Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

VẬT 勿

Không có. Tiết Đạo Tín Hòa thượng trong TĐT q. 2 ghi: »師 乃 問 子 （指 少 年 時

代 的 弘 忍） 何 姓、 子 答 曰： 姓 非 常 姓。 師 曰： 是 何 姓？ 子 答： 是 佛 性。 師 曰： 汝 勿 姓 也。 子 答 曰： 其 姓 空 故。 – Sư mới hỏi đứa bé (chỉ cho Hoằng Nhẫn lúc còn nhỏ) họ gì. Đứa bé đáp: Họ thì có mà không phải họ thường. Sư nói: Là họ gì? Đáp: Là họ Phật (Phật tính). Sư bảo: Vậy là ngươi không có họ. Đứa bé đáp: Vì họ ấy là không«.

VẬT GIAO THIỆP 勿 交 涉

Còn gọi: Vô giao thiệp. Không dính dáng. Chỉ cho không quan hệ đến thiền pháp, căn bản không hợp thiền pháp. Lâm Tế ngữ lục ghi: »爾 纔 開 口。 早 勿 交 渉 也。 何 以 如 此。 不 見 釋 尊 云： 法 離 文 字。 不 屬 因 不 在 縁 故。 – Ngươi vừa mở miệng, sớm đã không dính dáng. Vì sao như thế? Chẳng thấy đức Thích Tôn nói:

Pháp lìa văn tự, vì chẳng thuộc nhân chẳng tại duyên«.

VẬT SƠ 物 初

Hiệu của Thiền tăng Đại Quan đời Tống. X. Đại Quan.

VI ĐỐI VI ĐÃI 爲 對 爲 待

Dùng nhãn quang phân biệt đối lập, tức là đem cái nhìn thông thường của tục đế để xem vạn vật, thế giới. Tiết Báo Ân Khuông Dật Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »迷 時 即 有 窒 礙、 爲 對 爲 待、 種 種 不 同。 忽 然 惺 去、 亦 無 所 得。 – Khi mê thì có trở ngại, dùng nhãn quang phân biệt đối lập, các thứ chẳng đồng. Bỗng nhiên tỉnh ngộ thì cũng vô sở đắc«.

VI LÂM ĐẠO BÁI 爲 林 道 霈

Thiền tăng Đạo Bái tự Vi Lâm, sống vào đời Thanh, người đời gọi sư là »Vi Lâm 1014

VỊ TẠI 未 在

Đạo Bái«. X. Đạo Bái.

VI NHÂN 爲 人

Tính cách, tính tình, vóc dáng của con người.

Tiết Bạch Vân Thủ Đoan Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »所 以 山 僧 嘗 有 頌 云： 他 人 住 處 我 不 住、 他 人 行 處 我 不 行。 不 是 爲 人 難 共 聚、 大 都 緇 素 要 分 明。– Do đó sơn tăng từng có tụng rằng: Chỗ người khác ở ta chẳng ở. Chỗ người khác đi ta chẳng đi. Chẳng phải tính tình khó hòa hợp. Vì muốn tăng tục phải phân minh«.

VI PHỤC 爲 服

Từ biểu thị quan hệ lựa chọn trong câu nghi vấn. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong

TĐT q. 3 ghi: »爲 服 是 心、 爲 服 不 是 心？ – Có phải là tâm, có phải không là tâm?«

VỊ 爲

1. Thiền sư tiếp dẫn, dẫn dắt người học. Tông Môn Võ Khố ghi: »雪 竇 抖 擻 屎 膓 說 禪 爲 爾、 爾 得 恁 麼 辜 恩 負 德？ – Tuyết Đậu vắt óc nói thiền để tiếp dẫn ngươi, sao ngươi lại cô phụ ân đức như thế?« 2. Cho là, nhận rằng. Lâm Tế ngữ lục ghi:

»爾 且 莫 錯。 道 流。 爾 取 這 一 般 老 師 口 裏 語。 爲 是 眞 道。 是 善 知 識 不 思 議。 我 是 凡 夫 心。 不 敢 測 度 他 老 宿。 瞎 屡 生。 爾 一 生 只 作 這 箇 見 解。 辜 負 這 一 雙 眼。 – Chớ có lầm lẫn! Đạo lưu! Ngươi lấy lời nói của loại Thầy này cho là chân đạo, là Thiện tri thức chẳng thể nghĩ bàn, còn mình là phàm phu chẳng dám đo lường các bậc lão túc.

Đồ ngu si! Cả đời ngươi chỉ có một kiến giải này, thật là cô phụ đôi mắt này«.

VỊ CHÚNG TRÌ BÁT 爲 眾 持 鉢

Vì chúng trì bát. Chư tăng vì muốn duy trì sinh hoạt vật chất trong tự viện nên ra ngoài chùa hóa duyên. Tiết Khai thị Thiền nhân Thù trong MANL ghi: »回 觀 此 山。 食 指 既 多。 常 住 不 給。 不 忍 坐 視 發 心。 爲 眾 持 砵。 – Xem lại trong chùa này, số miệng ăn đã nhiều mà Thường trụ lại chẳng cấp đủ, ngồi nhìn sự việc như thế thật không chịu được, nên tôi phát tâm vì chúng trì bát«.

VỊ NHÂN 爲 人

Thiền sư tiếp dẫn người học. Tiết U Châu

Đàm Không Hòa thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »鎮 州 牧 有 姑 爲 尼、 行 腳 回、 欲 開 堂 爲 人。 – Vị quan cai quản Trấn Châu có người cô làm ni. Sau khi hành cước trở về, Sư cô này muốn thuyết pháp tiếp dẫn người học«.

VỊ TẠI 未 在 Chẳng đúng, chẳng khế ngộ (thiền pháp).

Tại (在): Trợ từ cuối câu. Tiết Vĩnh Khánh Quang Phổ Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »師 入 室 次、 隱 曰： 適 來 因 緣 汝 作 麼 生 會？ 師 曰： 會 則 途 中 受 用、 不 會 則 世 諦 流 布。 曰： 未 在 更 道。 – Sư đi vào thất, Ẩn (tức chỉ thiền sư Cốc Ẩn) hỏi: Nhân duyên vừa rồi ngươi làm sao hội? Sư đáp: Hội thì giữa đường thọ dụng, chẳng hội thì thế đế lưu bố. Ẩn bảo: Chẳng đúng, hãy nói lại!« Tiết Ngũ Tổ Pháp Diễn Thiền sư trong

NĐHN q. 19 ghi: »有 數 禪 客 自 廬 山 來、 皆 有 悟 入 處。 教 伊 說、 亦 說 得 有 來 由。 舉 因 緣、 問 伊 亦 明 得、 教 伊 下 語 亦 下 得。 祇 是 未 1015

VIÊM THIÊN PHÁ NHỨ 炎 天 破 絮

在。 – Có vài thiền khách từ Lô Sơn đến.

Họ đều có chỗ ngộ nhập. Bảo họ nói, họ cũng nói được nguyên do; Cử nhân duyên hỏi họ, họ cũng làm sáng tỏ được; bảo họ hạ ngữ, họ cũng hạ được. Có điều là chẳng khế ngộ (thiền pháp)«.

VIÊM THIÊN PHÁ NHỨ 炎 天 破 絮 Chỉ cho vật vô dụng, không cần thiết. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »根 塵 既 落、 則 靈 光 自 露； 靈 光 既 露、 則 回 視 有 義 句、 無 義 句、 皆 如 炎 天 破 絮 矣。 – Căn trần đã dứt thì linh quang tự bày; linh quang đã bày thì nhìn lại câu có nghĩa, câu không nghĩa đều như vật vô dụng«.

VIÊN AM 圓 庵

Hiệu của Thiền tăng Cư Đảnh đời Minh.

X. Cư Đảnh.

VIÊN ANH 圓 瑛 (1878-1953)

Tăng nhân hiện đại, họ Ngô, pháp danh Hoằng Ngộ, biệt hiệu Thao Quang, Nhất Hống Đường Chủ Nhân, người xứ Cổ Điền, Phúc Châu, Trung Quốc. Niên hiệu Quang Tự thứ 22 (1896) đời Thanh, sư xuất gia ở chùa Dũng Tuyền, Cổ Sơn, Phúc Châu, Năm kế, sư thọ cụ túc giới nơi Hòa thượng Diệu Liên tại chùa Dũng Tuyền.

Năm 1898 sư mới vân du bốn phương, tham phỏng các bậc cao tăng trong những ngôi chùa nổi tiếng. Trước nhất đến tập thiền với ngài Dã Khai tại chùa Thiên Ninh, Thường Châu trong 5 năm. Kế đến tham thiền với ngài Kính An tại chùa Thiên Đồng, Ninh Ba trong 6 năm. Năm 1914, sư nhận chức Tham nghị trưởng của Tổng hội Phật giáo Trung Hoa. Sau đó sư từng trụ trì các nơi: Ninh Ba Thất Tháp Tự, Thiên Đồng Tự, Pháp Hải Tự, Lâm Dương Tự. Năm 1917, sư lại ra nhận chức Hội trưởng Hội Phật giáo Ninh Ba. Năm 1929, sư cùng với những người trong hội như Pháp sư Thái Hư đề xướng thành lập Hội Phật giáo Trung Quốc và sư được bầu làm Hội trưởng liên tiếp 7 kỳ. Mùa thu năm 1935, sư sáng lập Viên Minh Giảng Đường tại Thượng Hải, là đạo tràng Tịnh Độ. Năm 1945 sư sáng lập Viên Minh Lăng Nghiêm Chuyên Tông Học Viện. Năm 1953, sư được bầu làm Hội trưởng nhiệm kỳ thứ 1 của Hiệp hội Phật giáo Trung Quốc. Cả đời sư chủ trương Thiền Tịnh Song Tu, đặc biệt chuyên nghiên cứu kinh Lăng Nghiêm.

Tác phẩm: Thủ Lăng-nghiêm Kinh giảng nghĩa, Viên Giác Kinh giảng nghĩa, Kim Cang Kinh giảng nghĩa.

VIÊN ÂM 圓 音

Tiếng nói của Phật, về nội dung, vừa hợp với chân lý, vừa hợp với trình độ người nghe; về hình thức thì vừa hùng hồn, vừa êm dịu dễ nghe. VIÊN CHÂU NGƯỠNG SƠN HUỆ TỊCH THIỀN SƯ NGỮ LỤC 圓 州 仰 山 慧 寂 禪 師 語 錄 Còn gọi: Ngưỡng Sơn Tịch Thiền sư ngữ lục, Trí Thông Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Huệ Tịch soạn vào đời Đường, Ngộ Phong Viên Tín và Quách Ngưng Chi biên tập vào đời Minh, được xếp vào Ngự Tuyển ngữ lục quyển 4 và Tục Tạng kinh tập 119, trang 860. Bản thảo Ngưỡng Sơn ngữ lục đã có rất sớm, nhưng từ lâu không có người chỉnh lý, mãi đến lúc các vị như Viên Tín v.v… biên tập Ngũ Gia ngữ lục mới đem bản thảo này làm thành sách. Nội dung bao gồm trên 70 mục về: Hành thật, 1016

VIÊN CHIẾU 圓 照

Pháp môn cơ duyên vấn đáp, Thị chúng, Du phương ngữ yếu v.v.. Trong ấy tinh thần đề khởi của pháp môn đều là cử dương tông phong của Quy Sơn, nên người đời thường đem ngữ lục này hợp chung với Quy Sơn ngữ lục và gọi là Phụ Tử ngữ lục.

Ngữ lục này được biên tập xong vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 3 (1630), được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 4

(1665).

VIÊN CHIẾU 圓 照 1. Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người Lam Điền, Thiểm Tây, Trung Quốc.

Sư nối pháp thiền sư Trí Viễn, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 6, trụ chùa Tứ Minh ở Kinh Sư. Sư tham dự soạn bộ »Tứ Phần Luật sao« theo lệnh vua, được vua ban tử y, bái làm »Lưỡng nhai Thập vọng Đại đức«. Tác phẩm: Trinh Nguyên Tục Thích

Giáo Lục«.

2. Thiền tăng Việt Nam (999-1090), họ Mai tên Trực, quê ở Phúc Đường huyện Long Đàm (nay là huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội), là con người anh bà Linh Cảm Thái hậu (vợ vua Lý Thái Tông).

Thuở nhỏ sư rất thông minh hiếu học, đến ấp Tiêu Sơn thọ giáo với Định Hương Trưởng Lão. Sư ở đây phục dịch nhiều năm để nghiên cứu sâu thiền học và nối pháp ngài thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 7. Sư thường trì kinh Viên Giác, tinh thông pháp tam quán, được ngôn ngữ tam muội, biện tài vô ngại. Về sau, sư tìm đến phía tả kinh đô Thăng Long dựng một ngôi chùa để hiệu là Cát Tường và trụ trì ở đó.

Người học bốn phương tìm đến tham vấn rất đông. Sư có soạn »Dược Sư Thập Nhị Nguyện Văn« vua Lý Nhân Tông đưa bản thảo cho sứ thần sang Trung Hoa dâng vua Triết Tông nhà Tống. Vua Triết Tông trao cho các vị Cao tọa pháp sư ở chùa Tướng

Quốc xem. Xem xong, các ngài tâu với vua Tống rằng:

― Đây là nhục thân Bồ Tát ra đời ở phương Nam, giảng giải kinh nghĩa rất tinh vi, chúng tôi đâu dám thêm bớt chữ nào.

Vua Tống liền sắc sao lại một bản, bản chính trả lại cho vua ta. Sứ thần về kinh tâu lại, triều đình càng kính nể và khen thưởng sư. Kệ thị tịch:

身 如 牆 壁 已 頹 時 舉 世 匆 匆 熟 不 悲 若 達 心 空 無 色 相 色 空 隱 顯 任 推 移 »Thân như tường bích dĩ đồi thì Cử thế thông thông thục bất bi Nhược đạt tâm không vô sắc tướng Sắc không ẩn hiện nhậm suy di«.

»Thân như tường vách đã lung lay, Đau đáu người đời luống xót thay.

Nếu đạt tâm không, không tướng sắc, Sắc không ẩn hiện mặc vần xoay«.

Tác phẩm:

Tán Viên Giác Kinh Thập Nhị Bồ Tát Hạnh Tu Chứng Đạo Tràng. Tham Đồ Hiển Quyết 1 quyển.

3. Thiền viện tọa lạc tại ấp 2 xã Phước Thái, huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai, Việt Nam. Thiền viện mang tên một thiền sư Việt Nam đời Lý và do Hòa thượng Thích Thanh Từ tạo lập vào năm 1975. Buổi đầu nơi đây chỉ là một căn trại để cho 34 ni cô tạm trú làm ruộng, rẫy; trải qua 3 lần trùng tu: 1976, 1983, 1994 chùa mới được khang trang như ngày nay. Từ cây số 73 trên quốc lộ 15 về bên trái, du khách sẽ theo một con đường đất dẫn đến thiền viện khoảng 2km. Qua cổng tam quan, du khách 1017

VIÊN CHIẾU ĐẠI SƯ 圓 照 大 師

sẽ lần lượt tham quan: Nhà khách, Chính điện, Tổ đường, Thiền đường, nhà kho, nhà trù và khu thiền thất. Tất cả các kiến trúc trên được phân bố hài hòa trong một khuôn viên xanh mát bóng cây của vườn tược và đồng ruộng.

VIÊN CHIẾU ĐẠI SƯ 圓 照 大 師 Hiệu của Thiền tăng Thủ Khâm đời Ngũ

Đại. X. Thủ Khâm.

VIÊN CHIẾU THIỀN SƯ 圓 照 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Tông Bản đời Tống do vua Tống Triết Tông ban cho. X. Tông

Bản.

VIÊN CHỨNG 圓 證

Thiền tăng đời Trần, Việt Nam. Sư trụ trì tại chùa Hoa Yên núi Yên Tử, đã đón vua Trần Thái Tông, khi vua trốn lên núi để tu.

Sư đã dạy vua bằng những lời bất tử như sau: Trong núi vốn không có Phật, Phật chỉ ở trong tâm. Tâm lặng mà biết thì đó là

Phật thật…

VIÊN CƠ THIỀN SƯ 圓 機 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Đạo Mân đời Tống.

X. Đạo Mân.

VIÊN DUNG 圓 容

Dung hợp hài hòa, không còn mâu thuẫn đối lập nữa: Sinh tử tức Niết-bàn, Chúng sinh tức Phật, phiền não tức Bồ-đề. Cảnh giới của người giác ngộ, cũng chính là thuyết Trung đạo.

VIÊN GIÁC THIỀN SƯ 圓 覺 禪 師

Thụy hiệu của Tổ Bồ-đề-đạt-ma do vua Đường Đại Tông truy tặng. X. Bồ-đề-đạt-ma.

VIÊN GIÁM THIỀN SƯ 圓 鍳 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Pháp Viễn đời

Tống. X. Pháp Viễn.

VIÊN HIỂN 圓 顯 (1449-?)

Thiền tăng đời Minh, họ Trần, hiệu Ngọa Vân, Tri Vi Tử; người xứ Phú An (nay là huyện Vân, tỉnh Hồ Bắc) Trung Quốc.

Thuở nhỏ sư vào chùa Huệ Sơn xuất gia. Niên hiệu Thành Hóa thứ 2 (1466) sư được cạo tóc làm tăng. Sư đọc nhiều kinh sách nhà Phật, giói hạnh tinh cần, nối pháp Thiền sư Sở Thạch. Chẳng bao lâu sư ở am Cao Mai học đại ý các sách Luận Ngữ, Mạnh Tử do Tần Hạnh Nghĩa truyền dạy và ngâm vịnh. Niên hiệu Hoằng Trị thứ 10 (1497) sư trụ trì chùa Huệ Sơn, sưu khảo sự tích để soạn sách »Huệ Sơn Ký« gồm 20 quyển.

VIÊN HỌC 圓 學 (1053-1116)

Thiền tăng đời Lý, họ Hoàng, quê làng Như Nguyệt, tu ở chùa Đại An Quốc, huyện Tế Giang (tức huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên ngày nay), miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ sư đọc hết các loại sách ngoài đời, đến năm 20 tuổi mới nghiên tầm nội điển. Nhân nghe một câu nói của Thiền sư Chân Không mà tâm sư được mở sáng.

Sư nối pháp Thiền sư Chân Không, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 17. Suốt năm, sư chỉ khoác một áo nạp, dù mưa gió lạnh nóng. Bình bát, tích trượng chẳng rời thân, sư tùy phương giáo hóa. Cho đến việc sửa cầu, đắp đường… chẳng việc nào sư không đứng ra làm trước, rồi mới khuyến bảo người. Sư có làm bài kệ hóa duyên: 六 識 常 昏 終 夜 苦 無 明 被 覆 久 迷 慵 1018

VIÊN NGỘ 圓 悟 (1566-1642)

晝 夜 聞 鐘 開 覺 悟

懶 神 淨 剎 得 神 通 »Lục thức thường hôn chung dạ khổ Vô minh bị phú cửu mê dung Trú dạ văn chung khai giác ngộ Lãn thần tịnh sát đắc thần thông«.

»Sáu thức tối tăm khổ đêm dài, Vô minh che đậy mãi mê say.

Sớm tối nghe chuông lòng tỉnh giác An nhiên cõi tịnh đắc thần thông«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh

Từ.

VIÊN HÚC 圓 旭

Thiền tăng đời Minh, tự Vạn Tùng, người xứ Thông Hải (nay thuộc Vân Nam) Trung Quốc. Sư xuất gia từ bé, chuyên tinh nơi thiền lý. Khoảng niên hiệu Sùng Trinh (1628-1644) sư ở chùa Cung Trúc tại Côn

Minh (nay thuộc Vân Nam). Sư cố ý bắt chước Hòa thượng Tế Điên đời Nam Tống, thường vào quán rượu ca hát, say sưa, nói việc vị lai phần nhiều rất trúng. Sư thường nhập định ở ven đường, ngày đêm đều ngồi xếp bằng, dù trời có mưa gió nhưng sư vẫn bất động. Một hôm tắm gội, lễ Phật xong, sư nói kệ rồi thị tịch.

VIÊN KHOAN 圓 寬

Thiền tăng đời Trịnh Nguyễn phân tranh.

Sư là người Trung Quốc đến đàng trong vào thế kỷ 17. Khi thiền sư Việt Nam là Hương Hải còn làm Tri phủ ở Triệu Phong (Quảng Trị) năm 1652, ông đã theo học

Phật pháp với vị sư Trung Quốc này.

VIÊN MÃN THƯỜNG CHIẾU

QUỐC SƯ NGỮ LỤC 圓 滿 常 照 國 師 語 錄 X. Phật Quang Quốc sư ngữ lục.

VIÊN MINH 圓 明 (855-990)

Thiền tăng đời Tống, họ Trần, người Phúc Châu, Trung Quốc. Sư tham Quy Sơn Linh Hựu được ý chỉ, còn thỉnh ích nơi ngài Tuyết Phong. Sư từng đến núi Ngũ Đài thấy Văn-thù hóa hiện. Các chùa do sư lập ra đều lấy Văn-thù làm tên.

VIÊN NGÂN 圓 銀 (?-1580)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, người xứ Vũ Thanh (nay thuộc hà Bắc) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư hầu hạ trong cung, những khi rảnh rỗi sư lưu tâm vào Phật điển. Sư tham vấn nhiều chùa nổi tiếng ở Nam Hải, đến chùa Thiếu Lâm ở Tung Sơn, theo ngài Vô Ngôn Đạo Công cạo tóc làm tăng. Sau đó ở ẩn nơi am Triêu Dương tại núi Thượng Phương, nghĩ rằng đường sá đến núi Thượng Phương xa xôi, khó khăn nên sư quyên góp và xây dựng Phổ Tế Thiền Tự tại Cô Sơn khẩu để tiện lợi cho khách hành hương.

VIÊN NGỘ 圓 悟 (1566-1642)

Thiền tăng đời Minh, họ Tưởng, tự Giác Sơ, hiệu Mật Vân, người Nghi Hưng (Giang Tô) Trung Quốc. Năm 29 tuổi sư theo Chính Truyền chùa Vũ Môn ở Long Trì xuất gia, sau đó theo thầy đến kinh đô truyền pháp, qua đỉnh núi Đồng Quan vô ý trợt té hoát nhiên đại ngộ. Chính Truyền trao cho pháp y làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sư đi du phương Cửu Hoa, Phổ-đà, Thiên Thai, khắp cả Ngô Việt. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 45 (1617) sư trụ trì chùa Long Trì, lần lượt trụ các chùa Thông Huyền, Kim Túc, Hoàng Bá, Thiên Đồng.

Từng ở 6 đạo tràng, sư thuyết pháp hơn 30 năm. Phục hưng Thiên Đồng Thiền Tự làm cho tông Lâm Tế được trung hưng. Người 1019

VIÊN NGỘ KHẮC CẦN 圓 悟 克 勤

quy y hơn ba vạn, đệ tử đắc pháp 12 người đều là những vị trụ trì các chùa nổi tiếng. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 15 (1642) sư trở về ở chùa Thông Huyền, Thiên Thai mà tịch. Đời Thanh, vua Khang Hi truy tặng hiệu »Huệ Định Thiền sư«. Tác phẩm: Mật Vân ngữ lục. Tịch Vọng Cứu Lược Thuyết.

VIÊN NGỘ KHẮC CẦN 圓 悟 克 勤 Vua Tống Cao Tông ban cho Thiền tăng Khắc Cần đời Tống hiệu Viên Ngộ, nên người đời gọi sư là Viên Ngộ Khắc Cần.

X. Khắc Cần.

VIÊN NGỘ PHẬT QUẢ THIỀN SƯ

NGỮ LỤC 圓 悟 佛 果 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 20 quyển, do Viên Ngộ Khắc Cần soạn vào đời Tống, nhóm Hổ Khâu Thiệu Long… biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 713. Sách này được biên tập trước khi Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần thị tịch 2 năm, tức vào niên hiệu Thiệu

Hưng thứ 3 (1133). Nội dung bao gồm các loại ngữ lục trong một đời của Thiền sư Khắc Cần như: Thượng đường, Tiểu tham, Phổ thuyết, Pháp ngữ, Niêm cổ, Tụng cổ, Kệ tụng, Chân tán, Tạp trước, Phật sự v.v..

Từ sách này chúng ta biết được tông phong Lâm Tế vào đời Tống cùng với trình độ và sự tích của thiền tăng.

VIÊN NGUYỆT 圓 月 (1300-1378)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Trung Nham Viên Nguyệt, niên hiệu Thái Định thứ 2 (1325) sang nhà Nguyên đắc pháp nơi Thiền sư Cổ Lâm Thanh Mậu, Thiên Ninh Cảnh Đàm, đời thứ 23 hệ Nam Nhạc, đời thứ 6 tông Lâm Tế. Niên hiệu Chí Thuận thứ 3 (1332) sư trở về nước, trụ trì chùa Kiết Tường. Có Thi tập, ngữ lục truyền lại đời.

VIÊN QUẢ 圓 果 (1484-1573)

Thiền tăng đời Minh, họ Đinh, tự Chỉ Viên, hiệu Huyễn Không, Hương Lâm, người xứ Trấn Giang (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc. Ban đầu sư giữ chức Chỉ huy sứ Vệ thủ lăng ở Phụng Dương. Sau đó bỏ quan chức cạo tóc làm tăng. Sư ở núi Ngũ Đài tụng kinh Viên Giác có tỉnh. Năm 34 tuổi, sư đến Hàng Châu, lên tuyệt đỉnh phía bắc Cao Phong, chuyên tọa thiền đến 6 năm, thông suốt trong ngoài, thấu rõ thiền pháp. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 34 (1555), sư dâng kế đánh Nhật cho Tổng đốc Hồ Tôn Hiến và đẩy lui được giặc. Về già sư đến Ngô Việt, ra hoằng pháp trụ chùa Phật Huệ ở Hàng Châu. sư rất trọng thiền luật, ngưng thần nơi vắng lặng, mỗi buổi sớm đều tụng kinh Kim Cang. Tác phẩm: Kim Cang Kinh Âm Thích Trực Giải.

VIÊN THÔNG DIỆU GIÁC THIỀN SƯ 圓 通 妙 覺 禪 師 Thự hiệu của Thiền tăng Thanh Dục đời

Ngũ Đại do Ngô Việt Vương ban cho. X.

Thanh Dục.

VIÊN THÔNG MINH QUẢNG THIỀN SƯ 圓 通 明 廣 禪 師 Thiền tăng Minh Quảng đời Thanh, người đời gọi là »Viên Thông Minh Quảng Thiền sư«. X. Minh Quảng.

VIÊN THÔNG NỘT 圓 通 訥

Thiền tăng Cư Nột sống vào đời Tống, ở chùa Viên Thông, Lô Sơn, người đời gọi sư là »Viên Thông Nột«. X. Cư Nột.

VIÊN THÔNG TỰ 圓 通 寺

VIÊN THÔNG QUỐC SƯ 圓 通 國 師 (1080-1151)

Thiền tăng đời Lý, tục danh Nguyễn Nguyên Ức, quê làng Cổ Hiền (nay thuộc huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông), miền Bắc Việt Nam. Sư nối pháp ngài Viên Học thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 18. Sau, sư dời về phường Thái Bạch, kinh đô Thăng Long, lập nghiệp luôn tại đây. Thế tộc làm tăng quan, cha tên Huệ Dục làm quan dưới triều Lý đến chức Tả hữu nhai Tăng lục. Sư tư chất thông minh, học hiểu đến chỗ tinh diệu, có chí xuất gia lúc còn nhỏ. Sư từng gặp Thiền sư Viên Học chùa An Quốc và nhân đó được khế chỉ. Niên hiệu Hội Phong thứ 6 (1097), sư đậu thủ khoa kỳ thi Tam Giáo, được sung vào chức Đại văn. Đến niên hiệu Long Phù Nguyên Hóa, triều đình mở khoa thi để cất nhắc kẻ có tài lớn trong thiên hạ, để bổ sung cho các chức quan vừa tăng vừa đạo còn thiếu sót, sư lại đỗ đầu. Nhà vua quá quý kính muốn đem chính sự giao phó cho sư, sư cố từ chối chẳng dám nhận. Vua bèn tiến chức Nội Cung phụng Truyền giảng pháp sư.

Bấy giờ, sư tùy cơ giảng giải giáo lý, khiến người giác ngộ, Sư giải hoặc, phá ngu cho học nhân một cách chớp nhoáng, sắc bén.

Những người thụ giáo nơi sư đều nổi tiếng sau này. Niên hiệu Đại Khánh thứ 3 (1112)

sau khi trùng hưng ngôi chùa Diên Thọ, vua sắc sư làm bài văn bia. Vua mến phục tài, phong sư lên chức Tả nhai Tăng lục.

Sư có trình bày việc trị loạn, hưng vong của đất nước; Vua nghe qua rất hài lòng, lại thăng sư chức Hữu nhai Tăng thống, Tri giáo môn công sự. Sư giữ thái độ thung dung, tuy nghiêm trang nhưng thân gần để dâng hiến lời khuyên nhủ bảo ban vua, chưa từng bê trễ thiếu sót. Niên hiệu Thiên Chương Bảo Tự thứ 5 (1137) vua sắp băng, sư có dự vào hàng Cổ mệnh thảo tờ di chiếu. Vua phó thác mọi việc cho sư. Sau, sư về làng Cổ Hiền tỉnh Nam Định lập ngôi chùa hiệu Quốc Ân trụ trì đến già. Niên hiệu Đại Định thứ 4 (1143) nhà vua vinh thăng sư chức Tả hữu nhai Tăng thống, Nội cung phụng Tri giáo môn công sự, Truyền giảng Văn chương, Ứng chế hộ quốc Quốc sư và ban cho y hồng.

Tác phẩm:

Chư Phật Tích Duyên Sự, 30 quyển.

Hồng Chung Văn Bi Ký.

Tăng Già Tạp lục, hơn 50 quyển.

Viên Thông tập, hơn 1000 bài thơ.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

VIÊN THÔNG TỰ 圓 通 寺 Còn gọi: Đông Lâm tự. Chùa ở chân núi phía tây Lô Sơn, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, do Nam Đường Hậu Chủ xây dựng.

Lúc ấy do ngài Duyên Đức đứng ra chăm sóc việc cất chùa. Khoảng niên hiệu Khánh Lịch (1041-1048) đời Tống, Thiền sư Cư Nột từ chùa Quy Tông dời sang chùa này, cùng với Âu Dương Tu lập ra »Thanh Tùng Xã«, làm cho thiền pháp hưng thạnh, đệ tử được 3. 000 vị. Khoảng niên hiệu Nguyên Phong (1078-1085), Vua Thần Tông ban cho bảng hiệu »Đông Lâm Tự«;

ít lâu sau đổi thành »Đông Lâm Thái Bình Hưng Quốc Thiền Viện«, phái ngài Hoàng Long Huệ Nam trụ trì, giáo hóa rất thạnh. Dưới 2 đời Nguyên, Minh chùa trở thành đạo tràng Tịnh Độ, đến đời Thanh thì chùa dần dần suy đồi. Trong một bài thơ từ giã bạn bè, nhà sư Thương Hạo có làm bài thơ có đề cập đến chùa Đông Lâm như sau: 1021

VIÊN TÍN 圓 信 (1571-1647)

»Nhất tọa Đông Lâm tự Tùng lai vi hạ san Bất nhân tầm trưởng giả Vô sự đáo nhân gian Túc vũ sầu vi khách Hàn cầm tán vị hoàn Không hoài cựu sơn nguyệt Đồng tử tụng kinh nhàn«.

»Một bận lên chùa học

Hôm nay mới hạ san Chẳng mong tìm trưởng giả

Bởi rảnh tới nhân gian Mưa tối cho buồn khách Chim côi chửa họp đàn Nhớ hoài trăng núi cũ Lúc nhỏ tụng kinh nhàn«.

(Cao Tự Thanh dịch).

VIÊN TÍN 圓 信 (1571-1647)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, ban đầu lấy hiệu Tuyết Đình, sau đổi lại Tuyết Kiệu.

Về già tự xưng Ngữ Phong Lão Nhân.

Năm 29 tuổi xuất gia, hành cước bốn phương, sư tham kiến Diệu Trinh chùa Phổ Tế núi Tần Vọng có tỏ ngộ, trở về Thiên Thai tìm người ấn chứng, chợt ngẩng đầu thấy ba chữ »Cổ Vân Môn« hoát nhiên đại ngộ đến tham kiến Huyễn Hữu Chính Tuyền được ấn khả nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 43 (1615) ra hoằng pháp trụ am Thiên Chỉ ở Kính Sơn, sau trụ chùa Khai tiên ở Lô Sơn, chùa Đông Tháp ở Chiết Giang. Tác phẩm: Tuyết Kiệu Viên Tín Thiền sư ngữ lục 4 quyển.

VIÊN TỊNH 圓 淨 (1588-1639)

Thiền tăng đời Minh, họ Lục, tự Trúc Phan, người xứ Trường Châu (nay là Tô Châu) Trung Quốc. Năm lên 9, sư theo Thiền sư Bảo Nguyệt ở chùa Thụy Quang xuất gia, đến 18 tuổi được cạo tóc làm tăng. Sư phát phẩn tham cứu, tham vấn khắp nơi. Chùa Thụy Quang bị hủy hoại hơn trăm năm, chỉ là 1 ngôi chùa hoang phế. Sư thệ nguyện sửa sang, ban ngày cổ động quyên góp, đến đêm quỳ gối mặc nguyện. Vào năm Thiên Khải thứ 4 (1624)

sư xây Thất Phật các, rồi thỉnh ngài Hoằng Triệt trụ trì. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 2 (1629) sư sửa Thiên Ninh Phù đồ cảm tháp. Sư có thân tướng lùn thấp nhưng giới pháp tinh nghiêm, càng tinh chuyên về lập đạo tràng.

VIÊN TỊNH ĐẠI SƯ 圓 淨 大 師

Hiệu của Thiền tăng Chí Nguyên đời Ngũ Đại. X. Chí Nguyên.

VIÊN TRÍ 圓 智 (769-835)

Còn gọi: Tông Trí. Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người Dự Chương (Nam Xương, Giang Tây) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư theo Hòa thượng Niết-bàn xuất gia, sau đó theo Dược Sơn Duy Nghiễm được tâm ấn và nối pháp. Đi tham phỏng các nơi, đến núi Đạo Ngô, Đàm Châu (Trường Sa,

Hồ Nam) tụ hội đồ chúng đại chấn thiền phong. Thụy là »Tu Nhất Đại Sư«.

VIÊN TRÍ ĐẠI SƯ 圓 智 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Đại An đời Đường. X. Đại An.

VIÊN TRÍ THIỀN SƯ 圓 智 禪 師

1. Hiệu của Thiền tăng Hoằng Biện đời Đường. X. Hoằng Biện.

2. Hiệu của Thiền tăng Thiệu Tông đời Ngũ Đại. X. Thiệu Tông. VIỄN MÔN TỊNH TRỤ THIỀN SƯ 遠 門 淨 柱 禪 師

VIÊN TRỪNG 圓 澄 (1561-1626)

Thiền tăng đời Minh, họ Hạ, tự Trạm Nhiên, hiệu Tán Thủy Đạo Nhân, người xứ Cối Kê (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Ban đầu sư làm lính đưa thư, do vì đưa lầm công văn nên bị phạt trượng. Sau sự việc đó, sư theo Hòa thượng Diệu Phong cạo tóc làm tăng. Tuy chẳng biết chữ nhưng sư thông sáng hơn người; nghe các sư tăng biện luận, sư thầm nhớ văn kinh tìm hiểu chân lý. Sư đến lễ ngài Vân Thê Châu Hoằng xin thụ giới cụ túc; Châu Hoằng xem trọng sư như bậc tái lai. Sư còn tham vấn Thiền sư Phương Niệm, được ngài ấn khả làm truyền nhân tông Tào Động. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 42 (1614) sư trụ trì chùa Quảng Hiếu, năm kế trụ trì chùa Kính Sơn; năm sau nữa (1616)

trụ trì chùa Đông Tháp. Sư có thái độ rất bình thản đối với người sang hay kẻ hèn.

Lúc thăng tòa chỉ nói những lời bình dị, giảng kinh thuyết pháp đều có diệu lý. Tác phẩm: Niết-bàn Hội Sớ, Khái Cổ lục, Vân Môn Trạm Thiền sư ngữ lục, Ngũ Đăng Pháp Ngữ, Pháp Hoa Ý Ngữ, Lăng Nghiêm Kinh Ức Thuyết, Tư Ích Phạm Thiên Sở Vấn Kinh Giản Chú, Kim Cang Tam Muội

Kinh Chú Giải, Tông Môn Hoặc Vấn.

VIÊN TU 圓 修 (1575-1635)

Thiền tăng đời Minh, họ Mẫn, tự Vô Ẩn, người xứ Kinh Khê (nay là huyện Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô) Trung Quốc. Năm 20 tuổi sư vào chùa Long Trì cạo tóc làm tăng, năm 24 tuổi được độ. Sư đóng cửa tĩnh tu, một hôm nghe tiếng lừa kêu sư liền đại ngộ. Sư đến chùa Phổ Chiếu ở Bắc Kinh, tham vấn Thiền sư Chính Truyền, được ngài ấn chứng làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sư còn yết kiến nhiều vị Tôn túc, rồi trở về giữ chức Ký thất ở chùa Long Trì, thông suốt được tâm tủy của Chính Truyền. Niên hiệu Thái Xương thứ 1 (1620), sư ẩn cư trong Khánh Sơn tại Thường Châu, sáng lập chùa Khánh Sơn.

Sư có phong nghi lỗi lạc, bẩm tính điềm đạm, lấy việc phục hưng môn phong của thầy làm nhiệm vụ của mình. Kẻ sĩ mộ đạo bốn phương nghe danh tìm đến, rộn rịp cả chùa.

VIÊN TU THIỀN SƯ 圓 修 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Đạo Lâm, thuộc tông Ngưu Đầu, sống vào đời Đường. X.

Đạo Lâm.

VIÊN XUẤT 圓 出 (1605-1645)

Thiền tăng đời Minh, họ Thùy, hiệu Ngọa

Long, được sinh ra bên chằm Hán Nhạc, chân núi Dương Sơn, Trung Quốc. Xuất gia năm 13 tuổi, thông giáo học, thường tham học nơi các pháp hội Ngưu Sơn, Hoàng Long ở Tứ Xuyên. Một hôm, sư đọc Cảnh Đức Truyền Đăng lục có cảm ngộ liền đến tham vấn Phá Sơn Hải Minh, nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 1 (1638), sư trụ trì viện Chỉ Nguyệt ở Tứ Xuyên. Về sau từng trụ các chùa: Thê Linh ở Tứ Xuyên, Thiên Hoàng ở Hà Nam, Hoa Nghiêm ở Hà Bắc, Ngọa Long ở Tứ Xuyên. Sư vốn có 20 quyển ngữ lục nhưng nay chỉ còn Nao

Châu Ngọa Long Thiền sư ngữ lục 3 quyển. VIỄN MÔN TỊNH TRỤ THIỀN SƯ 遠 門 淨 柱 禪 師 Thiền tăng Tịnh Trụ sống vào đời cuối Minh đầu Thanh, có hiệu là Viễn Môn, người đời gọi là »Viễn Môn Tịnh Trụ 1023

VIỆN CHỦ 院 主

Thiền sư«. X. Tịnh Trụ.

VIỆN CHỦ 院 主 Vị tăng chủ nhiệm một ngôi điện đường của một tự viện. Chức vụ này ở dưới quyền vị Trụ trì trong tùng lâm Trung Quốc thuở xưa. Ngày nay thường gọi vị Trụ trì là Viện chủ, còn vị chủ nhiệm một ngôi điện đường là Giám sự. Tiết Đan Hà Thiêu Phật trong TĐL q. 14 ghi: »後 於 慧 林 寺、 遇 天 大 寒、 取 木 佛 燒 火 向。 院 主 訶 之。 – Về sau sư đến chùa Huệ Lâm, gặp lúc trời thật giá rét, sư đem tượng Phật gỗ xuống đốt để sưởi ấm. Viện chủ quở trách sư«.

VIỆT SƠN CÁT TƯỜNG THIỀN VIỆN 越 山 吉 祥 禪 院

X. Hoa Lâm tự.

VINH TÂY 榮 西 (1141-1215)

Thiền tăng Nhật Bản tông Lâm Tế, dòng Hoàng Long, được xem là vị Tổ khai sáng Thiền tông tại Nhật Bản. Sư đến Trung Quốc hai lần và lần thứ hai, sư được Thiền sư Hư Am Hoài Thưởng ở chùa Vạn Niên trên núi Thiên Thai ấn chứng. Sư cũng là người thầy đầu tiên của Đạo Nguyên Hy Huyền, người khai sáng dòng Thiền Tào Động tại Nhật. Trong những năm cuối đời, sư hoằng hóa tại hai trung tâm Kinh Đô và Liêm Thương (Nhật Bản). Tác Phẩm:

Hưng Thiền Hộ Quốc Luận.

VĨNH AN 永 安 (911-974)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Ông, người Ôn Châu (Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở nhỏ sư theo Đại sư Hối Trưng ở bản quận xuất gia, định đến Mân, Xuyên tham phỏng các thiền sư. do đường sá hiểm trở nên chưa thể, bèn trở lại núi Thiên Thai kết am cỏ tu hành, được Quốc sư Đức Thiều khai thị, sư đốn ngộ bản tâm, nối pháp làm truyền nhân tông Pháp Nhãn. Sau đó xuất sơn, Ngô Việt vương bảo sư trụ trì viện Thanh Thái ở Việt Châu (Thiệu Hưng, Chiết Giang), lại triệu thỉnh ở chùa Báo Ân, Hàng Châu, ban hiệu »Chính Giác Không Huệ Thiền sư«.

VĨNH AN VIỆN 永 安 院

Viện Vĩnh An. X. Bách Lâm tự.

VĨNH DƯ 永 璵 (?-1365)

Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Đông Lăng, người Tứ Minh, Trung Quốc. Tuổi thanh niên sư du phương tham yết các bậc lão túc. Sau lên núi Thiên Đồng tham học với Vân Ngoại Vân Tụ nhận được tông yếu Tào Động. Sau đó khai pháp tại chùa Thiên

Ninh. Niên hiệu Chí Thánh thứ 11 (1351)

sang Nhật Bản tham yết Mộng Song Sơ Thạch. Lần lượt trụ các chùa Thiên Long, Nam Thiền, Kiến Trường, Viên Giác, pháp hóa rất thịnh. Nhật Bản niên hiệu Trinh Trị thứ 4 (1365) sư thị tịch. Đệ tử xây tháp sư tại am Tây Vân, Nam Thiền. Được ban thụy »Diệu Ứng Quang Quốc Huệ Hải Từ Tế Thiền sư«. Pháp hệ đời sau gọi là »Phái

Đông Lăng«, là 1 trong 24 phái Thiền Nhật Bản.

VĨNH GIA CHỨNG ĐẠO CA 永 嘉

證 道 歌 Còn gọi: Vĩnh Gia Chân Giác Thiền sư Chứng Đạo Ca, Chứng Đạo Ca. Thi ca, 1 quyển, do Vĩnh Gia Huyền Giác soạn vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 395. Toàn văn gồm 247 câu, phần lớn là mỗi câu 7 chữ, tổng cộng là 1024 VĨNH GIA THIỀN TÔNG TẬP CHÚ 永 嘉 禪 宗 集 註 1814 chữ, hình thức thơ cổ thể. Một đoạn gồm 4 câu hoặc 6 câu, tất cả gồm 51 đoạn (khổ). Sách này được viết vào khoảng niên hiệu Thần Long thứ 1 (705). Tác giả cho rằng mỗi người đều có Phật tính Như Lai tạng, nếu như triệt ngộ thì sẽ giải thoát; ý chính của tác giả nhằm tuyên dương pháp môn đốn ngộ của Huệ Năng như:

頓 覺 了、 如 來 禪 六 度 萬 行 體 中 圓 夢 裏 冥 冥 有 六 趣 覺 後 空 空 無 大 千 »Đốn giác liễu, Như Lai Thiền Lục độ vạn hạnh thể trung viên

Mộng lý minh minh hữu lục thú Giác hậu không không vô đại thiên«.

Và: 自 從 認 得 曹 溪 路 了 知 生 死 不 相 干 »Tự tòng nhận đắc Tào Khê lộ Liễu tri sinh tử bất tương can«.

Chứng Đạo Ca là tác phẩm đại biểu cho văn học thiền, dùng ngôn từ tao nhã để trình bày và phân tích chân thể của Thiền tông, không những được truyền tụng trong thiền môn mà còn được giới trí thức quan lại yêu thích. Chu Hy trực tiếp dẫn dụng ngôn ngữ thi ca của tác phẩm này để luận chứng cho quan điểm của mình. Các sách chú thích cho tác phẩm này có:

Chứng Đạo Ca Chú, 1 quyển của Ngạn Kỳ. Chứng Đạo Ca Chú, 1 quyển của Tri Nột, 2 quyển này được viết vào đời Tống.

Chứng Đạo Ca Chú Tụng của Vĩnh Thạnh đời Nguyên.

VĨNH GIA TẬP 永 嘉 集

Gọi đủ: Thiền tông Vĩnh Gia tập. Còn gọi:

Vĩnh Gia Thiền tập, Vĩnh Gia Thiền tông tập, Huyền Giác Vĩnh Gia tập. Luận nghị, 1 quyển, do Vĩnh Gia Huyền Giác soạn vào đời Đường, Thứ sử Khánh Châu là Ngụy Tĩnh biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 378. Thời trẻ Huyền Giác học Thiên Thai, sau khi tham lễ Huệ Năng sư chuyển sang Thiền tông. Sách này đem ý nghĩa chỉ quán của Tông Thiên Thai để giải thích thiền của Thiền tông, nêu ra dụng ý và lịch trình tu hành thiền định. Toàn sách gồm có 10 thiên: 1. Nghi thức lập chí mộ đạo, 2. Răn ý kiêu sa, 3. Tịnh tu ba nghiệp, 4. Bài tụng về Xa-ma-tha, 5. Bài tụng về Tỳ-bà-xá-na, 6. Bài tụng về Ưu-tất-xoa, 7. Thứ lớp của tam thừa, 8. Lý sự bất nhị, 9. Thư khuyên bạn hữu, 10. Văn phát nguyện. Ba thiên trước là phần tựa, năm thiên kế là phần chính tông, hai thiên sau là phần lưu thông. Đầu quyển có lời tựa của Ngụy Tĩnh. Sách này là tác phẩm dung hợp Thiên Thai Tông và Thiền tông xuất hiện sớm nhất, rất được đời sau xem trọng. Các sách chú thích về tác phẩm này có:

Vĩnh Gia Tập Chú, 2 quyển của Hành Tĩnh đời Tống. Vĩnh Gia Thiền tông Tập Chú, 2 quyển của Truyền Đăng đời Minh.

Vĩnh Gia Tập Thuyết Nghị, 2 quyển của Kỷ Hòa, vị tăng Cao Ly.

VĨNH GIA THIỀN TÔNG TẬP CHÚ 永 嘉 禪 宗 集 註 Sách, 2 quyển, do Vĩnh Gia Huyền Giác soạn vào đời Đường, Vô Tận Truyền Đăng trùng biên và chú thích vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Thiên Khải thứ 2 (1622), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 399. Vào đời Đường, Thứ sử Khánh Châu là Ngụy Tĩnh từng 1025 VĨNH GIÁC HÒA THƯỢNG ĐỘNG THƯỢNG CỔ TRIỆT 永 覺 和 尚 同 上 古 轍 biên »Vĩnh Gia tập« nêu lên yếu nghĩa tu thiền và quá trình ngộ đạo của Vĩnh Gia Huyền Giác. Vô Tận Truyền Đăng cho rằng »Vĩnh Gia tập« do Ngụy Tĩnh biên nội dung lộn xộn, có chỗ sai lầm, khác xa với bản ý của ngài Vĩnh Gia Huyền Giác. Do đó ông đem thứ tự và nội dung của 10 thiên vốn có, sửa lại làm: Quy kính tam bảo, Phát hoằng thệ nguyện, Thân cận sư hữu, Y thực giới cảnh, Tịnh tu tam nghiệp, Tam thừa tiệm thứ, Sự lý bất nhị, Giản thị thiên viên, Chính tu chỉ quán, Quán tâm thập môn. Hơn nữa, ông còn chú thích tỉ mỉ và phụ lục phần chú thích »Vĩnh Gia Tập Chú« của Hành Tĩnh đời Tống để làm sáng tỏ tông chỉ Chỉ Quán quán tâm của

Vĩnh Gia Huyền Giác.

VĨNH GIÁC HÒA THƯỢNG ĐỘNG THƯỢNG CỔ TRIỆT 永 覺 和 尚 同 上 古 轍

X. Động Thượng Cổ Triệt.

VĨNH GIÁC NGUYÊN HIỀN

THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 永 覺 元 賢 禪 師 廣 錄 Còn gọi: Vĩnh Giác Hòa thượng quảng lục.

Ngữ lục, 30 quyển, do Nguyên Hiền soạn vào đời Minh, Vi Lâm Đạo Bái trùng biên, được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 14 (1657) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125, trang 401. Nội dung thu thập ngữ lục của Nguyên Hiền khi ở các nơi: chùa Dũng Tuyền Cổ Sơn Phúc Châu, chùa Khai Nguyên Tuyền Châu, Chân Tịch Thiền Viện ở Hàng Châu, am Bảo Thiện Kiếm Châu, và các phần:

Tiểu tham, Phổ thuyết, Trà thoại, Niêm cổ, Tụng cổ, Phật sự, Thư vấn, Tự, Ký, Văn,

Thư, Sớ Minh, Chư Tổ đạo ảnh tán, Kệ tụng v.v…

VĨNH HỮU TỰ XÁ LỢI THÁP 永 佑 寺 舍 利 塔 Nằm bên cạnh vườn Vạn Thọ, sơn trang Tị Thử (tránh nắng), thành phố Thừa Đức, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc. Tục gọi »Lục Hòa Tháp«. Chùa xây vào niên hiệu Càn Long thứ 16 (1751) đời Thanh, hiện không còn nữa, chỉ còn 4 tấm bia khắc và tháp. Tháp vốn nằm giữa tiền điện, hậu điện của chùa, khi vua Càn Long đi Nam tuần, thấy tháp chùa Báo Ân ở Nam Kinh và tháp Lục Hòa ở Hàng Châu vững vàng thanh tú đẹp đẽ, bèn vào niên hiệu Càn Long thứ 19 (1754) sai bề tôi cùng một lúc mô phỏng theo xây tháp ở Bắc Kinh và sơn trang Tị Thử ở Thừa Đức. Do vì tháp xây tại Bắc

Kinh bị lửa thiêu hủy, vua Càn Long sợ rằng tháp chùa Vĩnh Hựu cũng sẽ bị như thế nên hạ lệnh dùng gạch đá kết cấu, đấu củng dùng đồ trang sức bằng lưu ly, trong lúc thi công cũng từng làm lại hai lần, đến niên hiệu Càn Long thứ 29 (1764) mới hoàn thành. Tháp hình bát giác, 9 tầng, cao 67m. Tầng thứ 1 vốn có hành lang bao quanh tám mặt, hiện đã sụp đổ. Tầng thứ 2 trở lên mỗi tầng mỗi mặt đều có mở một cửa cuốn, mái tháp mỗi tầng làm bằng đấu củng giản đơn, mái vươn ra rất ngắn. Đỉnh tháp tám mặt nghiêng, cao mà dốc, được che phủ bằng ngói lưu ly màu vàng, trên đỉnh tháp là tháp sát bằng vàng ròng. Toàn bộ tháp cao lớn hùng vĩ, tạo dáng đơn giản mà khéo léo đẹp đẽ, màu sắc sáng sủa, thấp thoáng trong đám cây xanh, trở thành tiêu chí nổi bật của sơn trang Tị Thử. Đây là một ngôi tháp mỹ quan hơn hết trong các 1026

VĨNH NINH TỰ 永 寧 寺

tháp gạch đời Thanh. Sau tháp có một tấm bia, mặt trước khắc »Cao Tông Ngự Chế Vĩnh Hựu Tự Xá-lợi Tháp«, mặt sau khắc »Tị Thử Sơn Trang Bách Vận Thi«. Lầu Ngự Dung ở phía sau tháp là một tòa lầu 2 tầng, di tượng của vua Khang Hy được thờ phụng nơi đây. Vua Càn Long mỗi lần đến sơn trang Tị Thử, trước tiên phải đến đây bái tế. Về sau di tượng các vua Ung Chính và Càn Long cũng được thờ tại lầu này.

VĨNH LẠC THIỀN TỰ 永 樂 禪 寺

Ở mỏm núi Thiên Tâm, núi Vũ Di, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Nguyên tên là »Sơn Tâm Vĩnh Lạc Am«. Niên hiệu Gia Tĩnh thứ 7 (1528) đời Minh sau khi xây cất lại đổi tên là »Thiên Tâm Am«. Vốn là tự quán của Đạo giáo, sau làm chỗ ở cho Phật giáo đồ, đổi tên là »Vĩnh Lạc Thiền Tự«.

Tự viện rộng thoáng hùng vĩ, lâu các hiên ngang, quang cảnh đẹp đẽ tĩnh mịch. Trong cuộc cách mạng văn hóa cũng từng bị phá hoại, về sau tu sửa lại.

VĨNH MINH THIỀN SƯ 永 明 禪 師

Hiệu của thiền tăng Linh Tham đời Ngũ

Đại, X. Linh Tham.

VĨNH MINH TRÍ GIÁC THIỀN SƯ

DUY TÂM QUYẾT 永 明 智 覺 禪 師 唯 心 訣 Gọi tắt: Duy Tâm Quyết. Luận nghị, 1 quyển, do Vĩnh Minh Diên Thọ soạn vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 993. Sách này là tác phẩm mà qua đó Vĩnh Minh Diên Thọ làm sáng tỏ tư tưởng duy tâm của sư. Diên Thọ chủ trương dù có nhiều học thuyết song đều quy về nhất pháp, và muôn pháp đều quy về nhất tâm. Các kinh: Pháp Hoa, Bát-nhã, Tư Ích, Hoa Nghiêm, Viên Giác, Lăng Nghiêm, Đại Tập cũng là ngàn tên gọi của nhất pháp mà thôi, quan trọng ở chỗ quán tâm để đạt nhất tâm. Thế nên trong sách nêu ra 120 thứ tà tông kiến giải, dùng pháp quán tâm để cởi mở mọi mê lầm, chiếu phá tối tăm và cho rằng khi quán triệt một chân tâm này thì tất cả thị phi thủ xả liền tiêu, rỗng rang thanh tịnh và đạt đến cảnh giới giải thoát viên dung. Cuối quyển có phụ lục »Định Huệ Tương Tư Ca«.

VĨNH NINH 永 寧 (1292-1369)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Chu, tự Nhất Nguyên, hiệu Hư Huyễn Tử, Hư Đường, người Thông Châu (Nam Thông, Giang Tô) Trung Quốc. Năm 9 tuổi sư xuất gia theo Thượng nhân Nhân Mô chùa Quảng Huệ ở Lợi Hòa. Sau đó du phương tham kiến các bậc thiền lão, năm năm sau đến Thái Hồ yết kiến Thiền sư Vô Dụng, liễu ngộ huyền chỉ nối pháp. Khoảng niên hiệu Diên Hựu (1314-1320) sư ẩn cư trong núi Quảng Đức. Niên hiệu Chí Trị thứ 3 (1323) trụ trì chùa Long Trì, Nghi Hưng (Giang Tô), xây cất vài chục gian điện vũ mệnh danh là Am Vũ Môn Hưng Hóa. Lại lần lượt chủ trì các chùa Lý Sơn, Thiên Ninh, tiếng tăm đồn xa. Niên hiệu Chí Chính thứ 8 (1348) phụng chỉ vào nội cung thuyết pháp, vua Nguyên Thuận Đế ban Kim lan pháp y, vòng ngọc, ban hiệu »Phật Tâm Liễu Ngộ Bản Giác Diệu Minh Chân Tịnh Đại Thiền sư«. Đời Minh, niên hiệu

Hồng Vũ thứ 1 (1368) lui về ở chùa Long Trì. Tác phẩm: Tứ Hội ngữ lục. VĨNH NINH TỰ 永 寧 寺 Chùa Vĩnh Ninh. X. Thượng Lam viện.

VĨNH QUANG 永 光 (660-730)

VĨNH QUANG 永 光 (660-730)

Thiền tăng đời Đường, họ Phòng, người Nam An Quân (Đại Dữu, Giang Tây), Trung Quốc. Sư vốn là thợ săn. Khi Lục Tổ Huệ Năng từ Hoàng Mai trở về Nam, đến núi Đại Dữu gặp cọp, Quang hàng phục được cọp, muốn theo Tổ cùng đi về phương Nam, nhưng Tổ bảo chờ 20 năm sau. Đúng hẹn, Quang dắt cọp về đến Tào Khê, được tổ truyền giới cho. Cọp chết trước, sư lập »Hổ tăng chi cơ« để biểu dương công lao giúp đỡ Thiền tông của cọp. Quang đến chùa Viên Minh ở Thiều quận để hoằng pháp và viên tịch tại đây.

VĨNH TỪ 永 慈 (1393-1461)

Thiền tăng đời Minh, họ Dư, tự Hải Chu, người Thành Đô (Tứ Xuyên) Trung Quốc.

Thuở nhỏ sư đến chùa Cảnh Đức ở huyện Bành (Tứ Xuyên) theo Chiếu Nguyệt xuất gia. Sau khi Chiếu Nguyệt tịch, sư vào Tây

Sơn ẩn cư 8 năm. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 2 (1427) đến Kinh đô tìm cầu tâm pháp, song ít khi khế ngộ. Trở lại Kim Lăng (Nam Kinh) yết kiến Thiền sư Đông Minh. Niên hiệu Chính Thống thứ 2 (1437)

đáp ứng lời thỉnh của Thái Giám Viên Thành, sư khai pháp tại chùa Dực Thiên ở

Kim Lăng.

VĨNH XƯƠNG THIỀN TỰ 永 昌 禪

寺

X. Nghênh Giang tự.

VỌNG KHÔNG 望 空

1. Hướng lên không trung. Thần Hội truyện trong TCTT q. 8 ghi: »上 元 元 年 囑 別 門 人、 避 座、 望 空 頂 禮、 歸 方 丈。 其 夜 示 滅。 – Vào niên hiệu Thượng Nguyên thứ 1 (674), sư dặn dò đệ tử xong rời khỏi tòa, hướng lên không trung đảnh lễ rồi trở về phương trượng.

Đêm ấy, sư thị tịch«.

2. Không căn cứ; không có cơ sở. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »作 麼 生 是 三 玄 底 旨 趣？ 直 教 決 擇 分 明、 莫 只 麼 望 空 裏 妄 解。 – Cái gì là chỉ thú của Tam huyền? Giả sử ông có quyết trạch được rõ ràng cũng đều là kiến giải không có cơ sở«.

VỌNG SINH TIẾT MỤC 妄 生 節 目

Giả dối, luống cuống bày ra sự việc. Phần

Dương ngữ lục ghi: »鐘 聲 雀 噪。 可 契 眞 源。 別 處 馳 求。 妄 生 節 目。 – Tiếng chuông vang, chim sẻ kêu còn có thể khế ngộ nguồn chân; tìm cầu nơi khác chính là vọng sinh tiết mục«.

VÔ ÂN 無 殷 (884-960)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Ngô, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc. Năm lên bảy, sư theo ngài Tuyết Phong Nghĩa Tồn xuất gia, đến 20 tuổi thụ giới cụ túc. Sau đó, tham yết Cửu Phong Đạo Kiền và đắc pháp. Khi ra hoằng pháp sư trụ viện Hòa Sơn Đại Trí ở Cát Châu (nay là huyện Cát An, tỉnh Giang Tây). Nam Đường Trung Chủ triệu sư vào cung lễ kính. Tốt hiệu: Pháp Tính Thiền sư.

VÔ BA TỴ 無 吧 鼻

1. Không có chỗ để nắm bắt bởi vì thiền pháp của Tổ sư (Tự tính) vượt thoát mọi phân biệt tình tưởng. Mật Am ngữ lục ghi: »今 夜 如 此 提 持。 全 無 巴 鼻。 全 無 滋 味。 如 蚊 子 上 鐵 牛 相 似。 直 是 無 下 嘴 處。 – Đêm nay đưa ra như thế, hoàn toàn không có chỗ nắm lấy, hoàn toàn không có mùi vị, như con muỗi đậu 1028

VÔ CÔNG CHI CÔNG 無 功 之 功

trên con trâu sắt, thì đâu có chỗ nào để cắm mỏ«.

2. Chỉ cho thiền pháp của Tổ sư. Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh tự của Đức Dị ghi: »大 師 始 於 氾 羊 終 至 曹 溪、 說

法 三 十 七 年。。。 惟 南 嶽、 青 原

執 持 最 久、 盡 得 無 巴 鼻、 故 出 馬 祖、 石 頭、 機 智 圓 明、 玄 風 大 震。 – Đại sư gốc gác ở Phạm Dương, cuối đời mất ở Tào Khê, nói pháp 37 năm… Chỉ có Nam Nhạc và Thanh Nguyên là hầu hạ Ngài lâu nhất, nhận được rốt ráo thiền pháp của Tổ sư nên mới sản xuất ra Mã Tổ, Thạch Đầu, cơ trí đầy đủ khiến cho

Thiền tông hưng thạnh«.

VÔ BIÊN 無 邊 (?-1588)

Thiền tăng đời Minh, họ Tào, người xứ Đại Châu (nay là huyện Đại, tỉnh Sơn Tây)

Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ, đến yết kiến Thiền sư Không An ở Phần Châu (nay là Phần Dương tỉnh Sơn Tây). Ngài bảo sư tham câu »Vạn pháp quy về một«.

Sư chịu khó tham cứu lâu ngày. Một hôm lội ngang sông, sư chợt có sở ngộ. Sau đó, sư tụng kinh A-di-đà bỗng triệt ngộ, được Không An ấn chứng. Sau khi Không An tịch, sư tham Long Thọ Sở Phong, được ngài thọ ký. Khi ra hoằng pháp sư trụ am Bác Sơn ở núi Ngũ Đài, sư giữ cuộc sống thanh đạm: ăn uống và lao tác giống như đại chúng, có phong cách như cổ nhân khiến xa gần đều khen ngợi.

VÔ CHUẨN 無 准

Hiệu của Thiền tăng Sư Phạm đời Tống. X. Sư Phạm.

VÔ CHUẨN SƯ PHẠM THIỀN SƯ NGỮ LỤC 無 准 師 范 禪 師 語 錄 Còn gọi: Phật Giám Thiền sư ngữ lục, Phật Giám lục, Vô Chuẩn Thiền sư ngữ lục. Ngữ lục, 6 quyển, do Vô Chuẩn Sư Phạm soạn vào đời Tống, 2 vị Tông Hội và Trí Chiết cùng biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Thuần Hựu thứ 11 (1251), và sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 853.

Quyển 1, 2: Thu thập ngữ lục trong 5 hội của Sư Phạm tại các chùa: Thanh Lương, Phổ Tế, Tư Thánh.

Quyển 3-6: Tiểu tham, Pháp ngữ, Phổ thuyết, Niêm cổ, Kệ tụng, Tự tán, Tiểu Phật sự, Tế Phật Giám Thiền sư văn, Nhập nội dẫn đối thăng tòa ngữ lục (Tấu đối lục), Hành trạng v.v…

VÔ CỐ VÔ TẤT 無 固 無 必

Không có một khuôn phép nhất định. Minh

Giác ngữ lục q. 1 ghi: »况 僧 家 也 無 固 無 必。 住 則 孤 鶴 冷 翹 松 頂。 去 則 片 雲 忽 過 人 間。 – Huống là nhà thiền không có một khuôn phép nhất định: ở thì giống con hạc lẻ loi sống trên ngọn tùng.

Đi thì như phiến mây trôi qua thế gian«.

VÔ CÔNG CHI CÔNG 無 功 之 功 Công đức siêu việt nhân quả báo ứng. Đây là sự vận dụng thực tiễn của người ngộ thiền. Tiết Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »問： 一 切 處 不 乖 時 如 何？ 師 曰： 此 猶 是 功 勳 邊 事。 有 無 功 之 功、 子 何 不 問？ – Hỏi: Khi tất cả chỗ chẳng chống trái thì thế nào? Sư đáp: Đây cũng còn là việc tích lũy công đức dẫn đến việc hưởng phúc báu về sau.

Có công đức siêu việt nhân quả sao ngươi chẳng hỏi?« 1029

VÔ DANH 無 名 (722-793)

VÔ DANH 無 名 (722-793)

Thiền tăng đời Đường, họ Cao, người Bột Hải (Phía Tây Lợi Tân, Sơn Đông), di cư sang Lạc Dương Trung Quốc. Năm 28 tuổi sư xuất gia nơi chùa Đồng Đức, ban đầu học Luật tạng sang theo học với Hà Trạch Thần Hội nối pháp, đổi tên là Vô Danh, du phương các nơi. Đường Đức Tông muốn sa thải tăng ni, chỉ giữ lại những bậc cao tăng, Sư dâng tấu can gián, vua liền bãi bỏ. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 6 (790) đi du ngoạn núi Ngũ Đài, năm thứ 9 sư thị tịch nơi chùa Phật Quang. Tác phẩm: Di Đà

Kinh Sớ.

VÔ DẬT 無 逸

Thiền tăng đời Tống. Sư tham học nơi Thiền sư Bảo Phúc Khả Thọ và đắc pháp. Sư ở viện Long Thọ tại Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến).

VÔ DỊ 無 異

Hiệu của Thiền tăng Nguyên Lai, sống vào đời Minh. X. Nguyên Lai.

VÔ DỊ NGUYÊN LAI THIỀN SƯ QUẢNG LỤC 無 異 元 來 禪 師 廣 錄 Còn gọi: Bác Sơn Đại Nghĩ Hòa thượng quảng lục. Ngữ lục, 35 quyển, do Vô Dị Nguyên Lai soạn vào đời Minh, 2 vị pháp tôn là Hoằng Hãn và Hoằng Dụ cùng biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 10 (1671) và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125, trang 109. Sách này là 1 bộ sưu tập hoàn mỹ về ngữ lục trong một đời của thiền sư Vô Dị Nguyên Lai. Nội dung bao gồm:

Bài tựa ngữ lục của thiền sư Vô Dị, bài tựa của Tích Loại Pháp Đàn, Thích Lục tự, bài tựa sách Tham Thiền Cảnh Ngữ, bài tựa sách Tông Giáo Đáp Hưởng.

Ngữ lục trong 5 hội tại chùa Bác Sơn Năng Nhân, Trà thoại, Phổ thuyết, Niêm cổ, Tụng cổ, Phật sự hương ngữ, Tham thiền cảnh ngữ, Khai thị kệ, Tịnh độ kệ, Tông Giáo Đáp Hưởng, Tông Giáo Đẳng Tích, Thư, Khải, Tự, Thọ ngôn, Vãn từ (lời phúng viếng), Bác Sơn Hòa thượng truyện, Tháp minh và tự… Trong ấy, từ quyển 21 đến 25 là »Tông Giáo Đáp Hưởng« bao gồm các lời đáp của Vô Dị Nguyên Lai về những câu chất vấn của người học. Phần 1, phần 2 của sách Đáp Hưởng lại chia ra 10 phẩm là: Tham ngữ, Tịnh độ, Chỉ quán, Giới luật, Bố thí, Nguyện lực, Sám hối, Phúc báo, Thích nghi, Hồi hướng. Phần »Thích lục« mà sách này đem vào, chính là 6 quyển »Bác Sơn Lão Nhân Thích lục« do Đạo Tung Bích Như Biên, tương đương với phần Bổ di của Nguyên Lai ngữ lục, nội dung gồm có: Thượng đường, Trà thoại, Tụng cổ, Thi, Tán v.v… Tham Thiền Cảnh Ngữ do Thành Chính biên tập, cũng được xếp vào trong »Thiền Môn Toát Yếu« do Thể Tịnh (vị tăng Triều Tiên)

biên, thu thập 10 bài cảnh ngữ về: Dạy người sơ tâm thực hiện công phu, Bình luận lời dạy của Cổ đức, Chỉ dạy khi nghi tình đề chẳng khởi, Chỉ dạy khi đã đề khởi được nghi tình, chỉ dạy thiền nhân tham công án, kệ chỉ dạy tham thiền v.v…

VÔ DỤNG HIỀN KHOAN THIỀN SƯ 無 用 賢 寬 禪 師 Thiền tăng Hiền Khoan đời Nguyên, người đời gọi sư là »Vô Dụng Hiền Khoan Thiền sư«. X. Hiền Khoan.

VÔ ĐẲNG 無 等 (749-830)

Thiền tăng đời Đường, họ Lý, người xứ Úy 1030