Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

KIẾN HỶ 見 喜

đồng đạo mới biết. Hôm nay cởi mở một phen, ở trong Kiến hóa môn thông qua lời giải thích để lãnh hội«.

KIẾN HỶ 見 喜 Vui mừng. Tông Môn Võ Khố ghi: »師

（指 宗 杲） 在 寶 峰 時、 元 首 座 極

見 喜。 – Sư (chỉ Tông Cảo) khi ở Bảo Phong, Nguyên Thủ tọa rất vui mừng.«

KIẾN NGHIỆT 見 孽

Chỉ cho tà kiến vọng thức, vì nó làm tổn hại việc tỏ ngộ chân tính. X. Kiến triền.

KIẾN PHẬT TỔ NHƯ SINH OAN

GIA 見 佛 祖 如 生 冤 家 Thấy Phật Tổ như gặp kẻ thù. Nhà thiền cho rằng, đối với sự mê tín chấp trước Phật Tổ cần phải phá trừ, vì thế mới có các phương tiện như: không lễ Phật, Tổ, quở

Phật mắng Tổ. Phần »Năm vị Tỳ kheo Hành Cái trong pháp hội Phật Hải chùa Linh Ẩn cầu pháp ngữ« trong MANL ghi:

»見 佛 祖 如 生 冤 家、 聞 禪 道 如 風 過 樹。 – Thấy Phật Tổ như gặp kẻ thù, nghe Thiền đạo như gió thổi qua cây.«

KIẾN SƠ TỰ 建 初 寺

Chùa ở làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, ngoại ô Hà Nội, Việt Nam. Chùa nằm bên phải đền Xung Thiên Thần Vương, tục gọi là đền đức Thánh Gióng. Chùa nguyên là gia trạch của một người hào phú họ Nguyễn ở làng Phù Đổng đem dâng cúng làm chùa và rước Thiền sư Cảm Thành đến trụ trì; không bao lâu Thiền sư Vô Ngôn Thông đến đây và chùa trở thành Tổ đình của thiền phái Vô Ngôn Thông.

KIẾN THẦN KIẾN QUỶ 見 神 見 鬼

Cố làm ra vẻ huyền bí, làm điều giả dối, xằng bậy. Tiết Kính Sơn Trí Sách Thiền sư trong Tục Truyền Đăng Lục q. 30 ghi: »往

豫 章 謁 典 牛。。。 及 造 門、 典 牛 獨 指 師 曰： 甚 處 見 神 見 鬼 來？ – (Sư) đến Dự Chương ra mắt Điển Ngưu…. Vừa mới đến cửa, Điển Ngư chỉ ngay sư, hỏi: Làm điều giả dối xằng bậy ở đâu rồi đến đây?«

KIẾN THỐ PHÓNG ƯNG 見 兔 放

鷹 1. Lúc đi săn thấy dấu vết con thỏ liền thả chim ưng ra đuổi bắt. Thiền tông dùng cụm từ này làm thuật ngữ để chỉ cho sự khêu gợi chuẩn xác và nhanh chóng của thiền sư trong lúc tiếp hóa người học. Tắc 27, Bích

Nham lục (Đại 48, 167 trung) ghi: »垂 示 云： 問 一 答 十。 舉 一 明 三 見 兔 放 鷹。 因 風 吹 火。 – Dạy rằng: Hỏi một đáp mười, nêu một rõ ba, thấy thỏ thả ưng, nhân gió thổi lửa«.

2. Chỉ cho sự mắc kẹt vào ngôn từ. NĐHN q. 12 ghi: »老 僧 恁 麼 舉 了、 祇 恐 你 諸 人 見 兔 放 鷹、 刻 舟 求 劍。 – Lão tăng đã nêu như thế, chỉ sợ các ông mắc kẹt vào ngôn từ, tốn công vô ích«.

KIẾN TÍNH 見 性

Tham thiền đến chỗ cùng tột, »ồ« lên một tiếng, trong sát-na tự tính bỗng hiện, liễu chứng các pháp vô sinh, gọi là Kiến tính thành Phật, cũng gọi là Ngộ pháp vô sinh, chẳng phải có năng kiến, sở kiến. Vô Môn Quan ghi: »兜 率 悅 和 尚、 設 三 關 問 學 者、 撥 草 參 玄、 只 圖 見 性。 – Hòa thượng Đâu Suất Duyệt lập ra ba cửa hỏi người học, khiến họ đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu chỗ huyền diệu để mong 398

KIẾN VĂN GIÁC TRI 見 聞 覺 知

họ được kiến tính«.

KIẾN TÍNH THÀNH PHẬT 見 性 成

佛

Thấy suốt Phật tính của tự tâm, tỏ ngộ tự mình cùng với Phật xem ngang nhau. Đây là tư tưởng nồng cốt của Thiền tông, thể hiện cao độ tinh thần xem trọng tự ngã, xem trọng đời sông thực tiễn của Thiền tông. Kiến tính thành Phật cho đến các thuật ngữ có liên hệ mật thiết như: Nhân nhân cụ túc, Tâm tâm tương ấn, Đốn ngộ, Bình thường tâm …. Do nhà thiền chủ trương để tín đồ Phật giáo tu tập rất đỗi giản dị dễ thực hành, bởi vì nó hấp dẫn đông đảo quần chúng trong mọi tầng lớp xã hội, cũng ảnh hưởng rộng rãi, sâu đậm, dài lâu đối với văn hóa Trung Quốc. Bích

Nham lục q. 1 ghi: »祖 師 西 來、 單 傳 心 印、 直 指 人 心、 見 性 成 佛。 – Tổ sư từ Ấn Độ đến, truyền riêng tâm ấn, chỉ thẳng tâm người, kiến tính thành Phật.«

KIẾN TRI 見 知

Còn gọi: Tri kiến. Sự hiểu biết, kiến thức trở thành chướng ngại cho việc ngộ thiền.

Tiết Đại Dương Cảnh Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »我 昔 初 機 學 道 迷、 萬 水 千 山 覓 見 知。 明 今 辨 古 終 難 會、 直 說 無 心 轉 更 迷。 – Ngày trước, lúc tôi còn sơ cơ đi học đạo thật sai lầm khi vượt ngàn núi muôn sông để tìm kiến tri, phân biệt giải thích việc xưa nay, rốt cuộc khó lãnh hội được thiền pháp. Nói thẳng vô tâm để chuyển đổi cái mê khi xưa.«

KIẾN TRIỀN 見 纏

Còn gọi: Kiến cái, Kiến nghiệt. Chỉ cho tà kiến vọng thức (cái biết hư dối, thiên lệch), bởi vì nó hay ràng rịt chân tính. Tiết Ngữ chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »若 作 佛 見 法 見、 但

是 一 切 有 無 等 見、 名 眼 翳、 見 所 見 故、 亦 名 見 纏、 亦 名 見 盖、 亦 名 見 孽。 – Nếu khởi kiến giải về Phật, kiến giải về pháp, phàm tất cả những kiến giải như kiến giải về hữu vô v.v… gọi là nhãn ế (tối mắt) vì còn năng kiến sở kiến, cũng bị gọi là kiến triền, kiến cái, kiến nghiệt.« KIẾN TRUNG TĨNH QUỐC TỤC ĐĂNG LỤC 建 中 靖 國 續 燈 錄 Đăng lục 30 quyển, có riêng 3 quyển mục lục, do vị tăng tên Phật Quốc Duy Bạch biên soạn vào đời Tống, hoàn thành vào niên hiệu Kiến Trung Tĩnh Quốc thứ 1 (1101), nhằm tiếp tục bộ Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Thiên Thánh Quảng Đăng lục, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 136, trang 38. Sách này dựa vào thứ bậc tiếp nối pháp mạch trong nhà thiền rồi ghi ra vắn tắt lai lịch của thầy trò, cơ duyên ngữ cú, cổ tắc công án, kệ tụng. Toàn sách chia làm 5 loại: Chính tông, Đối cơ, Niêm cổ, Tụng cổ, Kệ tụng. Gom chép ngữ yếu của các thiền sư thuộc 2 tông Lâm Tế, Vân Môn tỉ mỉ và đầy đủ hơn các tông khác. KIẾN VĂN GIÁC TRI 見 聞 覺 知 Chỉ chung những cảm giác, nhận thức khi sáu thức của con người (thấy, nghe, ngửi, nếm, cảm giác, nhận thức) tiếp xúc với thế giới vạn vật sinh ra. Phật giáo cho rằng những cảm giác, nhận thức nay đều là hư huyễn không thật. Mật Am ngữ lục ghi:

»既 無 心、 又 無 法、 山 河 大 地 甚 處 得 來？ 見 聞 覺 知 復 是 何 物？ 又： 坐 斷 情 塵 意 想、 不 落 見 聞 覺 知。 399

KIỀN CHÙY 楗 槌

– Đã vô tâm, lại vô pháp thì núi sông đất đai chỗ nào thành? Kiến văn giác tri lại là vật gì? Lại: Quét sạch tình trần ý tưởng, chẳng rơi vào Kiến Văn giác tri.«

KIỀN CHÙY 楗 槌 Khí cụ khi gõ phát ra tiếng, dùng để thông báo cho đại chúng biết, trong tự viện. Phạm Kỳ ngữ lục ghi: »露 柱 每 日 搊 箏 楗 槌拍 手 笑 他。 – Cột cái mỗi ngày khảy đàn tranh, kiền chùy vỗ tay cười nó«.

KIỆN MỤC 件 目

Khoản hạng các sự việc và tên gọi của nó.

Bài tựa của Trí Chiêu trong Nhân Thiên Nhãn Mục ghi: »予 游 方 時、 所 至 精

誠 咨 扣 尊 宿 五 宗 綱 要、 其 間 件 目、 往 往 亦 有 所 未 知 者。 – Lúc tôi còn du phương, đến nơi nào cũng đều tinh thành thưa hỏi các bậc Tôn túc về cương yếu của 5 tông, khoản hạng các sự việc và tên gọi của nó, luôn luôn có những điều mà mình chưa biết đến«.

KIẾT LẬT SẮT NÕA MỤC NHĨ ĐỂ

吉 㗚 瑟 拏 穆 耳 底 (1895-1986)

Krishnamurti Ziddu. Thiền sư cư sĩ của thế kỷ XX, người đời tôn xưng là đấng đạo sư, tên là Ziddu, dòng tộc Bà-la-môn, Ấn Độ.

Năm 15 tuổi, ông được bà chủ tịch Thông thiên hội là Annie Besant nhận làm con nuôi, bảo trợ cho ông ăn học. Từ năm 1912 đến 1920, ông sống ở vương quốc Anh, được các tín đồ của Hội Thần Trí Anh đón tiếp và mời trú ngụ. Tháng 8 năm 1922 ông bắt đầu nhập định tại California, trải nghiệm sự thông cảm phổ biến, như là sự kết nối tuyệt đối với trần thế. Năm 1929, ông công bố sự giải thể của dòng Ngôi sao Phương Đông, từ chức ở Hội Thần Trí, tuyên bố: »Ngay lúc bạn đi theo một người nào là bạn thôi đi theo chân lý«. Sau đó, ông sống nhiều ở Ấn Độ, ảnh hưởng của ông ngày càng lan rộng, nhất là trong các trường sư phạm. Trong gần 60 năm, ông đã đến nhiều nước, nhiều châu lục để tổ chức những cuộc nói chuyện và những cuộc đối thoại, hội thảo. Ông có mặt ở Anh, Pháp, Hà Lan, Italia, Nauy, Tân Tây Lan, Hoa Kỳ, Xri Lan ca, Úc … có nước ông đến hai ba lần, có cuộc diễn thuyết kéo dài 17 buổi. Tất nhiên nơi ông nói chuyện nhiều nhất là Ấn Độ, tổ quốc của ông. Tất cả những cuộc nói chuyện hoặc đối thoại của ông đều được in thành sách. Ngoài ra ông còn viết văn, làm thơ.

Tác phẩm: Văn xuôi: Dưới chân của Đạo Sư (At the feet of the Master), Giáo dục như là một sự phục vụ (Education as service), Tự dọn mình (Self reparation),

Chiến tranh hòa bình (Peace War), Con đường (The Path), Vương quốc của Hạnh phúc (The kingdom of Happiness), Cuộc gặp gỡ của Đông Tây (The meeting of the East and the West), Cuộc sống trong tự do (Life in Freedom), Giá trị của cá tính (The

Value of Individuality), Mục đích của Giáo dục (The purpose of Education), Truyền thống đã đánh mất linh hồn (Tradition which has lost its soul), Giáo dục và ý nghĩa của cuộc đời (Education and the Significance of life), Sự tự do đầu tiên và cuối cùng (The first and last Freedom), Bàn luận về sự sống các loạt 1, 2 và 3 (Commentaries on Living 1st 2nd and 3rd series), Về học tập (On Learning). Thơ: Tìm kiếm (The search), Những người bạn bất diệt (The Immortal Friends), Tiếng hát cuộc đời (The Song of life), Đi xa (Come Away). 400

KÝ NHƯỢC 既 若

Mặc dù mang hình thức cư sĩ và từ bỏ mọi nhãn hiệu, song vì những lời nói »tùy phương cởi mở« và phong cách sống ung dung tự tại của ông nên ông vẫn được mọi người xưng tụng là đấng Đạo sư của thế gian.

KIẾT VÂN THIỀN TỰ THÁP 吉 雲

禪 寺 塔 Trong khuôn viên chùa Long Phúc, thị trấn Cổ Thanh Long, huyện Thanh Phố, thành phố Thượng Hải, Trung Quốc, nên còn gọi ›Thanh Long Tháp«. Khi vua Khang Hy đi Nam tuần, ban cho chùa Long Phúc tên »Kiết Vân Thiền Tự«, nên tháp này cũng gọi là »Kiết Vân Thiền Tự Tháp«. X.

»Thanh Long Tháp«.

KIỆT ĐẨU 碣 斗

Bia đá đặt trên dốc đứng, dụ chỉ người linh lợi. Tiết Đầu Tử Thanh Thiền sư trong

NGCTT ghi: »岳 降 英 靈、 天 生 碣 斗 – Núi giáng sinh kẻ xuất chúng, trời sinh ra bậc linh lợi«.

cầm cây cuốc, đi bộ mà cưỡi trâu, người đi trên cầu thấy cầu trôi mà nước chẳng trôi«.

KỊP 洎

Còn gọi: Kịp hồ, kịp hiệp. Nghĩa là cơ hồ.

Tiết Tuyết Phong Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »溈 山 云： 若 不 是 吾、 洎 被 汝 惑。 – Nếu không phải là ta thì cơ hồ bị ngươi mê hoặc.«

KÝ 既

Đến, tận. Tiết Bác Sơn Hòa thượng truyện trong NHQL q. 35 ghi: »朔 既 燕 都、 南 盡 交 趾、 望 風 而 至 者、 歲 以 千 計。 – Bắc đến Yên Đô, Nam tận Giao Chỉ, số người tưởng nhớ tiếng tăm của sư mà đến trong năm tính tới số ngàn«.

KIỀU LƯU THỦY BẤT LƯU 橋 流 水

不 流

Còn gọi: Đông Sơn thủy thượng hành (2), Thanh Sơn vận bộ (3).

Nghĩa đen:

Cầu trôi nước chẳng trôi (1)

Ngọn Đông Sơn trôi trên nước (2)

Ngọn Thanh Sơn đi trên đất (3)

Thiền tông dùng những câu nói này để hình dung cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn, được chuyển đổi từ nhận thức thông thường sang sự hiểu biết vượt khỏi ý thức.

CĐTĐL q. 27 (Đại 51, 430 trung) ghi: »空 手 把 鋤 頭、 步 行 騎 水 牛、人 從 橋 上 過、 橋 流 水 不 流。 – Tay không mà

KÝ 記

Còn gọi: Ký biệt. Lời dự đoán của Phật-đà, Tổ sư đối với đệ tử thành Phật, ngộ đạo giáo hóa. Tiết Vĩnh An Thiện Tịnh Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »（洛 浦 禪 師） 上 堂 謂 眾 曰： 莫 輕 園 頭 （指 善 淨）、 他 日 座 下 有 五 百人 在 。 後 （善 淨） 住 永 安、 眾 餘 五 百、 果 符 洛 浦 之 記。 – Thiền sư Lạc Phố thượng đường nói với chúng rằng: Đừng coi thường Viên đầu (chỉ Thiện Tịnh) ngày sau dưới pháp tòa có năm trăm người. Về sau khi Thiện Tịnh trụ Vĩnh An, tăng chúng hơn năm trăm người, quả nhiên đúng như lời dự đoán của Lạc Phố.« KÝ NHƯỢC 既 若 Đã. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »既 若 如 此、 佛 在 世 製 二 百 五 十 條 戒 又 奚 爲？ – Đã như thế, lúc Phật tại thế còn chế ra 250 giới để làm 401

KỶ KỶ 幾 幾

chi?«.

KỶ KỶ 幾 幾

Mấy cái, mấy người (ngầm chỉ số lượng rất ít). Tiết Phúc Ứng Văn Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »龜 毛 拂 逼 塞 虛 空、 兔 角 杖 撑 天 拄 地。 日 射 珊 瑚 林、 知 心 能 幾 幾？ – Chổi lông rùa quét bít hư không, gậy sừng thỏ chống đỡ môn đình. Mặt trời chiếu xuống rừng san hô, kẻ biết tâm có được mấy người?«.

KỴ LƯ MỊCH LƯ 騎 驢 覓 驢

Còn gọi: Kỵ ngưu mịch ngưu (cưỡi trâu tìm trâu). Cưỡi lừa tìm lừa, dụ cho phàm phu không thấy Phật tính của chính mình mà hướng ngoại tìm cầu, cũng như cưỡi lừa mà tìm lừa, chẳng biết dưới chỗ mình ngồi là con lừa mà mình đang tìm. Thanh Viễn ngữ lục trong CTTNL q. 31 ghi: »龍 門

（系 清 遠 禪 師 之 法 號） 道 只 有 兩 種 病： 一 是 騎 驢 覓 驢、 二 是 騎 却 驢 了 不 肯 下。 – Long Môn (là pháp hiệu của thiền sư Thanh Viễn) nói chỉ có hai thứ bệnh: một là cưỡi lừa tìm lừa, hai là lỡ cưỡi lừa rồi mà chẳng chịu xuống«.

Tiết Phúc Châu Đại An Thiền sư trong CĐTĐL q. 9 ghi: »師 即 造 于 百 丈。 禮 而 問 曰。 學 人 欲 心 識 佛。 何 者 即 是。 百 丈 曰。 大 似 騎 牛 覓 牛。 – Sư liền đến chỗ Bách Trượng, lễ bái rồi hỏi rằng: Học nhân muốn biết Phật, làm sao mới phải? Bách Trượng nói: Rất giống cưỡi trâu tìm trâu!«.

LA HẦU TỰ 羅 睺 寺

Chùa nằm phía đông Hiển Thông Tự, thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền tự của Ngũ Đài Sơn. Được xây cất vào đời Đường, niên hiệu Hoằng Trị thứ 5 (1492) đời Minh xây cất lại. Đời Thanh trở thành miếu Lạt-ma. Kiến trúc chủ yếu hiện còn Thiên vương điện, Văn-thù điện, Đại Phật điện, Tàng kinh các, sương phòng phối điện, lang ốc, thiền viện.

LA HỒ DÃ LỤC 羅 湖 野 錄

Bút ký, 2 quyển, do Hiểu Oánh soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 142, trang 961 và cũng được xếp vào Tứ Khố Toàn Thư. Tác giả là đệ tử của Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo, thời trai trẻ từng đi khắp các tùng lâm, tuổi già trở về nghỉ ở La Hồ, Lâm Xuyên (nay thuộc tỉnh Giang Tây). Sư thu thập những điều thấy nghe trong tùng lâm, những lời đề xướng của chư Tôn túc các nơi, những lời bàn bạc nghị luận của bạn bè. Cũng từ những văn bản rất xưa như bia còn sót lại và thẻ tre bị mọt, sư gom chép những tư liệu có liên quan rồi biên tập lại thành sách, khoảng gần trăm thiên. Đây là quyển sách ghi chép tỉ mỉ về công án Thiền môn đương thời, cơ phong ngữ cú, những sự thật về chư tăng có ý nghĩa lịch sử đã qua, có đủ giá trị sử liệu, được xem là 1 trong 7 bộ sách của Thiền môn, trong tùng lâm cần phải đọc, có thể nói là chỉ nam tu đạo của thiền tăng.

Khi Lệ Ngạc soạn »Tống Thi Kỷ Sự«, phần lớn trích tư liệu từ sách này. 402

LA TRAI 羅 齋

LA LA LÝ 囉 囉 哩

Lời cảm thán dùng trong thi ca ngâm vịnh để điều chỉnh tiết tấu hoặc bổ túc âm tiết, mang sắc thái khẩu ngữ. Tiết Dương Kỳ Phương Hội Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »薄 福 住 楊 歧、 年 來 氣 力 衰。 寒 風 凋 敗 葉、 猶 喜 故 人 歸。 囉 囉 哩、 拈 上 死 柴 頭、 且 向 無 煙 火。 – Sư thượng đường: Phúc mỏng trụ Dương Kỳ. Mấy năm nay sức suy. Gió Đông tỉa trụi lá. Vui thấy bạn cũ về. La la lý! Giơ lên khúc củi khô, rốt cuộc không lửa khói«.

LA LONG ĐẢ PHỤNG 羅 龍 打 鳳

Bủa lưới đón rồng bắt phụng, ý nói khống chế người khác. Tiết Tuyết Phong Huệ Thiền sư trong NGCTT q. 4 ghi: »羅 龍 打

鳳、 藕 絲 网 密 布 縵 天。 獵 兔 射 麞、 蒿 枝 箭 硬 教 中 的。 – Bủa lưới đón rồng bắt phụng, lưới tơ sen giăng dày đặc bầu trời. Săn thỏ bắn hoẵng, bẫy nhạy phải đặt đúng cách, tên nhọn phải bắn cho trúng đích«.

LA LUNG 羅 籠

Bao phủ, trói buộc, khống chế. Mật Am ngữ lục ghi: »不 被 世 間 出 世 間 法 羅 籠 得 住。 – Chẳng bị pháp thế gian, xuất thế gian trói buộc«. Hoặc: »千 人 萬 人 羅 籠 不 住。– Ngàn người muôn người khống chế chẳng nổi«.

LA PHÙ 羅 浮

Vốn chỉ cho La Sơn và Phù Sơn ở Quảng Đông. Là núi tiên trong truyền thuyết thần thoại, về sau chỉ chung cho thắng cảnh núi tiên. »Huệ Trung truyện« trong TCTT q. 9 ghi: »Diệc khả La Phù bất qui, phương danh yến toạ; Song Phong trường vãng, thỉ khế vô sinh giả tai. – La Phù cũng không trở về mới gọi là ngồi an nhàn; Song

Phong thường tới lui mới khế hợp vô sinh.«

LA PHÙ SƠN 羅 浮 山

Còn gọi: Đông Tiêu Sơn, cùng với Tây Tiêu Sơn ở huyện Nam Hải danh tiếng ngang nhau. Núi ở phía tây bắc huyện Bắc La tỉnh Quảng Đông Trung Quốc. Núi có 432 ngọn, nổi tiếng đẹp đẽ lạ thường. Thời Lương Nam Triều, Trí Ước sáng lập chùa Bảo Tích. Ngoài ra còn có các chùa Diên Tường, Nam Lâu, Long Hoa, Tư Phúc, Hoa Thủ, Hoa Nghiêm, Đại Từ, Diên Khánh, các bậc danh tăng Thiền tông nhiều đời như Hy Thiên, Duy Nghiễm, Đại Điên, Hạnh Minh từng trụ tích nơi này. Đạo giáo gọi núi này là »Đệ Thất Động Thiên«, »Đệ Tam Thập Nhị Nguyên Phúc Địa«.

LA QUÝ 羅 貴 (852-936)

Thiền tăng thời Bắc thuộc, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Thông Biện. Sư họ Đinh, quê ở An Chân

(tức làng Phù Ninh, huyện Từ Sơn, tỉnh Hà Bắc ngày nay) miền Bắc Việt Nam. Sư trụ trì chùa Song Lâm, làng Phù Ninh, phủ Thiên Đức. Sư là người thấu suốt thuật phong thủy và sấm vĩ học, lúc trồng cây Miên (để trấn chỗ Cao Biền đào đứt long mạch), sư có làm bài kệ:

»Đại sơn đầu rồng dấy, đuôi to ẩn Chu Minh Thập bát tử định thành, cây gạo hiện hình rồng Thỏ gà trong tháng chuột, quyết thấy mặt trời lên«. LA TRAI 羅 齋 Còn gọi: Thác bát, Hành khất, Khất thực. 403

LẠC BÁN ĐỒ 落 半 途

Có 2 nghĩa:

― Đi bốn phương khất thực, tiếp nhận thức ăn của thí chủ cúng dường.

― Đạo sĩ tăng nhân lập hội chúng, đợi người mời gọi để thiết trai.

LẠC BÁN ĐỒ 落 半 途 Còn gọi: Lạc đồ trung. Bị kẹt ở nửa đường.

Thiền pháp cần phải lập tức lãnh ngộ, không có trình tự thứ lớp, bị kẹt ở nửa đường chẳng phải thật ngộ. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 禪 須 是 參 無 義 句、 不 可 參 有 義 句。 從 有

義 句 入 者、 多 落 半 途。 從 無 義 句 入 者、 始 可 到 家。 – Tham thiền cần phải tham câu vô nghĩa, không nên tham câu có nghĩa lý. Vì người tham câu có nghĩa lý phần lớn bị kẹt ở nửa đường, còn người tham câu vô nghĩa mới đến được nhà«.

LẠC CĂN TRẦN 落 根 塵

Rơi vào tình thức tục trần. Tiết Nghệ ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 禪 不 管 有 義 句、 無 義 句、 貴 在 我 不 在 義 路 上 著 倒 而 已。 如 「靈 光 獨 露、 迴 脫 根 塵」 此 百 丈 有 義 句 也。 汝 能 識 得 這 獨 靈 的 否？ 汝 才 要 識 得、 早 落 根 塵 了 也。 – Tham thiền chẳng quản đến câu có nghĩa, câu vô nghĩa, quý ở chỗ mình không chấp trước nghĩa lý mà thôi. Như câu ›Linh quang riêng chiếu, vượt khỏi căn trần‹ của ngài Bách Trượng là câu có nghĩa. Ngươi biết được cái linh quang này chăng? Ngươi vừa muốn biết, đã sớm rơi vào tình thức tục trần rồi vậy«.

LẠC HƯ 落 虛

Giả dối, giả mạo. Tiết Phật Quả Viên Ngộ Cần Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »五 祖 老 師 平 生 孤 峻 少 許 可、 干 嚗 嚗

地 壁 立、 只 靠 此 一 著。 常 自 云 如 倚 一 座 須 彌 山、 豈 可 落 虛 弄 滑 頭 瞞 人？ – Suốt đời Ngũ Tổ lão sư nghiêm ngặt ít hứa khả cho ai, lạnh lùng như bức vách, chỉ dựa vào thủ đoạn này. Thường tự bảo như tựa vào tòa núi Tu-di, đâu dám giả dối khua môi múa mép để gạt người?«.

LẠC NHỊ LẠC TAM 落 二 落 三

Rơi vào thứ hai thứ ba. Nhà Thiền cho rằng Thiền pháp là pháp thứ nhất, chỉ có một pháp, rơi vào thứ hai thứ ba chẳng phải thiền pháp. Phương Hội ngữ lục trong

CTTNL q. 19 ghi: »淨 行 大 師 白 槌 云： 法 筵 龍 象 眾、 當 觀 第 一 義。 師 云： 大 眾、 早 是 落 二 落 三 了 也、 諸 人 何 不 負 丈 夫 之 气？ 若 不 然 者、 有 疑 請 問。 – Tịnh Hành Đại sư bạch chùy rằng: Pháp hội chúng long tượng nên quán nghĩa thứ nhất. Sư nói:

Đại chúng, sớm đã rơi vào nghĩa thứ hai, thứ ba rồi, các vị sao không mang lấy chí trượng phu? Nếu không phải thế, có nghi xin hỏi«.

LẠC TAM LẠC TỨ 落 三 落 四

Rơi vào thứ ba thứ tư. Thiền pháp là nghĩa thứ nhất, chỉ có một pháp, rơi vào thứ ba thứ tư đã chẳng phải là thiền pháp và cách thiền pháp càng xa. Thung Dung Am lục q. 1: »諸 人 未 到 法 堂、 萬 松 未 出 方 丈、 向 那 時 薦 得、 已 是 落 三 落 四 了 也。 – Các vị chưa đến pháp đường, Vạn Tùng chưa ra khỏi phương trượng, nếu khi ấy lãnh hội được, đã là rơi vào thứ ba thứ tư rồi«.

LẠC TẬN MY MAO 落 盡 眉 毛

Nếu thiền gia hạ ngữ mà chưa hợp tông 404

LẠC VĂN THÁI 落 文 杉

chỉ, chẳng khế với cơ phong thì được gọi là Lạc tận my mao (Rụng hết lông mày). Đây là lời phê bình. Mật Am ngữ lục ghi: »進 云： 應 庵 道： 兩 箇 漆 桶。 失 卻 鼻 孔。 。 。 。 進 云： 應 菴 只 知 他 人 失 卻 鼻 孔。 不 知 自 家 落 盡 眉 毛。 師 云： 那 裹 是 他 落 盡 眉 毛 處。 – Tiến nói: Ứng Am bảo: Hai cái thùng sơn, mất quách cái lỗ mũi. Lại làm sao?…… Tiến nói: Ứng Am chỉ biết người khác mất đi lỗ mũi, mà chẳng biết nhà mình rụng hết lông mày. Sư nói: Chỗ nào là chỗ ông ta rụng hết lông mày?«.

LẠC THẢO ĐÀM 落 草 談

Lời nói quanh co. Lời bàn luận không đạt cứu cánh, thường rơi vào nghĩa thứ hai. Lời này được nói ra bởi tâm từ bi muốn tiếp hóa người học.

LẠC THẢO HÁN 落 草 漢

Vốn có nghĩa là đồ lục lâm (kẻ cướp ở rừng). Thiền tông mượn để chỉ cho gã tăng quèn. Tắc 53, Bích Nham lục (Đại 48, 187 hạ) ghi: »馬 大 師 與 百 丈 行 次、 見 野 鴨 子 飛 過。 （兩 箇 落 草 漢、 草 裏 輥、 驀 顧 作 什 麼） – Mã Đại sư cùng Bách Trượng đang đi, thấy bầy vịt trời bay qua. (Hai gã tăng quèn lăn trong cỏ chợt nhìn lại để làm gì?«

LẠC THẦN VẪN 落 唇 吻

Rơi vào lời nói giảng thuyết. Tiết Long Hoa Hiểu Ngu Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »不 落 唇 吻 一 句、 作 麼 生 道？ –

Chẳng rơi vào một câu giảng thuyết, làm sao nói?«.

LẠC TIỆN NGHI 落 便 宜

Bị tổn thất, chịu thiệt, bất lợi. Tiết Ngũ Tiết sơn Linh Mặc Thiền sư trong LĐHY q. 4 ghi: »臨 濟 雖 是 得 便 宜、 卻 是 落

便 宜。 – Lâm Tế tuy là được tiện lợi, nhưng là bất lợi«.

LẠC TIẾT 落 節

Bị thua, chịu thiệt. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »昨 日 那 裏 落 節、 今 日 者

裏 拔 本。 – Hôm qua ở đó bị thua, hôm nay ở đây gỡ lại vốn«.

LẠC TRƯỚC 落 著

Rơi vào, thuộc về. Tiết Thị Giác Thiền nhân trong Mật Am ngữ lục ghi: »務 要 與 生 死 兩 字 作 頭 底。 直 截 荷 負。 跳 出 斷 常 窠 臼。 識 得 祖 父 田 園 落 著。 收 拾 契 券 一 一 分 曉。 不 被 他 人 侵 疆 犯 界。 – Việc cần làm là đặt hai chữ sinh tử lên hàng đầu, lập tức gánh vác, nhảy ra khỏi hang ổ đoạn thường. Biết được ruộng vườn của ông cha thuộc về chính mình, thu thập từng tờ bằng khoán cho rõ ràng để không bị người khác giành bờ lấn ranh«.

LẠC VĂN THÁI 落 文 杉 Câu nệ vào việc trau chuốt lời nói, câu văn.

Tiết Nghệ ngôn trong NHQL ghi: »少 室

心 印、 豈 落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 計、 始 掛 唇 吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、 刻 的 示 人。 非 夸 會 逞 能、 外 飾 觀 美 而 已 也。 – Tâm ấn của Thiếu Thất, há câu nệ vào việc trau chuốt lời nói câu văn. Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mới dùng lời nói, nhưng đều hồn hậu chất phác, ngắn gọn, chuẩn xác và trong sáng để dạy người chứ chẳng phải khoe hay bày khéo, trang sức bề ngoài cho đẹp mà thôi«. 405

LẠC XỨ 落 處

LẠC XỨ 落 處 Cứu cánh. Bích Nham lục q. 9 (Đại 48, 212 thượng) ghi: »釋 迦 自 釋 迦。 彌 勒 自 彌 勒。 未 知 落 處 者。往 往 喚 作 藥 病 相 投 會 去。– Thích Ca tự Thích Ca, Di Lặc tự Di Lặc, người chưa biết cứu cánh, thường bảo thuốc bệnh hợp nhau«.

2. Ý. Bích Nham lục q. 1 (Đại 48, 143 thượng) ghi: »且 道： 雪 竇 語 落 在 什 麼 處？ 須 是 自 家 退 步 看 方 始 得 他 落 處。 – Hãy nói lời của Tuyết Đậu, ý tại chỗ nào? Phải trở về nhà mình mới có thể biết được ý của sư«.

LẠC Ý 落 意

Gọi đủ: Lạc ý tứ. Sa vào khái niệm, ý nghĩa. Tiết Bạch Thủy Bản Nhân Thiền sư trong NĐHN q. 32 ghi: »曰： 此 人 意 作

麼 生？ 師 曰： 此 人 不 落 意。 – Hỏi rằng: Ý người này ra sao? Sư đáp: Người này chẳng sa vào khái niệm, ý nghĩa«.

LAI 來

1. Từ trước đến nay, Tiết Long Đàm Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 （問 尼 僧） 曰： 汝 作 尼 來 多 小 時？ – Sư hỏi ni cô: Ngươi làm ni cô từ trước đến nay bao lâu rồi?« 2. Đặt ở cuối câu, biểu thị hành vi động tác đã từng xuất hiện. Mật Am ngữ lục ghi:

»他 曾 見 保 寧 勇、 眞 净 倍 來。 – Ông ta đã từng gặp Bảo Ninh Dũng, Chân Tịnh Bối rồi.« 3. Đặt ở cuối câu, biểu thị ngữ khí nghi vấn. Tiết Pháp Xúc Thượng tọa trong NĐHN q. 19 ghi: »師 曰： 某 祇 將 華 插 香 爐 中、 和 尚 自 疑 有 甚 麼 事 來？ – Sư nói: Ta chỉ đem hoa cắm vào lò hương, Hòa thượng nghi ngờ chuyện gì nhỉ?«

LAI CƠ 來 機

Chỉ cho hàng học nhân đến tham học. Những người đến chỗ thiền sư tham lễ, căn cơ của họ có thượng, trung, hạ sai khác, vì thế Thiền sư cũng phải tùy theo căn cơ đó mà chỉ dạy giáo pháp không đồng. Cho nên riêng dùng chữ Lai Cơ để gọi học nhân.

Lại nữa, học nhân không đồng căn cơ thì gọi là Lai cơ kính đình. Tắc 2, Thung Dung lục (Đại 48, 228 hạ) ghi: »廓 然 無 聖、 來 機 逕 庭。 – Rỗng rang không Thánh, căn cơ khác nhau«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

LAI DO 來 由

Chỉ cho sự thể ngộ đối với thiền pháp.

Chương Ngũ Tiết Hòa thượng trong TĐT q. 15 ghi: »大 師 云： 此 去 七 百 里、 有 一 禪 師 乎 爲 南 嶽 石 頭。 汝 若 到 彼 中、 必 有 來 由。 – Đại sư nói: Cách đây bảy trăm dặm có một Thiền sư gọi là

Nam Nhạc Thạch Đầu. Nếu ngươi đến đó ắt sẽ thể ngộ thiền pháp.«

LAI PHỤC 來 复 (1319-1391)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Vương, tự Kiến Tâm, hiệu Bồ Am, Trúc Đàm Tẩu, người xứ Phong Thành (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Năm 1342, cạo tóc làm tăng, sư lễ thiền sư Nam Sở Sư Duyệt ở Song Kính làm thầy. Ít lâu sau sư được ấn chứng nối pháp Ngài, thuộc tông Lâm Tế.

Sư từng trụ các chùa: Thiên Ninh ở huyện Ngân, chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu. Vào khoảng 1368-1398), sư 2 lần đến Nam Kinh, thuyết pháp tại cung đình. Hai vị Vương xứ Thục và xứ Tấn theo sư thưa hỏi tâm yếu, đều có chỗ khế hợp. Hàng công khanh tiếng tăm đều có theo học với sư. 406

LẠN KHA 爛 柯

Tác phẩm: Bồ Am tập.

LAI QUẢ 來 果 (1881-1953)

Thiền tăng hiện đại, họ Lưu, hiệu Tịnh Như, pháp danh Diệu Thọ, người xứ Hoàng Cương, Hồ Bắc, Trung Quốc. Năm 1905, sư đến núi Phổ-đà triều bái, tự mình xuất gia rồi đến núi Bảo Hoa thụ giới cụ túc. Năm 1907, sư đến chùa Kim Sơn tập tham thiền, lấy ngộ làm kỳ hạn, không ngộ thề không ra khỏi thiền đường. Sư tham câu »Người niệm Phật là ai?«. Buổi chiều ngày 26 tháng 9 năm 1907, sau cây hương thứ 6, sư nghe tiếng bảng xả thiền, bỗng tỉnh ngộ. Sau đó, sư trụ trì chùa Cao Mân.

Sau thời gian làm Ban thủ, sư ẩn nơi động Tương Tử trong núi Chung Nam. Năm 1915 trở về chùa Cao Mân và được Trưởng lão Nguyệt Tổ truyền pháp, tiếp nối trụ trì.

Sư chỉnh trị quy củ và chế định »Cao Mân tự quy ước«.

LẠI 賴

May mà, may phúc. Tiết Thần Đảnh Hồng Yên Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »貪 瞋 痴、 太 無 知、 賴 我 今 朝 識 得 伊。 – Tham sân si, rất vô tri, may mà sáng nay tôi biết được y«.

LẠI AM 懶 庵

Hiệu của Thiền tăng Diên Tuấn đời

Nguyên. X. Diên Tuấn.

LẠI AN 懶 安

Hiệu của Thiền tăng Đại An đời Đường. X.

Đại An.

LẠI TOẢN 懶 瓚

Thiền tăng Minh Toản đời Đường không chịu lao động nên người đời gọi là Lại

Toản (Toản lười). X. Minh Toản.

LẠI VÂN 懶 雲

Hiệu của Thiền tăng Trí An đời Minh. X.

Trí An.

LAM SÀM 藍 鑱

Tướng mạo khó coi. Tiết Bảo Ninh Nhân

Dũng Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »有 箇 漢、 怪 復 醜、 眼 直 鼻 藍 鑱、 面 南 看 北 斗。 – Có một kẻ quái dị lại xấu xí, tướng mạo khó coi, mặt xoay hướng nam mà nhìn sao bắc đẩu.«

LAN 攔

Nhằm vào, hướng về. Vô Môn Quan ghi: »路 逢 達 道 人、 不 將 語 默 對、 攔 腮 劈 面 拳、 直 下 會 便 會。– Trên đường gặp người đạt đạo, chớ đem nói nín đáp.

Nhằm vào mặt cho một đấm, tức thì nếu hội liền hội.« LẠN KHA 爛 柯 Mục cán búa. Sách Thuật Dị chép: Vương Chất đời Tấn vào núi hái củi, thấy hai cậu bé đánh cờ liền đứng xem. Ván cờ xong thì cán búa của Chất đã mục. Nhân đó, người ta đặt tên núi là Lạn Kha, ý chỉ chốn thần tiên ở. Tắc 57, Thung Dung lục (Vạn Tục

117, 361 thượng) ghi:

不 方 細 行 輸 先 手 自 覺 麤 心 愧 撞 頭 局 破 腰 間 斧 柯 爛 洗 清 凡 骨 共 仙 游 »Bất phương tế hạnh thâu tiên thủ Tự giác thô tâm quý tràng đầu Cục phá yêu gian phủ kha lạn Tẩy thanh phàm cốt cộng tiên du«. »Chẳng ngại tế hạnh kém người xưa Tự biết tâm thô thẹn (với) Thánh hiền

LANG 郎

Mới nửa ván cờ rìu đã mục Cốt phàm tẩy sạch hóa thành tiên«.

LANG 郎 Ông chủ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »奴 郎 不 辨 賓 主 不 分。 – Tớ chủ chẳng rõ, khách chủ chẳng phân«.

LANG DA SƠN GIÁC HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 瑯 琊 山 覺 和

尚 語 錄

Gọi đủ: Trừ Châu Lang Da Sơn Giác Hòa thượng ngữ lục. Còn gọi: Lang Da Giác ngữ lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Lang Da Huệ Giác soạn vào đời Tống, đệ tử là Nguyên Tụ biên tập, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 46 và Tục Tạng kinh tập 118, trang 774. Nội dung gồm có những lời thị chúng, Thượng đường, Tiểu tham,

Niêm cổ của ngài Huệ Giác.

LANG ĐANG 郎 當

Nói năng lôi thôi, lải nhải. Vô Môn Quan ghi: »達 磨 西 來、 不 執 文 字、 直 指 人 心、 見 性 成 佛、 說 箇 直 指、 已 是 迂 曲、 更 言 成 佛、 郎 當 不 少。 – Đạt-ma từ phương Tây đến, chẳng chấp văn tự, chỉ thẳng tâm người, kiến tính thành Phật. Nói chỉ thẳng đã là quanh co rồi còn nói thành Phật thật là lải nhải chẳng ít«.

LANG MẠC 郎 幕

Chức phó quan phụ trách về hành chính có liên quan đến việc quân sự. Tiết Bách Nham Minh Triết Thiền sư trong NĐHN q.

5 ghi: »洞 山 與 密 師 伯 到 參、 師 問： 二 上 座 甚 處 來？ 山 曰： 湖 南。 師 曰： 觀 察 使 姓 甚 麼？ 曰： 不 得 姓。 師 曰： 名 甚 麼？ 曰： 不 得 名。 師 曰： 還 治 事 也 無？ 曰： 自 有 郎 幕 在。 – Động Sơn cùng Mật Sư Bá trở lại tham vấn thiền sư Minh Triết. Sư hỏi:

Hai thượng tọa từ đâu đến? Sơn đáp: Hồ Nam. Sư bảo: Quan sát sứ họ gì? Đáp: Không có họ. Sư hỏi: Tên là gì? Đáp: Không có tên. Sư hỏi: Có giải quyết công việc được không? Đáp: Tự có phó quan rồi«.

LANG MANG 郎 忙

Vội lấy. Vô Môn Quan ghi: »龍 潭 大 似 憐 兒 不 覺 醜、 見 他 有 些 子 火 種、 郎 忙 將 惡 水 驀 頭 一 澆 澆 殺 。 – Long Đàm thực như người thương con không sợ dơ xấu, thấy kẻ kia có đôi chút lửa, vội lấy nước dơ dập tắt liền«.

LANG TIÊU 榔 票

Chỉ cho chiếc gậy thiền tăng hay dùng. Lang tiêu là tên một loại gỗ có thể làm thành chiếc gậy. Tiết Tuyết Phong Đạo

Viên Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »一

條 榔 票 任 縱 橫。 – Một chiếc gậy mặc tình tung hoành.«

LANG TIÊU HOÀNH ĐẢM 榔 票 橫

擔 Chỉ cho tăng nhân đi hành cước. Tiết Tây Thiền Thủ Tịnh Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »問： 古 佛 堂 前、 甚 麼 人 先 到？ 師 曰： 無 眼 村 翁。 曰： 未 審 如 何 趣 向？ 師 曰： 楖 栗 橫 擔。– Hỏi: Trước cổ Phật đường người nào đến trước? Sư nói: Già làng không có con mắt.

Hỏi: Chẳng biết làm sao tiến tới? Sư nói: Hãy vác gậy hành cước đi!«

LANG TIÊU VỊ ĐẢM 榔 票 未 擔

Chỉ cho trước khi đi hành cước. Tiết Thiên 408

LÃNH CHÚNG 領 眾

Đồng Phổ Giao Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 凡 見 僧 來、 必 叱 曰： 楖 栗 未 擔 時、 爲 汝 說 了 也。– Hễ sư thấy tăng đến, ắt mắng rằng: Trước khi đi hành cước ta đã nói với ngươi rồi!«

LÃNG 浪

Rỗng, uổng phí. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi:

»忽 爾 三 寸 氣 斷、 眼 光 落 地、 百 骸

既 散、 萬 事 俱 休、 一 箇 游 魂、 隨 業 受 報、 豈 不 是 虛 生 浪 死、 甘 受 輪 回 者 哉？ – Chợt ba tấc hơi dứt, ánh mắt rơi xuống đất, xương cốt rã rời, mọi việc đều ngưng, một cái du hồn theo nghiệp thọ báo, há chẳng phải là sống rỗng chết uổng cam chịu luân hồi sao?«

LÃNG ĐÃNG THẬP HOA CHÂM 閬 〖⿱艹碭〗 拾 花 針 Lãng đãng là một loại thuốc độc, kẻ nào uống phải thì mắt nhìn thấy những ảo ảnh của kim và hoa, từ này dụ cho nhận giả làm thật, làm chuyện uổng công. Tiết Tịnh

Từ Ngạn Sung Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »三 世 諸 佛、 無 中 說 有、 閬 〖⿱艹碭〗 拾 花 針。 六 代 祖 師、 有 裡 尋 無、 猿 猴 探 水 月。 – Chư Phật ba đời trong không nói có, như uống thuốc độc nhặt hoa châm. Tổ sư sáu đời trong có tìm không, như khỉ mò trăng đáy nước.«

LÃNG HUY SỰ 朗 輝 事 (1845-1910)

Thiền tăng đời Thanh, họ Xử, tên Sự, tự Lãng Huy, người xứ Vĩnh Gia (Ôn Châu, Chiết Giang). Nối pháp Thiền sư Đức Từ Diễn, đời thứ 47 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Thiên Mân, Giang Đô. Có ngữ lục truyền lại đời.

LÃNH 領

1. Thống lãnh, chủ trì. Tiết Khai Thiện Đạo Khiêm Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »後 隨 妙 喜 庵 居 泉 南、 及 喜 領 徑 山、 師 亦 侍 行。 – Về sau, sư theo ngài Diệu Hỷ ở am tại Tuyền Nam, và khi Hỷ chủ trì Kính Sơn, sư cũng đi theo«. 2. Đảm nhận, tiếp thu. Tiết Thượng Phong

Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »師 因 疑 之、 遂 發 心 領 淨 頭 職。 –

Do sư nghi ngờ việc ấy liền phát tâm đảm nhận chức Tịnh đầu«.

LÃNH CẤM CẤM 冷 噤 噤

Run lẩy bẩy, dáng điệu sợ hãi phát run, chẳng dám mở miệng. Lâm Tế ngữ lục ghi: »瞎 屡 生。 爾 一 生 只 作 這 箇 見 解。 辜 負 這 一 雙 眼。 冷 噤 噤 地。 如 凍 凌 上 驢 駒 相 似。 – Đồ ngu si! Cả đời ngươi nếu có kiến giải này thì cô phụ đôi mắt của ngươi, run lẩy bẩy như ngựa lừa đi trên băng mỏng«.

LÃNH CHỈ 領 旨

Lãnh ngộ thiền chỉ. Tiết Linh Nham Trọng

An Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »後 謁 圓 悟 於 蔣 山、 時 佛 性 爲 座 元、 師 扣 之、 即 領 旨。 – Về sau, sư yết kiến Viên Ngộ ở Tưởng Sơn; khi ấy Phật

Tính đang làm Tọa nguyên, sư thưa hỏi ông ta, liền lãnh ngộ thiền chỉ«. LÃNH CHÚNG 領 眾 Dẫn đầu chư tăng, thống lãnh tăng chúng. Tông Môn Võ Khố ghi: »（福 巖 賓 和 尚） 首 造 洞 山、 室 中 相 契、 眞 淨 舉 領 眾 立 僧。 – (Phúc Nham Tân Hòa thượng) ban đầu đến Động Sơn, khế hợp nhau trong thất, ngài Chân Tịnh cử sư làm Thủ tọa dẫn đầu chư tăng«. 409 LÃNH ĐỊA LÝ HỌC KHÁCH THUNG 冷 地 里 學 客 舂 LÃNH ĐỊA LÝ HỌC KHÁCH THUNG 冷 地 里 學 客 舂 Bắt chước theo người làm công quả. Lãnh địa: Nơi vắng vẻ. Khách thung: Chỉ cho Lục tổ Huệ Năng giã gạo 8 tháng nơi Ngũ tổ Hoằng Nhẫn ở núi Hoàng Mai. Cả câu có nghĩa: Ở nơi vắng vẻ bắt chước Lục Tổ làm công quả. Tiết Sở Thạch Kỳ Thiền sư thị chúng trong ThQST ghi: »反 之、 禪 者 若 不 知 依 義 理 而 修 行、 不 去 理 會 本 分 事、 究 明 本 來 面 目、 冷 地

里 學 客 舂、 而 一 心 指 望 求 得 福 慧、 消 除 業 障、 則 離 眞 正 之 佛 道 尚 遠。 – Trái lại, nếu thiền giả không biết ý theo nghĩa lý mà tu hành, không để ý đến bản phận sự, không tham cứu cho rõ bản lai diện mục, mà chỉ bắt chước theo người làm công quả và một lòng mong cầu phúc huệ, tiêu trừ nghiệp chướng thì vẫn còn xa lìa Phật đạo chân chính«.

LÃNH TRAI DẠ THOẠI 冷 齋 夜 話

Sách, 10 quyển, do Huệ Hồng soạn vào đời Tống. Sách này tạp ghi về những điều thấy nghe, phần lớn là bàn luận về thơ. Tác giả ghi lại mối quan hệ giữa Thiền cùng thơ ca, thể hiện sự tương quan mật thiết giữa Phật giáo và văn học. Sách này văn chương trong sáng, đậm đà thiền vị, có bản in của Trung Hoa Thư Cục.

LAO CƯỜNG 牢 强

Kiên cường, kiên định. Uyển Lăng Lục ghi: »問 、 何 者 是 精 進。 師 云、 身 心 不 起、 是 名 第 一 牢 強 精 進。 – Hỏi: Thế nào là tinh tấn? Sư nói: Không để ý tới thân tâm, đây là tinh tấn kiên cường hạng nhất.«

LAO LẠC 牢 落

Khó khăn, chán nản. Tông Môn Võ Khố ghi: »大 丞 相 呂 公 蒙 正。 洛 陽 人。 微 時 生 緒 牢 落。 大 雪 彌 月。 遍 干 豪 右 少 有 周 急 者。– Đại Thừa tướng Lữ Mông Chính, quê ở Lạc Dương, thuở hàn vi cuộc sống khó khăn. Suốt cả tháng tuyết rơi nhiều, ông đến khắp nhà bạn bè giàu có nhưng ít có ai chu cấp.«

LAO LAO 勞 勞

Bận rộn, vất vả. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »勞 勞 世 務 逐 浮 沉。 一 性 澄 明 亙 古 今。 – Vất vả việc đời theo chìm nổi, một tính sáng ngời từ xưa nay.«

LAO LỮ 勞 侶

Chỉ cho người tùng sự tạp dịch trong tự viện. Tiết Tướng quốc Bùi Hưu cư sĩ trong NĐHN q. 4 ghi: »運 （指 希 運） 禪 師 初 於 嶺 南 黃 檗 山 捨 眾 入 大 安 精 舍、 混 跡 勞 侶、 掃 灑 殿 堂。 – Thiền sư Hy Vận ban đầu ở núi Hoàng Bá thuộc Lĩnh Nam bỏ chúng mà vào tinh xá Đại

An, che giấu tông tích làm lao lữ quét dọn điện đường.«

LAO SINH 勞 生

1. Cuộc sống vất vả. Tiết Khô Mộc Thành Thiền sư trong GTPĐL q. 26 ghi: »Trần thế lao sinh tảo vãn hưu? Tùy ba trục lãng mạn du du. Như kim lâm hạ an thiền khách, kỷ cá vô tâm đắc đáo đầu? – Trần thế lao sinh khi nào ngừng? Theo mòi đuổi sóng mãi lênh đênh. Hôm nay dưới cội làm thiền khách, mấy kẻ vô tâm được như vầy?« 2. Chúng sinh lao khổ. Tiết Vân Cư Liễu Nguyên Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »十 方 諸 佛 各 坐 其 前、 常 爲 勞 生、 410

LÃO CỔ CHÙY 老 古 鎚

演 說 大 法。 – Mười phương chư Phật đều ngồi trước mặt thường vì chúng sinh lao khổ diễn nói đại pháp.«

LAO TỪ 牢 辭

Kiên quyết từ chối. Tiết Thạch Sương Khánh Chư Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »唐 僖 宗 聞 師 道 譽、 賜 紫 衣、 師 牢 辭 不 受。 – Vua Đường Hy Tông nghe đạo hạnh của sư bèn ban cho tử y, sư kiên quyết từ chối không nhận.«

LÃO AN QUỐC SƯ 老 安 國 師

X. Huệ An.

LÃO BÀ TÂM 老 婆 心

Tấm lòng từ bi của bà già, chỉ cho sự tận tình khuyên bảo, hướng dẫn người học để giúp họ lãnh ngộ. Việc làm này không hợp với nguyên tắc mà nhà thiền cung cấp như:

Chẳng lập văn tự, đốn ngộ tự tâm…

CĐTĐL q. 21 ghi: »問： 學 人 根 思 遲 回、 乞 師 曲 運 慈 悲、 開 一 綫 道！ 師 曰： 這 箇 是 老 婆 心。 – Vị tăng hỏi: Học nhân căn tính chậm chạp, xin Sư từ bi phương tiện mở ra một con đường!

Sư nói: Cái này là lão bà tâm.«

LÃO BÀ TÂM THIẾT 老 婆 心 切

Nghĩa là lòng từ bi tha thiết của Thiền sư, thường dùng ngôn cú để khải phát người học tỉnh ngộ. Vô Môn Quan ghi: »達 磨 西 來、 不 執 文 字、 直 指 人 心、 見 性 成 佛、 說 箇 直 指、 已 是 迂 曲、 更 言 成 佛、 郎 當 不 少。 既 是 無 門、 因 甚 有 關、 老 婆 心 切、 惡 聲 流 布。 – Đ t-ma từ Ấn Độ sang không chấp vào văn tự, chỉ thẳng tâm người, thấy tính thành Phật. Nói chỉ thẳng đã là quanh co rồi; còn nói thành Phật thì càng thêm lải nhải. Đã là vô môn thì nhân đâu có cửa vào, lòng từ bi tha thiết tiếng xấu lưu truyền.«

LÃO BÀ THIỀN 老 婆 禪

Loại Thiền có cách thức dạy người rất thân thiết, dặn dò người học nhiều lần. Từ ngữ này hàm ý chê bai. Phần Khám Biện trong Lâm Tế lục (Đại 47, 503 trung) ghi: »普 化

以 手 指 云： 河 陽 新 婦 子。 木 塔 老 婆 禪。 臨 濟 小 厮 兒。 却 具 一 隻 眼。 – Phổ Hóa lấy tay chỉ và nói: Hà Dương là cô dâu, Mộc Tháp lão bà thiền, Lâm Tế đứa ở đợ có đủ 1 con mắt«. Ngoài ra, trong Nguyên Khúc, có câu nói trong mộng của Đông Pha: »Cát đằng cắt đứt lão bà thiền«.

LÃO BÀ THUYẾT THOẠI 老 婆 說

話 Lòng dạ từ bi nói lắm điều. Vân Môn quảng lục q. thượng: »上 堂 云。 我 共 汝 平 展 遇 人 識 人。 與 麼 老 婆 說 話。 尚 自 不 會。 每 日 飽 飯 喫 了。 上 來 下 去 覓 什 麼 碗。 這 野 狐 隊。 仗 向 這 裡 作 什 麼。 以 拄 杖 一 時 趁 下。 – Sư thượng đường nói: Ta với ngươi bình đẳng, gặp người biết người. Tại sao ta vì lòng từ bi nói lắm điều mà ngươi tự mình không hiểu, mỗi ngày ăn no đi ra lại đi vào tìm kiếm cái bát gì! Một lũ chồn tinh này nương tựa nơi đây để làm gì! Sư lấy gậy cùng một lúc đuổi hết ra ngoài.« LÃO CỔ CHÙY 老 古 鎚 Còn gọi: Cổ chuỳ thiền. Cái dùi được trui già, chỉ Thiền sư già có cơ phong sắc bén.

Tiết Vân Am Văn Thiền sư trong GTPĐL q. 26 ghi: »舉： 三 聖 道： 我 逢 人 即 出、 出 則 不 爲 人。 興 化 道： 我 逢 411

LÃO CƠ DUYÊN 老 機 緣

人 即 不 出、 出 則 便 爲 人。 師 曰： 看 者 兩 箇 老 古 鎚、 窃 得 臨 濟 些 子 活 計、 各 自 分 疆 列 界、 氣 冲 宇 宙。 – Nêu công án, Tam Thánh nói: Ta gặp người thì đưa ra, đưa ra tức là không vì người. Hưng Hóa nói: Ta gặp người thì chẳng đưa ra, đưa ra tức là vì người. Sư nói: Nhìn xem hai lão Thiền sư cơ phong sắc bén này trộm được chút ít gia sản của Lâm Tế rồi tự chia cương giới, khí thế xông khắp vũ trụ.« LÃO CƠ DUYÊN 老 機 緣 Từ để gọi các thiền sư già tinh tường về cơ phong. Tiết Phù Sơn Pháp Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »文 中 （即 歐 陽

修） 加 嘆、 從 容 謂 同 寮 曰： 修 初 疑 禪 語 爲 虛 誕、 今 日 見 此 老 機 緣、 所 得 所 造、 非 悟 明 於 心 地、 安 能 有 此 妙 旨 哉！ – Văn Trung (tức Âu Dương Tu) càng xuýt xoa, thong thả bảo người bạn đồng liêu rằng: Tôi ban đầu còn nghi việc ngộ thiền là lời nói dối. Hôm nay xem thấy sở đắc của lão cơ duyên này (chỉ thiền sư Pháp Viễn), nếu chẳng ngộ minh tâm địa, đâu thể có được diệu chỉ này«.

LÃO DÃ HỒ 老 野 狐

Con cáo già. Lời mắng đối với lão thiền sư.

Tiết Đại Điên Bảo Thông Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »一 日、 將 痒 和 子 廊 下 行、 逢 一 僧 問 訊 次、 師 以 痒 和 子 驀 口 打 曰： 會 麼？ 曰： 不 會。 師 曰： 大 顛 老 野 狐、 不 曾 孤 負 人。 – Một hôm sư đang cầm đồ gãi ngứa đi dưới hành lang, gặp một ông tăng chào hỏi, sư lấy đồ gãi ngứa đánh vào miệng ông tăng, hỏi: Hiểu chăng? Tăng thưa: Không hiểu. Sư nói: Con cáo già Đại Điên này chưa từng cô phụ người.«

LÃO ĐẠI TRÙNG 老 大 蟲

Con cọp già. Dụ cho lão thiền sư tinh thông về cơ phong. Tông Môn Võ Khố ghi:

»圓 悟 謂 二 老 曰。 他 （指 法 演 和 尚） 大 段 會 說。 我 輩 說 時 費 多 少 工 夫。 他 秖 一 兩 句。 便 了 分 明。 是 箇 老 大 蟲。 – Viên Ngộ nói với Nhị Lão rằng: Ông ta (chỉ Hòa thượng Pháp Diễn) quả thực biết ăn nói, còn bọn ta khi nói phí biết bao công phu! Ông ta chỉ cần một hai câu là xong, đúng là con cọp già.«

LÃO ĐẢO 老 倒

Già yếu. Tiết Phong Huyệt Diên Chiểu thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi: »少 年 曾 決 龍 蛇 陣、 老 倒 還 聽 稚 子 歌。 – Thiếu niên từng quyết định trận long xà, khi già yếu còn nghe bài ca trẻ con.«

LÃO ĐỐNG NÙNG 老 凍 齈

Lão già mũi dãi lòng thòng, hiểu rộng ra là

Lão già trẻ nít, Lão già ngây ngô. Lời mắng yêu các vị Thiền sư già. Tiết Liên Châu Bảo Hoa Hòa thượng trong NĐHN q.

15 ghi: »因 有 僧 問 大 容 曰： 天 賜 六

銖 披 掛 後、 將 何 報 荅 我 皇 恩。 容 曰： 來 披 三 事 衲、 歸 掛 六 銖 衣。 師 聞 之、 乃 曰： 這 老 凍 齈 作 恁 麼 語 話。 – Nhân có vị tăng hỏi ngài Đại Dung rằng: Sau khi vua ban cho cái áo 6 thù, sư lấy gì để báo đáp Hoàng ân? Dung đáp: Khi đến mặc áo 3 sự thanh tịnh, lúc về treo áo 6 thù. Sư nghe nói, liền bảo: Lão già mũi dãi lòng thòng này nói cái gì thế?«.

LÃO LƯU 老 劉

Thiền tăng Chi Thiện đời Tống về già 412

LÃO THIỀN MA 老 禪 魔

không bao giờ xuống núi, ngày đêm đóng cửa ngồi thiền. Bởi sư họ Lưu nên tùng lâm tôn xưng sư là Lão Lưu. X. Chi Thiện.

LÃO MA VƯƠNG 老 魔 王

Lời mắng các vị thiền sư già. Tiết Tịnh Từ Ngạn Sung Thiền sư trong NĐHN q. 20

ghi: 南 山 有 箇 老 魔 王 炯 炯 雙 眸 放 電 光 口 似 血 盆 呵 佛 祖 牙 如 劍 樹 罵 諸 方 »Nam Sơn hữu cá lão ma vương Quýnh quýnh song mâu phóng điện quang Khẩu tợ huyết bồn ha Phật Tổ Nha như kiếm thọ mạ chư phương«.

»Nam Sơn có một lão ma vương Đôi mắt sáng lòe ánh chớp buông Miệng dường chậu máu quở Phật Tổ Răng như kiếm bén mắng chư phương«.

LÃO NGỐC NÔ 老 禿 奴

Lão trọc. Lời mắng các vị Hòa thượng già.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »Bất thức hảo ố lão ngốc nô!«. »不 識 好 惡 老 禿 奴。 – Lão trọc chẳng biết tốt xấu«.

LÃO QUÁN HÒA THƯỢNG 老 觀

和 尚 Thiền tăng Linh Quán đời Đường, người đời gọi là »Lão Quán Hòa thượng«. X.

Linh Quán.

LÃO SƯ 老 師

Lão thiền sư. Huệ Tịch ngữ lục ghi: »巖 頭 云： 這 箇 老 師 （指 慧 寂 禪 師） 我 將 謂 被 故 紙 埋 却、 元 來 猶 在。 – Nham Đầu nói: Cái lão thiền sư này (Thiền sư Huệ Tịch) ta tưởng đâu bị giấy nát chôn vùi rồi, thì ra vẫn còn.«

LÃO TAO HỒ 老 臊 胡

Lão Hồ tanh hôi. Lời chê người Hồ lớn tuổi, phần lớn chỉ Sơ tổ Thiền tông là Bồ-đề-đạt-ma. Tiết Long Tường Nam Nhã Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »二 祖 禮

三 拜、 依 位 而 立、 已 是 周 遮。 達 磨 老 臊 胡、 分 盡 髓 皮、 一 場 狼 籍。 – Nhị Tổ lạy 3 lạy rồi trở về chỗ cũ mà đứng, đã là ổn đáng mọi bề. Lão Hồ tanh hôi Đạt-ma còn phân chia da tủy khiến cho một phen rộn ràng«.

LÃO THIỀN

1. Lão thiền sư. Lời bổ sung của cư sĩ An

Vãn trong phần cuối quyển Vô Môn Quan ghi: »無 門 老 禪、 作 四 十 八 則 語、 判 斷 古 德 公 案。 大 似 賣 油 餅 人、 令 買 家 開口 接 了、 更 吞 吐 不 得。 – Lão thiền sư Vô Môn sáng tác 48 tắc ngữ phán đoán công án cổ đức, giống như người bán bánh dầu khiến kẻ nào mua ăn thì nuốt vào hay ói ra cũng không được.«

2. Hiệu của Thiền tăng Sĩ Khuê đời Tống.

X. Sĩ Khuê.

LÃO THIỀN MA 老 禪 魔 Lời mắng các vị thiền sư già. Bài thơ Tống

Ngang Duy-na xuất lãnh trong MANL ghi: 雲 黃 山 下 老 禪 魔 凌 篦 宗 風 罪 過 多 君 若 到 門 深 問 訊 看 渠 伎 倆 復 如 何 »Vân Hoàng sơn hạ lão thiền ma Lăng bể tông phong tội quá đa Quân nhược đáo môn thâm vấn tấn Khán cừ kỹ lưỡng phục như hà?« »Dưới núi Vân Hoàng lão thiền ma Xúc phạm tông phong tội lỗi nhiều Nếu anh đến cửa siêng thưa hỏi Coi y tử tế được bao nhiêu?« 413

LÃO TÚC 老 宿

Nhà Thiền thường dùng những lời quở Phật mắng Tổ, cũng là một thứ cơ phong được lập bày; phần lớn những lời mắng giống nhau, đôi khi chẳng phải thật mắng, đôi khi hàm ngữ khí khen ngợi, thường là lời gọi đùa hàm ý xưng tụng thân mật. Từ đó, người ta thấy được ngôn ngữ đặc sắc trong nhà thiền.

LÃO TÚC 老 宿 Thiền sư già. Phần Công án của tắc 88, Bích Nham lục q. 9 (Đại 48, 212 hạ) ghi:

»玄 沙 示 眾 云： 諸 方 老 宿。 盡 道 接

物 利 生。 忽 遇 三 種 病 人 來。 作 麼 生 接 – Huyền Sa dạy chúng: Các thiền sư già ở khắp nơi đều nói tiếp vật lợi sinh, chợt gặp ba loại người bệnh đến, làm sao mà tiếp?«.

LẠP 臘

Lượng từ dùng để tính tuổi của người xuất gia theo đạo Phật. Tùy cách tính theo năm xuất gia, thụ giới, nhập hạ an cư mà có các tên gọi khác nhau:

― Tăng lạp: Số tuổi của người xuất gia được tính kể từ lúc cạo tóc vào chùa.

― Giới lạp = Huệ mạng: Số tuổi của người xuất gia được tính kể từ lúc được thụ giới cụ túc. ― Pháp lạp = Hạ lạp: Số tuổi của người xuất gia được tính sau khi thụ giới và mỗi năm phải có nhập hạ an cư.

Truyện Chân Khả Đại Sư trong Vân Cư Sơn Chí ghi: »生 於 明 嘉 靖 二 十 二 年 （公 元 1543 年） 寂 於 明 萬 歷 三 十 一 年 （公 元 1603 年） 世 壽 六 十 一 歲、 僧 臘 四 十 四 年、 戒 臘 四 十 一 年、 法 臘 三 十 年。 – Sư sinh vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 22 (năm 1543) đời Minh, tịch vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 31 (năm 1603) đời Minh, hưởng thọ 61 tuổi,

Tăng lạp 44, Giới lạp 41, Pháp lạp 30«.

LẠP NGUYỆT PHIẾN TỬ 臘 月 扇

子 Lạp nguyệt là tháng chạp âm lịch, thời gian này không cần đến chiếc quạt, dụ cho ngôn cú tri giải vô dụng, thừa thải. Tiết Tiên

Thiên thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »僧 參、 纔 展 坐 具、 師 曰： 不 用 通 時 暄、 還 我 文 彩 未 生 時 道 理 來！ 曰： 某 甲 有 口、 啞 卻 即 閑、 若 死 覓 箇 臘 月 扇 子 作 麼？ – Tăng tham vấn, vừa mới trải tọa cụ, sư nói: Chẳng cần trò chuyện cùng nhau, hãy trả lại cho ta đạo lý lúc vẻ đẹp chưa sinh. Tăng nói:

Con có miệng, nếu câm đi thì thật nhàn rỗi, chết khổ sở mà tìm ngôn cú tri giải để làm gì?«