Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

ỨNG PHU 應 夫

2. Ứng khách thị giả: Thị giả tiếp khách. 3. Thư lục thị giả: Thị giả ghi chép. 4. Y bát thị giả: Thị giả chuyên lo về y và bát.

5. Trà phạn thị giả: Thị giả chuyên lo về cơm nước.

6. Cán biên thị giả: Thị giả giỏi về việc lo toan sắp đặt công việc«.

ỨNG PHU 應 夫 Thiền tăng đời Tống, họ Tưởng, người xứ Trừ Châu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung Quốc. Ban đầu, sư vào Thiền viện Bảo Ninh ở Giang Ninh (nay là Nam Kinh)

xuất gia, và thụ giới Cụ túc. Sau đó yết kiến Thiên Y Nghĩa Hoài, được tông yếu của Vân Môn, nối pháp ngài, thuộc tông Vân Môn. Sư từng trụ các nơi: Cam Lộ Thiền Viện ở Nhuận Châu (nay là huyện

Trấn Giang, tỉnh Giang Tô), Trường Lô Sùng Phúc Thiền Viện ở Chân Châu (nay là huyện Nghi Trưng tỉnh Giang Tô). Hiệu:

Quảng Chiếu Thiền sư. Đệ tử nối pháp có 25 vị như: Trường Lô Tông Trách, Tuyết

Đậu Đạo Vinh, Huệ Nhật Trí Giác v.v…

ỨNG THUẬN VƯƠNG 應 順 王

Thiền nhân cư sĩ, đời cuối Lý đầu Trần, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 15, nối pháp Thiền sư Tức Lự. Ông tên Đỗ Văn, quê phường Hoa Thị, kinh đô Thăng Long, miền Bắc Việt Nam. Tính tình khoáng đạt không chịu theo đuổi việc đời. Ban đầu làm chức Chiêu Mục trong triều, sau lên hàng Trung phẩm Phụng ngự. Khi rảnh việc, ông học thiền, sưu tầm cùng tận ý Tổ, thấu suốt Tâm tông. Ông làm đệ tử Thiền sư Tức Lự ở chùa Thông Thánh. Sau khi được ngài Tức Lự truyền tâm ấn, ông là người tai mắt trong tùng lâm, đồng loạt với Quốc sư Nhất Tông và các Thiền sư: Tiêu Dao, Giới Minh, Giới Viên… Theo:

Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

ƯỚC 約

1. Động tác ra hiệu bảo người lui ra phía sau hoặc bảo người dừng lại. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »復 問 第 二 人。 求 朋 須 勝 己。 似 我 不 如 無。 師 以 拄 杖 指 參 頭 云： 爾 爲 什 麼 隨 者 漆 桶。 僧 云： 某 甲 新 戒。 師 亦 約 云： 過 者 邊 立。 – Lại hỏi người thứ hai rằng:

Tìm bạn phải giỏi hơn mình, nếu giống như mình thì cũng bằng không. Sư lấy cây gậy chỉ vị Tham đầu, nói: Vì sao ngươi theo cái thùng sơn này? Tăng nói: Con mới thụ giới. Sư làm động tác bảo ông tăng dừng lại rồi nói: Qua bên này đứng!«

Tiết Kính Sơn Tông Cảo Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »及 冬 至、 秉 拂 昭 覺 元 禪 師 出 眾 問 云： 眉 間 挂 劍 時 如 何？ 師 曰： 血 濺 梵 天。 圜 悟 於 座 下、 以 手 約 云： 住！ 住！ 問 得 極 好、 答 得 更 奇。 – Ngày đông chí, sư được cử làm Thủ tọa, thiền sư Chiêu Giác Nguyên bước ra khỏi chúng, thưa rằng:

Lúc treo kiếm giữa chặng mày thì thế nào?

Sư (tức Tông Cảo) đáp: Máu bắn tung toé trời Phạm thiên. Viên Ngộ đang ngồi dưới tòa giơ tay ra hiệu dừng lại bảo: Hãy dừng lại! Người hỏi rất hay, người đáp càng hay hơn nữa!« 2. Theo, chiếu theo. Uyển Lăng lục ghi: »若 約 三 乘 教、 即 說 有 佛 性 有 眾 生 性、 遂 有 三 乘 因 果、 即 有 同 異。 若 約 佛 乘 及 祖 師 相 傳、 即 不 說 如 是 事、 唯 有 一 心、 非 同 非 異、 非 因 非 果。 – Nếu theo giáo lý Tam thừa thì nói có Phật tính, có chúng sinh tính liền có nhân quả Tam thừa, tức 998

VẠN GIA SINH PHẬT 萬 家 生 佛

có đồng dị. Nếu theo Phật thừa và Tổ sư truyền nhau thì chẳng nói việc như thế, chỉ có Nhất tâm, phi đồng phi dị, phi nhân phi quả«.

ƯƠNG ƯƠNG TƯỜNG TƯỜNG 殃

殃 祥 祥 Ỉu xìu. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »山 僧 自 幼 便 知 有 參 禪 學 道、 可 惜 不 遇 人、 殃 殃 祥 祥 弄 了 一 二 十 年。 – Sơn tăng tự thuở nhỏ đã biết tham thiền học đạo, song đáng tiếc chẳng gặp người chỉ dạy làm cho ỉu xìu trong một hai mươi năm«.

V

VÃN THAM 晚 參

Đối lại: Triêu tham. Việc khai thị pháp yếu, tham thiền hoặc niệm tụng vào buổi chiều. Điều Vãn Tham trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy (Đại 48, 119 trung)

ghi: »凡 集 眾 開 示 皆 謂 之 參。 古 人 匡 徒、 使 之 朝 夕 咨 扣、 無 時 而 不 激 揚 此 道、 故 每 晚 必 參、 則 在 晡 時。 – Việc nhóm chúng lại để khai thị gọi là tham. Người xưa giúp đỡ đệ tử bằng cách khiến họ sớm chiều phải thưa hỏi, không lúc nào chẳng đề cao đạo này, thế nên mỗi buỗi phải tham, tức là vào khoảng 3-5 giờ chiều«.

Chỗ để vãn tham: Nhà ngủ, phương trượng, pháp đường. Đến giờ báo hiệu bằng cách đánh trống hoặc đánh chuông như Thiền sư Phương Hội đánh trống thỉnh ngài Từ Minh cử hành vãn tham.

VẠN AM 卍 庵

Hiệu của thiền tăng Đạo Nhan đời Tống.

X. Đạo Nhan VẠN CỔ TRƯỜNG KHÔNG,

NHẤT TRIÊU PHONG NGUYỆT 萬 古 長 空 一 朝 風 月 Trăng gió thay đổi mỗi ngày, còn hư không thì còn mãi đến muôn đời, ẩn chỉ Phật pháp lâu dài, còn thiền ngộ là việc tự kỷ của mỗi người, cần phải mở to pháp nhãn, thì ngộ tại trước mắt. Tiết Thiên Trụ Sùng

Huệ Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »達 磨 未 來 此 土 時、 還 有 佛 法 也 無？ 師 曰： 未 來 且 置、 即 今 事 作 麼 生？ 曰： 某 甲 不 會、 乞 師 指 示。 師 曰： 萬 古 長 空、 一 朝 風 月。 – Hỏi: Lúc Đạt-ma chưa đến đất này, đã có Phật pháp hay chưa? Sư nói: Việc chưa đến hãy gác lại. Việc bây giờ thế nào? Đáp: Con chẳng biết, xin thầy chỉ dạy. Sư nói: Trăng gió thay đổi mỗi ngày, còn hư không còn mãi đến muôn đời«.

VẠN CƠ CHI DƯ 萬 機 之 餘

Còn gọi: Vạn cơ chi hạ. Khi rãnh rổi việc triều chính. CĐTĐL q. 5 ghi: »中 宗 神 龍 元 年 降 詔 云。 朕 請 安 秀 二 師 宮 中 供 養。 萬 機 之 暇 每 究 一 乘。 – Niên hiệu Thần Long thứ nhất (705), Vua Đường Trung Tông xuống chiếu: Trẫm vời An và Tú hai vị thiền sư vào cung cúng dường để khi rãnh rổi việc triều chính, thường nghiên cứu pháp nhất thừa.« VẠN GIA SINH PHẬT 萬 家 生 佛 Phật sống của muôn nhà. Chỉ cho vị quan có đức độ, có lòng nhân ái. Theo điển tích:

Đời Tống Triết Tông, lúc Thái hậu Cao Thị Tuyên Nhân nhiếp chính, dùng Tư Mã 999

VẠN HẠNH 萬 行 (?-1018)

Quang làm Tể tướng. Trong tám tháng cầm quyền, ông bãi bỏ tân pháp của Vương An Thạch, cải đổi triều chính, trong nước được thái bình, nên người đời gọi ông là »Vạn gia sinh Phật«. Đoạn thứ 210 trong truyện Sãi Vãi, tác phẩm chữ Nôm của Nguyễn Cư Trinh, có câu: Dầu chẳng vạn gia sinh Phật cũng là Nhất lộ phúc tinh. X. Nhất Lộ

Phúc Tinh.

VẠN HẠNH 萬 行 (?-1018) Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 12, nối pháp Thiền Ông đạo giả. Sư họ Nguyễn, quê ở làng Cổ Pháp, miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ sư thông minh khác thường, học khắp Tam học và nghiên cứu Bách luận, mà vẫn xem thường công danh phú quý. Năm 21 tuổi, sư cùng Định Huệ, thờ Thiền Ông ở chùa Lục Tổ làm thầy. Lúc rảnh rỗi công việc hầu hạ thầy, sư học hỏi không biết mỏi mệt. Sư chuyên tập pháp »Tổng trì tam-ma-địa« lấy đó làm sự nghiệp. Bấy giờ sư có nói ra lời gì dân chúng đều cho là lời sấm ký. Vua Lê Đại hành rất tôn kính sư.

Kệ thị tịch:

身 如 電 影 有 還 無 萬 木 春 禜 秋 又 枯 任 運 盛 衰 無 怖 畏 盛 衰 如 露 草 頭 鋪 »Thân như điện ảnh hữu hoàn vô Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô Nhậm vận thịnh suy vô bố úy Thạnh suy như lộ thảo đầu phô«.

»Thân như bóng chớp có rồi không Cây cỏ xuân tươi, thu đượm hồng Mặc cuộc thịnh suy không sợ hãi Thạnh suy như cỏ hạt sương đông«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

VẠN KIM 萬 金 (1327-1373)

Còn gọi: Lực Kim. Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Diêu, tự Tây Bạch, hiệu Thông Viên, Bạch Am Thiền sư, người ở huyện Ngô (nay là Tô Châu) Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ, chuyên nghiên cứu về ý chỉ Tam quán Thập thừa của tông Thiên Thai, nắm được chỗ then chốt. Sau đó, sư hâm mộ thiền pháp, đến Kính Sơn tham yết Hổ Lâm Cổ Đỉnh Danh Công, ngay dưới lời nói khế ngộ, nối pháp ngài và được ngài phân tòa thuyết pháp. Niên hiệu Chí Chính thứ 17 (1357), sư trụ trì chùa Thụy Quang ở Tô Châu, lại dời về chùa Thiên Ninh ở Gia

Hưng (nay thuộc Chiết Giang), đạo đức vang xa. Nguyên Thuận Đế ban cho sư hiệu »Viên Thông Phổ Tế Thiền sư«. Niên hiệu Hồng Võ thứ 1 (1368) sư vâng lời vua trụ trì chùa Thiên Giới ở Nam Kinh, thường được triệu vào cung thuyết pháp, ân sủng thêm nhiều. Mùa xuân năm 1371, vua xuống chiếu triệu tập 10 vị danh tăng của 3 tông, lập pháp hội ở Chung Sơn và thỉnh sư chủ trì trai sự. Năm 1373, lập pháp hội ở Tưởng Sơn, có Minh Thái Tổ đến dự, xuống chiếu mời sư làm Chủ tịch, xiển dương nghĩa đệ nhất.

VẠN LÝ NHAI CHÂU 萬 里 崖 州

Muôn dặm Nhai Châu, ý nói cùng với thiền nghĩa cách nhau rất xa. Nhai Châu:

Địa danh, nay thuộc khi vực huyện Hải Ngạn Nhai, miền Nam tỉnh Hải Nam, Trung Quốc. Tiết Quảng Huệ Nguyên Liễn

Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »臨 濟 兩 堂 首 座 相 見、 同 時 下 喝、 諸 人 且 道 還 有 賓 主 也 無？ 若 道 有、 祇 是 箇 瞎 漢。 若 道 無、 亦 是 箇 瞎 漢。 不 有 不 無、 萬 里 崖 州。 – Trong viện 1000

VẠN NIÊN TỰ 萬 年 寺

Lâm Tế, hai vị Thủ tọa của nhà Đông và nhà Tây gặp nhau, đồng thời hét lên. Thử hỏi các vị là có chủ khách hay không ? Nếu nói có, chỉ là kẻ mù. Nếu nói không cũng là kẻ mù nốt. Nếu nói chẳng có chẳng không thì muôn dặm Nhai Châu.«

VẠN LÝ VỌNG HƯƠNG QUAN 萬

里 望 鄉 關 Ở ngoài muôn dặm xa xôi trông về cố hương, dụ cho cách ý chỉ Thiền rất xa.

CĐTĐL q. 14 ghi: »若 馳 求 知 解 義

句。 即 萬 里 望 鄉 關 去 也。 – Nếu chạy tìm tri giải nghĩa cú thì cách ý chỉ

Thiền rất xa«.

VẠN NIÊN THIỀN TỰ 萬 年 禪 寺

Nằm giữa vách cao dốc đứng ngọn Nhai Đỉnh, núi Cửu Hoa, tỉnh An huy, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573- 1615) đời Minh, tăng ở Hà Bắc là Thiền sư

Vô Hà vân du đến đây kết am tranh ở dưới đình Trích Tinh gọi là »Trích Tinh Am«.

Thiền sư Vô Hà khổ nhọc tu hành nơi đây, dùng máu lưỡi và phấn vàng sao chép »Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh« 81 quyển trải qua 28 năm mới xong. Vô Hà sống đến 126 tuổi mới tịch, người thời ấy gọi ngài là »Bách Tuế Công«, đổi tên am là »Bách Tuế Cung«. Tăng đồ đem di thể ngài ngồi kiết già trong cái chậu, ba năm sau mở chậu ra thấy sắc mặt không khác lúc sống, khi ấy trang sức nhục thân thành kim tượng, xây tháp thờ phụng. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 3 (1630) sắc phong là »Ứng Thân Bồ tát«, và ban tên tháp »Liên Hoa Bảo Tạng«, từ đây hương khói càng thịnh. Niên hiệu Khanh Hy thứ 56 (1717)

đời Thanh bị lửa thiêu hủy. Niên hiệu Khang Hy thứ 60 (1721) khởi công xây dựng lại. Niên hiệu Đạo Quang thứ 6 (1826) trùng tu, năm thứ 19 (1839) mở rộng xây dựng, đổi tên là »Vạn Niên Thiền Tự«, trở thành thập phương tùng lâm, nhục thân của Thiền sư Vô Hà cũng được di dời đến thờ trong điện. Tự viện vào cuối đời Thanh đầu thời Dân Quốc lại nhiều lần tu sửa, mở rộng xây dựng đến quy mô ngày nay. Chùa trên dưới liền nhau, trái phải thông suốt, là một chỉnh thể kiến trúc. Trong Đại hùng bảo điện thờ tượng Thích-ca, Văn-thù, Phổ Hiền; phía đông điện là tượng Đạt Ma ngồi, phía tây điện là khám thờ nhục thân Thiền sư Vô Hà, trước khám có treo trướng long phụng. Nhục thân Vô Hà đầu đội mũ Ngũ Phật, thân mặc áo ca sa hồng, ngồi kiết già trên tòa Tu-di. Từ phía đông bắc điện có thể bước lên lầu. Lầu điện tựa theo thế núi mà cất, có ba dãy thiên tỉnh (giếng trời) trên dưới có 3 tầng, 4 tầng cho đến 5 tầng, xen kẻ không đều, trước sau trên dưới tầng tầng đều thông, có Thiền đường, Giới đường, Pháp đường,

Trai đường, Phật đường tổng cộng 99 gian rưỡi.

VẠN NIÊN TỰ 萬 年 寺 1. Nằm ở dưới sườn Quán Tâm, phía đông ngọn Chủ Phong, núi Nga My, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Xây dựng vào đời Đông Tấn, ban đầu tên »Phổ Hiền Tự«.

Niên hiệu Càn Phù thứ 3 (876) đời Đường đổi tên là »Bạch Thủy Tự«. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 (980) đời Tống tu sửa, đổi tên là »Bạch Thủy Phổ Hiền Tự«.

Tống Thái Tông ban cho vị Trụ trì làThiền sư Mậu Chân ca sa, mũ bảy báu, vòng báu, kinh thư, còn hạ chiếu đúc tượng đồng Bồ tát Phổ Hiền để tăng chúng lễ bái. Tượng cao 7,4m nặng khoảng 62 tấn. Hình tượng 1001

VẠN PHÁP NHẤT NHƯ 萬 法 一 如

ngồi trang nghiêm, đầu đội mũ vàng Ngũ Phật, tay cầm cây Như Ý, dáng vẻ đẫy đà khoan thai. Tượng đồng nguyên đặt trong điện đường cao lớn bằng gỗ, sau điện bị lửa thiêu hủy. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 28 (1600) đời Minh xây dựng lại, điện trên tròn dưới vuông, hoàn toàn dùng gạch đá xây thành không dùng đến gỗ, đỉnh tròn có hình vòm, gọi là »Vô Lương Điện«. Đỉnh tháp sừng sững 5 tòa bạch tháp và 4 con thú kiết tường, trong điện đỉnh hình tròn xung quanh vách tường đặt ngầm khám nhỏ, thờ rất nhiều tượng Phật nhỏ bằng sắt, gọi là »Thiên Phật triều Phổ Hiền«. Về sau vua Vạn Lịch hạ chiếu mở rộng xây dựng, đem Tỳ lô điện, Tiếp dẫn diện, Quán Âm điện hợp thành một khối, gọi chung là

»Vạn Niên Tự«. Năm 1946 ngoại trừ Vô Lương điện, các điện đường khác đều thành ngói vụn. Hiện có hai dãy điện vũ là do xây dựng lại vào năm 1953. Trong chùa cổ thụ cao vút, trúc xanh mọc thành bụi càng tăng thêm không khí tĩnh mịch của ngôi cổ sát.

2. Nằm cách huyện Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc 35km về phía tây bắc.

Thiền sư Phổ Ngạn sáng lập vào khoảng niên hiệu Thái Hòa (827-835) đời Đường, nguyên gọi là »Bình Điền Thiền Viện«.

Tám ngọn núi bao quanh chùa, đây là cổ sát nổi tiếng ở núi Thiên Thai. Đời Thanh từng tiến hành tu sửa lớn, sau bị lửa thiêu hủy. VẠN PHÁP NHẤT NHƯ 萬 法 一 如 Muôn pháp bình đẳng bất nhị. Phật giáo cho rằng muôn sự vật trên thế gian chẳng phải chân thật tồn tại, đều không có sai biệt và đối lập, chân tướng bình đẳng vô nhị.

Tín Tâm Minh ghi:

眼 若 不 眠、 諸 夢 自 除 心 若 不 異、 萬 法 一 如 »Nhãn nhược bất miên Chư mộng tự trừ;

Tâm nhược bất dị,

Vạn pháp nhất như«.

»Mắt nếu chẳng ngủ, Các mộng tự trừ;

Tâm nếu chẳng khác Muôn pháp bình đẳng bất nhị«.

VẠN PHÁP TỀ QUÁN 萬 法 齊 觀

Dùng nhãn quang bất nhị để xem xét muôn sự muôn vật ở thế gian. Nhà Phật cho rằng muôn sự vật vốn không phải chân thật tồn tại, do đó không thể bảo rằng chúng sai biệt và đối lập. Tín Tâm Minh ghi: 一 如 體 玄、 兀 爾 忘 緣 萬 法 齊 觀、 歸 復 自 然 »Nhất như thể huyền Ngột nhĩ vong duyên Vạn pháp tề quán Quy phục tự nhiên«.

»Một chữ NHƯ thể tính huyền diệu, Cùng tột bình đẳng, bặt nhân duyên đối đãi

Muôn pháp được xem xét với nhãn quang bất nhị Thì tất cả trở về tự nhiên«.

VẠN PHÁP VÔ SAI 萬 法 無 差

Còn gọi: »Vạn pháp nhất như«. Muôn pháp bình đẳng bất nhị. Mật Am ngữ lục ghi: »坐 見 聲 和 響 順。 萬 法 無 差。 舉 一 明 三。 目 機 銖 兩。 – Ngồi thấy tiếng hòa vang thuận, muôn pháp bình đẳng bất nhị, bậc lanh lợi vừa thấy qua là đánh giá đúng sự việc«.

VẠN PHẬT THẠCH THÁP 萬 佛 石

1002 VẠN THIỆN ĐỒNG QUY TẬP 萬 善 同 歸 集

塔 Còn gọi: Thiền Sư Tháp. Ở thôn Tây Kinh, làng Trấn Hồ, phía tây thị trấn Quang Phúc, huyện Ngô, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Tháp xây vào niên hiệu Đại Đức thứ 10 (1306) đời Nguyên, hình vuông toàn dùng đá xanh xây cất, cao 11,4m. Cửa khổn có hình dáng ngọn lửa, trên ngạch cửa khắc đá 4 chữ lớn »Cổ tháp trùng tân«, hai bên đông tây đều khắc 4 chữ »A-di-đà Phật«. Phần trên thân tháp là tòa Tu-di xây bằng đá, hình trụ vuông, bốn mặt điêu khắc tượng Phật, phần đỉnh là mái tháp và tháp sát bằng đá. Trong tháp vách hình tròn, trên vách mặt phía bắc có khắc một tượng Phật ngồi rất lớn cao khoảng một thước Tàu, những mặt còn lại khắc những tượng Phật nhỏ cao không quá một tấc Tàu, nếp áo rõ ràng, mặt mũi phân rõ, ngồi kiết già ngay ngắn trên tòa sen úp. Mỗi tầng có 180 tượng, cộng 60 tầng thành ra 10. 800 tượng, nên gọi là »Vạn Phật Thạch Tháp«. Tháp này tự thành một thể có phong cách riêng, đối với việc nghiên cứu tạo hình nghệ thuật kiến trúc thời cổ đại Trung

Quốc có giá trị rất lớn.

VẠN PHẬT THIỀN TỰ 萬 佛 禪 寺

Ở làng Đông Sơn, thành phố Tân Trúc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc, Năm 1936 Diệu Nghĩa sai hai đệ tử là Đạt Quả và Đạt Thiện đến nơi này khai sơn, ban đầu quy mô rất thô sơ. Sau năm 1956 lần lượt xây dựng thêm Đại hùng bảo điện, Trai đường, Khách phòng và hai chái nhà trái phải.

Năm 1973 do Đạt Quả kế nhiệm trụ trì.

VẠN PHÚC TỰ 萬 福 寺

Ở núi Hoàng Bá, huyện Phúc Thanh, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 5 (789) đời Đường Thiền sư Chính Can ở nơi đây khai sơn cất chùa, ban đầu tên »Bát Nhã Đường«, sau đổi tên là »Kiến Phúc Thiền Tự«. Do vì ở giữa chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn, Phúc Châu và chùa Khai Nguyên ở Tuyền Châu, vân du rất tiện lợi, cao tăng vân tập, từng nhờ vào đạo tràng Thiền tông mà nổi tiếng khắp nơi. Tương truyền Thiền sư Hy Vận từng trụ trì chùa này. Đời Tống là thời kỳ hưng thịnh nhất, đến đời Nguyên suy vi.

Niên hiệu Vạn Lịch thứ 42 (1614) đời Minh, vua Thần Tông ban tạng kinh cùng tặng cho tấm biển »Vạn Phúc Thiền Tự«, xây cất lại điện đường, liền được phục hưng. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 10 (1637)

Thiền sư Ẩn Nguyên trụ trì chùa này thi công một lần nữa, quy mô rộng lớn. Những văn nhân nổi tiếng đương thời như Hoàng Đạo Chu, Trương Thụy Đồ, Phạm Tước cùng với tăng trong chùa qua lại mật thiết, đàm luận thi văn và văn hóa Phật giáo.

Niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) đời Thanh, Ẩn Nguyên thể theo lời mời của Trụ trì chùa Sùng Phúc ở Trường Kỳ, Nhật Bản, sai tăng chúng đi sang Nhật Bản. Bảy năm sau, ở ngoại ô đông nam Tokyo xây dựng một ngôi chùa lớn, tên là »Hoàng Bá Sơn Vạn Phúc Tự«, trở thành cái nôi của tông Hoàng Bá Phật giáo Nhật Bản. Năm 1973 để kỷ niệm 300 năm ngày giỗ Ẩn Nguyên, tại Nhật Bản xuất bản bộ »Hoàng Bá Văn Hóa«. Hiện Vạn Phúc Tự đã được sửa chữa mới hoàn toàn. Xung quanh chùa núi non trùng điệp có 15 ngọn núi cao, 36 cảnh đẹp như ngọn Sư tử, ngọn Hương lô, ngọn Thiên trụ v. v…đều nổi tiếng bởi phong cảnh thanh tú đẹp đẽ. VẠN THIỆN ĐỒNG QUY TẬP 萬 1003 VẠN THIỆN ĐỒNG QUY TẬP 萬 善 同 歸 集

善 同 歸 集 Sách, 3 quyển, do Diên Thọ soạn vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 957. Tác phẩm này nêu lên nhiều sách tâm yếu của Thiền gia như Kinh luận, Tổ thích. Mỗi quyển đều có phần khởi đầu, đầu tiên thuật khái quát về ý nghĩa, sau đó mới dùng hình thức vấn đáp để làm sáng tỏ ý chỉ, tổng cộng gồm 114 điều. Trong ấy, điều 112 ghi:

Hỏi: Những điều mà tập sách này trình bày, có danh mục gì? Đáp: Nếu hỏi về giả danh thì có đến hằng sa. Nay nói tóm lược, tên chung là Vạn Thiện Đồng Quy, chia ra làm 10 nghĩa: 1. Lý sự vô cai, 2. Quyền thật song hành, 3. Nhị đế tinh trần, 4. Tính tướng dung tức, 5.

Thể dụng tự tại, 6. Không hữu tương thành, 7. Chính trợ kiêm tu, 8. Đồng dị nhất tế, 9. Tu tính bất nhị, 10. Nhân quả vô sai. Chúng ta có thể biết khái quát về sách này nhờ vào các điều đã tự nói lên được ý nghĩa của nó, nhưng trong thực tế ghi chép không nhất định phải theo thứ tự kể trên.

Phần đầu của quyển thượng nói về nghĩa Lý sự tương tức, muôn hạnh do tâm v.v… Kế đến là 33 câu hỏi đáp, giải thích về ý này. Phần đầu của quyển trung là chỉ bày tóm tắt cách tu thực tiễn các Ba-la-mật, sau đó là 27 câu hỏi đáp để giải thích về ý này.

Phần đầu của quyển hạ nêu lên đường lối của diệu hạnh viên mãn rồi dùng 54 câu hỏi đáp để trình bày và phân tích ý nghĩa của nó. Toàn sách tuy lấy việc tuyên dương thiền chỉ làm chính, song đã dung hợp tư tưởng các tông Hoa Nghiêm, Thiên Thai, Tịnh Độ; tùy nơi trong sách ta thấy được chỗ trích dẫn rất nhiều kinh sách của các tông kể trên để làm căn cứ.

VẠN TUẾ TỰ 萬 歲 寺

Ở núi Cửu Tiên, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nguyên là tháp 7 tầng do Lang Nha Vương là Vương Thẩm Tri xây cất vào niên hiệu Thiên Hựu thứ 1 (904) đời Đường Mạt, ban đầu gọi là »Báo Ân Định Quang Tháp«, đầu niên hiệu Khai Bình (907-910) đời Hậu Lương đổi tên là »Vạn Thọ Tháp Tự«. Niên hiệu Hy Ninh thứ 8 (1075) đời Tống kiến lập »Thiên Thu Đường«. Vương Thẩm Tri từng đưa ra nhiều của cải để xây cất chùa chiền, vừa cất giữ Đại Tạng kinh hơn 5000 quyển. Mỗi ngày ông đều tổ chức buổi trai hội lớn long trọng, những vị cao tăng trong thiền lâm đương thời như Tuyết Phong Nghĩa Tồn, Huyền Sa Sư Bị, An Quốc

Hoằng Thao, An Quốc Huệ Cầu đều tham dự hội này.

VẠN TÙNG LÃO NHÂN 萬 松 老 人

Thiền tăng Hành Tú sống vào khoảng đời Kim-Nguyên. Sư xây dựng Vạn Tùng Hiên ở Hình Châu (nay là huyện Hình Đài, tỉnh Hà Bắc), nghiên cứu thiền học, giảng dạy và thu nhận học trò, nhân đó có hiệu là

»Vạn Tùng Lão Nhân«. X. Hành Tú.

VẠN TÙNG LÃO NHÂN THÁP 萬 松 老 人 塔 Tháp gạch nằm ở phía Tây khu Tây thành, thủ đô Bắc Kinh. Vào thời Kim, Nguyên, Cao tăng Thiền tông là Vạn Tùng Hành Tú được an táng tại nơi này nên người thời ấy xây tháp kỹ niệm. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 33 (1605) đời Minh, niên hiệu Càn Long thứ 18 (1753) đời Thanh đều phụng sắc trùng tu. Năm 1926, ông Diệp Cung Xước chủ trì trùng tu tháp gạch, và trước tháp ông xây thêm một tòa cửa gạch nhỏ và tiền 1004

VĂN HỈ 文 喜 (821-900)

điện. Tháp cao khoảng 5m6, hình bát giác bảy cấp mái liền kề. Dưới vành tháp không bày ra thanh đỡ mái che, vành tháp làm theo lối chồng khít. Đỉnh tháp là đỉnh ngói rỗng hình bát giác nhọn, phần trên đỉnh ngói là tòa tháp hai tầng hình bát giác bằng ngọc quý làm thành. Ngói tháp này xinh xắn tinh vi, giản dị không hoa hòe, đặc biệt đoan trang. Đường viền của vành tháp đơn giản khiến toàn tháp thêm phần thanh tú phẳng đứng. Đời Minh, ông Lưu Mộng Khiêm làm bài thơ Vạn Tùng Lão Nhân

Tháp. »Rõ ràng di tháp còn Trải qua buổi nhiễu hương Dây leo quấn quanh tháp Vi vút tiếng thông đàn, Truyền đăng qua Phật Tổ Lưu lại cho cháu con Không đọc Thung Dung lục

Đâu biết lão Túc tôn«.

VẠN TÙNG TỰ THÁP 萬 松 寺 塔

Ở phía bắc chùa Thiên Thành, núi Bàn Sơn, huyện Kế, thành phố Thiên Tân, Trung Quốc. Nguyên gọi là »Lý Tịnh Am«, tương truyền là do danh tướng đời Đường Lý Tịnh sáng lập, sau đổi tên là »Vạn Tùng Tự«. Chùa bị phá hủy vào thời kỳ chiến tranh kháng Nhật, hiện còn hai tòa cổ tháp. Một tòa là tháp Thiền sư Thái Bình xây vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 43 (1615) đời Minh; một tòa là tháp Thiền sư Phổ Chiếu xây vào khoảng niên hiệu Khang Hi (1662-1722) đời Thanh. Hai tòa tháp này ruột đặc, xây bằng gạch, chấn song cửa sổ điêu khắc tinh tế. Tương truyền ở phía tây chùa có ngọn núi Vũ Kiếm là đài múa gươm của Lý Tịnh, có đề bảng »Lý tùng giản lai du«.

VÃNG 往

Tạ thế. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong

TĐT q. 6 ghi: »師 自 咸 通 十 年 己 丑 歲 三 月 一 日 剃 髮 被 衣、 令 擊 鐘、 儼 然 而 往、 大 眾 號 慟。 – Ngày mồng một tháng ba năm Kỷ sửu, niên hiệu Hàm Thông thứ 10 (869), sư cạo tóc đắp y, sai nguời đánh chuông rồi nghiêm trang tạ thế; đại chúng kêu khóc xót thương«.

VĂN CỦ 文 矩 (?-897)

Thiền tăng đời Đường, họ Hoàng, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Ban đầu sư làm lính canh ngục. Sau yết kiến Thiền sư Đàm Không, được ngài cạo tóc cho nhưng không mặc áo ca sa, không thụ giới cụ túc, thường mặc áo choàng nhiều màu sặc sỡ, giả điên ngoài đường phố, có lắm điều linh dị, người đời không thể lường được sư. Sư ở Quốc Hoan Sùng Phúc viện tại Tuyền Châu.

VĂN DUYỆT 文 悦 (997-1062)

Thiền tăng đời Tống, họ Từ, người Hồng Châu (Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Năm 7 tuổi sư cạo tóc nơi chùa Long Hưng, 19 tuổi du phương các nơi, đến Quân Châu (Cao An, Giang Tây) tham kiến Thiền sư Đại Ngu Thủ Chi, hầu hạ tám năm được nối pháp. Thủ Chi tịch, lại du phương tham yết Huệ Nam viện Đồng An, lãnh chức Thủ tọa. Lần lượt trụ chùa Thúy Nham, chùa Pháp Luân ở Hành sơn, dời sang Vân Phong, đời gọi là »Vân Phong Văn Duyệt«. Sư thuyết pháp 40 năm, đệ tử ở khắp nơi. Có Ngữ lục 2 quyển lưu hành nơi đời.

VĂN HỈ 文 喜 (821-900) Thiền tăng đời Đường, họ Chu, người Ngữ 1005

VĂN ÍCH 文 益 (885-958)

Khê, Gia Hòa (đông nam Sùng Đức, Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 7 tuổi sư theo Quốc Thanh chùa Thường Lạc nơi bản ấp cạo tóc xuất gia, đến chùa Khai Nguyên ở Việt Châu (Thiệu Hưng, Chiết Giang) học kinh Pháp Hoa. Khi vua Võ Tông hủy Phật, sư trở lại thế gian mà vẫn giấu kín chí xuất trần. Đầu năm Đại Trung (847- 859) sám hối xin xuất gia lại. Niên hiệu Hàm Thông thứ 3 (862) đến Viện Quán Âm ở Hồng Châu (Nam Xương, Giang Tây) tham kiến Ngưỡng Sơn Huệ Tịch, đốn liễu tâm khế liền nối pháp làm truyền nhân tông Quy Ngưỡng, nhận chức Điển tọa. Niên hiệu Quang Khải thứ 3 (887)

Quan mục Hàng Châu là Tiền Lưu thỉnh sư về ở dinh thự Long Tuyền (viện Từ Quang). Sau khi Tiền Lưu xưng vương, ban tặng cho tử y, ban hiệu »Vô Trước

Thiền sư«.

VĂN ÍCH 文 益 (885-958)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, Tổ của tông Pháp Nhãn, họ Lỗ, người Dư Hàng (Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư xuất gia, 20 tuổi thụ giới tại chùa Khai Nguyên, Việt Châu (Thiệu Hưng, Chiết Giang). Lại đến chùa Dục Vương ở Mậu Sơn (phía đông huyện Ngân, Chiết Giang) học luật với Luật sư Hi Giác, cùng tìm hiểu Nho điển, được khen ngợi là Tử Du, Tử Hạ của nhà Phật. Lại theo Trường Khánh Huệ Lăng học thiền pháp, song không khế ngộ. Sau theo hầu Thiền sư Quế Sâm viện La Hán ở Chương Châu (Chương Phố, Phúc Kiến)

nối pháp ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ trì viện Sùng Thọ ở Lâm Xuyên (Giang Tây).

Tuổi già, sư truyền pháp tại viện Thanh Lương, Kim Lăng (Nam Kinh), nhân đó xưng là »Thanh Lương Văn Ích«. Môn nhân rất đông, kẻ học đạo cả ngàn người. Nam Đường Chủ lễ sư làm thầy, ban hiệu »Tịnh Huệ Đại Sư«. Sư sáng lập tông Pháp Nhãn chịu ảnh hưởng sâu xa tông Hoa Nghiêm. Sau khi mất, Nam Đường Trung Chủ ban thụy »Đại Pháp Nhãn Thiền sư«.

Đệ tử nối pháp có Đức Thiều, Văn Toại v.v… 63 người. Tác phẩm: Tông Môn Thập Quy Luận. Ngôn Hạnh thu góp lại làm thành quyển Kim Lăng Thanh Lương Văn Ích Thiền sư ngữ lục.

VĂN KHÂM 文 欽

Thiền tăng đời Ngũ Đại, tham học nơi Thiền sư Bảo Phúc Tùng Triển, đắc ngộ và nối pháp Ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Báo Từ ở Phúc Châu. Sư giỏi thơ văn, nổi tiếng một phương.

VĂN NGHĨA 文 義

Thiền tăng đời Ngũ Đại, sư thờ Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến làm thầy và đắc pháp với Ngài. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Long Sơn, Phúc Châu.

Có một vị tăng hỏi: Thế nào là Nhân vương? Sư đáp: Oai phong mọi người đều sợ. Tăng hỏi tiếp: Thế nào là Pháp vương?

Sư đáp: Một câu ban ra được mọi người thực hành.

VĂN QUẢ 文 果

Thiền tăng đời Thanh, pháp danh Siêu Quỹ, hiệu Luân Am, là cháu của Văn Trưng Minh ở Trường Châu (nay là Tô Châu) Trung Quốc. Năm 17 tuổi Sư còn là cư sĩ ở chùa Linh Nham tham vấn ngài Thối Ông Hoằng Trữ, có tỉnh. Sau đó sư tòng quân, ở núi Hạ Lan săn bắn, chợt gặp ngài Tuyết Nham Như Ngân, bỗng nhiên tỉnh ngộ. Hoằng Trữ sắp tịch, gởi kệ truyền 1006

VĂN THÚY 文 邃 (915-990)

pháp cho sư làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sư từng trụ các nơi: Chùa Đại Năng Nhân ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang). Chùa Chiêu Giác ở Thành Đô.

Viện Văn-thù ở Vân Nam.

Chùa Linh Nham ở Ngô Giang (nay thuộc Giang Tô).

Trong niên hiệu Khang Hy, sư vâng chiếu trụ chùa Phổ-đà, núi Ngọc Tuyền, rồi dời đến vườn Trừng Tâm của chùa Cổ Hoa Nghiêm. Về già, sư trở về Nam Trung, từng hiệu duyệt Ngũ Đăng Toàn Thư. Sư thị tịch lúc trên 70 tuổi.

VĂN TÁI 文 載 (1452-1524)

Thiền tăng đời Minh, tự Nguyệt Chu, hiệu Hư Bạch, người Úy Châu (huyện Úy, Sơn Tây) Trung Quốc. Năm 12 tuổi sư xuất gia.

Sau khi thụ giới cụ túc, bế quan tham thiền, đọc Vạn Tùng ngữ lục chợt tỏ ngộ tông chỉ Tào Động, bèn xuất quan tham kiến Thiền sư Khả Trừng trình bày kiến giải được ấn chứng. Niên hiệu Hoằng Trị thứ 15 (1502) sư khai pháp nơi chùa Hoa Nghiêm, Đăng Phong (Hà Nam). Niên hiệu Chính Đức thứ 1 (1506) phụng sắc kế tục trụ trì tổ đình Thiếu Lâm 16 năm, môn nhân cả ngàn người. Hậu nhân gọi sư là

»Tung Thiếu Tổ«. Tác phẩm: Động Sơn Tự Dư.

VĂN TÀI 文 才 (1273-1352)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Diêu, tự Thuần Chuyết, người xứ Bình Dương, Sơn Tây, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Phúc Ngộ ở Thiếu Thất, đời thứ 23 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Thiếu Lâm, Có ngữ lục truyền lại đời.

VĂN THẮNG 文 勝 (?-1026)

Thiền tăng đời Tống, họ Lưu, người xứ Vụ Châu (nay là huyện Kim Hoa, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở bé xuất gia, sau khi thụ giới sư đến núi Vân Cư ở Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) tham vấn Thiền sư Đạo Tế, tông Pháp Nhãn. Một hôm, Đạo Tế hỏi: Kẻ chẳng cùng muôn pháp làm bạn, thử hỏi là người nào? Sư do đây khế ngộ, nối pháp ngài. Sau đó sư trụ Nam viện, chùa Linh Ẩn tại Hàng Châu hoằng dương thiền pháp. Về già sư lui về ở ẩn nơi am Hưng Khánh tại Hàng Châu. Niên hiệu Thiên Thánh thứ 4 (1206) vua xuống chiếu gọi sư trụ trì chùa Từ Hiếu, nhưng sư vùa đi đến Sở Châu (nay là huyện Hoài An, tỉnh

Giang Tô) thì thọ bệnh và qua đời. Thự hiệu: Từ Tế Thiền sư.

VĂN THUẬT 文 述 (1296-1373)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Tôn, tự Vô Tác, người xứ từ Khê (nay thuộc tỉnh Chiết

Giang) Trung Quốc. Thuở bé theo nghiệp Nho. Năm 18 tuổi sư xuất gia, du phương đến các chùa nổi tiếng, đều được các bậc Tôn túc khen ngợi. Sư tham học nơi Thiền sư Quái Thạch Kỳ và đắc pháp, được ngài cho giữ chức Ký thất. Hành Tuyên Chính Viện xuống chiếu bảo sư trụ chùa Hộ Thánh ở núi Đại Mai, chấn hưng lại sự suy đồi, chỉnh lại thanh quy khiến sư càng nổi tiếng. Vua ban cho sư hiệu »Giác Trí Viên Minh«.

VĂN THÚY 文 邃 (915-990)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lục, người Hàng Châu, Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ, tu học cả thiền giáo. Từng chú kinh Lăng Nghiêm, trình lên Thiền sư Thanh 1007

VĂN TÚ 文 琇 (1345-1418)

Lương Văn Ích cầu xin sửa chữa. Văn Ích đem »nghĩa bát hoàn« hỏi: Ban ngày hoàn cái gì? Sư bối rối không đáp được, bèn đốt trụi bản chú giải kia, từ đây hết lòng tin phục thỉnh ích, mới quên hết tri giải mà nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn.

Ban đầu ở viện Chỉ Quán, Kiết Châu (Kiết An, Giang Tây) niên hiệu Càn Đức thứ 2 (964) dời qua chùa Trường Khánh, sau đó dời sang chùa Báo Từ ở Kim Lăng (Nam Kinh). Nam Đường Chủ ban hiệu »Lôi Âm

Giác Hải Đại Đạo Sư«. VĂN TÚ 文 琇 (1345-1418)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, tự Nam Thạch, người Côn Sơn (Giang Tô) Trung Quốc. Nho Phật gồm tu, tông thuyết đều diệu. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 4 (1371) tại chùa Linh Nham ở Tô Châu yết kiến Thiền sư Hạnh Trung được ấn chứng. Khi ra hoằng pháp trụ chùa Phổ Môn ở huyện Ngô (Giang Tô), dời sang chùa Linh Nham, chùa Vạn Thọ ở Tô Châu. Niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 4 (1406) sư vâng chiếu biên soạn »Vĩnh Lạc Đại Điển«, ở lại kinh ba năm. Sau đó ra trụ chùa Kính Sơn ở Hàng Châu, dời sang chùa Hưng Thánh cử dương tông phong. Tác phẩm: Tăng Tập Tục Truyền Đăng lục, Ngũ Đăng Hội

Nguyên Bổ Di.

VĂN TỬ THƯỢNG THIẾT NGƯU 蚊 子 上 鐵 牛 Còn gọi: Văn toản thiết ngưu. Con muỗi đậu trên con trâu sắt. Dụ cho chỗ chẳng thể mở miệng, chỗ chẳng thể nói đến được.

Chương Thiền sư Đạo Khuông trong CĐTĐL q. 21 ghi: »僧 問： 如 何 是 西 來 意？ 師 曰：蚊 子 上 鐵 牛。 – Tăng hỏi: Thế nào là ý chỉ Tổ sư từ Ấn Độ sang?

Sư đáp: Con muỗi đáp trên mình trâu sắt để đốt«.

VĂN YỂN 文 偃 (864-949)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, Tổ của tông Vân Môn, họ Trương, người Gia Hưng (Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở nhỏ đã có chí xuất trần, sư theo Chí Trừng chùa Không Chủ ở bản ấp xuất gia, lại đến Tỳ Lăng thụ giới cụ túc. Đọc khắp các kinh, nghiên cứu Tứ phần luật. Đến Mục Châu (Kiến Đức, Chiết Giang) tham kiến Đạo Minh (đời gọi là Trần Tôn Túc) sau vài năm nhận hết pháp đạo. Lại yết kiến Tuyết Phong Nghĩa Tồn y chỉ ba năm được lãnh tông ấn. Sau đó đi du phương hành cước các nơi, tham cứu huyền yếu, thanh danh nổi dần. Đến chỗ Linh Thọ Như Mẫn ở Phúc Châu làm Thượng thủ. Niên hiệu Trinh Minh thứ 4 (918) Như Mẫn tịch, kế thừa pháp tịch chủ trì chùa Linh Thọ. Niên hiệu Đồng Quang thứ 1 (923) nơi núi Vân Môn, Thiều Châu (Thiều Quan, Quảng Đông) sáng lập Quang Thái Thiền Viện, thiền lữ trong nước tụ tập, đạo phong càng sáng tỏ. Sư sáng lập tông Vân Môn, người đời gọi là »Vân Môn Văn Yển«. Dùng ba câu »bao trùm trời đất, cắt đứt các dòng, theo mòi đuổi sóng« khái quát tông chỉ, đời gọi là »Vân Môn Tam Cú«. Còn thường dùng 1 chữ để quét sạch vọng thức của kẻ học đạo nên thiền lâm gọi là »Vân Môn nhất tự quan«. Nam Hán Chủ sắc tứ »Khuông Chân Thiền sư«, Tống Thái Tổ truy thụy »Đại Từ Vân Khuông Chân Hoằng Minh Thiền sư«. Đệ tử nối pháp có Trừng Viễn, Duyên Mật, Tử Dạng v.v… 61 người. Tác phẩm: Vân Môn Khuông Chân Thiền sư quảng lục 3 quyển, Ngữ lục 1 quyển lưu hành nơi đời.

VÂN CƯ TỰ 雲 居 寺

VÂN AM 雲 庵

Hiệu của Thiền tăng Khắc Văn đời Tống. X. Khắc Văn.

VÂN AM CHÂN TỊNH THIỀN SƯ NGỮ LỤC 雲 庵 眞 淨 禪 師 語 錄 X. Tuyết Am Khắc Văn Thiền sư ngữ lục.

VÂN CÁI SƠN 雲 蓋 山

Núi nằm về phía nam hồ Động Đình, phía tây thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Thiền sư Phương Hội, tổ khai sáng thiền phái Dương Kỳ, về già ở núi này. Các thiền tăng như Chí Nguyên, Chí

Hãn cũng từng ở đây.

VÂN CỐC 雲 谷

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Thạch Khê Tâm Nguyệt, thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Bảo Hựu thứ 4 (1256), sư trụ chùa Thánh Thọ tại phủ Bình Giang (nay là Tô Châu). Sau đó, sư lần lượt trụ các nơi:

Bản Giác Thiền Tự tại Gia Hưng (nay thuộc Chiết Giang) Khai Nguyên Thiền Tự tại Kiến Ninh (nay là huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến).

Vân Nham Thiền tự tại núi Hổ Khâu, phủ Bình Giang.

Tác phẩm: Vân Cốc Hòa thượng ngữ lục 2 quyển.

VÂN CƯ 雲 居

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Thiền sư Phật Quật Duy Tắc. Sư từng trụ chùa Vân Cư trên núi Thiên Thai, tuyên dương thiền pháp của thầy mình. Tác phẩm: Tâm Cảnh Bất Nhị Thiên, Vân Cư tập (còn gọi: Phổ Trí tập).

VÂN CƯ ĐẠO ƯNG 雲 居 道 應膺

Thiền tăng Đạo Ưng sống vào đời Đường, ở núi Vân Cư giảng thiền trên 30 năm, người đời gọi sư là »Vân Cư Đạo Ưng

Thiền sư«. X. Đạo Ưng.

VÂN CƯ SƠN 雲 居 山

1. Núi nằm ở phía tây nam thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Trên núi có chùa Vân Cư Thánh Thủy. Khoảng niên hiệu Nguyên Hựu (1086-1093) đời Tống, Phật Ấn Liễu Nguyên mới lập am Vân Cư; đến đời Nguyên, Trung Phong Minh Bản lập riêng ra chùa Thánh Thủy.

Niên hiệu Hồng Võ thứ 24 (1391) đời Minh, hai chùa nhập lại làm một, Vua ban bảng hiệu là »Vân Cư Thánh Thủy Tự«.

2. Núi thuộc tỉnh Giang Tây, nằm cách huyện Vĩnh Tu 17km về phía tây nam. Núi này cao chớn chở, trên đỉnh thường có mây chắn ngang nên gọi là Vân Cư. Tương truyền Âu Ngập đắc đạo tại núi này nên còn gọi là Âu Sơn. Trên núi có chùa Vân

Cư, bia đá cổng Triệu Châu, hang núi khắc chữ hồ Minh Nguyệt, bia đá Đàm Tâm. VÂN CƯ THÁNH THỦY TỰ CHÍ 雲

居 聖 水 寺 志

Chí, 6 quyển và 1 quyển bổ di, do Minh Luân soạn vào đời Thanh, có bản in vào đời Thanh. Toàn chí chia ra làm 11 bộ loại: Hình thắng, Kiến trí, Tổ sư, Kỳ túc, Kiều ngụ, Linh dị, Cổ tích, Đề vịnh, Pháp phổ, Tán kệ, Thanh quy, cuối cùng phụ phần bổ di. VÂN CƯ TỰ 雲 居 寺 Còn gọi: Phi Bạch Tự, Chân Như Tự, Long Xương Tự. Ở trên núi Vân Cư, huyện Vĩnh Tu, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Do Đạo 1009

VÂN MÔN 雲 門

Dung xây dựng vào niên hiệu Nguyên Hòa thứ 8 (813) đời Đường, khoảng niên hiệu Trung Hòa (881-884) Chung Vương ban cho tấm biển »Long Xương Thiền Viện«. Khoảng niên hiệu Đại Trung Tường Phù (1008-1016) đời Tống được ban tên »Chân Như Thiền Viện«. Sau bị phế hủy. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh xây dựng lại, từng được sắc tứ tượng Phật, hòm kinh, bức hoành. Thiền sư Đạo Ưng trụ nơi đây cử dương tông phong Tào Động, Đạo Giản, Hoài Nhạc, Phật Ấn Liễu Nguyên cũng từng trụ chùa này. sư do Tập hiền điện Lôi Nhạc soạn. Cuối quyển có phụ lục »Tụng Vân Môn Tam Cú Ngữ« 8 bài tụng còn sót lại của Duyên Mật

(đệ tử Vân Môn).

VÂN MÔN MẠCH LÃNG HOÀI THIỀN SƯ TÔNG MÔN THIẾT NẠN 雲 門 麥 浪 懷 禪 師 宗 門 設 難

X. Tông Môn Thiết Nạn.

VÂN MÔN 雲 門 1. Thiền sư Văn Yển sống vào cuối đời Đường-đầu đời Ngũ Đại, trụ Vân Môn Sơn, Thiều Châu, nhân đó có hiệu là Vân Môn. X. Văn Yển.

2. Hiệu của Thiền tăng Tông Cảo sống vào đời Tống. X. Tông Cảo.

VÂN MÔN KHUÔNG CHÂN

THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 雲 門 匡 眞 禪 師 廣 錄 Còn gọi: Đại Từ Vân Khuông Chân Hoằng Minh Thiền sư ngữ lục, Vân Môn Văn Yển Thiền sư quảng lục, Vân Môn quảng lục.

Ngữ lục, 3 quyển, do Vân Môn Văn Yển soạn vào đời Đường, Thủ Kiên biên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 544.

Sách này thu thập Pháp ngữ, Kệ tụng v.v…

của Thiền sư Vân Môn Văn Yển. Cơ phong của Vân Môn Văn Yển cao vút, hay lạ, dụng ngữ giản dị trong sáng mà bất ngờ, hiển bày tông phong siêu việt. Các tắc »Vân Môn lộ trụ«, »Vân Môn càn thỉ quyết« trong sách này khiến cho mọi người cảm thấy thích đọc. Phần hành lục của quyển hạ là truyện ký chân thật của thiền

VÂN MÔN TAM CÚ 雲 門 三 句

Ba câu nói của Vân Môn khái quát được tư tưởng thiền pháp và phương pháp tiếp hóa người học của tông Vân Môn. Đó là:

1. Hàm cái càn khôn: Muôn vàn sự vật đều là diệu thể chân như.

2. Tiệt đoạn chúng lưu: Chặt đứt con đường ngôn ngữ, trừ dẹp cơ dụng của vọng niệm phân biệt.

3. Tùy ba trục lãng: Khi ứng cơ tiếp vật, căn cứ vào trình độ của họ mà sử dụng thủ đoạn tiếp dẫn khác nhau. Kỳ thực, ba câu này là do sư Duyên Mật (đệ tử của Vân Môn) tổng hợp giáo thuyết của ngài rồi khát quát thêm mà thành. Tiết Ô Cự Đạo Hành Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »臨 濟 三 玄、 雲 門 三 句、 洞 山 五 位。 癡 人 面 前、 不 得 說 夢。 – Tam huyền của Lâm Tế, Tam cú của Vân

Môn, Ngũ vị của Động Sơn, trước mặt người mê chẳng nên nói mộng«.

VÂN MÔN THIÊN TỬ 雲 門 天 子

Phong thức tiếp hóa người học của tông Vân Môn giống như chiếu sắc của Thiên tử (nhà vua), một phen đưa ra liền quyết định được muôn cơ, chẳng được hỏi đi hỏi lại, chẳng cho phép người học do dự chút nào hết. Đây là thí dụ để chỉ gia phong của tông Vân Môn. 1010

VÂN NGỌA KỶ ĐÀM 雲 臥 紀 談

VÂN MÔN TÔNG 雲 門 宗

Một trong năm tông phái của Thiền tông Trung Quốc, thuộc hệ Thanh Nguyên. Người sáng lập là thiền sư Văn Yển, sống vào cuối đời Đường – đầu đời Ngũ Đại (864-949), vì ngài trụ núi Vân Môn tỉnh Quảng Đông nên gọi là Vân Môn tông.

Tông này lấy »Vân Môn tam cú« (Ba câu của Vân môn) là: Bao trùm trời đất, chặt đứt các dòng, Theo mòi đuổi sóng và »Nhất tự thiền« (Thiền một chữ) làm phương tiện tiếp dẫn người học, cao chót vót, hiểm trở, không dễ lãnh hội. Vào đời Ngũ Đại, Bắc Tống, Tông Vân Môn rất hưng htịnh, đến đời Nam Tống dần dần suy vi, vào sau đời Nguyên thì chìm mất, không nghe nói đến. Pháp mạch của tông này kéo dài khoảng 200 năm. Tiết Tông Thừa Yếu Nghĩa trong DTNL ghi: »雲 門 宗 格 別 縱 擒、 言 前 定 奪、 稱 提 三 句 關 鍵、 拈 掇 一 寺 機 鋒、 截 斷 眾 流、 聖 凡 無 路。 人 咸 謂 其 孤 危 聳 峻、 難 乎 湊 泊、 非 上 根 利 器、 不 是 以 窺 其 仿 佛。 – Tông Vân Môn đặc biệt tha bắt, định đoạt trước khi mở miệng, nêu lên then chốt »ba câu«, đưa ra cơ phong ›một chữ‹, chặt đứt các dòng, không còn lối thoát nẻo phàm. Mọi người đều nói tông ấy cao vút, hiểm trở, rất khó khế hợp. Nếu chẳng phải là bậc thượng căn lợi khí, hình như không thể ghé mắt đến.«

VÂN MÔN TỰ 雲 門 寺

Chùa ở chân núi Vân Môn, nằm cách ngoại thành huyện Nhũ Nguyên (khu tự trị của dân tộc Dao), tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 6km. Là cái nôi của tông Vân Môn.

Vào niên hiệu Đồng Quang thứ 1 (923) triều vua Hậu Đường thời Ngũ Đại, ngài Văn Yển là Tổ tông Vân Môn xây dựng Quang Thái Thiền Tự ở nơi đây, thiền tăng đông đảo, môn phong cực thạnh. Chính ngài lấy tên núi để đặt tên cho tông phái. Về sau chùa được đổi tên là Chứng Chân Tự, Đại Giác Tự, Vân Môn Tự. Hiện tại chùa vẫn còn là nhờ ngài Hư Vân quyên góp trùng tu từ năm 1943 đến năm 1950.

Vách trong cổng chùa hiện còn 2 tấm bia cổ:

1. Đại Hán Thiều Châu Vân Môn Sơn Quang Thái thiền viện cố Khuông Chân đại sư Thật Tính bi (Bia Thật Tính của cố đại sư Khuông Chân ở thiền viện Quang Thái, núi Vân Môn, Thiều Châu, nước Đại

Hán) được dựng vào niên hiệu Đại Bảo thứ 1 (958) đời Nam Hán.

2. Đại Hán Thiều Châu Vân Môn sơn Đại Gíác thiền tự Đại Từ Vân Khuông Thánh

Hoằng Minh đại sư bi ký. (Bia ghi về tiểu sử đại sư Đại Từ Vân Khuông Thánh Hoằng Minh ở Đại Giác thiền tự, núi Vân Môn, Thiều Châu, nuớc Đại Hán), vào niên hiệu Đại Bảo thứ 7 (964). Trước chùa có núi Quán Âm, sau chùa có đầm Hoa Quế, hang Cửu Tiên, đá Chung Cổ là những cảnh đẹp thiên nhiên.

VÂN NGỌA KỶ ĐÀM 雲 臥 紀 談 Còn gọi: Cảm Sơn Vân Ngọa Kỷ Đàm. Bút ký, 2 quyển, do Trọng Ôn Hiểu Oánh viết vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 1. Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162), Hiểu Oánh ở ẩn trong am Vân Ngọa, Cảm Sơn Khúc Giang Phong Thành (nay thuộc tỉnh Giang Tây)

theo thể tùy bút ghi chép lại những lời di huấn và hành vi siêu thoát của các bậc Tôn túc khắp nơi, lời hay hạnh tốt của giới quan lại trí thức, hễ gặp sự việc gì có thể 1011

VÂN NGOẠI 雲 外

giúp cho việc tu hành cảnh sách, làm gương mẫu cho người học thì sư đều thu thập. Nội dung gồm 90 điều như: Từ Phú Bật tụng thư, Tú Tử Chi văn, Đông sơn cát đến Tô Thức nạp y, Vô Trước Đạo Nhàn, Chính Thư ký thi v.v… Cuối quyển có phụ »Vân Ngọa Am Chủ Thư« ghi lại cơ duyên vấn đáp giữa Đại Huệ Tông Cảo (Thầy của Sư) với người học.

VÂN NGOẠI 雲 外 Hiệu của Thiền tăng Tính Đôn đời Thanh.

X. Tính Đôn.

VÂN NHAM TỰ 雲 巖 寺

Ở phía đông nam huyện Du, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Thiền sư Đàm Thạnh đời Đường là người khai sơn. Người khai sáng tông Tào Động là Lương Giới từng tu tập nơi đây và được tâm ấn của Đàm Thạnh.

VÂN PHONG 雲 峰 (?-956)

Thiền tăng đời Ngô-Đinh, thuộc dòng Vô Ngôn Thông, đời thứ 3, nối pháp Thiền sư Thiện Hội. Sư họ Nguyễn, quê ở Từ Liêm quận Vĩnh Khương (nay thuộc huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây), miền Bắc Việt Nam.

Khi mẹ mang thai sư, thường trai giới tụng kinh, lúc sinh ra có hào quang chiếu sáng cả nhà. Bởi cha mẹ nhận thấy sự kinh dị ấy nên cho sư đi xuất gia. Đến lớn, sư theo hầu Thiền sư Thiện Hội ở Siêu Loại. Sư thuộc hàng cao đệ, được thầy truyền dạy thiền yếu, nối pháp Thiện Hội, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 3. Sau, sư trụ trì chùa Khai Quốc trong kinh đô Thăng Long. Đến niên hiệu Hiển Đức thứ 3 (956) đời Châu, sư thị tịch. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

VÂN PHONG VĂN DUYỆT 雲 峰 文

悦 Thiền tăng Văn Duyệt đời Tống, trụ Vân Phong tại Hành Sơn, thuyết pháp 40 năm, đệ tử rất nhiều, người đời gọi sư là Vân

Phong Văn Duyệt. X. Văn Duyệt.

VÂN THÊ CHÂU HOẰNG 雲 棲 袾

宏 Thiền tăng Liên Trì (tên Châu Hoằng) sống vào đời Minh, ở chùa Vân Thê tại Hàng Châu thuyết pháp, người đời gọi sư là

»Vân Thê Châu Hoằng«. X. Liên Trì.

VÂN THÊ SƠN 雲 棲 山

Núi ở phía tây Ngũ Vân Sơn, thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc.

Trên núi vốn có 3 chùa: Chân Tế, Vân Thê, Thiên Trì. Về sau chỉ còn 1 chùa Vân Thê, nhờ Đại sư Liên Trì Châu Hoằng ở đây vào đời Minh nên chùa nổi tiếng. Ban đầu do trên đỉnh Ngũ Vân Sơn có đám mây ngũ sắc bao phủ, nên gọi là Vân Thê Sơn. Niên hiệu Càn Đức thứ 5 (976) đời Tống, có vị tăng Đại Thiên Chí Phùng kết am ở; trong núi có lắm cọp, nhưng khi Chí Phùng đến, cọp đều chịu phục, nên người đời gọi sư là »Phục Hổ Thiền sư«. Ngô Việt Vương cất chùa Vân Thê cho sư ở. Niên hiệu Trị Bình thứ 2 (1065) đời Tống, chùa được đổi tên là Thê Chân Viện. Về sau, dùng lại tên Vân Thê Tự.

VÂN TIÊU AM 雲 霄 庵

Tên chùa trên núi Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh, miền Bắc Việt nam. Vì chùa này nhỏ nên gọi là am. Chùa nằm trên đường từ chùa Hoa Yên lên đỉnh núi Yên Tử. Vua Trần Nhân Tông sau khi xuất gia, lấy pháp hiệu Điều Ngự Giác Hoàng và trụ trì ở 1012

VẤN TẤN 問 訊

chùa Hoa Yên. Điều Ngự thường đến chùa Vân Tiêu để ngồi thiền và tiếp các học trò của mình. Sau khi Ngài mất, hàng tháng các vị tăng thường đến am Vân Tiêu dâng hương lễ Phật rồi xuống nghỉ ở chùa Hoa

Yên.

VÂN TỤ 雲 岫 (1242-1324)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Lý, tự Vân Ngoại, biệt hiệu Phương Phẩm, người xứ Xương Quốc (nay là huyện Định Hải tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp ngài Trực Ông Đức Cử, thuộc tông Tào Động, từng trụ các chùa: Thạch Môn, Tượng Sơn, Trí Môn, Thiên Ninh, Thiên Đồng. Sư rất có biện tài, nhiều người từ Nhật Bản, Triều Tiên hâm mộ danh tiếng sư, tìm đến thưa hỏi. Tác phẩm: Ngữ lục,

Thi kệ v.v…

VÂN YÊN TỰ 雲 煙 寺

Còn gọi: Hoa Yên tự. Tên chùa Hoa Yên ngày xưa. Là chùa Tổ của phái Thiền Trúc

Lâm Yên tử. Đời Hậu lê, vua Lê Thánh Tông đến thăm chùa, thấy sân chùa đầy hoa, bèn đổi tên là Hoa Yên.

VẤN 問

Hướng về (giới từ), nhằm vào. Vân Môn quảng lục, q. trung ghi: »南 泉 水 牯 牛。 隨 處 納 些 些。 你 道 在 牛 內 納 牛 外 納。 直 饒 你 向 這 裡 說 得 納 處 分 明。 我 更 問 你。 索 牛 在 後。 – Nam Tuyền con trâu đực, tùy phần nạp chút ít.

Ngươi hãy nói ở bên trong trâu nạp hay ở ngoài trâu nạp? Dù cho ngươi hướng về chỗ này nói được chỗ nạp phân minh đi, Ta liền nhằm vào ngươi mà đòi trâu«.

Chương Huyền Sa Sư Bị Đại Sư trong CĐTĐL q. 18 ghi: »汝 諸 人 如 似 在 大 海 裏 坐。 沒 頭 水 浸 卻 了。 更 展 手 問 人 乞 水 喫。 還 會 麼？ – Các ngươi giống như người ngồi ngập đầu trong biển lớn, nước lút đầu, mà còn giơ tay hướng về người khác xin nước, có hiểu chăng?«

VẤN ĐẦU 問 頭

Còn gọi: Vấn đoan. Vấn đề. Bích Nham lục q. 1 ghi: »這 僧 致 箇 問 頭。 也 不 妨 奇 特。 若 不 是 趙 州。 也 難 抵 對 他。 – Ông tăng này đưa ra vấn đề cũng có thể nói là lạ. Nếu chẳng phải là Triệu Châu thì khó mà đáp với hắn«.

Như Tịnh ngữ lục ghi: »策 起 眉 毛 答 問 端、 親 曾 見 佛 不 相 瞞。 – Nhíu đôi mày lại đáp vấn đề, đích thân thấy Phật chẳng dối nhau«.

VẤN QUÁ 問 過

Lời chất vấn của bậc Thầy kiến tính đưa ra nhằm thử nghiệm đối phương. Tắc 41,

Bích Nham lục (Đại 48, 179 thượng) ghi:

»藥 忌 何 須 鑒 作 家 （若 不 驗 過。 爭 辨 端 的。 遇 著 試 與 一 鑒。 又 且 何 妨。 也 要 問 過）。 – Thuốc kị đâu cần thử bậc tác gia. (Nếu chẳng nghiệm qua, đâu phân biệt được manh mối? Nếu gặp được thì cũng để cho ông xem xét, có ngại gì đâu? Cũng cần phải chất vấn để thử nghiệm)«.

VẤN TẤN 問 訊 Làm lễ hỏi thăm sức khỏe. Tiết Đan Hà Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »師 有 時 到 山 院 寄 宿、 見 老 僧 共 行 者 同 床 坐。 師 放 下 衣 鉢 便 問 訊 二 人、 二 人 都 不 頋 視。 – Đôi khi Sư đến sơn viện xin ngủ nhờ, gặp vị tăng già cùng hành giả đang ngồi chung một giường. Sư liền đặt y bát xuống để làm lễ hỏi thăm sức 1013

VẤN THIỀN 問 禪

khỏe mà hai vị chẳng để ý đến«.

VẤN THIỀN 問 禪 Còn gọi: Vấn thoại. Hỏi đáp về việc tham thiền. Từ đời Tống về sau, mỗi khi đàn việt hoặc quan chức đến thiền viện thỉnh Trụ trì thăng tòa thuyết pháp; trong chúng đặc biệt cử ra 1 vị tăng để chất vấn vị Trụ trì về việc tham thiền (vị tăng chất vấn này được gọi là Thiền khách). Môn Chức Vị trong Thiền Lâm Tượng Khí Tiên ghi: »蓋 官 人

入 寺、 屢 請 陞 座 說 法、 及 時 禪 客

出 眾 問 答、 名 之 曰 問 禪。 – Bởi có quan chức vào chùa thường thỉnh vị Trụ trì thăng tòa thuyết pháp, đến lúc ấy vị thiền khách bước ra thưa hỏi vị Trụ trì. Sự việc này gọi là vấn thiền«.

Thông thường, Thiền khách dùng văn vần để hỏi, đôi khi dùng tụng để hỏi. Về sau, loại »vấn thiền« này dần dần nghiêng về hình thức nói suông, cách xa lãnh vực hỏi đáp thiền đã có từ trước. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

VẤN VƯƠNG LÃO SƯ TÁC THẬP MA? 問 王 老 師 作 什 麼？ Hỏi Thầy Vương làm gì? Nơi chính mình vốn sẵn có Bản lai diện mục, đâu cần phải hỏi các bậc Thầy ở bên ngoài. Tắc 21, Bích Nham lục (Đại 48, 162 trung) ghi: »江 北 江 南 問 王 老 （主 人 公 在 什 麼 處。 問 王 老 師 作 什 麼。 爾 自 踏 破 草 鞋）。 – Giang Bắc, Giang Nam đều thưa hỏi Thầy Vương (Ông chủ chỗ nào, hỏi Thầy Vương làm gì? Chính ngươi đã đi rách đôi giày cỏ đó mà!)«