Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

THIÊN HOA LOẠN TRỤY 天 花 亂

墜 Hoa trời rơi tới tấp. Truyền thuyết khi Lương Võ Đế, pháp sư Vân Quang giảng kinh, cảm động đến trời, hương hoa từ không trung rơi tới tấp. Về sau, nhà thiền dùng từ ngữ này hình dung việc thuyết pháp hay, làm cảm động mọi người.

Chương Thanh Bình sơn Linh Tuân Thiền sư trong CĐTĐL q. 15 ghi: »若 未 會 佛

意。 直 饒 頭 上 出 水 足 下 出 火 燒 身 鍊 臂。 聰 慧 多 辯 聚 徒 一 千 二 千。 說 法 如 雲 如 雨。 講 得 天 華 亂 墜。 只 成 箇 邪 說 爭 競 是 非。 去 佛 法 大 遠 在。 – Nếu chưa hiểu ý Phật, giả sử trên đầu phun ra nước, dưới chân xẹt ra lửa, thiêu thân đốt tay, thông minh, biện tài, tập họp được một hai ngàn môn đồ, thuyết pháp như mây như mưa, giảng kinh 762

THIÊN LẠI 天 籟

được hoa trời rơi tới tấp, chỉ thành tà thuyết, tranh luận thị phi, cách Phật pháp rất xa.«

THIÊN HÓA 遷 化

Còn gọi: Niết-bàn, Viên tịch, Diệt độ, Thuận thế, Quy chân. Chỉ cho việc thị tịch của hàng tăng lữ. Những bậc Cao tăng có đức độ, khi duyên giáo hóa chúng sinh ở cõi này đã hết liền dời sang cõi khác để hóa độ chúng sinh ở đó. Truyện Đàm Giới trong Lương Cao Tăng truyện q. 5 (Đại 50, 356 hạ) ghi: »有 光 照 于 身、 容 貌 更 悅、 遂 奄 爾 遷 化。 – Thân có ánh sáng chiếu ra, gương mặt vui vẻ, bỗng nhiên thị tịch«.

THIÊN HOÀNG TỰ 天 皇 寺

Ở huyện Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Chùa được xây dựng vào đời Lương Nam Triều, khi ấy Pháp Luận từng ở chùa này dạy dỗ đệ tử. Đời Bắc Chu Võ Đế, đây là nơi hủy Phật pháp của Nan Ba và Kinh Sở, bởi trong chùa có tượng Khổng Tử do vị tăng vẽ nên được đổi làm trường học, tránh khỏi bị hủy diệt. Thời Đường Đức Tông, Linh Giám nghinh đón đệ tử nối pháp của Thạch Đầu Hy Thiên là Thiền sư Đạo Ngộ đến bản tự, tu sửa đường vũ, hoằng dương Phật pháp. Đời Tống ban đầu gọi là »Thái Bình Hưng Quốc Tự«, sau đổi tên là »Càn Minh Tự«. Khoảng niên hiệu

Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh xây dựng lại.

THIÊN HY 千 熙 (1335-1415)

Thiền tăng Cao Ly, họ Phác. Niên hiệu Chí Chính thứ 24 (1364) vượt biển sang nhà Nguyên (Trung Quốc) tầm phỏng thiện tri thức, đến chùa Thánh Ân tham học với Thiền sư Vạn Phong Thời Uùy mà đắc pháp, đời thứ 26 hệ Nam Nhạc. Sư là một trong những Tổ sư tông Tào Khê Triều

Tiên.

THIÊN KHOAN ĐỊA TRÁCH 天 寬

地 窄 Còn gọi: Thiên địa huyền thù, Thiên địa huyền cách. Cách đạo rất xa. NĐHN q. 9

ghi: »若 道 得、 有 參 學 眼。 若 道 不 得、 天 寬 地 窄。 – Nếu nói được thì ông có con mắt tham học, nếu nói không được thì cách đạo rất xa«.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »云 何 是 法。 法 者 是 心 法。 心 法 無 形 通 貫 十 方 目 前 現 用。 人 信 不 及。 便 乃 認 名 認 句。 向 文 字 中 求 意 度 佛 法。 天 地 懸 殊。 – Thế nào là pháp? Pháp tức là tâm pháp, tâm pháp không hình, thông suốt mười phương, hiện dụng trước mắt. Vì con người chẳng thể tin nổi bèn nhận danh, nhận cú, hướng trong danh tự, so đo tìm nghĩa; thế là còn cách thiền pháp rất xa!«.

Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi:

參 禪 第 一、 恍 惚 不 得 毫 釐 有 差、 天 地 玄 隔 »Tham thiền đệ nhất Hoảng hốt bất đắc Hào ly hữu sai Thiên địa huyền cách«.

»Pháp tham thiền đệ nhất

Lờ mờ thì chẳng đắc Phân biệt dù mảy may Cách đạo còn xa lắc«.

THIÊN LẠI 天 籟 Sáo trời, tức là những âm hưởng của tự nhiên như gió thổi vào hang, tiếng reo của 763

THIÊN LIỄU BÁCH ĐÁNG 千 了 百 當

cây… Thiên Bán Dạ Thì trong Khóa Hư lục ghi: »伏 以、 三 更 漏 轉 萬 （天） 籟 清 塵。 – Cúi nghĩ, giọt lậu canh ba vừa chuyển, sáo trời muôn tiếng đều im«.

THIÊN LIỄU BÁCH ĐÁNG 千 了 百

當

Còn gọi: Thiên ẩn bách đáng. Mục đích của đời tu (việc lớn) xong xuôi. Việc lớn đã xong. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL q. 9 ghi: »沒 量 大 人 即 是 你、 你 到 者 箇 田 地、 方 是 千 了 百 當 底 時 節、 方 是 見 釋 迦 與 達 磨 無 地 可

容 身、 更 說 甚 麼 雲 門、 臨 濟！ – Người đại triệt đại ngộ tức là ngươi, ngươi đến được trình độ này mới là lúc xong xuôi việc lớn, mới tự thấy Thích-ca cùng Đạt-ma không có đất dung thân, còn nói gì đến

Vân Môn, Lâm Tế!« Tiết Thị Tâm Nguyên Tụ Duy-na trong DTNL q. 3 ghi: »夫 欲 達 識 心 源、 別 無 奇 術、 惟 於 念 慮 汹 通 之 際、 用 截 流 機、 當 頭 坐 斷、 向 事 物 蔽 交 之 時、 具 透 關 眼、 徹 底 照 破、 倏 爾 洞 見 心 源、 如 口 唇 邊 摸 得 鼻 孔、 自 然 千 穩 百 當、 不 待 問 人 矣。 – Luận đến việc muốn thấu rõ nguồn tâm, không có thuật lạ nào khác, chỉ ở khoảng suy nghĩ lo lắng đang cuộn trào mãnh liệt, cần chặt đứt cơ dụng của dòng ý thức, quét sạch nó ngay lập tức. Lúc tiếp xúc với sự vật, phải đủ pháp nhãn, chiếu phá triệt để thì cái điều ước muốn của ngươi-thấu rõ nguồn tâm-như là bên môi miệng mò được lỗ mũi, tự nhiên việc lớn đã xong, chẳng đợi hỏi người nào khác«.

THIÊN LÝ VẠN LÝ 千 里 萬 里

Ngàn dặm muôn dặm, ý nói cùng với thiền nghĩa cách nhau rất xa. Đây là lời thiền sư ưa dùng. Tào Sơn ngữ lục ghi: »若 不 妙 會、 則 千 里 萬 里。 – Nếu chẳng diệu ngộ thì cùng với thiền nghĩa cách nhau rất xa«.

THIÊN MỤC MINH BẢN THIỀN SƯ TẠP LỤC 天 目 明 本 禪 師 雜 錄

X. Trung Phong Hòa thượng Tạp lục.

THIÊN NHIÊN 天 然 (739-824)

Thiền tăng đời Đường, người Đặng Châu (Hà Nam) Trung Quốc. Ban đầu sư theo Nho nghiệp, sắp vào Trường An ứng thí, gặp thiền tăng mà tỉnh ngộ bèn bỏ thi cử và đến yết kiến Thạch Đầu Hi Thiên cầu học thiền pháp, chấp dịch 3 năm mới được cạo tóc thụ giới. Lại tham kiến Mã Tổ Đạo Nhất được pháp hiệu »Thiên Nhiên«. Ở núi Thiên Thai, ngọn Hoa Đỉnh 3 năm, lại đến

Kính Sơn tham bái Thiền sư Quốc Nhất. Sau vào chùa Huệ Lâm ở Lạc Dương gặp phải trời rét liền đốt tượng Phật gỗ để sưởi ấm nên danh tiếng đồn khắp nơi, »Đơn Hà thiêu Phật« trở thành công án Thiền tông nổi tiếng. Sư trở về quê ở núi Đơn Hà hoằng hóa thiền phong, đời gọi là »Đơn Hà

Thiên Nhiên«. Thụy là »Trí Thông Thiền sư«, tháp hiệu »Diệu Giác«.

THIÊN NINH TỰ 天 寧 寺

1. Nằm bên ngoài cửa ải phía tây huyện Hải Khang, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, được xây vào đời Đường. Tên cũ là »Báo Ân Tự«. Sơn môn của chùa có 4 chữ »Vạn Sơn Đệ Nhất« do Tô Đông Pha viết. Là nơi ưa thích của tao nhân mặc khách nhiều thời đại. Lý Cương, Triệu Đỉnh, Hồ Thuyên lúc bị giáng chức đày về Nam đều từng ở lại chùa này. 2. X. »Bắc Kinh Thiên Ninh Tự«.

THIÊN QUANG THIỀN TỰ 千 光 禪 寺

3. X. »Dương Châu Thiên Ninh Tự«. 4. X. »Thường Châu Thiên Ninh Tự«. 5. X. »Kim Hoa Thiên Ninh Tự«.

THIÊN NINH TỰ THÁP 天 寧 寺 塔

Tháp nằm trong khuôn viên Thiên Ninh Thiền Tự, ngoài Quảng An Môn, khu Tuyên Vũ, thủ đô Bắc Kinh Trung Quốc.

Theo sách Hữu Quan Văn Hiến, tháp được xây sớm nhất vào đời Tùy, nhưng xem cách tạo hình, kết cấu thì phải là tháp đời Liêu được xây vào đầu thế kỷ thứ 12. Tháp được xây trên một cái đài hình vuông, cao 57,8 mét. Mặt bằng là hình bát giác, đáy là tòa Tu-di, trên khắc ba tầng cánh sen to lớn nâng đỡ thân tháp tầng thứ nhất. Góc quàng thân tháp làm trụ, trên trụ có giao long quấn tròn. Bốn mặt chính là cửa, hai bên cửa có tượng Thiên vương, hình tượng sinh động truyền thần. Toàn bộ tháp tạo dáng vững vàng trang trọng, hùng vĩ tráng lệ. Tòa Tu-di, thân tháp tầng thứ nhất, 13 tầng mái kín, ngọc báu to lớn kết trên đảnh, tạo thành toàn thể nghệ thuật nặng nhẹ, dài ngắn, kín hở, xen kẻ nhau, liền lạc nhau.

THIÊN PHẬT THÁP 千 佛 塔

X. Hoa tháp.

THIÊN PHẬT TỰ 千 佛 寺

X. Hưng Quốc Thiền tự.

THIÊN PHONG TỰ 千 峰 寺

X. Phong Huyệt tự.

THIÊN PHÚC TỰ 天 福 寺

Còn gọi: Chùa Thầy, chùa Cả. Chùa ở phía nam núi Sài Sơn, huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây (Hà Sơn Bình), Việt Nam, cách Hà Nội 25km về phía tây. Thượng điện của chùa này là một kiến trúc đơn giản mà hùng mạnh. Trông bên ngoài là một tòa mái rộng, ngói to và dầy chụp lên bốn mặt hiên thấp đứng trên một nền bệ đất cao. Bên trong là một bộ sườn nhà cao lớn với những cột to kèo lớn đội một mái nhà một gian hai chái nhưng to rộng khác thường. Cột kèo chạm trổ đơn giản nhưng những vách gỗ bọc chung quanh được cấu tạo theo kiểu nong đố dầy chắc. Trong chùa có thờ tượng của Thiền sư Từ Đạo Hạnh.

THIÊN PHÚC TỰ 千 福 寺

Ở phường An Định, Trường An xưa, thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc.

Niên hiệu Hàm Hanh thứ 4 (673) đời Đường, Thái tử Chương Hoài bỏ nhà làm chùa. Học trò của Thiện Đạo là Hoài Cảm trụ trì, kẻ đồng đạo bốn phương đến xin ở ngày càng đông. Cuối những năm Khai Nguyên (713-741) Sở Kim thiền tọa 6 năm tại chùa này. Niên hiệu Thiên Bảo thứ 3 (744) xây cất tháp, tập họp các vị Đại đức ở dưới tháp tu »Pháp Hoa tam muội«. Niên hiệu Thượng Nguyên thứ 2 (761) vua Túc Tông vời Huệ Trung đến cung đình làm lễ thầy trò, sai trụ Tây Thiền Viện của chùa này. Thời kỳ Võ Tông hủy Phật, chùa này cũng bị phá hoại. Niên hiệu Đại Trung thứ 6 (852) phục hưng, đổi tên là »Hưng

Nguyên Tự«, về sau dần dần suy vi, hiện chùa không còn nữa.

THIÊN QUANG THIỀN TỰ 千 光 禪 寺 Ở làng Thủy Thượng, huyện Gia Nghĩa, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Đạo Quang (1821-1850) đời Thanh sáng lập, ban đầu gọi »Thiện Đức Phật 765

THIÊN SAI 千 差

Đường«. Niên hiệu Đồng Trị thứ 3 (1864), Quang Tự thứ 7 (1881) từng hai lần thi công. NaÊm 1932 tín đồ cũng tập họp tiền bạc xây cất lại. Về sau gặp phải trình độ bất đồng mà hủy hoại. Tín đồ vì hoằng dương Phật pháp mà quyết định dời chỗ xây dựng. Năm 1966 đặt mua khu đất hiện nay, năm sau khởi công xây dựng. Năm 1968 đổi tên là »Thiên Quang Thiền Tự«.

THIÊN SAI 千 差 Nhiều sự khác biệt, đủ mọi sự khác biệt.

Mật Am ngữ lục ghi: »在 處 爲 瑞 爲 祥。

爲 龜 爲 鑑。 牆 塹 法 門。 股 肱 王 室。 不 是 神 通 妙 用。 亦 非 法 爾 如 然。 何 謂 如 此。 自 從 踏 斷 千 差 路。 便 向 毘 盧 頂 上 行。 – Ở nơi nào cũng làm tốt làm lành, làm gương làm mẫu, làm người hộ trì cho pháp môn, trợ thủ đắc lực cho Hoàng gia, nhưng đều chẳng phải là thần thông diệu dụng, cũng chẳng phải là lẽ ấy như thế. Vì sao nói như vậy? Từ khi đi trên nhiều đường sai khác, bây giờ mới nhằm trên đỉnh Tỳ Lô bước lên.«

THIÊN SƠN 千 山

Còn gọi: Thiên Hoa Sơn, Tích Thúy Sơn, Thiên Đóa Liên Hoa Sơn. Núi ở cách thành phố Liêu Dương về phía đông nam 30km, cách thành phố Yên Sơn, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc 20km về phía đông, là một trong ba đại danh sơn vùng Đông Bắc. Núi cách mặt biển hơn 700m, diện tích khoảng 300㎢. Trong núi có nhiều ngọn núi kỳ lạ, chùa chiền bố trí như bàn cờ. Đồi núi tổng cộng 999 tòa, vì gần 1000 nên gọi là »Thiên Sơn«. Tiên Nhân Đài là ngọn cao thứ nhất, Ngũ Phật Đỉnh là ngọn cao thứ nhì. Từ xưa đã có lời khen »không ngọn núi nào không lạ, không vách đá nào không dốc, không chùa chiền nào không cổ«. Trong danh thắng cổ tích, năm đại tùng lâm là nổi tiếng hơn cả. Đó là Hương Nham, Tổ Việt, Long Tuyền, Trung Hội, Đại An, đều được xây dựng vào khoảng niên hiệu Cảnh Đức (1004-1007) đời Tống, nổi tiếng vào đời Minh. Chùa Long Tuyền là cự phách, kiến trúc hai chùa Đại An, Trung Hội rất là tao nhã cổ kính, ở giữa hai chùa lại có Huyền Nhai La Hán Động. Trên vách đá phía sau chùa Tổ Việt có khắc bốn chữ »Độc Trấn Quần Hiệp«.

THIÊN SƠN VẠN THỦY 千 山 萬 水

Ngàn núi muôn sông, ý nói cách thiền pháp rất xa, căn bản chẳng hợp thiền pháp. Đây là lời thiền sư hay dùng. Phần Dương ngữ lục q. thượng: »才 擬 擬 早 已 千 山 萬

水。 – Vừa mới suy nghĩ đã cách thiền pháp rất xa«.

THIÊN THAI SƠN 天 台 山

Còn gọi: Thiên Thê Sơn, Thai Nhạc. Núi thuộc huyện Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc cách thành phố 2km về phía bắc. Vì hình dáng núi giống như 8 cánh sen búp, có 8 nhánh 8 khe và thượng đài, trung đài, hạ đài giống như cái đài của Tam tinh, nên gọi là Thiên Đài (Thiên Thai). Tương truyền vào niên hiệu Xích Ô (238-251) của nhà Ngô, thời Tam Quốc, núi này đã có chùa Phật, từ đời Đông Tấn trở đi, có các ngài: Chi Tuần, Đàm Quang, Trúc Đàm Thái, đã từng ở đây. Niên hiệu Thái Kiến thứ 7 (575) nhà Trần thời Nam Bắc Triều, ngài Trí Khải chọn chỗ tu thiền và lập Tu Thiền Tự trên ngọn Phật Lũng (sau đổi tên Thiền Lâm Tự). Niên hiệu Khai Hoàng thứ 18 (598) đời Tùy, Tấn 766 THIÊN THÁNH QUẢNG ĐĂNG LỤC 天 聖 廣 燈 錄 Vương là Dương Quảng dựng Thiên Thai Sơn Tự, đến năm 605, Vua ban hiệu chùa là Quốc Thanh. Năm 804, 2 vị tăng Nhật Bản là Tối Trừng và Nghĩa Chân đến Tu Thiền Tự để học Ngưu Đầu Thiền với ngài Tu Nhiên. Cuối đời Đường đầu đời Ngũ Đại, Thiền tông hưng thạnh, chùa thiền trên núi Thiên Thai rất nhiều, các vị như Đức Thiều, Sư Uẩn đã từng trụ Vân Cư, quy y cho Ngô Việt Vương, phục hưng di tích của ngài Trí Khải. Đức Thiều xây cất »Bảo Quốc Hoa Nghiêm Viện«.

Rặng Thiên Thai có nhiều núi đẹp, cao lớn nhiều vẻ, suối chảy thác tuôn trắng tinh như dãi lụa. Có nhiều cảnh đẹp nổi tiếng như: Thác treo kèo đá, Ráng đậu Xích Thành, Đêm trăng Quỳnh Đài, Buổi sáng mùa xuân ở Đào Nguyên…

THIÊN THAI TỰ 遷 台 寺

Còn gọi: Địa Tạng thiền lâm. Ở phía bắc đình Bổng Nhật, ngọn Thiên Thai, núi Cửu Hoa, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Vào đời Đường, Kim Địa Tạng kết tranh làm am ở nơi đây, có tăng Khiết Bình thường từ gò La hán đến đây gặp gỡ trò chuyện với Địa Tạng. Đời Tống cao tăng Tông Cảo có làm thơ vịnh chùa này: »Đạp biến Thiên Thai bất tác thinh, thanh chung nhất chử vạn sơn minh« (Giẫm khắp Thiên Thai chẳng tiếng tăm, chuông vang một tiếng động núi non). Đời Minh chùa này y nguyên vô cùng sơ sài, chỉ là vài gian nhà tranh với cỏ xanh. Khoảng niên hiệu Gia Tĩnh (1522- 1566) đời Minh, tăng trong chùa là Trân Ngọc tuần tra núi, bảo vệ núi vài mươi năm như một ngày. Vào cuối đời Minh đầu đời Thanh Thiền sư Mặc An giỏi cả thi thư họa trường kỳ ở chùa này. Khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đời Thanh, tăng Trần Trần Tử kết am bên cạnh chùa, gọi »Hoạt Mai Am«. Thi nhân đời Thanh Viên Mai có bài thơ viết về Hoạt Mai Am trong quyển »Tùy Viên thi Thoại«: »Thùy bả am danh hiệu Hoạt Mai, linh nhân thiên cổ phí nghi xai. Ngã kim khởi thị khinh sinh giả, chỉ vị tùng tiền tử quá lai.« (Ai đặt tên am là Hoạt Mai, khiến người thiên cổ phải nghi hoài. Nay tôi đâu phải người tự tử, chỉ bởi trước đây đã chết rồi). Về sau có Hòa thượng Lãn Ngộ thường ở nơi này họa vẽ vật thực và cùng với trụ trì Pháp sư Nghĩa Phương đàm đạo suốt ngày. Chùa dựa vào thế núi mà cất, trước sau ba dãy điện vũ là Địa Tạng điện, Đại hùng bảo điện, Vạn Phật lâu, dãy sau còn có Thiền phòng, Nhà khách. Tượng Phật ở mỗi điện trang nghiêm, chuông to, trống lớn, pháp khí có đủ cả. Trên Vạn Phật lâu nhiều tượng khắc gỗ treo đầy trên xà nhà, bị khói hương xông mãi nên rất giống tượng Phật đúc bằng sắt. Trên núi sau điện có một hòn đá lớn, trên có in dấu chân lớn hình lõm, tương truyền đó là dấu chân của Kim Địa Tạng để lại.

THIÊN THÁNH QUẢNG ĐĂNG LỤC 天 聖 廣 燈 錄 Đăng lục, 30 quyển, do Lý Tuân Húc biên soạn vào đời Tống. Vào niên hiệu Thiên Thánh thứ 7 (1029), Tuân Húc dâng Quảng Đăng lục lên vua Tống Nhân Tông. Vua ban cho 2 chữ Thiên Thánh làm tựa sách, được xuất bản vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 18 (1148), về sau đựơc xếp vào Tục Tạng kinh tập 135, trang 595. Sách này thu thập lược truyện và cơ duyên của khoảng trên 370 vị từ Phật Thích-Ca, 27 vị Tổ Ấn Độ, 6 vị Tổ Trung Quốc đến 9 đời dưới Tổ Nam Nhạc, 12 đời dưới Tổ Thanh Nguyên. 767

THIÊN THẦN 遷 神

Đặc biệt kể tỉ mỉ về hệ phái Nam Nhạc, gom chép hầu như toàn bộ ngữ lục các thiền sư từ Mã Tổ Đạo Nhất trở về sau.

THIÊN THẦN 遷 神 (Tăng nhân) chết, mất. Chương Kính Sơn Hồng Nhân Thiền sư trong CĐTĐL q. 11 ghi: »咸 通 六 年 上 徑 山。 明 年 本 師

遷 神。 眾 請 繼 躅 爲 徑 山 第 三 世。

– Niên hiệu Hàm Thông thứ 6 (379) sư lên Kính Sơn. Năm sau, bản sư mất, chúng thỉnh sư tiếp trụ trì Kính Sơn, đời thứ ba.«

THIÊN THẤT BÁCH TẮC TRẦN

LẠN CÁT ĐẰNG 千 七 百 則 陳 爛

葛 藤

Một ngàn bảy trăm (1.700) công án là lời cũ mèm vô dụng. 1.700 tắc: chỉ cho tất cả công án trong Cảnh Đức Truyền Đăng lục đời Bắc Tống.

Cát đằng: dây leo, dụ chỉ lời nói trong công án. Hàm ý chê bai. Tiết Trung Phong Hòa thượng Hành lục trong TPQL q. 30 ghi: »任 以 百 千 聰 明、 一 一 把 他 三 乘 十 二 分 教、 千 七 百 則 陳 爛 葛 藤、 百 氏 諸 子、 從 頭 注 解 得 盛 水 不 漏、 總 是 門 外 打 之 繞、 說 時 似 悟、 對 境 還 迷。 – Mặc cho ông đem tất cả trí thông minh hiểu hết được kinh điển tam thừa, 1.700 công án cũng đều là lời cũ mèm vô dụng. Đối với Bách gia chư tử, dù cho ông có chú giải khéo léo từ đầu đến cuối đều là đi loanh quanh ngoài cửa, lúc nói thì giống như ngộ, nhưng khi đối cảnh vẫn còn mê«.

THIÊN THỌ TỰ ĐẠI THÁNH BẢO THÁP 天 壽 寺 大 聖 寶 塔 Nằm trong khuôn viên chùa Thiên Thọ, huyện Quảng Đức, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Chùa Thiên Thọ nguyên gọi là »Thông Thiên Tự«, do Thiền sư Pháp Uyển sáng lập vào khoảng niên hiệu Thiên Hựu (904-907) đời Đường. Niên hiệu Kiến Trung Tĩnh Quốc thứ 1 (1101) đời Tống đổi tên là »Khai Hóa Tự«. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 30 (1602) đời Minh mới đổi tên là »Thiên Thọ Tự«, bị phá hủy vào năm 1938, chỉ còn tháp này. Đại Thánh Bảo Tháp được xây vào niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 4 (979) đời Tống, khi đó chỉ có 5 tầng. Niên hiệu Nguyên Phù thứ 2 (1099) bị lửa thiêu hủy. Niên hiệu Sùng Ninh thứ 4 (1105) trùng tu thành 7 tầng.

Niên hiệu Vạn Lịch thứ 30 (1602) đời Minh, Khang Hy thứ 7 (1668) lần lượt trùng tu. Tháp thể hiện còn là kết cấu hỗn hợp gạch gỗ theo kiểu lâu các, hình lục giác, 7 tầng, 6 cửa, cao khoảng 42m. Đỉnh tháp là kiểu nồi sắt úp, mái cong phô bày ngói ống màu xanh lam, có treo phong linh, tạo dáng đặc biệt hoa lệ.

THIÊN THỌ THÁNH ÂN TỰ 天 壽

聖 恩 寺 Nằm ở sườn nam núi Đặng Úy, thị trấn Quang Phúc, huyện Ngô, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Thiên Thọ và Thánh Ân vốn là hai chùa. Thiên Thọ Thiền Tự sáng lập vào khoảng niên hiệu Thiên Bảo (742-755)

đời Đường, Thanh Ân Thiền Viện sáng lập vào khoảng niên hiệu Bảo Hựu (1253- 1258) đời Tống. Thiên Thọ Thiền Tự bị hủy vào đời Nguyên. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 9 (1376) đời Minh đem hai chùa hiệp làm một, phát triển mạnh công trình thổ mộc, xây đại điện, đúc chuông, cất lầu chuông. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 7 (1409)

trùng tu đại điện, xây Tàng kinh các, Thiên vương điện. Niên hiệu Chính Thống thứ 8 768

THIÊN TÙNG BÚT KÝ 千 松 筆 記

(1443) ban cho tấm biển »Thiên Thọ Thánh Ân Tự«. Niên hiệu Chính Thống thứ 10 (1445) lại xây Phạm thiên các. Hoàng đế Càn Long sáu lần Nam tuần, đều đến chùa này ban tấm biển, tặng thơ, đề chữ, từ đây danh tiếng chùa càng lẫy lừng. Hiện chỉ còn Đại hùng bảo điện, Thiên vương điện, Tăng xá. Ngoài ra còn có nửa ngôi miếu thờ đời Minh và phần điêu khắc đá rất tinh xảo.

phải lo.« THIÊN THƯỢNG THIÊN HẠ, DUY

NGÃ ĐỘC TÔN 天 上 天 下 唯 我 獨

尊

Trên trời dưới trời, chỉ có Ngã là tôn quý.

Truyền thuyết khi Phật ra đời đã nói ngay câu này. Tiết Thích-ca Mâu-ni phật trong

NĐHN q. 1 ghi: »祇 如 世 尊 生 下、 一 手 指 天、 一 手 指 地、 云： 天 上 天 下、 唯 我 獨 尊。 – Thế Tôn vừa được sinh ra, liền một tay chỉ trời, một tay chỉ đất, bước đi bảy bước, mắt nhìn bốn hướng, nói: Trên trời dưới trời, chỉ có Ngã là tôn quý.« Nhà Thiền sử dụng lời nói này, ngụ ý rằng: Tự tâm là Phật, tự ngã là chủ.

Bích Nham lục q. 1 ghi: »所 以 道： 萬 象 之 中 獨 露 身、 惟 人 自 肯 乃 方 親、 昔 年 謬 向 途 中 覓、 今 日 看 如 火 裏 氷。天 上 天 下 唯 我 獨 尊。 人 多 逐 末、 不 求 其 本。 先 得 本 正、 自 然 風 行 草 偃、 水 到 渠 成。 – Cho nên nói: Ở trong muôn tượng riêng bày thân, chỉ người tự nhận mới là gần, năm xưa lầm hướng ngoài đường kiếm, xem lại trong lò lửa kết băng. Trên trời dưới trời, chỉ có ngã là tôn quý. Phần lớn mọi người chạy theo ngọn, chẳng tìm ngay gốc của nó. Trước tiên phải được nơi gốc, tự nhiên mọi việc tiến hành thuận lợi, không có gì

THIÊN TỊCH 遷 寂

(Tăng nhân) mất, chết. Tông Môn Võ Khố ghi: »暨 明 安 遷 寂。 遺 囑 云。 瘞 全 身 十 年 無 難。 當 爲 大 陽 山 打 供。 – Đến khi Minh An mất, di chúc rằng: Toàn thân được chôn kín trong mười năm không bị nạn gì, nhưng sau đó sẽ bị Đại

Dương Bình đánh.« THIÊN TÌNH BẤT KHẲNG KHỨ 天 晴 不 肯 去

Trời tạnh chẳng chịu đi. Nói đủ gồm có 2 câu:

天 晴 不 肯 去、 直 待 雨 淋 頭。 Thiên tình bất khẳng khứ

Trực đãi vũ lâm đầu »Trời tạnh chẳng chịu đi Chờ mãi mưa ngập đầu« Thiền tông mượn nhóm từ này để chê người học thiền chẳng biết nắm lấy thời cơ để lập tức ngộ nhập. Tiết Linh Ẩn Huyền Bản Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »問： 臨 濟 入 門 便 喝、 德 山 入 門 便 棒、 此 意 如 何？ 師 曰： 天 晴 不 肯 去。 – Hỏi: Vào cửa Lâm Tế liền bị hét, vào cửa Đức Sơn liền bị đánh, ý này thế nào? Sư đáp: Trời tạnh chẳng chịu đi!« THIÊN TÙNG BÚT KÝ 千 松 筆 記 Bút ký, 1 quyển, do Đại Thiều viết vào đời Minh, được ấn hành vào cuối đời Minh và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 773. Sách này thu thập 4 thiên do Đại Thiều viết lúc ở Thiền viện Thiên Tùng, Biện Sơn. Đó là: »Thiên Tùng Bút Ký«, Thiền tông Hợp Luận«, »Lăng Nghiêm Kích Tiết«, »Tạp trước« và lấy thiên đầu »Thiên Tùng Bút Ký« để làm tên sách. Nội 769

THIÊN TƯ PHÚC TỰ 天 資 福 寺

dung nêu lên việc tham thiền ngộ đạo có thể ở trong pháp thế gian kiểm chứng được pháp xuất thế gian và ngược lại. Một loại bản gốc còn được xếp vào 1 thiên »Kim Cang Chính Nhãn«.

THIÊN TƯ PHÚC TỰ 天 資 福 寺 Còn gọi: Chùa Côn Sơn, chùa Hun. Chùa nằm trong núi Côn, thuộc huyện Chí Linh, tỉnh Hải Hưng, miền Bắc Việt Nam, là một trong ba trung tâm Phật giáo lớn nhất vào đời Trần. Chùa nguyên được lập ra từ triều Lý nhưng mãi đến đời Trần, được Tam Tổ Trúc Lâm là Huyền Quang sửa sang thành một ngôi đại tùng lâm. Tam Tổ trụ trì và viên tịch tại đây, xá-lợi được bảo tàng trong ngọn tháp ở phía sau chùa trên lưng chừng núi Côn Sơn. Tháp xây bằng đá xanh, xung quanh có tường hoa, mặt tường có những viên gạch cổ chạm triệu gấm, rất lớn và nặng. Tương truyền xưa kia, chùa này tòa ngang dãy dọc có đến 83 gian. Sau bao năm tháng đổi thay, bao cuộc chiến tranh tàn phá, chùa chỉ còn lại mấy gian thờ Phật và gian nhà Tổ. Đến đầu triều Nguyễn, vị thiền sư Trụ trì trùng tu lại chùa: Tòa thượng điện khá to, ngói lợp to bằng cái khay hình chữ nhật kiểu mũi hài và rất dầy, đến nay vẫn còn Nhà Tổ thờ Trúc Lâm Tam Tổ, hai bên thờ tượng các vương hầu đời hậu Lê. Tất cả tượng đều được tạc rất khéo.

THIỀN 禪

1. Một phương pháp tu luyện từ thời cổ Ấn Độ truyền sang Trung Quốc, tiếng Phạn là Dhyàna, dịch âm là Thiền-na, gọi tắt là Thiền, cách dịch cũ là Tư duy tu, cách dịch mới là Tĩnh lự. Giống với từ thiền định, nghĩa là tâm chuyên chú vào một cảnh nhất định và chỉ suy nghĩ kỹ về cảnh đó. 2. Chỉ thiền pháp của Thiền tông Trung Quốc, tương truyền chính là do đức Phật Thích-ca mâu-ni trao truyền lại. Kỳ thực là do thiền tăng Trung Quốc sáng lập thứ thiền pháp gọi là »Chính pháp nhãn tạng«. Nhà thiền cho rằng thứ thiền này không thể nói ra, không thể định được phạm vi, không thể giải thích, vượt khỏi mức suy nghĩ bình thường. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »上 堂 云： 如 何 是 禪？ 閻 浮 樹 在 海 南 邊。 近 則 不 離 方 寸。 遠 則 十 萬 八 千。 畢 竟 如 何？ 禪 禪！ – Sư thượng đường nói: Thiền là gì? Cội Diêm-phù ở bên Hải Nam. Gần thì chẳng rời tấc vuông, xa thì mười muôn tám ngàn. Rốt cuộc là gì? Thiền! Thiền!« Tiết Tịnh Pháp Chương Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »廣 主 問： 如 何 是 禪？ 師 乃 良 久。 – Quảng chủ hỏi:

Thiền là gì? Sư lặng lẽ chẳng nói«.

3. Chỉ Thiền tông Trung Quốc. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »禪、 教、 律 三 宗、 本 是 一 源、 後 世 分 之 爲 三、 乃 其 智 力 弗 能 兼 也。 – Ba tông Thiền, Giáo, Luật vốn là một nguồn, đời sau chia nó ra làm ba vì trí lực của họ chẳng thể bao gồm hết«.

THIỀN AM 禪 庵

Nhà cỏ đơn sơ để tu tập pháp thiền. Huyền Giác truyện trong TCTT q. 8 ghi: »睹 其 寺 旁 別 有 胜 境、 遂 於 巖 下 自 构 禪

庵。 – Sư thấy cạnh chùa có một cảnh đẹp nên tự xây một thiền am dưới vách núi«.

THIỀN BÁ 禪 伯

Lời tôn xưng các vị thiền sư có đạo đức cao, danh vọng lớn. Thư Dương Ức gởi Lý Duy trong CĐTĐL q. 30 ghi: »去 年 假 守 770

THIỀN CHÚNG 禪 眾

玆 郡。 適 會 廣 慧 禪 伯。 – Năm ngoái tạm trấn giữ quận này, may mắn gặp được thiền bá Quảng Huệ«.

THIỀN BẢN 禪 板

Còn gọi: Ỷ bản. Tấm ván được dùng để tựa lưng hoặc để gác tay cho đỡ mỏi trong khi ngồi thiền. Kích thước: 1 x 6 x 54cm. Trên đầu có khoét một lỗ tròn để xỏ dây. Khi ngồi thiền sẽ cột tấm ván này nằm ngang trên giường thiền, bề mặt hơi nghiêng để dễ tựa lưng. Nếu muốn đỡ mỏi tay thì đặt nó nằm ngang trên hai đầu gối. Tắc 20, Bích Nham lục q. 2 (Đại 48, 181 thượng)

ghi:

龍 牙 山 裏 龍 無 眼 死 水 何 曾 振 古 風 禪 板 蒲 團 不 能 用 只 應 分 付 與 盧 公 »Long Nha sơn lý long vô nhãn Tử thủy hà tằng chấn cổ phong Thiền bản bồ đoàn bất năng dụng Chỉ ưng phân phó dữ Lô Công«. »Trong núi Long Nha rồng không mắt, Nước chết đâu làm thịnh Thiền tông, Thiền bản bồ đoàn không dùng được,

Chỉ nên giao phó lão Lô Công«.

THIỀN BỆNH 禪 病

Đứng về lập trường Tổ sư thiền, nói chung những gì có thể chướng ngại sự kiến tính đều gọi là Thiền bệnh. Nói khác đi, hễ có sở trụ đều là bệnh, lọt vào tương đối đều là bệnh. Viên Giác kinh (Đại 17, 920 thượng)

ghi: »大 悲 世 尊！ 快 說 禪 病、 令 諸 大 眾 得 未 曾 有、 心 意 蕩 然、 獲 大 安 隱。 – Đại bi Thế Tôn! Đã thuyết rõ những thiền bệnh khiến đại chúng trong hội được pháp chưa từng có, tâm ý sạch trơn, được hoàn toàn an ổn«.

THIỀN BỊ CHÚNG CÁCH 禪 備 眾

格 Pháp môn của nhà thiền bao gồm và súc tích nhiều phương thức. Tiết Tục Nghệ

Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »臨 濟 語 上 直 截、 曹 洞 語 上 宛 轉、 此 其 大 概 也。 然 諸 大 老、 亦 有 不 盡 然 者。。。 此 乃 大 慧 所 謂 禪 備 眾 格、 不 可 以 一 途 局 也。 – Lâm Tế ưa nói quả quyết, Tào Động chuộng nói uyển chuyển, đây là những nét lớn về tông phái của họ. Nhưng các bậc đại lão, cũng có người chẳng phải hoàn toàn như thế… Đây chính là chỗ Đại Huệ gọi là Thiền bị chúng cách, không hạn cuộc trong một đường hướng«.

THIỀN CẦU 禪 毬

Quả banh lông, nhà chùa dùng để ném đánh thức người tu thiền ngủ gật. Tư Trì Ký q. hạ ghi: »Quả banh của nhà chùa dùng gọi là thiền cầu, được ném từ đằng xa để đánh thức người ngủ gật trong lúc tọa thiền«.

THIỀN CHỦ ĐẠI SƯ 禪 主 大 師

Hiệu của Thiền tăng Kiểu Nhiên, đời Ngũ Đại, do Mân Vương ban cho. X. Kiểu Nhiên.

THIỀN CHÚNG 禪 眾 Tăng chúng tham thiền. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »師 入 院 日。 僧 問： 遠 別 雙 泉 來 臨 禪 眾。 入 門 一 句 願 師 舉 揚。 – Ngày sư vào viện, có vị tăng hỏi:

Từ giả Song Tuyền, đi đến nơi tăng chúng tham thiền, ngưỡng mong Sư nói cho một câu mới vào cửa«. 771

THIỀN DUYỆT 禪 悅

THIỀN DUYỆT 禪 悅 Trạng thái vui vẻ thoải mái phát sinh nơi tâm khi người tu nhập vào thiền định. Thượng Sĩ Hành Trạng trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục ghi: »日 以 禪 悅 爲 樂、 不 以 功 名 硋 膺。 – Ngày ngày Thượng sĩ chỉ lấy Thiền duyệt làm vui, không lấy công danh làm sở thích«.

THIỀN ĐẠO 禪 道

Đạo pháp Thiền tông. Pháp Diễn ngữ lục q. trung: »大 眾 且 道。 昨 夜 夢 底 是。 適 來 說 底 是。 眾 中 盡 是 久 參 先 德

禪 道 之 精。 若 人 辨 得 試 出 來。 露 箇 消 息 看。 – Thử hỏi đại chúng đêm qua mộng cái gì, vừa rồi nói cái gì? Trong chúng đều là các bậc tiên đức tham thiền lâu ngày, tinh thông đạo pháp Thiền tông.

Nếu có người nào biện được, thử bước ra thố lộ tin tức xem!«

THIỀN ĐĂNG THẾ PHỔ 禪 燈 世 譜

Đăng lục, 9 quyển, do Ngô Đồng biên tập vào đời Minh, Đạo Mân trùng biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 513.

Đạo Mân sưu tập tư liệu từ trong các Truyền đăng lục, các bi minh còn sót lại để biên tập thế phổ của chư sư Thiền tông.

Đạo Mân tình cờ được biết Ngô Đồng cũng có trước thuật giống như mình, nên hai người cùng hợp tác, thêm phần tu đính thành sách. Đem vào những vị được truyền thừa có căn cứ, theo biểu đồ các tông soạn thành thế phổ, còn những vị không rõ nối pháp ai thì phụ vào ở cuối tông. Toàn sách được trình bày sáng sủa, có thứ tự lớp lang.

THIỀN ĐẦU 禪 頭

1. Thủ tọa trong thiền viện. Đại Giám Thanh Quy (Đại 81, 621 hạ) ghi: »僧 堂 坐 禪 號 令、 權 在 首 座、 不 在 住 持、 首 座 謂 之 禪 頭。 – Hiệu lệnh tọa thiền ở Tăng đường quyền ở vị Thủ tọa, chứ không ở vị Trụ trì, Thủ tọa được gọi là Thiền đầu«.

2. Còn gọi: Thiền đậu, Thiền đâu, Thiện đô. Dịch âm của chữ Phạn Jantu, có nghĩa là chúng sinh. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

THIỀN ĐỊNH 禪 定

Tĩnh tâm suy nghĩ, chuyên chú vào một cảnh. Tiết Tống Huy Tông Hoàng Đế trong

NĐHN q. 6 ghi: »政 和 三 年、嘉 州 巡 捕 官 奏： 本 部 路 傍 有 大 古 樹、 因 風 摧 折、 中 有 一 僧 禪 定、 鬚 髮 被 體、 指 爪 遶 身。– Niên hiệu Chính Hòa thứ 3 (1113) quan Tuần bổ ở Gia Châu tâu rằng: Có cội cổ thụ bên đường của bản bộ bị gió thổi ngã, bên trong cội cây có một vị tăng đang thiền định râu tóc xoả che thân thể, móng tay mọc dài quấn quanh thân«. Lục Tổ Huệ Năng giải thích »Thiền Định« như sau: Ngoài lìa tướng là Thiền, trong không loạn là Định. Lối giải thích này ảnh hưởng rất lớn trong giới tu thiền đời sau.

THIỀN ĐỒ 禪 徒

Thiền sinh. Lục Tổ Lạc Đạo Ca ghi:

一 草 菴、 勝 伽 藍 八 萬 禪 徒 日 夜 參 法 鼓 纔 鳴 餐 一 頓 箇 中 人 我 不 猶 耽 »Nhất thảo am thắng già lam Bát vạn thiền đồ nhật dạ tham

Pháp cổ tài minh xan nhất đốn Cá trung nhân ngã bất do đam«.

»Một am tranh hơn già lam Mỗi ngày tám vạn thiền sinh tham Trống pháp vừa vang ăn một bữa

THIỀN HÒA 禪 和

Ngã nhân trong đó chẳng còn mang«.

THIỀN ĐỨC 禪 德

Lời tôn xưng các vị thiền tăng. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »爾 諸 禪 德。 覬 善 參 詳。 如 人 上 山。 各 自 努 力。 – Thiền đức các ông, tôi hy vọng quý vị tham cứu rõ ràng, như người leo núi, mỗi vị hãy tự nỗ lực«.

THIỀN ĐƯỜNG 禪 堂

1. Gọi đủ: Tọa thiền đường. Cũng tức là

Tăng đường.

2. Đạo tràng dùng để chuyên ngồi thiền. 3. Pháp đường được dùng để ngồi thiền, nếu tự viện không có Tăng đường. Đây cũng là chỗ ở của chư Tăng, từ Duy-na trở xuống. Bài thơ Gia Lâm Tự của Trần Quang Triều (1286-1325, Việt Nam) ghi:

心 灰 蝸 覺 夢、 步 里 到 禪 堂 春 晚 花 容 薄、 林 幽 蟬 運 長 »Tâm khôi oa giác mộng Bộ lý đáo Thiền đường Xuân vãn hoa dung bạc Lâm u thiền vận trường«.

»Tro lòng tàn mộng nhỏ Chân dạo tới Thiền đường Cuối xuân sắc hoa nhạt Rừng vẳng tiếng ve suông«.

Theo: Việt Nam Phật Giáo Sử Luận của

Nguyễn Lang.

THIỀN GIA QUY GIÁM 禪 家 龜 鍳

Sách, 1 quyển, do Thanh Hư Thể Tịnh (vị tăng Triều Tiên) soạn, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 911. Trong sách này, tác giả giải thích về yếu chỉ của công phu tham thiền, gồm hơn 80 điều như:

Nhất vật bất sinh bất diệt, Tâm Phật Chúng sinh, Giáo Thiền nhị đồ, Tổ Sư công án, Thoại đầu công phu, Vô sinh không, Giới định huệ, Bố thí trì giới nhẫn nhục tinh tấn, Trì chú lễ bái niệm Phật, Thính kinh khán kinh, Xuất gia tu đạo, Vô thường, Sám hối, Lâm chung, Tông sư, Ngũ gia gia phong, Lâm Tế tông chỉ v.v… phụ lời bình hoặc kệ tụng và trưng dẫn lời kinh, lời của các thiền sư. Đầu quyển có lời tự tự vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 43 (1564) đời Minh. Cuối quyển có lời bạt của Tùng Vân Duy chính (đệ tử của sư) vào niên hiệu Vạn

Lịch thứ 7 (1579).

THIỀN HẢI THẬP TRÂN 禪 海 十

珍 Gọi đủ: Vi Lâm Thiền sư Thiền Hải Thập Trân. Sách, 1 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái biên vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 26 (1687), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 126, trang 80. Đạo Bái trích lục chỉ yếu cương tông của

10 thứ pháp bảo trong thiền lâm như sau:

Kệ của bảy Đức Phật, Nhập đạo tứ hạnh của Sơ Tổ, Tín Tâm Minh của Tam Tổ, Nhị Chủng Tam-muội của Lục Tổ, Chứng Đạo Ca của Vĩnh Gia, Tham Đồng Khế của Thạch Đầu Hy Thiên, Pháp Ngữ của Lâm Tế Nghĩa Huyền, Bảo Cảnh Tam-muội của Động Sơn Lương Giới, Thập Huyền Đàm của Đồng An, Cửu Đới của Phù Sơn, mỗi thứ đều có phụ lời bàn để giúp cho người học tham thiền học đạo.

THIỀN HÒA 禪 和 Còn gọi: Thiền lữ, Thiền nạp, Thiền nhân.

Chỉ cho Thiền tăng. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng ghi: 解 卻 禪 和 布 袋 頭 虛 空 豁 達逞 風 流 »Giải khước thiền hòa bố đại đầu

THIỀN HỌA NHẤT VỊ 禪 畫 一 味

Hư không khoát đạt sính phong lưu«. »Cởi được túi vải Thiền tăng, Hư không bát ngát mặc tình rong chơi«. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »禪 侶 盡 臨 於 座 側、 未 審 師 還 說 也 無？ – Thiền tăng đều đến tận bên tòa, chẳng hay thầy có nói được hay không?«. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »諸 人 既 稱 禪 衲、 下 視 流 俗、 豈 可 不 思 并 古 人 哉？ – Các ông đã xưng là Thiền tăng, mà còn bắt chước thói tục, há tưởng đâu học được như người xưa rồi sao?« Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »此 夏

居 白 雲。 禪 人 偶 聚 會。 三 月 九 旬 中。 尊 卑 相 倚 賴。– Hạ này ở Bạch Vân, Thiền tăng ngẫu nhiên tụ hội trong 3 tháng, trên dưới nương dựa nhau«.

THIỀN HỌA NHẤT VỊ 禪 畫 一 味 Thiền học và hội họa có cùng một tính chất tốt đẹp. Hội họa là một ngành nghệ thuật chú trọng đến phần thẩm mỹ bên ngoài.

Thiền học là một ngành nghệ thuật hướng đến phần thẩm mỹ bên trong. Cả trong và ngoài, cả tình và lý, cả họa và thiền dung hợp bổ túc cho nhau để đào tạo những con người thiện mỹ sống trong một thế giới đẹp đẽ an lành. Đó là chủ trương, cũng là thuyết của ngài Tuyết Đơn, thiền sư kiêm họa sĩ của Nhật Bản. Theo: Triết học Zen của Hòa thượng Thiên Ân.

THIỀN HỌC ĐẠI HỆ 禪 學 大 系

Sách, 8 quyển, do »Thiền Học Đại Hệ Biện Toản Cục« biên, được ấn hành vào khoảng niên hiệu Minh Trị thứ 43 đến niên hiệu Đại Chính thứ 4 (1910-1915). Nội dung bao gồm các kinh lục mang tính đại biểu về thiền, chia làm: Kinh luận bộ, Giới pháp bộ, Tổ lục bộ, Thanh quy bộ, Truyện ký bộ, Phê phán bộ, Tạp bộ.

THIỀN KHÁCH 禪 客

1. Người tham thiền, bao quát cả những vị tu thiền tại gia, chứ không chỉ riêng cho thiền tăng. Lâm Tế lục (Đại 47, 506 thượng) ghi: »師 云：老 和 尚 瞌 睡 作 麼？ 嚴 云： 作 家 禪 客 宛 爾 不 同。 – Sư nói: Lão Hòa thượng ngủ gật làm gì?

Nghiêm nói: Thiền khách tài giỏi rõ ràng chẳng giống ngươi«.

2. Người có biện tài xuất chúng đối đáp với vị Trụ trì trong những buổi thượng đường thuyết pháp của vị Trụ trì. Điều Thượng đường trong Sắc Tu Bách Trượng

Thanh Quy q. 2 (Đại 48, 1119 trung) ghi:

»古 之 學 者、 蓋 爲 決 疑、 故 有 問 答。 初 不 滯 於 語 言、 近 日 號 名 禪 客、 多 昧 因 果、 增 長 惡 習、 以 爲 戲 劇。 – Người học thuở xưa vì cầu sáng tỏ các điều nghi ngờ nên có hỏi đáp mới chẳng mắc kẹt nơi ngôn ngữ. Thời gần đây tuy mang danh Thiền khách nhưng phần đông chẳng rõ nhân quả, tăng trưởng tập khí xấu ác, cho là trò đùa«.

Từ đời Tống về sau, mỗi Thiền tự đều có chức Thiền khách, chùa lớn thì 2 vị, chùa nhỏ thì 1 vị. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

THIỀN LÃO 禪 老 (?-?)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 6, nối pháp Thiền sư Đa Bảo. Không rõ tên họ và sinh quán. Sau sư đến trụ trì chùa Trùng Minh trên núi Thiên Phúc huyện Tiên Du (nay thuộc tỉnh Hà Bắc). Thiền phong của sư lan khắp, số người theo học có trên số ngàn, khiến cảnh chùa này trở thành một tùng lâm sung 774

THIỀN LÂM LOẠI TỤ 禪 林 類 聚

thạnh. Khoảng niên hiệu Thông Thụy (1034-1038), vua Lý Thái Tông thường đến viếng chùa sư. Sau khi về cung, Vua sai sứ đến chùa rước sư vào triều làm cố vấn. Khi sứ đến nơi, sư đã viên tịch. Vua rất đỗi mến tiếc, ngự chế thi và ai vãn, sai Trung sứ đến cúng và tặng lễ, thu linh cốt xây tháp cúng dường. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

THIỀN LÂM 禪 林

Từ gọi chung tất cả tầng lớp Thiền tông.

Thung Dung Am lục q. 1 ghi: »講 肆 謂 之

升 座、 禪 林 號 曰 上 堂。 – Ở chốn giảng tứ (Giáo môn) gọi việc ấy là thăng tòa, còn trong thiền lâm cho việc ấy là thượng đường«.

THIỀN LÂM BẢO HUẤN 禪 林 寶

訓 Còn gọi: Thiền Môn Bảo Huấn, Thiền Môn

Bảo Huấn tập. Sách, 4 quyển, do Tịnh Thiện biên vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 1016. Ban đầu là bản thảo của hai Thiền sư Diệu Hỷ Phổ Giác và Trúc Am Sĩ Khuê thu thập những lời dạy bảo của các thiền sư khi 2 vị ở chùa Vân Môn Giang Tây. Khoảng niên hiệu Thuần Hy (1174-1189) Tịnh Thiện tìm được bản thảo này. Do lâu ngày nên sách bị hư hỏng, đầu đuôi không trọn vẹn nên Tịnh Thiện thu thập tư liệu thêm trong các đăng lục, ngữ lục để biên tập lại. Nội dung bao gồm 300 thiên, là những lời dạy bảo, phó chúc, sau mỗi thiên đều có ghi xuất xứ. Các quyển chú thích về sách này có:

Thiền Lâm Bảo Huấn Hiệp Chú, 4 quyển do Trương Văn Gia hiệu định. Thiền Lâm Bảo Huấn Niêm Tụng, 1 quyển của Hạnh Thạnh.

Thiền Lâm Bảo Huấn Bút Thuyết, 3 quyển của Trí Tường.

Sách này rất thạnh hành trong thiền môn, cũng được xem là sách nhập môn cho người sơ học.

THIỀN LÂM BỊ DỤNG THANH QUY 禪 林 備 用 清 規 Còn gọi: Bị Dụng Thanh Quy, Trạch Sơn Thanh Quy, Chí Đại Thanh Quy, Bị Quy.

Sách, 10 quyển, do Trạch Sơn Nhất Hàm biên vào đời Nguyên, được biên tập xong vào niên hiệu Chí Đại thứ 4 (1311) đời Nguyên, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 56. Tác giả biên tập lại các quy củ, lễ pháp của thiền lâm từ đời Đường trở về sau. Tất cả gồm l69 mục về quy củ nghi thức thiền môn như: Thánh tiết thăng tòa phúng kinh, Tọa thiền, Lăng Nghiêm hội, Chuyên sứ thỉnh trụ trì, Bách

Trượng quy cảnh văn, Trì phạm nghi quỹ,

Đương đại trụ trì Niết-bàn, Nhật dụng thanh quy v.v… THIỀN LÂM LOẠI TỤ 禪 林 類 聚 Sách, 20 quyển, do Đạo Thái soạn vào đời Nguyên, Trí Cảnh biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 1. Tác giả sưu tập cơ duyên ngữ yếu của các thiền sư từ Truyền đăng lục, ngữ lục rồi biên chép lại mà thành. Nội dung bao gồm 102 loại như sau: Đế vương, Tể thần, Nho sĩ, Phật tổ, Pháp thân, Phật tượng, Già lam, Điện đường, Tháp miếu, Trượng thất, Môn hộ, Thiền định, Kinh giáo, Ni nữ, Giới luật, Lễ bái, Duyên hóa, Thần dị, Vấn tật, Phục sức, Pháp khí, Trai chúc, Hương đăng, Sư tử tượng, Quy ngư v.v… Trong ấy có rất nhiều lời thị chúng của thiền gia, vấn đáp 775 THIỀN LÂM TĂNG BẢO TRUYỆN 禪 林 僧 寶 傳 thương lượng giữa bậc thầy với người học, các câu hỏi về việc tham cứu, sự nghiệp của nhà thiền …

THIỀN LÂM TĂNG BẢO TRUYỆN

禪 林 僧 寶 傳 Gọi tắt: Tăng Bảo truyện. Truyện ký, 30 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 137, trang 439. Nội dung bao gồm lược truyện của 81 vị thiền tăng từ đời Ngũ Đại đến niên hiệu Chính Hòa thứ 7 (1117) đời Bắc Tống.

Trong ấy có: 11 vị thuộc pháp hệ Thanh Nguyên 10 vị thuộc tông Tào Động, 17 vị thuộc tông Lâm Tế, 15 vị thuộc Vân Môn, 5 vị thuộc tông Pháp Nhãn, 1 vị thuộc tông Quy Ngưỡng, 15 vị thuộc phái Hoàng Long, 4 vị thuộc phái Dương Kỳ, riêng có 3 vị không rõ thuộc pháp hệ nào. Sách này đặt nặng phần sự tích còn các bộ Đăng lục nghiêng về việc ghi chép cơ ngữ. Tuy nhiên sách này cũng có thu thập một vài cơ duyên ngữ cú, sau đó phụ thêm tán ngữ để bình nghị. Huệ Hồng góp nhặt những tin tức, sự tích của thiền lâm còn sót lại, dung hội các thuyết, lời văn trang nhã, nhất quán; sau khi hoàn tất được thiền gia xem trọng. Sách này về mặt sử liệu tuy có vài chỗ chẳng đáng tin, nhưng trong sử truyện Thiền tông nó vẫn là một tác phẩm có ảnh hưởng quan trọng.

THIỀN LÂM THIẾT CHỦY NGỮ LỤC 禪 林 鐵 觜 語 錄 Tác phẩm, 1 quyển, do vua Trần Nhân Tông, Sơ tổ Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử soạn vào đời Trần, Việt Nam. Nội dung gồm các bài kệ tụng, những lời Thiền ngữ và những đoạn vấn đáp giữa Trúc Lâm và các môn đệ. Tuy tác phẩm hiện nay không còn, nhưng tư tưởng và văn phong còn sót lại trong những đoạn trích cho thấy đây là một tác phẩm giá trị. Ngoài những giá trị được chuyển tải trong nội dung tác phẩm, sách này còn đóng góp rất lớn vào kho tàng văn học Thiền của Việt Nam thời Lý Trần. Hiện nay, tác phẩm chỉ còn vài đoạn trích in lại trong Tam Tổ Thục Lục và

Thánh Đăng Lục. Theo: VNPGSL q. 1 của

Nguyễn Lang.

THIỀN LÂM TƯỢNG KHÍ TIÊN 禪 林 象 器 箋 Sách, 20 quyển, có riêng 1 quyển mục lục, do Vô Trước Đạo Trung (vị tăng Nhật Bản) biên, được ấn hành vào niên hiệu Khoan Bảo thứ 3 (1741) Nhật Bản. Tác giả sưu tập nguồn gốc, lịch trình thay đổi và phát triển cùng với ý nghĩa hiện hành của các danh mục như: Thiền lâm quy củ, Hành sự, Cơ cấu, Khí vật… trong các bản thanh quy kể từ »Cổ Thanh Quy« của Bách Trượng Hoài Hải về sau. Mỗi thứ đều có thêm phần chú giải, nội dung chia làm 29 loại: Khu giới, Điện đường, Tọa vị, Tiết thời, Linh tượng, Xưng hô, Chức vị, Thân chi, Nghiệp quỹ, Lễ tắc, Thùy thuyết, Tham thỉnh, Chấp vụ, Tạp hạnh, Tội Trách, Báo đảo, Phúng xướng, Tế cúng, Tang tiến, Ngôn ngữ, Kinh lục, Văn sớ, Bộ khoán, Đồ bi, Ẩm đạm, Phục chương, Bái khí, Khí vật, Tiền tài, tổng cộng là 1724 điều. Sách này trưng dẫn tư liệu phong phú, cùng viện dẫn 484 thứ nội điển như:

Tăng sử, Thiền đăng sử, Thanh quy, Ngữ lục, 286 thứ ngoại điển như: Kinh sử tử tập v.v… 776 THIỀN MÔN NIÊM TỤNG TẬP 禪 門 拈 頌 集

THIỀN MÔN BẢO TẠNG LỤC 禪

門 寶 藏 錄

Lục, 3 quyển, do Thiên Sách (vị tăng Cao Ly) soạn, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 113, trang 985. Sách này là do tác giả trích lục các lời hỏi đáp chất vấn quan trọng về tông thừa từ trong các bộ Truyền đăng lục như »Cảnh Đức Truyền Đăng lục«, »Gia Thái Phổ Đăng lục«. Nội dung gồm có:

25 bài về Thiền Giáo đối biện môn.

25 bài về Chư giảng quy phục môn.

39 bài về Quân thần sùng tín môn.

Sách này cùng với »Thiền Môn Cương Yếu tập« được ấn hành vào niên hiệu Gia

Tĩnh thứ 11 (1532) đời Minh.

THIỀN MÔN CHƯ TỔ SƯ KỆ TỤNG 禪 門 諸 祖 師 偈 頌 Thi ca hợp tập, 4 quyển, do Tử Thăng và Như Hựu biên vào đời Tống, được xếp vào

Tục Tạng kinh tập 116, trang 908. Nội dung bao gồm trên 80 mục răn dạy của các bậc cao tăng Thiền tông dưới hình thức kệ tụng như: Phật Tổ truyền pháp tụng, Trí tâm minh, Huyền trung minh, Tuyết Tử ngâm, Tọa thiền minh, Ngũ vị tụng, Thiền nguyệt quy giám, Chí Công dược phương, Nhân Tông Hoàng đế tán tăng, miễn Phật

Quả hành cước, Chân tính tụng v.v…

THIỀN MÔN ĐOẠN LUYỆN THUYẾT 禪 門 鍛 煉 說 Còn gọi: Thiền Lâm Đoạn Luyện Thuyết, Đoạn Luyện Thuyết Thập Tam Thiên.

Sách, 1 quyển, do Hối Sơn Thành Hiển soạn vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Đồng Trị thứ 11 (1872), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 985. Tác giả cho rằng rèn luyện thiền tăng cần phải giống như Tôn Võ dụng binh, nên ở trong sách này nêu ra cách rèn luyện thiền tăng gồm 13 bước theo thứ tự 13 thiên như sau: Kiên thệ nhẫn khổ, Biện khí thọ thoại, Nhập thất sưu quát, Lạc đường khai đạo, Thùy thủ đoạn luyện, Cơ quyền sách phát, Ký xảo hồi hoán, Trảm quan khai nhãn, Nghiên cứu cương tông, Tinh nghiêm tháo lý, Ma trị học nghiệp, Giản luyện tài năng,

Cẩn nghiêm phó thọ.

THIỀN MÔN KHOA GIÁO 禪 門 科

教 Tác phẩm, 1 quyển, do Trạng nguyên Lương Thế Vinh soạn vào đời Hậu Lê, Việt Nam. Đây là một cuốn giáo khoa Phật học. Có thuyết đây là một cuốn sách nói về những nghi thức cúng tế trong Phật giáo, điều này không đúng. Vì chữ khoa trong Phật học có nghĩa là phân tích văn mạch và làm cho rõ ý từng đoạn. Văn đây là nguyên văn của kinh điển. Trong lúc Phật giáo suy đồi, có lẽ vì nhận thấy sách giáo khoa Phật giáo soạn thảo dưới đời Trần mất hết, nên Lương Thế Vinh mới biên tập một cuốn sách giáo khoa Phật học để giúp người chưa biết Phật học đi vào Phật giáo một cách dễ dàng. Tác phẩm này hiện đã bị thất lạc. Theo: VN PGSL q. 2 của Nguyễn Lang.

THIỀN MÔN NIÊM TỤNG TẬP 禪 門 拈 頌 集 Sách, 30 quyển, do Huệ Trạm và Chân Huấn (2 vị tăng Cao Ly) biên. Tác giả sưu tập cơ duyên ngữ cú của các thiền sư trong các Truyền đăng lục, ngữ lục kể từ Sơ tổ Đạt-ma đến Thiền sư Giới Kham ở chùa

Dục Vương đời Tống. Tổng cộng gồm 1125 tắc, phụ thêm các phần: Chư gia niêm 777

THIỀN MÔN QUY THỨC 禪 門 規 式

cổ, Tụng cổ, Phổ thuyết, Tiểu tham.

THIỀN MÔN QUY THỨC 禪 門 規

式

X. Bách Trượng Thanh Quy.

THIỀN MÔN SƯ TƯ THỪA TẬP ĐỒ 禪 門 師 資 承 襲 圖 Còn gọi: Tập Thể Thập Di Vấn. Sách, 1 quyển, do Khuê Phong Tông Mật soạn vào đời Đường. Tựa đề bên trong là »Trung Hoa Truyền Tâm Địa Thiền Môn Sư Tư Thừa Tập Đồ, Nội Cung Phụng Sa Môn Tông Mật Đáp Bùi Tướng Quốc Vấn«, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 110, trang 866. Sách này là Tông Mật đáp những câu hỏi của Tể tướng Bùi Hưu về lịch trình thay đổi và phát triển các tông phái Thiền tông vào thời kỳ đầu, và tính cạn sâu được mất của ngôn giáo. Nội dung chủ yếu có 3 phần:

1. Thuật về nguồn gốc các tông, trình bày sơ lược về sự truyền thừa của Ngưu Đầu tông, Bắc tông, Nam tông, Hà Trạch tông, Hồng Châu tông, chủ trương lấy Hà Trạch tông làm Thiền tông chính thống.

2. Nói về giáo chỉ các tông, trình bày sơ lược giáo chỉ của Bắc tông (phụ Tịnh Chúng tông của Vô Tướng, Bảo Đường tông của Vô Trụ), Hồng Châu tông, Ngưu Đầu tông, Hà Trạch tông. Đối với 3 tông trước có thêm lời bình ngắn. 3. Phê bình giáo chỉ các tông, ban đầu đem Bất biến tùy duyên để luận về các tông, kế đến luận về đốn ngộ và tiệm tu.

THIỀN MÔN THẬP DI LỤC 禪 門

拾 遺 錄 X. Tuyết Đường Thập Di lục.

THIỀN MÔN TOÁT YẾU 禪 門 撮 要

Sách, 2 quyển, do Thể Tịnh (vị tăng Triều Tiên) biên, được ấn hành vào niên hiệu Long Hy thứ 1 (1907) ở chùa Vân Môn, núi Hổ Cứ, Triều Tiên. Nội dung bao gồm

15 loại trứ thuật về Thiền tông Trung Quốc và Triều Tiên.

― Quyển thượng là các tác phẩm Thiền tông Trung Quốc, theo thứ tự là: Huyết Mạch Luận, Quán Tâm Luận, Tứ Hạnh Luận của Bồ-đề Đạt-ma; Tối Thượng Thừa luận của Hoằng Nhẫn, Uyển Lăng lục, Truyền Tâm Pháp Yếu của Hy Vận; Thị

Mông Sơn Pháp Ngữ của Chính Ngưng;

Tham Thiền Cảnh Ngữ của Vô Dị. ― Quyển hạ là các tác phẩm Thiền tông Triều Tiên, theo thứ tự là: Tu Tâm Quyết, Chân Tâm Trực Thuyết, Khuyến Tu Định Huệ Kiết Xã Văn, Khán Thoại Quyết Nghi Luận của Phổ Chiếu; Thiền Môn Bảo Tạng lục của Chân Tịnh đại sư biên tập; Thiền Môn Cương Yếu tập của Thanh Phong, Thiền Giáo Thích của Tây Sơn Thanh Hư.

Các sách trong quyển thượng cũng được xếp vào »Pháp Hải Bảo Phiệt«. Các quyển Khuyến Tu Định Huệ Kết Xã Văn, Khán Thoại Quyết Nghi Luận, Thiền Môn

Cương Yếu tập trong quyển hạ là những tác phẩm chưa từng được ấn hành trước đó.

THIỀN-NA 禪 那

Tức là »Thiền«, dịch âm của từ tiếng Phạn.

Chương Đề-đa-ca, Tổ thứ 5 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »昔 與 師 同 生 梵 天。 我 遇 阿 私 陀 僊 人 授 我 僊 法。 師 逢 十 力 弟 子 修 習 禪 那。 自 此 報 分 殊 塗 已 經 六 劫。 – Xưa kia tôi với sư cùng sinh ở cõi Phạm Thiên, tôi gặp vị tiên A-tư-đà truyền dạy phép tiên, còn sư gặp đệ tử 778