chính tông, cũng là giáo pháp gợi ý triệt để hoàn toàn.

Mật Am ngữ lục nghi: »正 令 全 提。 十 方 坐 斷。千 差 萬 別。 一 句 該 通。 佛 與 眾 生。 皆 爲 剩 法。 恁 麼 會 得。 全 賓 是 主。 全 主 是 賓。 – Chính lệnh toàn đề quét sạch mười phương, ngàn muôn sai khác một câu gồm thông. Phật và chúng sinh đều là pháp dư thừa. Hiểu được như thế thì toàn khách là chủ, toàn chủ là khách.«

CHÍNH NGUYÊN 正 元 (792-869)

Thiền tăng đời Đường, họ Thái, người xứ Tuyên Châu (nay là Tuyên Thành, tỉnh An Huy) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Ngũ

Tiết Linh Mặc. Thụy hiệu: Tính Không Đại Sư.

CHÍNH NGUYÊN 正 源 (1290-1361)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Âu Dương, tự Trúc Viễn, người xứ Nam Khang (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hư Cốc Hy Lục.

CHÍNH NGUYÊN LƯỢC TẬP 正 源

畧 集 Đăng lục, 16 quyển, do Đạt Trân soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 145, trang 301. Đạt Trân tiếp tục công tác biên tập của Bái Lâm Tế Nguyên đời thứ 39 và của Chiêu Nguyệt Liễu Trinh đời thứ 40 dưới Nam Nhạc, cùng chép thêm liệt truyện của 2 vị sư này để thành sách, song mất quyển 1, bài tựa và bài bạt.

Quyển 2 đến quyển 16: gom chép tên họ và cơ duyên ngữ yếu thiền sư từ đời thứ 34 đến đời thứ 40 dưới Nam Nhạc, đời thứ 3 (Tông Cảnh) đến đời thứ 13 dưới Thanh

Nguyên và 8 vị cư sĩ, tính chung có 405 vị.

Đạt Trân còn soạn 1 quyển Chính Nguyên Lược Tập Bổ Di, tiếp tục bổ sung 28 vị.

CHÍNH NGƯNG 正 凝 (1191-1274)

Thiền tăng đời Tống, họ Lý, người xứ Thái

Hồ, Thư Châu (nay thuộc tỉnh An Huy)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cô Phong Tú.

CHÍNH NHAM 正 巖

1. Thiền tăng đời Thanh (1597-1670), họ Quách, tự Khê Đường, hiệu Tùy Sơn, Thúc 110

CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG 正 法 眼 藏

Am, Ngẫu Dư, Ngẫu Ngư. Về già sư lấy hiệu là Nam Bình Ẩn Tẩu, nối pháp Thiền sư Tam Phong Pháp Tạng.

2. Thiền tăng đời Thanh, họ Lý, ban đầu hiệu Kim Nham, sau ký tên là Tế Nham, tự Sơn Phẩm, người xứ Phiên Ngu (nay thuộc tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Kế Khởi Trữ.

CHÍNH NHÃN 正 眼

Còn gọi: Chính pháp nhãn.

1. Giống như »Chính pháp nhãn tạng«.

Tựa CĐTĐL của Dương Ức ghi: »蓋 大 雄 付 囑 之 旨、 正 眼 流 通 之 道、 教 外 别 行、 不 可 思 議 者 也。 – Bởi vì ý chỉ phó chúc của bậc Đại hùng, con đường lưu thông chính pháp nhãn tạng, riêng thực hiện ngoài giáo điển không thể nghĩ bàn.« 2. Ánh mắt trí tuệ quan sát sự vật, nhận thức chân lý của thiền giả. Tiết Hoa Tạng

Hữu Quyền Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »此 三 大 老、 行 聲 前 活 路、 用 劫 外 靈 機。 若 以 衲 僧 正 眼 檢 點 將 來、 不 無 優 劣。 – Ba vị đại lão này làm công việc trước khi lên tiếng, vận dụng sự nhạy cảm tránh khỏi tai ương, nếu dùng chính nhãn để xem xét thì chẳng phải không có hơn kém.«

CHÍNH NHÂN 正 因 (1213-1297)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Du, người xứ Nhân Hòa (nay thuộc Hàng Châu) Trung

Quốc, nối pháp Thiền sư Dục Vương Kham.

CHÍNH NIỆM 正 念 (1215-1289)

Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Đại Hưu, người xứ Vĩnh Gia (nay thuộc Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Khê Tâm Nguyệt.

CHÍNH PHÁP LUÂN 正 法 輪

Chỉ cho Phật pháp. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »欲 得 不 招 無 間 業、 莫 謗 如 來 正 法 輪。 – Muốn không bị chiêu nghiệp vô gián thì đừng phỉ báng chính pháp luân của Như Lai.« CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG 正 法 眼 藏 1. Còn gọi: Thanh Tịnh Pháp Nhãn. Kho tàng con mắt chính pháp. Kho tàng này dụ cho tự tính. Tự tính khi khởi dụng, quán sát căn cơ của chúng sinh (dụ như con mắt) rồi tùy duyên hóa độ họ. Những lời thuyết pháp này từ tự tính lưu xuất nên gọi là chính pháp. Theo Liên Đăng Hội Yếu q. 1: »世 尊 在 靈 山 會 上、 拈 花 示 衆、 衆 皆 默 然、 唯 迦 葉 破 顏 微 笑。 世 尊 道： 吾 有 正 法 眼 藏、 涅 槃 妙 心、 實 相 無 相、 法 門 微 妙、 不 立 文 字、 教 外 別 傳、 付 囑 摩 訶 迦 葉。 – Trong hội Linh Sơn, Đức Thế Tôn đưa cành hoa sen lên trước mặt đại chúng, đại chúng đều ngơ ngác, chỉ có ngài Ca-diếp mỉm cười. Đức Thế Tôn nói (Vạn Tục 136, 221 thượng): Ta có Chính Pháp Nhãn Tạng, Niết-bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, pháp môn vi diệu, không lập văn tự, truyền riêng ngoài giáo, phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp«.

2. Niêm tụng biệt tập, 6 quyển, do Đại Huệ Tông Cảo soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 1. Nội dung gồm những cơ duyên pháp ngữ của các bậc tôn túc xưa, tổng cộng hơn 100 thiên, mỗi thiên có phụ thêm lời bình ngắn của soạn giả. Vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 11 (1141) đời Nam Tống, ngài Tông Cảo mắc tội bị đày đến Hành Dương.

Trong thời gian này, những pháp ngữ đối 111