Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

BẢO GIÁM 寶 鑑 (?-1173)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 9, nối pháp Thiền sư Đa Vân. Sư họ Kiều Tên Phù, quê ở làng Trung Thụy miền Bắc Việt Nam (nay thuộc huyện Đan Phụng, tỉnh Hà Đông).

Thuở nhỏ học Nho, thông hiểu Thi, Thơ, Lễ, Dịch, chữ viết rất đẹp. Sư làm quan đến chức Cung hậu xá nhân đời Lý Anh Tông.

Năm 30 tuổi, sư bỏ quan đến chùa Bảo Phúc quận Mỹ Lương thọ giáo xuất gia với Thiền sư Đa Vân. Tạng kinh trong chùa này do chính tay sư chép lại. Đến khi Thiền sư Đa Vân tịch, sư kế tiếp trụ trì chùa này. Đời sống của sư rất đạm bạc, suốt năm chỉ mặc áo gai thô sơ, trong mình không dính một sợi tơ. Công việc tu trì thì không bao giờ trễ nãi.

Kệ thị tịch:

智 者 猶 如 月 照 天

光 含 塵 殺 照 無 邊 若 人 要 識 須 分 別 嶺 上 扶 疏 鎖 暮 煙 »Trí giả do như nguyệt chiếu thiên Quang hàm trần sát chiếu vô biên Nhược nhân yếu thức tu phân biệt Lãnh thượng phù sơ tỏa mộ yên«.

»Người trí khác nào trăng rọi không Chiếu soi khắp cõi sáng khôn ngần

Nếu người cần biết, nên phân biệt Khói mù man mác phủ non chiều«.

BẢO HẠNH 寶 行

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông

Lâm Tế đời thứ 35, nối pháp thiền sư Minh Hoằng Tử Dung. Sư húy là Thiệt Vinh, hoằng hóa ở chùa Viên Tịnh, Khánh Hòa thuộc Đàng Trong, Việt Nam. Theo: Lịch

Sử Phật Giáo Đàng Trong của Nguyễn

Hiền Đức. BẢO HOA NGỌC THẠCH THÁP 寶 華 玉 石 塔 X. Đại Bảo Quang tháp.

BẢO HOA SƠN CHÍ 寶 華 山 志 Chí, 15 quyển, do Lưu Danh Phương soạn vào đời Thanh. Núi Bảo Hoa nằm ở huyện

Cú Dung, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc.

Tương truyền nơi đây là đạo tràng của 45

BẢO KIM 寶 金 (1308-1372)

Thiền sư Bảo Chí, do vì lâu đời nên bị hoang phế. Mãi đến niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, thiền sư Diệu Phong xây điện bằng đồng đặt tên là »Thánh Hóa Long Xương Tự«. Khoảng niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đời Thanh, được sắc tứ là »Huệ Cư Tự«, do đây mà nổi tiếng ở đời. Khi ấy có Lưu Danh Phương soạn sơn chí, chia làm 24 loại: Sơn đồ, hình thắng, tinh dã, sơn thủy, kiến trí, cổ tích, linh dị, cao tăng, luật sư, bi minh, bi ký, tháp minh, chiếu sắc, tấu sớ, công di, ký, phú, tự, truyện, tán, khảo, thư, khải, thi.

Tuy sách này có tên là Sơn chí nhưng kỳ thực vì Huệ Cư Tự mà làm, có khắc bản vào đời Thanh.

tập, Tục Pháp truyện, Quang Xán lục, Lịch Đại Pháp Bảo ký, chủ trương có sự truyền thừa của 28 vị Tổ. Sau đó còn có: Tổ Đường tập, Cảnh Đức Truyền Đăng lục, nhằm xác định chỗ truyền của thuyết 28 vị Tổ. Trí Cự viết sách này nhằm mục đích luận giải rõ ràng về sự quan hệ giữa Tôn giả Sư Tử và Bồ-đề Đạt-ma. Thế nên, khi sách này ra đời thì bị các thiền sư đời sau viết sách chê trách.

BẢO LÂM TỰ 寶 林 寺

X. Nam Hoa Tự.

BẢO KIM 寶 金 (1308-1372)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Thạch, người xứ Vĩnh Thọ Càn Châu (nay thuộc Thiểm Tây) Trung Quốc. Vua nhà Nguyên ban cho sư hiệu

»Tịch Chiếu Viên Minh«. Sư nối pháp Thiền sư Như Hải.

BẢO LÂM TRUYỆN 寶 林 傳

Còn gọi: Đại Đường Thiều Châu Song Phong Sơn Tào Khê Bảo Lâm truyện, Tào Khê Bảo Lâm truyện, Song Phong Sơn Tào Khê Bảo Lâm truyện. Truyện, 10 quyển, do Trí Cự soạn vào niên hiệu Trinh Nguyên thứ 17 (801) đời Đường, được xếp vào »Tống Tạng Di Trân«.

Chùa Bảo Lâm ở Tào Khê, Thiều Châu là đạo tràng của Tổ Huệ Năng tuyên dương Thiền pháp nên lấy đây làm tên sách để làm sáng tỏ pháp thống của Ngài.

Nội dung gồm có những tác phẩm về lịch sử Thiền tông như: Đàn Kinh, Ngũ Minh

BẢO LIÊN TỰ 寶 蓮 寺

Chùa nằm lưng chừng núi Đại Dữ, Hồng Kông, Trung Quốc. Xung quanh có núi Phụng Hoàng, Di Lặc, Liên Hoa, Mộc Ngư, Sư Tử Đầu. Vốn được gọi »Hồng Kông Đệ Nhất Thiền Lâm«. Khoảng niên hiệu Tuyên Thống (1909-1911) đời Thanh hai vị Thiền sư Đại Duyệt và Đốn Tu từ Kim Sơn, Giang Tô đến đây khai sơn. Năm 1924 Hòa thượng Kỷ Tu chùa Giang Thiên, Kim Sơn đến đây đảm nhiệm trụ trì, đặt tên là »Bảo Liên Tự«, năm sau khởi công xây dựng Đại điện. Năm 1930 Hòa thượng Phiệt Khả kế nhiệm trụ trì mở rộng xây dựng trước sau hoàn thành Địa Tạng điện, Tổ đường, Ngũ quán đường, Bát nhã thiền đường. Năm 1969 khánh thành Đại hùng bảo điện, khí thế hào hùng. Đây là một ngôi chùa nổi tiếng ở Đông Nam Á.

BẢO NHẬM 保 任

Sau khi ngộ thiền, còn cần phải gìn giữ, bảo vệ gọi là Bảo nhậm. Tiết Hoa Dược Trí Bằng Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »師 豁 然 有 省。 乃 曰：元 來 恁 麼 46

BẢO QUANG TỰ 寶 光 寺

地。成 （指 枯 木 成 禪 師） 曰：汝 作 麼 生 會？ 師 曰： 春生 夏 長、 秋 收 冬 藏。 成 曰： 直 須 保 任。 師 應 喏。 – Sư liền khế ngộ và nói: Hóa ra thế ấy. Thành (chỉ thiền sư Khô Mộc Thành)

bảo: Ngươi hội cái gì? Sư đáp: Mùa xuân gieo hạt, mùa hạ lớn lên, mùa thu gặt hái, mùa đông cất chứa. Thành bảo: Nhất thiết phải bảo nhậm. Sư ứng thanh: Dạ.«

BẢO NINH TỰ 保 寧 寺

Chùa nằm trong thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Xích Ô thứ 4 (241) đời Đông Ngô thời Tam Quốc. Thời Nam triều Lưu Tống chùa tên »Kỳ Viên Tự«. Khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713-741) đời Đường đổi tên là »Trường Khánh Tự«.

Khoảng niên hiệu Bảo Đại (943-957) đời

Nam Đường lại đổi tên là »Phụng Tiên Tự«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-984) đời Tống vua ban cho tấm biển »Bảo Ninh Tự«, đương thời trong chùa có những kiến trúc như Phụng hoàng đài, Bạch tháp, Quán Âm điện, La hán đường, Thủy lục đường, tăng chúng ước khoảng 500 người. Niên hiệu Chính Hòa thứ 7 (1117) vua ban sắc đổi tên là »Thần Tiêu Cung«. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 1 (1127) khôi phục tên cũ. Niên hiệu Kiến Viêm thứ 3 (1129) vua Cao Tông làm thành hành cung, chùa bị phá hủy. Pháp Dung, Tổ của tông Ngưu Đầu đời Đường đã từng trụ ở chùa này hưng thịnh một thời. Về sau các vị cao tăng trụ trì có Phụng Tiên Huệ Đồng, Bảo Ninh Nhân

Dũng, Cổ Lâm Thanh Mậu.

BẢO PHÁC 寶 朴 (Thế Kỷ XIV)

Thiền tăng đời Trần, thuộc Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, đời thứ 2, Việt Nam. Sư là người phụ giúp Giác Hoàng trong việc tổ chức và xây dựng phái thiền Trúc Lâm khi mới thành lập. Sau được vua Trần Anh

Tông phong làm Quốc sư. Theo: Thiền Uyển Tập Anh.

BẢO PHÚC TỰ 保 福 寺

Chùa ở núi Đại Mai, huyện Ngân, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Thành thứ 1 (836) đời Đường, Thiền sư Pháp Thường kết am tranh ở nơi đây, về sau dần dần trở thành thiền vũ, ban đầu tên là »Kim Văn Viện«. Thời Tống Nhân Tông xây cất lại đổi tên là »Huệ Chiếu

Tự«. Thời Nam Tống còn gọi là »Bảo Phúc Tự«.

BẢO PHÚC VIỆN 保 福 院

Nằm trong núi Bảo Phúc, huyện Long Khê, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Trinh Minh thứ 3 (917) đời Hậu Lương, Thứ sử Chương Châu là Vương Công Khâm sáng lập. Tổ sư khai sơn là ngài Tùng Triển, pháp tự của Tuyết Phong Nghĩa Tồn trụ ở núi này hơn 12 năm, kẻ học đạo tụ tập thường hơn 700 người. Niên hiệu Thiên Thành thứ 3 (928) Tùng Triển thị tịch. Về sau lần lượt có các vị cao tăng trụ trì như Siêu Ngộ, Khả Trù, Thanh Khoát hoằng dương tông môn.

BẢO PHƯƠNG 寶 方

Thiền tăng đời Minh, đắc pháp nơi Thiền sư Di Phong Ninh, cơ phong bén nhạy.

BẢO QUANG TỰ 寶 光 寺 Còn gọi: Bảo Quang Thiền Viện. Chùa nằm ở phía Bắc trung tâm huyện Tân Đô, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Tương truyền 47

BẢO SÁT 寶 剎 (THế Kỷ XIV)

được xây cất vào thời Đông Hán, đời Tùy tên là »Đại Thạch Tự«. Niên hiệu Quảng Minh thứ 2 (881) đời Đường, vua Đường Hy Tông vì tránh nạn Hoàng Sào khởi nghĩa mà chạy đến Tứ Xuyên dừng chân nơi đây, ở phía sau chùa tu tạo hành cung, sai Quốc sư Ngộ Đạt trùng tu tự viện và tháp xá-lợi, đổi tên là »Bảo Quang Tự«.

Đến đời Tống khi Thiền sư Viên Ngộ trụ trì thì tăng chúng có trên 3000 người. Đây là thời kỳ hưng thịnh nhất từ khi cất chùa đến nay. Cuối đời Minh chùa bị binh lửa thiêu hủy. Niên hiệu Khang Hy thứ 9 (1670) đời Thanh xây dựng lại. Từ đây về sau trải qua 200 năm lần lượt xây dựng mở rộng, tự viện điện đường càng thêm hùng vĩ tráng lệ xanh vàng rực rỡ. Chiếm diện tích 9 ha, trong đó diện tích kiến trúc hơn 2 ha. Trên tuyến trục giữa y theo thứ lớp có những kiến trúc như Bức tường bình phong chữ »Phúc«, Sơn môn điện, Xá-lợi tháp, Thất Phật điện, Đại hùng bảo điện, Tàng kinh lâu. Hai bên có lầu chuông trống, nhị bài phòng, hành lang tả hữu, phương trượng bảo đông tây; ngoài ra còn có 16 tòa Tứ hợp viện liên tiếp với nhau. Nghi quỹ Thiền tông đầy đủ như Thiền đường, Giới đường, Pháp đường, Trai đường, là nơi tập trung hiển bày phong cách cùng diện mạo thiền tự.

BẢO SÁT 寶 剎 (thế kỷ XIV)

Thiền tăng đời Trần, thuộc thiền phái Trúc

Lâm Yên Tử, đời thứ 2, Việt Nam.

BẢO SỞ 寶 所

Dụ chỉ cảnh giới cao tột của Đại thừa, tức thành Phật. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »若 能 如 是 用 心、 則 寶 所 在 近、 決 不 相 賺。 – Nếu dụng tâm được như thế thì gần đến Bảo sở, quyết chẳng dối gạt nhau«.

BẢO THANH 寶 清 (1752-1859)

Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 40, nối pháp Thiền sư Tính Thông Giác Ngộ. Sư húy Hải Chính, người Việt Nam. Sư lập chùa Vân Sơn, trông coi chùa Long Bàn (Bà Rịa) và chùa núi Chứa Chan

(Long Khánh). Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

BẢO THÔNG 寶 通

Hiệu của Thiền tăng Đại Điên đời Đường.

X. Đại Điên.

BẢO THÔNG TỰ 寶 通 寺

Chùa nằm ở phía nam sườn núi Vũ Xương Hồng Sơn, thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc,Trung Quốc. Là một trong bốn đại tùng lâm ở Vũ Hán. Nguyên tên là »Sùng Ninh Vạn Phật Thiền Tự«, được xây cất vào khoảng niên hiệu Đoan Bình (1234- 1236) đời Tống. Khoảng niên hiệu Đại Đức, Chí Thuận (1297-1333) đời Nguyên từng nhiều lần mở rộng xây dựng. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 6 (1373) đời Minh vua Sở Chiêu Vương sửa sang xây cất lại. Niên hiệu Thành Hóa thứ 21 (1485) đời Minh, đổi tên là »Bảo Thông Thiền Tự«. Nhân Đại sư Từ Nhẫn cúng dường »Phật túc«(Bàn chân đức Phật) cho chùa đem từ núi Đại Hồng, Tùy Châu sang nên còn gọi »Hồng Sơn Tự«. Niên hiệu Khang Hy thứ 15 đến 30 (1676-1691) mô phỏng theo các chùa lớn ở Tây Sơn, Bắc Kinh mà xây cất lại hùng vĩ tráng lệ, được coi là giàu có và đẹp đứng vào bậc nhất thiên hạ. Niên hiệu Hàm Phong thứ 2 (1852) bị phá hủy bởi binh lửa. Hiện chỉ còn kiến trúc vào niên 48

BẢO ỨNG THIỀN SƯ 寶 應 禪 師

hiệu Quang Tự thứ 5 (1879) xây cất lại, chủ yếu có Sơn môn, Ao phóng sinh, Cầu thánh tăng, Điện tiếp dẫn, Điện thờ phụ hai bên, Đại hùng bảo điện, Tổ sư điện, Thiền đường, Thiết Phật điện, Tàng kinh các. Những kiến trúc này vừa hiên ngang vừa tĩnh mịch nhấp nhô theo thế núi ẩn hiện tự nhiên. Văn vật còn lại trong chùa gồm có một đại hồng chung đúc vào khoảng niên hiệu Gia Hy đời Tống (1237-1240), một đôi sư tử bằng đá điêu khắc vào đầu đời Minh. Phía sau chùa có tháp Hồng Sơn thấp thoáng giữa tùng bách xanh tươi.

BẢO TÍCH 寶 積

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất, thụy hiệu »Ngưng Tịch Đại

Sư«.

BẢO TÍCH TỰ 寶 積 寺

1. Chùa nằm ở thị trấn Cảnh Đức, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-859) đời Đường tăng nhân U Công sáng lập. Thiền tăng Liễu Nguyên đời Tống xuất gia nơi đây, sau khi vân du đến Kinh Sư, vua Tống Thần Tông ban hiệu »Phật Ấn«. Từng kết thi thiền xã với Tô Thức, Hoàng Đình Kiên, tình giao hảo rất đậm đà. Hai họ Tô, Hoàng cũng từng đi lại chùa Bảo Tích. Phật Ấn có làm thơ rằng: »Dữ quân cộng kết thi thiền xã, hà nhật tùng quan thoại thử tâm« (Cùng anh đồng kết thi thiền xã, thoải mái ngày nào nói về tâm. ) Người đời sau xây cất »Tam Hiền Đường« ở phía sau chùa để thờ cúng.

Cuối đời Nguyên chùa bị phá hủy, niên hiệu Hồng Vũ thứ 17 (1384) đời Minh được trùng tu. Cuối đời Minh binh loạn tăng tán, chùa chiền bị sụp lở. Niên hiệu Thuận Trị thứ 7 (1650) đời Thanh, Tri huyện Lâu Duy Tung mời tăng nhân Phổ Tĩnh tu sửa lại và đem những cây bách khô còn sót lại sau hỏa hoạn do ngài Phật Ấn trồng mà điêu khắc thành tượng Tam Hiền. Đời Thanh thi nhân Uông Ứng Triệu có làm thơ vịnh về việc này như sau: »Cổ tự vân phong trụ Liễu Nguyên. Tô, Hoàng lưu ngụ đáo kim truyền, cố nhân khởi ý nạp y tặng, kỷ ảnh ưng thiêm bách tử thiền« (Mây phủ chùa xưa trụ Liễu Nguyên. Tô, Hoàng lưu ngụ đến nay truyền, cố nhân đâu muốn nạp y tặng, kỷ ảnh những thẹn bách tử thiền). Chùa chiền đã bị phá hủy, hiện nay chỉ còn ba tấm bia đá khắc sự tích Phật Ấn và chùa Bảo Tích.

2. Chùa nằm ở phía bắc Tào Sơn, huyện Nghi Hoàng, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Khoảng niên hiệu Càn Ninh (894-897) đời Đường Tào Sơn Bản Tịch sáng lập, bản danh »Hà Ngọc Quán«, biệt danh »Sùng Thọ Viện«. Đời Tống vua ban cho tấm biển »Bảo Tích Tự«. Đệ tử nối pháp của Bản Tịch là Huệ Hà cũng trụ ở chùa này.

BẢO TÍNH 寶 性 (?-1034)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 7, nối pháp Thiền sư Định Hương. Sư họ Nghiêm, quê ở Châu Minh, miền Bắc Việt Nam. Sư hoằng hóa ở chùa Cảm Ứng trên núi Ba Sơn, phủ Thiên Đức

(nay thuộc tỉnh Hà Bắc). Theo: Thiền Uyển Tập Anh.

BẢO TRIỆT 寶 徹

Thiền tăng đời Đường, trụ núi Ma Cốc, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất. BẢO ỨNG THIỀN SƯ 寶 應 禪 師

Thiền tăng Huệ Ngung đời Ngũ Đại trụ viện Bảo Ứng, người đời gọi là Bảo Ứng 49

BẢO VĂN ĐẠI SƯ 寶 聞 大 師

Thiền sư. X. Huệ Ngung.

BẢO VĂN ĐẠI SƯ 寶 聞 大 師 Hiệu của Thiền tăng Duy Kính đời Ngũ Đại. X. Duy Kính.

BÃO KIỀU TRỤ THÁO TẨY 抱 橋

住 操 洗 (1)

Còn gọi: Bão Xuân đả phách phù (2)

1. Hai tay ôm chặt cột cầu mà muốn cọ rửa, 2. Hai tay ôm chặt cây Xuân mà muốn đi chơi.

Giống như người muốn được lãnh ngộ tự tâm mà cứ chấp chặt giáo điều.

BÃO PHÁC 抱 樸 (?-1629)

Thiền tăng đời Minh, họ Lạc, người xứ Lâm An (nay thuộc tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc. Năm 15 tuổi, sư đến chùa Diệu Nghiêm cạo tóc làm tăng. Năm 22 tuổi đến chùa Vân Thê thọ giới Cụ túc. Ít lâu sau sư ở ẩn trong núi Kính Sơn. Một hôm, sư bỗng rỗng rang thấu suốt, liền đến Kinh Khê, thưa hỏi thiền sư Chính Truyền nhờ ngài ấn chứng; làm truyền nhân tông Lâm Tế.

Tác phẩm: Thiền tông hải ông.

BÃO TANG KHIẾU KHUẤT 抱 贓

呌 屈 Tay ôm tang vật mà miệng kêu oan. Thiền tông dùng dụ này để chỉ cho sự chối cãi và biện giải hết sức vụng về, đáng buồn cười.

Tiết Trí Hải Đạo Bình Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »古 人 恁 麼 說 話、 大 似 抱 贓 呌 屈。 – Người xưa nói như thế thật đáng buồn cười vì giống như sự chối cãi và biện giải hết sức vụng về«.

BÃO TÙNG LÂM 飽 叢 林

Đối lại: Thiếu tùng lâm. Còn gọi: Cửu tham, lão tham, cựu tham. 1. Người tham thiền học đạo lâu năm (d. từ); 2. Tham thiền học đạo một cách lâu dài (đ. từ). Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 39 (Vạn

Tục 118, 332 hạ) ghi: »所 以 趙 州 八 十 尚 自 行 脚、 祇 是 要 飽 叢 林、 又 且 不 擔 板。 – Sở dĩ ngài Triệu Châu 80 tuổi vẫn còn hành cước, chỉ vì muốn tham thiền tu tập một cách lâu dài và để cái thấy của mình không còn bị giới hạn«.

BÁT 潑

Xấu xa, hư hỏng. Từ phản nghĩa của chữ Hảo 好. Tiết Thái Dương Huyền Thiền sư trong NGCTT q. 3 ghi: »聲 色 堆 頭、 强 說 有 出 身 之 路、 非 央 庠 座 主、 誰 受 你 破 皮 履、 潑 禪 衣？ – Trong đống thanh sắc cố nói có con đường xuất thân. Nếu không phải là giảng sư dở dở ương ương thì ai làm cho ngươi phải chịu rách giày hư áo? (Hành cước vất vả). «. BÁT BẢO NGỌC THẠCH THÁP 八 寶 玉 石 塔 Tháp nằm trong khuôn viên Thảo Đường Thiền Tự cách trung tâm huyện Hộ, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc 20km về phía đông nam. Tháp do ngọc thạch tám màu trắng, xanh, đen, vàng,hồng, lam, tía, xám điêu khắc khảm nạm làm thành, ngọc bóng lóa mắt, ánh sáng có thể soi người cho nên gọi là »Bát Bảo Ngọc Thạch Tháp«. Thân tháp tổng cộng cao 2,33 m hình bát giác 1à tầng. Tầng đáy tháp là tòa núi Tu-di có khắc nổi. Thân tháp điêu khắc ô cửa sổ, cửa hai cánh. Dưới mái che đỉnh tháp có khắc chìm nhiều tượng Phật đường nét thô thiển. Tháp này tạo dáng xinh xắn kì đặc, 50

BÁT-NHÃ QUÁN CHIẾU 般 若 觀 照

toàn thân tháp được khắc hoa văn, Phật tượng cũng rất tinh mỹ. Tương truyền xá-lợi của ngài Cưu Ma La Thập được đặt dưới tháp.

BÁT BỔNG 八 棒

Tám thứ gậy:

1. Giải lệnh chỉ huyền bổng: Gậy phạt. 2. Tiếp cơ tùng chính bổng: Gậy tiếp cơ, đáng đánh thì đánh. 3. Khảo huyền thương chính bổng: Gậy phạt người học ưa việc lạ lùng, dựa vào huyền diệu làm tổn thương chính lý.

4. Ấn thuận tông chỉ bổng: Gậy thưởng người học tương ưng với tông chỉ của

Thầy.

5. Thử nghiệm hư thực bổng: Gậy không thưởng không phạt, vừa thấy liền đánh để thử sự tu hành của người học xem hư hay thực.

6. Manh gia hạt bổng: Gậy đánh bậy vì không sáng mắt. Đây là lỗi của Tông sư.

7. Khổ trách ngu si bổng: Gậy trách mắng người học ngu si. 8. Tảo trừ phàm thánh bổng: Gậy đánh để quét sạch phàm thánh.

BÁT CHỈ ĐẦU ĐÀ 八 指 頭 陀 (1851- 1912) Thiền tăng cận đại, họ Hoàng, tên Kính An, tự Ký Thiền, người xứ Tương Đàm, Hồ Nam, Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hằng Chí. Tác phẩm: Bát Chỉ Đầu-đà thi tập, 8 quyển; Tước Mai Ngâm Cảo, 1 quyển.

玲 瓏、 將 謂 眞 箇、 有 恁 麼 事。） – Song thâu song phóng làm tông yếu (Có mấy người biết ông ta có thủ đoạn chu toàn khéo léo, sẽ cho rằng thật sự có việc như thế!)«.

BÁT HỎA MÍCH PHÙ ÂU 撥 火 覓

浮 漚 Bươi trong than lửa tìm bọt nước. Dụ cho việc làm điên đảo hoang đường. Tiết Tư Không Bản Tịnh Thiền sư trong NĐHN q.

2 ghi: »道 性 如 虛 空、 虛 空 何 所 修？ 遍 觀 修 道 者、 撥 火 覓 浮 漚。 – Tính đạo như hư không, hư không làm sao tu?

Xem thấy kẻ tu đạo đang làm việc điên đảo hoang đường«.

BÁT MY 撥 眉

Còn gọi: Bát my kích mục. Vén lông mày, là cách thị cơ trong nhà Thiền, là động thái ngữ khi ứng cơ của thiền tăng. Tiết Long

Quang Hòa thượng trong TĐT q. 12 ghi: »問： 古 人 因 星 得 悟、 意 作 麼 生？ 師 以 手 撥 開 眉。 – Hỏi: Người xưa thấy sao được ngộ, là ý làm sao? Sư lấy tay vén lông mày«.

BÁT-NHÃ QUÁN CHIẾU 般 若 觀

BÁT DIỆN LINH LUNG 八 面 玲 瓏

Thủ đoạn chu toàn khéo léo. Trong bài tụng tắc 68 của Bích Nham lục q. 7: »雙 收 雙 放 若 爲 宗 （知 他 有 幾 人、 八 面 照 Dùng trí huệ Phật pháp để xem xét, nhận thức mọi sự lý. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »汝 若 不 得 自 悟、 當 起 般 若 觀 照、 剎 那 間、 妄 念 俱 滅、 卽 是 自 眞 正 善 知 識。 – Nếu ngươi chẳng được tự ngộ, cần dùng trí huệ Phật pháp để xem xét, nhận thức tất cả sự lý. Trong khoảng sát-na, vọng niệm đều diệt, trí huệ đó chính là bậc Thầy chân chính của mình.« 51

BÁT-NHÃ TRỰC GIẢI 般 若 直 解

BÁT-NHÃ TRỰC GIẢI 般 若 直 解 Kinh sớ, 1 quyển, do Thanh Đàm Minh Chính (Thiền sư Việt Nam) giải, Thanh Thành sao, Thanh Đức chép. Nội dung bao gồm: ― Lời tựa khắc kinh của Hội Phật Giáo Bắc Kỳ năm 1943.

― Lời tựa dẫn của Tỳ kheo Thanh Hanh vào năm thứ 9 (1933) Hoàng triều Bảo

Đại.

― Tựa của ngài Minh Chính.

― Phần trực giải.

― Phần Kệ tụng gồm: Mười tắc cương lĩnh; bốn phần »Tín, giải, hạnh, chứng« để chỉ dạy phương pháp tu trì chính pháp; hai mươi thiên hậu bạt để xiển dương công năng chí cực đốn liễu; bốn câu kệ Bát-nhã của Cổ đức; Duy tâm thức quán tứ trí luận của Bồ Tát Mã Minh; kệ Sáu căn bảy đại của Tổ Trúc Lâm Điều Ngự để diễn rộng tông chỉ của Tâm Kinh.

― Phần phụ lục: Huệ Năng Đệ lục tổ Lạc Đạo Ca.

Sách này được khắc bản vào niên hiệu

Thành Thái thứ 15 (1903).

BÁT QUÁI THIỀN TỰ 八 卦 禪 寺

Thiền tự nổi tiếng, nằm bên núi Bát Quái, làng Đào Nguyên, thành phố Chương Hóa, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1947 Dương Kim Đới cất am tranh năm gian nơi đây, gọi là »Phúc Hàm Đường«. Năm sau ông mất, trưởng tử Dương Đắc Ý kế nhiệm trụ trì đổi tên là »Bát Quái Tự«. Năm 1954 đổi tên là »Bát Quái Thiền Tự«. Năm 1966 xây cất mở rộng đại điện và chái nhà.

BÁT THẢO CHIÊM PHONG 撥 草

瞻 風 Còn gọi: Bát thảo tham huyền. Nghĩa đen chỉ cho việc vạch cỏ đón gió. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho việc trừ dẹp cỏ hoang vô minh, ngưỡng vọng huyền phong của Phật Tổ. Nghĩa là đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu đến chỗ huyền diệu. Động Sơn ngữ lục (Đại 47, 507 trung) ghi: »此

去 澧 陵 攸 縣、 石 室 相 連、 有 雲 巖 道 人、 若 能 撥 草 瞻 風、 必 爲 子 之 所 重。 – Từ đây đến Lễ Lăng ở huyện Du, nơi các thất đá liền nhau có một đạo nhân tên Vân Nham. Nếu ngươi có khả năng đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu đến chỗ huyền diệu, chắc chắn sẽ được y ta quý trọng«.

BÁT THIÊN 潑 天

Từ hình dung cái rất to, rất nhiều. Tiết Tây

Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »佛 祖 頂 〖⿰宁頁〗 上、 有 潑 天 大 路。 未 透 生 死 關、 如 何 敢 進 步。 – Trên đỉnh đầu của Phật Tổ, có rất nhiều đại lộ. (Nếu) chưa thấu qua ải sinh tử làm sao dám bước lên?«.

BÁT THIÊN CHÍ KHÍ 撥 天 志 氣

Hình dung chí khí rất cao, chí khí ngất trời.

Tiết Thị Nghiệp Hải Tịnh Thiền sư trong MBTL q. trung: »男 子 大 丈 夫、 負 一 片 撥 天 志 氣、 舍 塵 勞、 離 愛 网、 出 叢 林、 入 保 社、 單 單 爲 一 段 生 死 無 常 极 大 事。 – Bậc đại trượng phu mang một chí khí ngất trời, bỏ trần lao, lìa lưới ái, ra khỏi tùng lâm, vào bảo xã, chỉ vì một việc rất lớn là sinh tử vô thường«.

BÁT TRƯỚC TIỆN CHUYỂN 撥 著

便 轉 Một khi được thiền sư khải phát (khêu gợi), người học lập tức lãnh hội. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong DTNL q. 3 ghi: »你 52 BẮC GIẢN CƯ GIẢN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 北 澗 居 簡 禪 師 語 錄

若 是 箇 銅 頭 鉄 額 漢、 撥 著 便 轉、

如 師 子 兒 向 萬 仞 悬 崖、 一 拶 便 解 翻 身、 哮 吼 一 聲、 百 獸 腦 裂、 始 有 少 分 衲 僧 氣 概。 – Nếu ngươi là hạng căn cơ linh lợi, một khi được khải phát lập tức lãnh hội, như sư tử bên vực thẳm muôn trượng, bị bức bách liền biết phóng mình, rống lên một tiếng, trăm thú đều nhức óc, mới có chút ít khí khái của nạp tăng«.

BÁT TỰ ĐẢ KHAI 八 字 打 開

Mở toang ra như hình chữ Bát; Không dấu diếm, che đậy. Bát-nhã trực giải, phần thứ nhất ghi: 八 字 打 開 分 付 了 更 無 餘 事 可 呈 君 »Bát tự đả khai phân phó liễu Cánh vô dư sự khả trình quân«.

»Tất cả mở toang giao phó hết

Còn gì đâu nữa để trình anh«.

BÁT VÔ NHÂN QUẢ 撥 無 因 果

Phủ định lý thuyết nhân quả báo ứng. Phật giáo cho rằng đây là một loại tà kiến; nhà thiền cho lý thuyết nhân quả báo ứng chỉ là giáo thuyết thích ứng với cơ nghi nhất thời, pháp môn phương tiện của Phật, chứ không phải pháp môn căn bản triệt ngộ. Nhưng nếu chấp cố định không nhân quả thì cũng bị xem là chấp trước vọng tâm. Bài tháp minh của Phụ Cát Tất trong MANL q. cuối ghi: »承 虛 接 響。 錯 認 話 頭。 撥 無 因 果。 生 大 我 慢。 卻 墮 邪 見。 – Tiếp lấy sự lý hư huyễn chẳng thật, lầm nhận thoại đầu, phủ định lý thuyết nhân quả báo ứng, sinh đại ngã mạn, lại rơi vào tà kiến, rõ ràng chẳng tự hay biết.«

BÁT VU TRƯỚC BÍNH 鉢 盂 著 柄

Lắp thêm tay cầm vào chiếc bình bát; tỷ dụ việc làm dư thừa, phiền phức, rất đáng tức cười. Tiết Long Môn Thanh Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi:

缽 盂 著 柄 新 翻 樣 牛 上 騎 牛 笑 殺 人 »Bát vu trước bính tân phiên dạng. Ngưu thượng kỵ ngưu tiếu sát nhân«.

»Bình bát thêm quai đổi kiểu mới,

Cưỡi trâu tìm trâu đáng tức cười«

BẠT BẢN 拔 本

1. Vớt vát lại tiền vốn.

2. Cứu vãn tổn thất. Bích Nham lục q. 1 ghi: »東 邊 落 節、 西 邊 拔 本。 – Bên phía đông bất lợi, bên phía tây cứu vãn tổn thất«.

BẠT KHẾ TRỪU ĐINH 拔 楔 抽 釘

Nhổ đinh tháo chốt, dụ cho việc trừ bỏ tục tình mê chướng, lóng lặng vọng tưởng.

Mật Am ngữ lục ghi: »入 紅 塵 堆 裏、 逆 順 界 中、 與 一 切 人 和 泥 合 水、 拔 楔 抽 釘、 令 他 不 覺 不 知、 驀 地 見 徹 本 心、 悟 其 本 性。 – Vào cõi bụi hồng, trong chốn thuận nghịch, cùng với mọi người hòa bùn hợp nước, nhổ đinh tháo chốt, khiến họ từ chỗ chẳng tỉnh chẳng biết chợt thấy suốt bản tâm, ngộ được bản tính«. BẮC GIẢN CƯ GIẢN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 北 澗 居 簡 禪 師 語 錄 Còn gọi: Bắc Giản Hòa thượng ngữ lục, Bắc Giản ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Bắc Giản Cư Giản soạn vào đời Tống, Vật Sơ Đại Quan biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 121, trang 128. Nội dung bao gồm ngữ lục của Cư Giản tại viện Bát- 53

BẮC KINH THIÊN NINH TỰ 北 京 天 寧 寺

nhã ở Đài Châu, chùa Thiết Quan Âm ở Hồ Châu, chùa Viên Giác ở An Kiết Châu, chùa Huệ Nhật ở phủ Bình Giang, và các phần Tiểu tham, Bỉnh phất, Cáo hương phổ thuyết, Tụng cổ, Kệ tụng, Tiểu Phật sự. Có phụ lục lời tựa của các vị Thạch Khê Tâm

Nguyệt…

BẮC KINH THIÊN NINH TỰ 北 京

天 寧 寺 Chùa nằm ngoài cửa Quảng An, khu Tuyên Vũ, thành phố Bắc Kinh, Trung Quốc. Sáng lập vào thời kỳ vua Hiếu Văn Đế (471-499) đời Bắc Ngụy. Ban đầu tên là »Quang Lâm Tự«. Niên hiệu Nhân Thọ thứ 2 (602) đời Tùy đổi tên là »Hoằng

Nghiệp Tự«. Khoảng niên hiệu Khai Nguyên (713-741) đời Đường đổi tên là »Thiên Vương Tự«. Niên hiệu Đại Định thứ 21 (1181) đời Kim lại gọi là »Đại Vạn

An Thiền Tự«. Vào cuối đời Nguyên chùa bị thiêu hủy bởi binh lửa, điện vũ không còn. Chỉ còn một tòa tháp gạch đặc ruột xây dựng vào đời Liêu. Vào đầu đời Minh xây cất lại tự viện, niên hiệu Tuyên Đức thứ 10 (1435) đổi tên gọi như ngày nay. Niên hiệu Chính Thống thứ 10 (1445) mở giới đàn nơi đây, gọi là »Quảng Thiện Giới Đàn« mời thỉnh mười vị Tông sư. Mỗi năm vào hạ tuần tháng tư tập hợp tăng chúng thọ giới thuyết pháp, gọi là viên giới.

Tương truyền lúc ấy tụ tập tăng ni gần một vạn người. Hiện còn điện vũ được trùng tu vào niên hiệu Càn Long thứ 21 (1756) đời

Thanh.

BĂNG BÍCH LÃO NHÂN 冰 壁 老

人 Hiệu của thiền tăng Duy Tắc đời Nguyên. X. Duy Tắc.

BẰNG NGẠN 朋 彥 (913-961)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Thái, người xứ Vĩnh Gia (nay là Ôn Châu, Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiên Thai Đức

Thiều Quốc sư. Thụy hiệu »Quảng Pháp Thiền sư«.

BẦN TỬ Y CHÂU 貧 子 衣 珠

Kẻ nghèo khổ cùng quẫn trên thân tự có ngọc quý, dụ chỉ chúng sinh vốn có Phật tính. Tiết Pháp Xương Ỷ Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »祖 師 西 來 意、 特 唱 此 事。 祇 要 時 人 知 有。 如 貧 子 衣 珠、 不 從 人 得。 – Tổ sư từ phương Tây đến, đặc biệt đề xướng việc nầy, chỉ cần người đương thời biết rõ là họ giống như kẻ nghèo khổ cùng quẫn trên thân tự có ngọc quý, chẳng từ người khác mà được.«

BẤT CẬP 不 及

Không được, không bằng. Đặt sau động từ nhằm nhấn mạnh giải thích hành vi động tác không có cách hoàn thành, hoặc không có cách đạt đến mục đích. Tiết Thanh Lương Hưu Phục Thiền Sư trong NĐHN q.

8 ghi: »問： 如 何 是 學 人 出 身 處？ 師 曰： 千 般 比 不 得、 萬 般 況 不 及。 – Tăng hỏi: Thế nào là chỗ xuất thân của học nhân? Sư đáp: Ngàn thứ so chẳng được, muôn thứ sánh không bằng.«

BẤT DĨ NHI DĨ 不 已 而 已

Bất đắc dĩ mà làm. Tiết Ba Tiêu Kế Triệt

Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »昔 日 如 來 於 波 羅 柰 國、 梵 王 請 轉 法 輪、 如 來 不 已 而 已、 有 屈 宗 風。 – Ngày xưa Đức Phật ở tại nước Ba-la-nại, Phạm Vương thỉnh Phật thuyết pháp, Đức Phật bất đắc dĩ mà làm. Vì thuyết pháp về Tứ 54

BẤT KHẢ TƯ NGHỊ 不 可 思 議

Đế thì chưa đúng với Tông chỉ của Thiền«.

BẤT DỊ 不 易

Hỏi thăm, lời nói an ủi, tương đương với »Tân khổ liễu« (vất vả quá), »Chân tân khổ« (thật là nhọc nhằn). Tiết Hoằng Nhẫn Hòa thượng trong TĐT q. 2 ghi: »師 又 去

碓 坊、 便 問 行 者： 不 易！ 行 者、

米 還 塾 麼？ – Sư lại đi xuống nhà giã gạo, lúc thuận tiện hỏi hành giả: Thật là nhọc nhằn! Hành giả, gạo đã trắng chưa?«

BẤT ĐA AN LẠC 不 多 安 樂

Khó ở, bị bệnh. Tiết Ngạc Châu Vô Đẳng Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »老 僧 三

兩 日 來、 不 多 安 樂。 大 德 身 邊 有 甚 麼 藥 物、 與 老 僧 些。– Hai ba bữa rày lão tăng bị bệnh, Đại đức có mang theo bên mình thuốc men gì cho lão tăng xin một ít.«

BẤT ĐẢO ĐƠN 不 倒 單

Ban đêm không ngủ, ngồi kiết già một chỗ, hoặc niệm Phật hoặc tham thiền hoặc khán thoại đầu, bất kể ngày đêm. Đây là hạnh tu thiết yếu để liễu sinh thoát tử, chóng chứng

Niết-bàn.

BẤT ĐIỆT 不 迭

Không ngớt, không dứt, đặt ở sau động từ.

Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »道 我 四 事 具 足、 方 可 發 心。 祇 恐 做 手 腳 不 迭、 便 是 隔 生 隔 世 去 也。 時 光 似 箭、 深 爲 可 惜。 – Nếu nói rằng tôi phải có đủ bốn sự cúng dường rồi mới phát tâm tu hành, chỉ e làm chuyện phi pháp không dứt thì đã chết đi rồi. Thời giờ nhanh chóng tợ tên bay, thật là đáng tiếc.«

BẤT GIẢ 不 假

Không cần, không phải. Uyển Lăng lục ghi: »本 體 本 來 是 佛、 不 假 修 成 –

Bản thể xưa nay là Phật, không cần tu mới thành.«

BẤT GIẢO ĐA 不 較 多

Na ná, chẳng khác mấy. Tiết Quế Sâm

Thiền sư trong CĐTĐL q. 21 ghi: »師 問 僧： 什 麼 處 來？ 曰： 秦 州 來… 師 却 問： 秦 州 豈 不 是 出 鸚 鵡？ 僧 曰： 鸚 鵡 出 在 隴 州。 師 曰： 也 不 較 多。 – Sư hỏi tăng: Từ đâu đến đây?

Đáp: Từ Tần Châu đến …. Sư lại hỏi: Tần Châu há không phải là nơi có nhiều chim vẹt sao? Tăng thưa: Chim vẹt sản suất ở Lũng Châu. Sư bảo: Cũng na ná.« BẤT HỨA DẠ HÀNH, ĐẦU MINH TU ĐÁO 不 許 夜 行 、投 明 須 到 Không cho đi đêm, trước khi trời sáng phải đến. Đây là lời nói lạ lùng mà thiền sư thường dùng. Tiết Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi:

»問： 百 了 千 當 時 如 何？ 師 曰： 不 許 夜 行、 投 明 須 到。 – Hỏi: Khi đã triệt ngộ thì thế nào? Sư đáp: Ban đêm không cho đi, trước khi trời sáng phải đến«.

BẤT KHẢ TƯ NGHỊ 不 可 思 議 Sự lý tột cùng vi diệu, không thể tưởng tượng, khó dùng lời nói để diễn đạt. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi:

»古 德 曰： 青 青 翠 竹 盡 是 眞 如、 郁 郁 黃 花 無 非 般 若。 有 人 不 許、 是 邪 說、 亦 有 人 信、 言： 「不 可 思 議」、 不 知 若 爲？ – Cổ đức nói: Xanh xanh trúc biếc đều là chân như, rực rỡ hoa vàng không gì chẳng phải là Bát-nhã. Có 55

BẤT LẠC DANH NGÔN 不 落 名 言

người không chịu cho là tà thuyết, cũng có người tin, bảo là ›Bất khả tư nghị‹. Con không biết làm sao đây?«

BẤT LẠC DANH NGÔN 不 落 名 言 Chỉ thiền pháp cùng danh từ khái niệm không có gì liên hệ, chẳng thể dùng ngôn ngữ văn tự để biểu đạt. Phần »Nghệ ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »性 休 寂 滅、 不 落 名 言、 凡 有 指 注、 俱 乖 本 色。 – Thể tính vắng lặng không liên hệ gì đến danh từ khái niệm. Hễ có giải thích đều trái với bản sắc.«

BẤT LẠC GIAI CẤP 不 落 階 級

Không mắc kẹt vào thứ tự đẳng cấp, chỉ cho sự giác ngộ tức thì. Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi:

»須 知 有 一 人、 不 從 人 得、 不 受 教 詔、 不 落 階 級。 若 識 此 人、 一 生 參 學 事 畢。 – Phải biết có một người chẳng nhờ chỉ dạy mà biết, chẳng nhờ sách vở mà rõ, mà ngay đó liền giác ngộ.

Có thể nói người này một đời tham học đã xong«.

BẤT LẠC HỮU VÔ 不 落 有 無

Chẳng sa vào trong nhận thức đối lập giữa hữu và vô, tức không phân biệt sự vật là hữu hay vô. Đây là phản ảnh tư tưởng »Vạn pháp nhất như« của Phật giáo. Tiết Tư Quốc Đạo Ban Thiền Sư trong NĐHN q. 8 ghi: »（僧） 問： 不 落 有 無、 請 師 道。 – (Tăng) hỏi: Chẳng sa vào trong nhận thức đối lập giữa hữu và vô, thỉnh sư nói cho.«

BẤT LẠC THẦN VẪN 不 落 唇 吻

Không rơi vào môi mép. Chỉ cho muốn lãnh ngộ thiền pháp thì chẳng nên sa vào lời nói nơi cửa miệng. Tiết Long Hoa Hiểu Ngu Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »不 落 唇 吻、 一 句 作 麼 生 道？ – Một câu không rơi vào môi mép làm sao nói?«

BẤT LẬP NGHĨA GIẢI 不 立 義 解

Chỉ thiền pháp vượt khỏi lời nói, ý nghĩa, không cần so sánh, giải thích. Bài tựa của

Bùi Hưu trong Đoạn Tế Tâm Yếu ghi: »證 之 若 無 新 舊、 無 淺 深、 說 之 者 不 立 義 解、 不 立 宗 主、 不 開 戶 牖、 直 下 便 是、 動 念 卽 乖、 然 後 爲 本 佛。 – Chứng đó, như không có mới cũ, không có sâu cạn. Nói đó, thì vượt khỏi lời nói ý nghĩa, không cần so sánh giải thích, chẳng lập tông chủ, chẳng mở cửa nẻo, ngay bản thể thì phải, động niệm liền trái, rồi sau mới là bản Phật.«

BẤT LẬP VĂN TỰ 不 立 文 字

Chỉ cho việc lấy tâm truyền tâm, chứ không dùng chữ nghĩa. Theo Ngũ Đăng

Hội Nguyên, tắc 6 Vô Môn Quan, Đức Thế Tôn đem pháp môn vi diệu, chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, trực tiếp phó chúc cho ngài Ca- diếp qua tâm tính chứ không truyền qua kinh điển.

BẤT LIỄU BẤT ĐƯƠNG 不 了 不 當

Sự việc không thành tựu, phần lớn chỉ cho việc tham thiền chưa thành công. Tiết Đãi Chế Phan Lương Quý Cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »久 之 不 契、 因 訴 曰： 某 只 欲 死 去 時 如 何？ 燈 （指 佛 燈 禪 師） 曰： 好 箇 封 皮、 且 留 著 使 用。 而 今 不 了 不 當、 後 去 忽 被 他 換 却 封 皮、 卒 無 整 理 處。 – Đã lâu mà không khế hợp nên thưa rằng: Lúc tôi muốn chết đi thì sao. Đăng (tức Phật Đăng 56

BẤT MẬU 不 謬

Thiền sư) nói: Có tấm thân tốt, hãy lưu lại để dùng. Nhưng nay việc tham thiền chưa thành công, nếu như chết đi, rốt cuộc không có chỗ chỉnh lý«.

BẤT LIỄU NGHĨA GIÁO 不 了 義 教

Nhà thiền lấy thiền giáo chẳng lập ngôn ngữ văn tự làm Liễu nghĩa giáo, và cho sự truyền dạy thông qua ngôn ngữ văn tự của các giáo phái khác là Bất liễu nghĩa giáo.

Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ ba dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »但 有 語 句、 盡 屬 不 了 義 教。 – Hễ có lời nói đều thuộc về Bất liễu nghĩa giáo.«

BẤT LIỄU NGHĨA GIÁO NGỮ 不

了 義 教 語 Nhà thiền đề xướng không cần chữ nghĩa lời nói biểu đạt và cho kinh điển Phật giáo là Bất liễu nghĩa giáo ngữ (Lời dạy, không phải pháp cứu cánh). Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ ba dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2

ghi: »佛 出 世 度 衆 生 是 九 部 教 語、 是 不 了 義 教 語。 – Phật ra đời độ chúng sinh gồm 9 bộ (thể loại) kinh điển, là lời dạy chứ không phải pháp cứu cánh.«

BẤT LY ĐƯƠNG XỨ 不 離 當 處

Ý nói thiền pháp gần sát chỗ bản thân mỗi người, không cần chạy đến nơi khác tìm cầu. Bài Tháp minh do Phụ Cát Tất viết trong MANL q. cuối ghi:

曹 溪 一 滴。 源 深 流 長 至 於 臨 濟。 其 道 益 張 如 擊 石 火。 如 閃 電 光 不 離 當 處。 覿 面 承 當 Giọt nước Tào Khê, Nguồn sâu dòng dài. Đến nơi Lâm tế, Đạo ấy hoằng khai.

Như đá lửa nháng, Như ánh điện bay.

Chẳng rời tại chỗ, Trước mặt nhận ngay.

BẤT LY VỤ THỊ GIẢ 不 釐 務 侍 者

Thị giả danh dự. Tuy có chức vụ nhưng thật sự không làm nhiệm vụ thị giả. Khô

Nhai Mạn lục, q. thượng ghi: »鐵 鞭 韶 禪 師 在 密 庵 處、 任 不 釐 務 侍 者 達 六 年。 – Thiền sư Thiết Tiên Thiều ở Mật

Am nhận chức Bất ly vụ thị giả được 6 năm«.

BẤT MẬU 不 謬 Chẳng hổ là, không thẹn là. Chương Đan

Hà Thiên Nhiên Thiền Sư trong CĐTĐL q. 14 ghi: »師 一 日 謁 忠 國 師。 先 問 侍 者： 國 師 在 否？ 曰： 在 即 在 不 見 客。 師 曰： 太 深 遠 生。 曰： 佛 眼 亦 鄰 不 見。 師 曰： 龍 生 龍 子 鳳 生 鳳 兒。 國 師 睡 起 侍 者 以 告。 國 師 乃 鞭 侍 者 二 十 棒 遣 出。 後 丹 霞 聞 之 乃 云： 不 謬 爲 南 陽 國 師。 – Một hôm, sư đến yết kiến Quốc sư Huệ Trung. Đầu tiên hỏi thị giả: Quốc sư có ở chùa không? Đáp: Ở thì ở mà không tiếp khách.

Sư nói: Thật sâu xa thay! Thị giả nói tiếp:

Mắt Phật nhìn còn chẳng thấy. Sư nói:

Rồng sinh rồng con, Phụng sinh phụng con. Quốc sư thức dậy, thị giả thưa lại chuyện vừa rồi, Quốc sư liền quất cho thị giả hai mươi gậy, đuổi ra. Sau đó, Đan Hà nghe việc này, liền nói: Chẳng hổ là Nam Dương Quốc sư.« Tiết Thạch Thê Hòa thượng trong NĐHN q, 4 ghi: »一 日 見 侍 者 拓 缽 赴 堂、 乃 喚 侍 者、 者 應 諾。 師 曰：「甚 處 去？ 者 曰： 上 堂 齋 去。 師 曰： 我 豈 不 知 汝 上 堂 齋 去？ 者 曰： 除 此 57

BẤT NHỊ 不 二

外 別 道 箇 甚 麼 ？ 師 曰： 我 秖 問 汝 本 分 事。 者 曰： 和 尚 若 問 本 分 事、 某 甲 實 是 上 堂 齋 去。 師 曰： 汝 不 謬 爲 吾 侍 者。– Một hôm Sư thấy thị giả bưng bát đi ăn cơm, liền gọi: Thị giả! Thị giả: Dạ! Sư hỏi: Ngươi đi đâu đó? Thị giả: Đến trai đường ăn cơm. Sư bảo: Ta há không biết ngươi lên trai đường ăn cơm sao? Thị giả thưa: Ngoài điều này ra, còn hỏi gì khác? Sư bảo: Ta hỏi ngươi về việc bên trong bản thân ngươi. Thị giả thưa: Nếu Hòa thượng hỏi việc bên trong bản thân, thì chính là con đang lên trai đường ăn cơm đây. Sư bảo: Ngươi không thẹn là thị giả của ta!« BẤT NHỊ 不 二 Đồng nghĩa với Vô Trụ. Chẳng phải cái nhị của tương đối mà cũng chẳng phải là một.

BẤT NHỊ HUYỀN CHỈ 不 二 玄 旨

Đồng nghĩa »Bất nhị pháp môn 不 二 法 門«. Minh Chơn Tụng trong PKNL q. 18 ghi: »昔 有 維 摩 大 士 示 疾 在 毘 耶 城 裏、 三 十 二 箇 菩 薩、 各 談 不 二 玄 旨、 文 殊 請 問 維 摩、 維 摩 一 默 而 已。 – Thuở xưa đại sĩ Duy-ma-Cật nhuốm bệnh nằm trong thành Tỳ-da. Ba mươi hai vị Bồ Tát, mỗi mỗi nói về pháp môn bất nhị - Bồ Tát Văn-thù thưa hỏi ngài Duy-ma về vấn đề nầy, ngài chỉ một bề im lặng mà thôi.«

BẤT NHỊ PHÁP MÔN 不 二 法 門

Giáo pháp hiển bày chân lý bình đẳng tuyệt đối, vượt ra ngoài tất cả đối đãi sai biệt. Tức ngay nơi 84.000 pháp môn của Phật giáo thường nhận ra chân lý bình đẳng tuyệt đối. Phẩm Bất Nhị Pháp Môn trong Kinh Duy Ma nói có 33 cách giải thích về Bất Nhị Pháp Môn.

BẤT PHẪN 不 憤

Không phục, không chịu, ấm ức. Bích

Nham lục q. 1 ghi: »法 眼 云： 監 院 果 然 錯 會 了 也。 則 （卽 監 院） 不 憤、 便 起 單 渡 江 去。 – Pháp Nhãn nói: Giám Viện quả nhiên hiểu lầm rồi! Tắc (tức Giám viện) không phục, liền từ giã thiền viện, sang sông.«

BẤT PHƯƠNG 不 妨

1. Quả thật, thật là, rất. Phó từ. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雪 竇 到 這 裏、 不 妨 爲 人 赤 心 片 片。 – Đến chỗ nầy, Tuyết Đậu quả thật hết lòng vì người.« 2. Cố nhiên, tự nhiên, biểu thị khẳng định có điều kiện. Tiết Ứng Am Hoa Thiền sư trong GTPĐ q. 26 ghi: »雲 門 道 得、 不 妨 諦 當、 要 且 落 在 第 二 頭。 – Vân

Môn nói được, cố nhiên là xác đáng, nhưng lại rơi vào nghĩa thứ hai.«

BẤT QUY 不 規

Bất định. Tiết Kiếm Môn An Phần Am Chủ trong NĐHN q. 20 ghi: »遂 徑 回 西 禪 懶 庵 迎 之、 付 之 伽 梨。 自 爾 不 規 所 寓。 後 庵 居 劍 門、 化 被 岭 表、 學 者 從 之。 – Sư liền theo đường tắt trở về Tây Thiền. Lại Am ra đón sư trao cho y Tăng-già-lê. Sư theo ý mình không ở nơi nào nhất định. Về sau cất am ở Kiếm

Môn, sư giáo hóa bao trùm Linh Biểu, được người học nghe theo.«

BẤT TÀI TỊNH 不 才 淨

Còn gọi: Bất tài bất tịnh. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho ngôn ngữ văn tự bình thường là lời nói chết, câu chết, chỉ gây 58

BẤT THUỘC TIỆM THỨ 不 屬 漸 次

thêm rối rắm. Phần Thị Chúng trong Lâm Tế lục (Đại 47, 502 thượng) ghi: »大 德、

山 僧 今 時 事 不 获 已、 話 度 說 出 許

多 不 才 淨。 尔 且 莫 錯。 – Hôm nay, Sơn tăng cực chẳng đã mới nói ra lắm lời rối rắm, các ngươi chớ lầm«.

BẤT THẨM 不 審

1. Chẳng biết. Tào Khê Đại Sư Biệt truyện ghi: »不 審 和 尚 初 付 囑 時、 更 有 何 言 教？ 愿 垂 指 示。 – Lúc ban đầu phó chúc, chẳng biết Hòa thượng còn có dạy lời gì? Con cúi mong được Ngài chỉ bảo«.

2. Còn gọi: Vấn tấn. Nghĩa là: Chào thầy.

Tiết Tiệm Nguyên Trung Hưng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »師 後 住 漸 源。

一 日 在 紙 帳 內 坐、 有 僧 來 拔 開 帳 曰： 不 審！ – Về sau, sư trụ Tiệm Nguyên. Một hôm Sư đang ngồi trong trướng, có vị tăng đến vén màn nói: Chào thầy!«.

BẤT THỊ TÂM, BẤT THỊ PHẬT,

BẤT THỊ VẬT 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物 Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật. Ý nói đạo pháp không thể nói, siêu việt tất cả danh từ khái niệm. Thuật ngữ này là cách nói khác đi của cụm từ »Tức tâm tức Phật«. Vô Môn Quan ghi:

»南 泉 和 尚 因 僧 問 云： 還 有 不 與 人 說 底 法 麼？ 泉 云： 有。 僧 云： 如 何 是不 與 人 說 底 法？ 泉 云： 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物。 – Nhân có vị tăng hỏi Hòa thượng Nam Tuyền rằng:

Còn có pháp gì đừng nên nói cho người chăng? Nam Tuyền bảo: Có. Tăng thưa:

Pháp đừng nên nói cho người là pháp gì?

Tuyền bảo: Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật.«

BẤT THIỆP GIAI THÊ 不 涉 階 棲

Còn gọi: Bất lịch giai thê. Thiền pháp chỉ thẳng tâm người, lập tức giác ngộ, không có đẳng cấp thứ lớp. Mật Am ngữ lục ghi: »祖 師 門下、 直 截 省 要、 不 歷 階 梯、 立 地 成 佛。 – Khai thị thiền nhân Bính rằng: Hàng đệ tử Tổ sư dứt khoát tỉnh ngộ, không trải qua thứ lớp, lập tức thành Phật«.

Vô Môn Quan ghi: »劍 刃 上 行、 冰 棱 上 走、 不 涉 階 棲、 懸 崖 撒 手。 – Đi trên kiếm bén, chạy trên băng mỏng, chẳng trải qua thứ lớp, buông tay nơi vực thẳm«.

BẤT THIỆP TRÌNH ĐỒ 不 涉 程 途

Không can hệ đến quá trình tu tập tiến triển dần dần trong việc tỏ ngộ Thiền. Thư đáp Trịnh Côn Nham Trung Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »要 之、 佛 祖 向 上 一 路、 不 涉 程 途、 其 在 初 心 方 便、 也 須 從 者 里 透 過 始 得。 – Tóm lại, Thiền pháp vi diệu của Phật Tổ không can hệ đến quá trình tu tập tiến triển dần dần. Chỗ này là chỗ tu tập, cần phải từ chỗ này thấu qua«.

BẤT THỈNH 不 請

Xin đừng, không cần phải. Minh Giác ngữ lục, q. 2 ghi: »他 後 見 別 處 長 老、 學 士 不 請 舉 向 伊。 – Sau nầy có gặp các bậc Trưởng lão ở nơi khác, xin Học sĩ đừng giới thiệu ông ấy.« BẤT THUỘC TIỆM THỨ 不 屬 漸 次 Ý nói thiền pháp cần lập tức lãnh ngộ, không cần phải từ từ tu hành, trong ấy cũng không có trình tự thứ lớp. Uyển Lăng lục ghi: »祖 師 直 指、 一 切 衆 生 本 心 本 體 本 來 是 佛、 不 假 修 成、 不 屬 漸 次。 – Tổ sư chỉ thẳng bản tâm bản thể 59 BẤT THUYẾT THUYẾT, BẤT VĂN VĂN 不 說 說、 不 聞 聞 của tất cả chúng sinh xưa nay là Phật, chẳng nhờ tu hành mới thành, không cần phải từ từ, cũng không có trình tự, thứ lớp.« BẤT THUYẾT THUYẾT, BẤT VĂN VĂN 不 說 說、 不 聞 聞 Chẳng nói mà nói, chẳng nghe mà nghe.

Chỉ cho việc tiếp nhận pháp Thiền không phải nơi tai mà là ở nơi tâm. Mật Am ngữ lục ghi: »諸 佛 不 說 說、 祖 師 不 聞 聞、 下 一 轉 語 千 古 透 乾 坤。 – Chư Phật chẳng nói mà nói, Tổ sư chẳng nghe mà nghe, để lại một chuyển ngữ, ngàn đời trấn giữ trời đất«.

BẤT THỨC LÔ SƠN CHÂN DIỆN MỤC 不 識 盧 山 眞 面 目 Thành ngữ này bắt nguồn từ bài thơ »Đề Tây lâm bích« của Tô Thức, nhà thơ đời Tống. Toàn bài thơ miêu tả tác giả đi chơi cảnh núi Lô, đứng ở các vị trí khác nhau mà nhìn cảnh núi này. Do núi Lô suốt năm mây mù bao phủ, hơn nữa, tác giả đứng ở trong núi không sao nhìn thấy toàn cảnh Lô Sơn, do đấy mới cảm khái thốt lên: »橫

看 成 嶺 側 成 峰 處 處 高 低 各 不 同 不

識 廬 山 眞 面 目 只 猶 身 在 此 山 中。

– Trông ngang thành dãy, xéo thành tòa, nơi nơi cao thấp khác nhau xa, chẳng biết Lô Sơn toàn cảnh thật, chỉ do thân ở núi non này«.

Tô Thức tức Tô Đông Pha từng kết bạn với thiền sư Phật Ấn ở Vân Cư và về già, ông để tâm nghiên cứu kinh Phật – phải chăng họ Tô có ngụ Thiền ý trong bài thơ?

Theo Thiền tông, bài thơ nhằm diễn tả tình huống của một người bị mê hoặc bởi hiện tượng bề ngoài, không nhận thức rõ bản chất của sự vật.

BẤT TÍCH MY MAO 不 惜 眉 毛

Chẳng tiếc lông mày. Ý nói không tiếc lời nói và bất chấp bị trừng phạt. Tiết Huệ Lâm Tông Bản Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »山 僧 今 日 不 惜 眉 毛、 與 汝 諸 人 說 破。 – Hôm nay Sơn tăng không tiếc lời nói và bất chấp bị trừng phạt, sẽ nói toạc ra cho ông biết«.

BẤT TIỄN GIAI THÊ 不 踐 階 梯

Không theo cấp bậc (của cây thang), dụ chỉ không cần trải qua các cấp giai vị trung gian mà trực tiếp lãnh ngộ thiền pháp. Bài tựa của Dương Ức trong CĐTĐL ghi: »不 立 文 字、 直 指 心 源、 不 踐 階 梯、 徑 登 佛 地。 – Chẳng lập văn tự, chỉ thẳng nguồn tâm, không theo cấp bậc, thẳng lên đất Phật.«

BẤT TÍN ĐẠO 不 信 道

Nói mà không chịu tin. Tắc 8, Bích Nham lục (Tục 117,137, thượng) ghi: »不 信 道 不 妨 奇 特。 若 是 恁 麼 人 方 解 恁 麼 道。 – Nói mà không chịu tin đây quả là kì đặc. Nếu là người như thế mới biết nói như thế«.

BẤT TRANH ĐA 不 爭 多

Xấp xỉ, chẳng khác mấy. Tiết Linh Yểm Hòa thượng trong CĐTĐL q. 23 ghi: Tăng hỏi: »僧 問： 己 事 非 明、 以 何 爲 驗？ 師 曰： 木 鏡 照 素 容。 曰： 驗 後 如 何？ 師 曰： 不 爭 多。 – Việc mình không sáng, lấy cái gì để nghiệm? Sư bảo: Gương gỗ chiếu hình rỗng. Hỏi: Sau khi nghiệm thế nào? Sư đáp: Chẳng khác mấy.«

BẤT TRIỆT 不 徹

1. Không ngừng, không dứt. Đặt sau động 60

BẤT TỨC LƯU 不 唧 〖⿰口留〗

từ, bổ sung cho hành vi hoặc động tác cần giải thích. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »杜 鵑 啼 不 徹、 血 流 山 竹 裂。 – Chim quốc kêu không dứt, máu chảy tre núi nứt«.

2. Không bằng, không kịp. Đặt sau động từ, nhấn mạnh hành vi không có cách gì để hoàn thành. Tiết Hương Nghiêm Hòa thượng trong TĐT q. 19 ghi: »急 著 力、 勤 嚙 齒、 無 常 到 來 救 不 徹。 – Mau ra sức, gắng chịu đựng, vô thường đến rồi cứu không kịp«.

BẤT TRÚNG 不 中

Không đúng, không hợp. Chương Nam Nhạc Hoài Nhượng trong CĐTĐL q. 5 ghi:

»祖 問： 甚 處 來？ 師 曰： 嵩 山 來。 祖 問： 什 麼 物 恁 麼 來？ 師 曰： 道 相 似 一 物 卽 不 中。 – Tổ hỏi: Từ đâu đến? Sư đáp: Từ Tung Sơn đến! Tổ hỏi:

Vật gì đến như thế? Sư đáp: Nói giống một vật thì chẳng đúng.« Tiết Đầu Tử Nghĩa Thanh Thiền sư trong NĐHN ghi: »（圓 通 禪 師） 卽 曳 杖 入 堂、 見 師 正 睡、 乃 擊 床 呵 曰： 我 這 裏 無 閑 飯 與 上 座 吃 了 打 眠！ 師 曰： 和 尚 教 某 何 爲？ 通 曰： 何 不 參 禪？ 師 曰： 美 食 不 中 飽 人 吃。 – (Thiền sư Viên Thông) liền xách gậy vào tăng đường, thấy sư đang ngủ, liền gõ vào giường, quở rằng: Ở đây, ta không có dư cơm để cho Thượng tọa ăn no rồi ngủ! Sư thưa: Hòa thượng dạy tôi làm gì? Thông nói: Sao chẳng tham thiền đi? Sư đáp:

Thức ăn ngon chẳng hợp với người no bụng.«

BẤT TRƯỚC THÁNH PHÀM 不 著

聖 凡 bực Thánh với kẻ phàm. Đây là phản ánh tư tưởng »Vạn pháp nhất như« của Phật giáo. Trấn Châu Đại Bi Hòa thượng trong NĐHN q. 11 ghi: »不 著 聖 凡、 請 師 答 話。 – Chẳng dính vào kiến giải phân biệt bậc Thánh với kẻ phàm, thỉnh Sư đáp cho«.

BẤT TRƯỚC THỊ PHI 不 著 是 非

Còn gọi: Bất lạc thị phi. Đối với sự vật không phân biệt phải và chẳng phải. Tiết

Song Phong Cổ Thiền sư trong NĐHN q. 9 ghi: »僧 問： 和 尚 當 時 辭 石 霜、 石 霜 恁 麼 道、 意作 麼 生？ 師 曰： 只 教 我 不 著 是 非。 – Tăng hỏi: Ngay lúc Hòa thượng giã từ Thạch Sương, Thạch

Sương nói thế ấy, ý thế nào? Sư nói: Chỉ là dạy ta bất trước thị phi«.

BẤT TRƯỚC TIỆN 不 著 便

Chẳng được tiện lợi, chẳng gặp may, xui xẻo, không hợp thời cơ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »師 到 金 牛、 牛 見 師 來、 橫 按 拄 杖 當 門 踞 坐。。。 師 便 打、 牛 作 倒 勢、 師 又 打、 牛 云： 今 日 不 著 便。 – Sư đi đến Kim Ngưu, Ngưu thấy sư đến liền đặt gậy nằm ngang rồi ngồi xổm ngay cửa… sư bèn đánh, Ngưu làm bộ té ngã. Sư lại đánh, Ngưu nói: Hôm nay xui xẻo«.