Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

THIẾU THẤT 少 室

Trong rừng tháp còn có một số mộ tháp của cao tăng nước ngoài như mộ tháp Trưởng lão Cúc Am (Nhật Bản) xây vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 5 (1339) đời Nguyên, mộ tháp Hòa thượng Thiên Trúc (Ấn Độ) xây vào niên hiệu Gia Tỉnh thứ 43 (1564) đời Minh…

THIẾU THẤT 少 室 1. Ngọn núi ở phía bắc huyện Đăng Phong tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Do vì trong núi có thất đá nên mới có tên này và nó thuộc về Tung Sơn. Vào thời Bắc Ngụy. Hiếu Văn Đế cho xây chùa Thiếu Lâm trên núi và Tổ Đạt-ma đã từng ngồi xoay mặt vào vách chùa này đến 9 năm. Đây là lý do khiến chùa nổi danh ở đời. Tắc 1, Bích Nham lục (Vạn Tục 117, 128 thượng) ghi:

直 歸 少 室 峰 前 坐 梁 主 休 言 更 去 招 »Trực quy Thiếu Thất phong tiền tọa, Lương chúa hưu ngôn cánh khứ chiêu«.

»Về ngay Thiếu Thất ngồi trước núi, Vua Lương thôi bảo: Hãy đi mời«. 2. Chỉ cho Bồ-đề-đạt-ma. Chương Nhập Đạo Thiển Thâm Tụng của Hòa thượng Lâm Khê Kính Thoát trong CĐTĐL q. 29 ghi: »少 室 與 摩 竭。 第 代 稱 揚 許。 我 今 問 汝 徒。 誰 作 將 來 主？ – Thích-ca cùng Đạt-ma thay nhau vênh vang. Nay tôi hỏi các thiền tăng, ai làm chủ tương lai?«

THIẾU THẤT ĐƠN TRUYỀN 少 室

單 傳 Chỉ thiền pháp do Tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền bá. Đơn truyền: Theo cách nói của nhà thiền: Hai mươi tám vị Tổ Ấn Độ và sáu vị Tổ Trung Hoa, mỗi đời chỉ truyền một người, gọi là đơn truyền. X. Thiếu Thất. Mật Am ngữ lục ghi: »好 大 眾。 不 是 文

章 四 六。 亦 非 少 室 單 傳。 哆 哆 和 和 如 薦 得。 祖 師 鼻 孔 一 時 穿。 – Giỏi thay, Đại chúng! Không phải văn chương tứ lục (văn chương biền ngẫu)

cũng không phải thiền pháp do Tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền bá. Lời nói ngắc ngứ, vụng về như lãnh hội được, lổ mũi Tổ sư đồng thời xỏ tuốt.«

THIẾU THẤT GIA PHONG 少 室 家

風 Môn phong nhà thiền, hoặc sự truyền thừa Thiền pháp. Tiết Tuyết Phong Tư Huệ

Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »總 似 今 日、 靈 山 慧 命。 殆 若 懸 絲。 少 室 家 風、 危 如 累 卵。 – Cứ như hôm nay huệ mạng Phật Tổ nguy như chỉ mành treo chuông, môn phong nhà Thiền bấp bênh như trứng để đầu đẳng«.

THIẾU THẤT LỤC MÔN TẬP 少 室

六 門 集 Còn gọi: Thiếu Thất Lục Môn. Sách, 1 quyển, do Bồ-đề-đạt-ma soạn, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 48, trang 365. Nội dung ghi lại những lời nói quả quyết chân thật và quan trọng của thiền gia, chia ra làm 6 cửa như sau: Tâm kinh tụng, Phá tướng luận, Nhị chủng nhập, An tâm pháp môn, Ngộ tính luận. Huyết mạch luận. Có người nghi rằng trừ »Nhị chủng nhập« ra, còn 5 cửa kia là do người sau ngụy tác.

THIẾU THẤT TÂM ẤN 少 室 心 印

Thiền pháp tâm tâm tương ấn (Tâm thầy in sang tâm trò) của Tổ Đ t-ma truyền bá.

X. Thiếu Thất. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »少 室 心 印、 豈 落 文 彩？ 古 人 聊 爲 接 引 之 計、 始 掛 唇 796

THIỆU LONG 紹 隆 (1077-1136)

吻、 然 皆 渾 朴 簡 直、 刻 的 示 人。 – Thiền pháp tâm tâm tương ấn của Tổ Đạt-ma truyền bá há câu nệ vào việc trao chuốt lời nói câu văn? Người xưa tạm vì kế tiếp dẫn mà mượn lời nói, nhưng đều hồn hậu chất phác, ngắn gọn, chuẩn xác và trong sáng để dạy người.«

THIỂU PHÙNG XUYÊN NHĨ

KHÁCH 少 逢 穿 耳 客 Xuyên nhĩ khách: Vị khách xỏ lỗ tai, chỉ cho Tổ Đạt-ma, là bậc đã kiến tính. Khó gặp được bậc kiến tính. Tiết Đức Sơn Chí Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi:

»問： 遠 遠 投 師、 乞 師 一 接。 師 曰： 不 接。 曰： 恁 麼 則 虛 伸 一 問。 師 曰： 少 逢 穿 耳 客、 多 遇 刻 舟 人。 – Tăng hỏi: Con từ xa xôi đến tìm thầy xin thầy tiếp con một lần. Sư nói: Chẳng tiếp. Tăng nói: Thế ấy thì uổng cho một câu hỏi của con. Sư nói: Khó gặp được bậc kiến tính, mà thường gặp kẻ chạy theo kiến giải«.

THIỆU AN 紹 安

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở núi Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Báo Ân ở Hàng Châu. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hòa thượng?. Sư đáp: Tất cả chỗ sẵn sàng. Hiệu: Thông Biện Minh Đức Thiền sư.

THIỆU CHÂN THIỀN SƯ 紹 眞 禪

師 Thụy hiệu của Thiền tăng Pháp Đoan, sống vào đời Đường. X. Pháp Đoan.

THIỆU HIỂN 紹 顯

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Đồng An, núi Phụng

Thê, Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương tỉnh Giang Tây).

THIỆU KHANH 紹 卿

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Trần, người xứ Tuyền Châu, Trung Quốc. Thuở bé ở chùa Linh Nham tập Kinh Luận, lớn lên yết kiến Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn. Sư đi trên núi, thấy lá khoai lay động, Tuyết Phong chỉ lá lay động để dạy sư, Thiệu Khanh nhờ đây có tỉnh ngộ. Ban đầu sư ở Long Khê, sau dời sang viện Long Thọ ở Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến). Hiệu: Hưng Pháp Đại Sư.

THIỆU LONG 紹 隆 (1077-1136) Thiền tăng đời Tống, họ Cổ người xứ Hàm Sơn, Hòa Châu (nay thuộc tỉnh An Huy)

Trung Quốc. Năm lên 9, sư vào viện Phật

Huệ, nghiên cứu tinh tường Luật tạng.

Tham vấn các vị: Tịnh Chiếu Sùng Tín, Trạm Đường Văn Chuẩn, Tử Tâm Ngộ Tân. Sau đó, sư đến Giáp Sơn theo hầu Viên Ngộ Khắc Cần 20 năm và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Kệ ngộ đạo:

»Thoát thân dĩ hiểu Nam Kha mộng Thử giác nhân gian vạn sự không Xuy khứ hoàn hương vô khổng địch Tịch dương tà chiếu bích vân hồng«.

»Thân đã tỉnh rồi Nam Kha mộng Mới biết nhân gian muôn việc không Trổi khúc về quê, sáo không lỗ Mây xanh ửng đỏ, xế vầng hồng«.

Niên hiệu Kiến Viêm thứ 4 (1130), sư trụ Vân Nham Thiền Tự ở núi Hổ Khâu thuộc Bình Giang (nay là Tô châu) làm hưng thịnh thiền phong của Viên Ngộ, dần dà trở thành một phái, tức là phái Hổ Khâu, rất 797

THIỆU LONG ĐẠI SƯ 紹 隆 大 師

thịnh ở Nhật Bản. Tác phẩm: Hổ Khâu Long Hòa thượng ngữ lục 1 quyển.

THIỆU LONG ĐẠI SƯ 紹 隆 大 師 Thụy hiệu của Thiền tăng Hồng Tiến, sống vào đời Ngũ Đại. X. Hồng Tiến.

THIỆU LONG THÁNH CHỦNG 紹

隆 聖 種 Tiếp nối và làm rạng rỡ dòng giống của Thánh hiền. Quy Sơn Cảnh Sách của Thiền sư Linh Hựu ghi: »夫 出 家 者、 發 足 超 方、 心 形 異 俗、 紹 隆 聖 種、 震 懾

魔 軍、 用 報 四 恩、 拔 濟 三 有。 – Nói đến người xuất gia: Cất bước du phương, thân tâm khác với kẻ thế tục, tiếp nối và làm rạng rỡ dòng giống của Thánh hiền, nhiếp phục ma quân để đền đáp bốn ơn, cùng cứu giúp ba cõi«.

THIỆU MINH 紹 明 (1235-1308)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Nam Phố Thiệu Minh, hiệu Viên Thông, người xứ Tuấn Châu, xuất thân vọng tộc Đằng Thị.

Tại Nhật Bản sư là đệ tử của Đạo Long.

Niên hiệu Khai Khánh thứ 1 (1259) sang nhà Tống (Trung Quốc) đến chùa Tịnh Từ nối pháp Thiền sư Trí Ngu, đời thứ 22 hệ Nam Nhạc, đời thứ 4 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Hàm Thuần thứ 3 (1267)

sư trở về nước khai sơn hoằng pháp nơi chùa Gia Nguyên.

THIỆU NGUYÊN 邵 元 (1305-1385)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Cổ Nguyên Thiệu Nguyên. Niên hiệu Thái Định thứ 4 (1327) sang nhà Nguyên (Trung Quốc) trụ tại chùa Thiếu Lâm núi Tung Sơn, nối pháp Thiền sư Văn Tài, đời thứ 24 hệ Thanh Nguyên, đời thứ 8 tông Tào Động Nhật Bản. Niên hiệu Chí Chính thứ 7 (1347) sư trở về nước trụ các chùa Đại

Thánh, Đẳng Trì, Đông Phúc.

THIỆU NHAM 紹 岩 (899-971)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Lưu, người xứ Ung Châu (nay là huyện Phượng Tường, tỉnh Thiểm Tây) Trung Quốc. Năm lên 7 tuổi, sư xuất gia nơi Thiền sư Cao An. Đến 18 tuổi sư thụ giới cụ túc nơi Luật sư Hoài Huy, du phương tham vấn Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, nối pháp ngài thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ chùa Chân Thân Bảo Tháp ở Hàng Châu, Ngô Việt Vương thỉnh sư khai pháp và ban hiệu »Liễu Không Đại Trí Thường Chiếu Thiền sư«. Trước khi lâm chung, sư có bảo với đệ tử rằng: »Chư hành vô thường tức thường trụ tướng« (các hiện tượng vô thường tức tướng thường trụ).

THIỆU TÔNG 紹 宗

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Tô Châu, sư thờ Thiền sư Trường Khánh Huệ

Lăng làm thầy, theo học và đắc pháp nơi Ngài. Ban đầu sư cất am ở Nha Sơn, Kiền Châu trong 20 năm, đạo đức vang xa. Về sau sư ở chùa Khai Tiên, Lô sơn. Nam

Đường Trung Chủ từng vào núi để yết kiến sư. Hiệu: Viên Trí Thiền sư.

THIỆU TRÂN 紹 珍

Thiền tăng đời Tống. Sư tham vấn Thiền sư La-hán Hạnh Lâm và đắc ngộ, nối pháp Ngài thuộc tông Pháp Nhãn. Sư trụ viện Huệ Lực thuộc quận Lâm Giang (nay là huyện Thanh Giang, tỉnh Giang Tây). Một hôm, có vị tăng hỏi: Lúc gà vàng chưa gáy thì sao? Sư đáp: Là thời tiết gì? Lại hỏi:

Sau khi gáy thì sao? Sư đáp: Lại chẳng biết 798

THỈNH ÍCH 請 益

thời.

THIỆU TU 紹 修

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, nối pháp Thiền sư La Hán Quế Sâm. Sư ở núi Long Tế, Phủ Châu. Sư chẳng kêu gọi tụ tập đồ chúng, mà người học vẫn tìm đến. Sư học rộng giỏi văn chương. Tác phẩm: Quần Kinh Lược Yếu và hơn 60 bài kệ tụng truyền bá ở đời.

THIỆU TƯ 紹 孜

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư La-hán Đạo Nhàn, kế vị Trụ trì. Khi Mân Việt được bình định, sư đến Kim Lăng (nay là Nam Kinh) ra mắt Nam Đường Trung Chủ, tuyên dương thiền chỉ được vua ban thưởng, đãi ngộ.

THIỆU TƯ 邵 思 (990-1066)

Thiền tăng đời Tống, họ lý, người Khúc giang, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Hiểu Thông ở Động Sơn, thuộc tông Vân Môn đời thứ 5, trụ trì thiền viện Định Huệ núi Tịnh Nguyên (tại Ông Nguyên, Quảng Đông). Người đời gọi là

Tịnh Nguyên Tư Trưởng lão.

THIỆU VIỄN 紹 遠

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến chùa Thạch Môn ở Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc) tham vấn Thiền sư Huệ Triệt, nối pháp Ngài thuộc tông Tào Động. Lúc mới đến sư làm Điền đầu

(quản lý ruộng nương). Sau sư kế vị Trụ trì.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là tâm cổ Phật? Sư đáp: Trâu trắng lộ thiên nằm bờ khe biếc.

Lại hỏi: Đạo là gì? Sư đáp: Núi sâu nước lạnh.

THINH TIỀN NHẤT CÚ THIÊN THÁNH BẤT TRUYỀN 聲 前 一 句 千 聖 不 傳 Một câu (nói) trước khi chưa mở miệng, dù là ngàn thánh ra đời cũng không thể truyền. Nghĩa là một câu »Chính pháp nhãn tạng, Niết-bàn diệu tâm« đã không phải »Ngữ« cũng chẳng phải »Câu« và cũng không phải ngàn Phật muôn Tổ có thể truyền; biểu thị việc lớn hướng thượng Tông thừa không phải do người khác truyền trao mà phải do chính mình thực tế khai ngộ chứng đắc. Tắc 7, Bích Nham lục

(Đại 48, 147 thượng) ghi: »聲 前 一 句。 千 聖 不 傳。 未 曾 親 覲。 如 隔 大 千。 設 使 向 聲 前 辨 得。 截 斷 天 下 人 舌 頭。 亦 未 是 性 懆 漢。 – Một câu trước khi chưa mở miệng, dù là ngàn thánh ra đời cũng chẳng thể truyền. Nếu chưa từng chứng đắc, dù nói cho ông nghe như cách xa cả đại thiên thế giới. Giả sử ông biện được một câu nói trước khi chưa mở miệng là gì, dù cho có làm mọi người líu lưỡi, song cũng chưa phải là người mau lẹ chi!«.

THỈNH ÍCH 請 益 Lời người học cầu xin thiền sư chỉ dạy thêm. Vốn là dụng ngữ trong sách Lễ Ký Luận Ngữ. Sách Lễ Ký ghi: »Thỉnh nghiệp tắc khởi, thỉnh ích tắc khởi« (Xin việc thì phải đứng dậy, xin chỉ dạy thì phải đứng dậy). Trong Thiền tông, phần lớn chỉ cho nghĩa người học đạo sau khi thụ giới, còn có chỗ chưa thấu hiểu bèn thỉnh giáo một lần nữa. Nói về pháp Thỉnh ích có những quy định rõ ràng, theo điều Thỉnh Ích, chương Đại Chúng trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 5 (Đại 48, 1143 hạ) 799

THỈNH ÍCH LỤC 請 益 錄

ghi: »Hễ muốn thỉnh ích, trước phải bẩm thị giả thông báo cho Trụ trì biết: »Thượng tọa … chiều nay muốn gặp Phương trượng thỉnh ích«. Nếu được chấp thuận thì đúng giờ đến cùng thị giả, chờ Phương trượng thắp đèn đốt hương, thị giả dẫn Thượng tọa vào trước Trụ trì vái chào cắm hương, lạy 9 lạy rồi đứng lên thưa: »Tôi vì việc lớn sinh tử, vô thường mau chóng, cúi mong Hòa thượng từ bi chỉ dạy«. Sau khi đứng bên nghe lời chỉ dạy xong, bước đến thắp hương lạy 9 lạy cảm tạ, sau đó đến cảm ơn thị giả«. Do đây có thể thấy nghi thức Thỉnh ích thật là nghiêm túc. Lại, trong ngữ lục Thiền tông cũng thấy có nhiều ghi chép về Thỉnh ích. Tắc 51, Bích Nham lục (Đại 48, 186 thượng) ghi: »僧 至 夏 末。

再 舉 前 話 請 益。 頭 云： 何 不 早 問。 僧 云： 未 敢 容 易。 頭 云： 雪 峰 雖 與 我 同 條 生。 不 與 我 同 條 死、 要 識 末 後 句。 只 這 是。 – Đến cuối hạ, Tăng cử lại công án trước kia để cầu sư chỉ dạy lần nữa. Nham Đầu nói: Sao chẳng hỏi sớm? Tăng thưa: Chưa dám hồ đồ. Nham Đầu nói: Tuy Tuyết Phong cùng ta đồng điều sinh nhưng chẳng đồng điều tử, nếu ông muốn biết câu sau rốt chính là đây!«. THỈNH ÍCH LỤC 請 益 錄 Gọi đủ: Vạn Tùng Lão Nhân Bình Xướng Thiên Đồng Giác Hòa thượng Niêm Cổ Thỉnh Ích lục. Niêm tụng bình xướng, 2 quyển, do Chính Giác niêm cổ vào đời Tống, Hành Tú bình xướng vào đời Nguyên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 811. Toàn sách thu thập 99 cổ tắc công án như: Văn-thù quá hạ, Ngọa Luân kỹ lưỡng, Bách Trượng thượng đường, Nam Tuyền viên tướng, Động Sơn tôn quý; sau mỗi quyển có phụ âm nghĩa. Vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 35 (1607) đời Minh. Giác Hư Tính Nhất hiệu duyệt sách này, Sinh Sinh đạo nhân đưa bản thảo đi in.

THỌ AN THIỀN VIỆN 壽 安 禪 院

X. Tịnh Từ tự

THỌ DỤNG 受 用

Trong Thiền lâm, chỉ cho cơ pháp vận dụng linh hoạt. Như đạt đến cảnh giới tự do tự tại, có thể tùy ý mình nhiệm vận tự như, gọi là Thọ dụng như ý. Người học được thiền sư điểm hóa liền khai ngộ, từ đây về sau không còn bị sự trói buộc nào cả, gọi là Thọ dụng bất tận. Tắc 3, Vô Môn Quan ghi: »胝 將 順 世、 謂 眾 曰： 吾 得 天 龍 一 指 頭 禪、 一 生 受 用 不 盡。 – Thiền sư Câu Chi trước khi thị tịch, bảo với đại chúng là từ khi được Thiền một ngón tay của Thiền sư Thiên Long cả đời thọ dụng chẳng hết«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

THỌ KÝ 授 記

Vốn chỉ lời đoán trước của đức Phật cho các đệ tử ngộ đạo, thành Phật. về sau cũng chỉ lời tiên đoán của Tổ sư cho các đệ tử ngộ đạo, hoằng pháp. Tiết Đâu Suất Tùng Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »吾 以 福 薄、 先 師 授 記、 不 許 爲

人。 – Do vì ta kém phúc nên tiên sư thọ ký không cho tiếp dẫn người.«

THỌ NGHIỆP 受 業

Xuất gia rồi theo học với một vị Thầy nào đó. Hạng mục Văn Thái (PQĐTĐ 2, 1428 hạ) ghi: »字 崧 山。 少 即 穎 悟 過 人、 篤 好 宗 乘、 禮 本 鄉 智 禪 師 剃 髮 受 800

THOẠI BẢ 話 靶

業。 – Sư tự Tung Sơn, thuở bé đã thông minh hơn người, rất thích Thiền tông, lễ Thiền sư Trí là người cùng làng làm thầy rồi xuất gia theo học với Ngài«.

THỌ THỦ 授 手

Trao tay, truyền thừa. Mật Am ngữ lục: »佛 佛 授 手。 祖 祖 相 傳。 不 昧 見 聞 覺 知。 突 出 衲 僧 巴 鼻。 風 行 草 偃。 水 到 渠 成。 – Phật Phật trao tay, Tổ Tổ truyền nhau. Những cảm giác nhận thức rõ ràng, phá vỡ lổ mũi nạp tăng, gió lướt cỏ rạp, nước chảy thành sông (mọi việc diễn tiến tốt đẹp).«

THỌ TOÁN 壽 算

Tuổi thọ. Mật Am ngữ lục ghi: »摩 訶 衍

法。 離 四 句 絕 百 非。 諸 佛 說 不 到。 拂 子 善 提 持。 乃 舉 起 拂 子 云。 還 見 麼。 以 此 祝 君 壽。 壽 算 等 須 彌。 – Ngày mừng thọ của Vua, sư thượng đường: ›Pháp Đại thừa lìa tứ cú bặt bách phi, chư Phật nói thẳng đến, phất tử khéo giơ lên.‹ Rồi đưa phất tử lên, nói:

Có thấy chăng? Đem cái nầy chúc đức

Vua, tuổi thọ bằng Tu-di.«

THOÁI 退

Còn gọi: Thoái viện. Từ bỏ chức vụ trụ trì tự viện. Tông Môn Võ Khố ghi: »眞 淨 和 尚 退 洞 山。 遊 浙 至 滁 州 瑯 瑯 起 和 尚。 – Hòa thượng Chân Tịnh từ bỏ chức vụ Trụ trì Động Sơn, đi đến chỗ Hòa thượng Lang Da Khởi ở Trừ Châu thuộc Chiết Giang.« Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »退 院、 上 堂： 進 院 得 住 便 住、 退 院 要 行 便 行、 還 相 委 悉 麼？ 箇 條 烏 拄 杖、 莫 怪 太 生 獰。 擲 拄 杖、 下 座。 – Sư thượng đường nói: Nhậm chức trụ trì tự viện, ở được liền ở; từ chức trụ trì, cần đi liền đi. Có biết cho chăng? ›Cây gậy đen sì này, đừng trách nó rất dữ tợn‹. Sư ném cây gậy, bước xuống tòa.«

THOÁI ÔNG 退 翁

1. Hiệu của Thiền tăng Nhất Như đời Minh. X. Nhất Như.

2. Hiệu của Thiền tăng Hoằng Trữ đời Thanh. X. Hoằng Trữ.

THOẠI 話

Lời dạy khuôn mẫu của Phật Tổ; công án của Thiền tông. Tiết Bảo Phúc Hòa thượng trong TĐT q. 11 ghi: »舉 得 一 百 揀 話 不 如 揀 得 一 箇 話、 揀 得 一 百 箇 話、 不 如 道 取 一 箇 話。 道 取 一 百 箇 話 不 如 行 取 一 箇 話。 – Nêu ra được 100 công án chẳng bằng phân biệt được 1 công án, phân biệt được 100 công án chẳng bằng nói được 1 công án, nói được 100 công án chẳng bằng hành được 1 công án«.

THOẠI BÁ 話 霸

Đầu đề câu chuyện, phần lớn chỉ cho công án nhà thiền. Mật Am ngữ lục ghi: »二 尊 宿。 前 不 至 村。 後 不 迭 店。 直 至 于 今。 翻 成 話 霸。 何 故。 字 經 三 寫 烏 焉 成 馬。 – Hai vị tôn túc chưa đến nơi đến chốn thẳng đến hôm nay trở thành đầu đề câu chuyện. Vì sao? Một chữ mà viết ba lần thì sai lạc không còn đúng nguyên bản«.

THOẠI BẢ 話 靶 Đầu đề câu chuyện, phần lớn chỉ công án nhà thiền. Vô Môn Quan ghi: »豈 但 豐 干 饒 舌、 元 是 釋 迦 多 口。 這 老 子 造 作 妖 怪、 令 千 百 代 兒 孫 被 葛 藤 纏 801

THOẠI ĐẦU 話 頭

倒、 未 得 頭 出。 似 這 般 奇 特 話 靶、 匙 挑 不 上、 甑 蒸 不 熟。 有 多 少 錯 認 底。 – Đâu chỉ Phong Can nhiều lời, mà cả Thích-ca cũng lắm chuyện. Lão này tác yêu tác quái khiến cho con cháu trăm ngàn đời bị vướng mắc trói buộc, chưa ra khỏi được. Hình như công án loại này là thiền cơ nhân duyên khó có thể lãnh ngộ, không dễ ứng phó, có bao nhiêu người nhận định sai lầm?«

THOẠI ĐẦU 話 頭 Thoại là một lời nói, khi chưa khởi niệm muốn nói gọi là Thoại đầu, chính là chỗ vô thủy vô minh. Tham thoại đầu, còn gọi là Khán thoại đầu, tức là nhìn ngay chỗ vô thủy vô minh, không biết đó là cái gì, vừa nhìn vừa hỏi, càng hỏi càng cảm thấy không biết, ấy gọi là phát nghi tình. Thư đáp Nham Trung Thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »公 案 雖 多、 唯 獨 念 佛 審 實 的 話 頭、 塵 勞 中 極 易 得 力。 – Công án tuy nhiều, nhưng chỉ có thoại đầu Niệm Phật là ai? là dễ đắc lực trong sinh hoạt của người thế tục«.

THOẠI ĐỌA 話 墮

Sẩy lời; lời nói chẳng khế hợp thiền nghĩa. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: »舉 王 太 尉 入 佛 殿 指 缽 盂 問 僧： 這 箇 是 什 麼 缽。 僧 云： 藥 師 缽。 尉 云： 祇 聞 有 降 龍 缽。 僧 云： 待 有 龍 即 降。 尉 云： 忽 遇 拏 雲 獲 浪 來 又 作 麼 生？ 僧 云： 他 亦 不 顧。 尉 云： 話 墮 也。 – Vương Thái úy vào điện Phật, chỉ cái bát hỏi một vị tăng rằng: Cái này là bát gì? Tăng nói: Bát Dược Sư. Úy nói: Chỉ nghe có bát hàng long (bát nhốt rồng). Tăng nói: Đợi có rồng liền bắt nhốt. Úy nói: Chợt gặp mây dồn sóng dập đến thì sao? Tăng nói: Hắn cũng bất chấp. Úy nói: Sẩy lời rồi vậy!«

THOẠI HỘI 話 會

Thông qua lời nói mà giao lưu và lãnh hội. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »九 旬

無 虛 棄 之 功。 百 劫 在 今 時 之 用。 如 斯 話 會。 衲 子 攢 眉。 不 見 道。 一 塵 不 立 始 歸 家。 若 有 纖 毫 非 眷 屬。 – Chín tuần không luống uổng công phu, trăm kiếp đang dùng bây giờ. Thông qua lời nói mà giao lưu và lãnh hội như thế thì thiền tăng chau mày. Chẳng nghe nói: Không lập một trần mới trở về nhà, nếu có mảy may không phải là quyến thuộc«.

THOẠI PHÁ 話 破

Nói toạc ra, nói rõ. Tiết Lâm Tế Hòa thượng trong TĐT q. 19 ghi: »山 僧 略 爲 諸 人 大 約 話 破 綱 宗、 切 須 自 看。 – Sơn tăng vì các ông đại khái nói toạc ra cương yếu Thiền tông, cần nhất là phải tự tham cứu«.

THOẠI TÁC LƯỠNG QUYẾT 話 作

兩 橛 Lời nói trước sau tự mâu thuẫn với nhau.

Tiết Tịnh Từ Ngạn Sung Thiền sư trong

NĐHN q. 20 ghi: »上 堂、 舉 雪 峰 示 眾 云： 「盡 大 地 是 箇 解 脫 門、 因 甚 把 手 拽 不 入。」 師 曰： 大 小 雪 峰 話 作 兩 橛、 既 盡 大 地 是 箇 解 脫 門、 用 拽 作 麼？ – Sư thượng đường cử công án Tuyết Phong thị chúng rằng:

Khắp thế giới đều là cửa giải thoát, do cái gì mà nắm tay lôi chẳng vào? Sư nói:

Đường đường như Tuyết Phong mà lời nói trước sau tự mâu thuẫn với nhau, đã là khắp thế giới đều là cửa giải thoát thì còn 802 THÔ THỰC DỊ BẢO, TẾ TƯỚC NAN CƠ 粗 食 易 飽 細 嚼 難 機 lôi kéo làm gì?«.

THOÁN DANH 竄 名

Dấu đi tên thật, dùng tên giả. Tiết Vân Nham Thiên Du Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »隆 興 府 雲 巖 典 牛 天 游 禪

師、 成 都 鄭 氏 子。 初 試 郡 庠、復

梓 州 試、 二 處 皆 與 貢 籍。 師 不 敢 承、 竄 名 出 關。 – Thiền sư Điển Ngưu Thiên Du ở núi Vân Nham phủ Long Hưng, con nhà họ Trịnh ở Thành Đô. Ban đầu đi thi ở trường quận rồi đến Tân Châu thi nữa. Cả hai nơi sư đều đỗ đạt, nhưng sư chẳng dám nhận, dấu đi tên thật dùng tên giả để ra khỏi cổng thành«.

THOÁT KHÔNG VỌNG NGỮ 脫

空 妄 語 Còn gọi: Thoát không mạn ngữ. Nói lung tung và không chân thật. Vân Môn quảng lục, q. thượng ghi: »長 連 床 上 飽 喫 飯 了 脫 空 妄 語。 – Ngồi trên giường thiền, ăn no rồi nói dối lung tung«.

THOÁT LƯỢC 脫 略

Siêu thoát, lãnh ngộ, thông đạt. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »張 無 盡 居 士、 徧 參 諸 達 老、 復 參 東 林 照 覺 和 尚、 自 謂 脫 略、 而 禪 宗 機 緣 無 不 透 徹。 – Cư sĩ Trương Vô Tận, tham vấn khắp các bậc Đông Lâm, lại tham Hòa thượng Chiếu Giác ở chùa Đông Lâm, tự cho mình thông đạt, và cơ duyên Thiền tông không gì không thấu suốt.«

THOÁT NHIÊN 脫 然

Có vẻ siêu thoát, lãnh ngộ. Siêu thoát, thông đạt. Tiết Vân Nham Thiên Du Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »首 參 死 心 不 契、 遂 依 湛 堂 於 泐 潭。 一 日、 潭 普 說 曰。。。 師 聞 脫 然 穎 悟。 – Đầu tiên sư tham Tử Tâm nhưng không khế ngộ, liền nương ngài Trạm Đường ở Lặc Đàm… Một hôm, Đàm phổ thuyết như sau:

…Sư nghe, có vẻ siêu thoát thông đạt.«

THOÁT THỂ 脫 體

1. Toàn thể của sự vật, khối thống nhất trong đó có các bộ phận có quan hệ chặt chẽ không thể tách rời nhau. Bài thơ »Tự

Tán« của Thiền sư Xiển Đề Chiếu trong

GTPĐL ghi:

通 身 無 影 象、 脫 體 露 堂 堂 不 話 非 聲 色、 何 曾 有 短 長 »Thông thân vô ảnh tượng Thoát thể lộ đường đường Bất thoại phi thanh sắc Hà tằng hữu đoản trường«.

»Khắp thân không hình bóng Toàn thể hiện rõ ràng Không lời phi thanh sắc Đâu từng có dài ngắn«.

2. Khỏi bệnh. Tiết Mục Am Trung Thiền sư trong GTPĐL q. 26 ghi: »大 似 貼 肉

汗 衫、 未 能 脫 體。 – Rất giống mồ hôi vã ra đầm đìa, mà chưa thể hết bệnh«.

THOÁT TRÁM 脫 賺

Lừa dối, đánh lừa. Mật Am ngữ lục ghi:

»雲 門 顧 鑑 夷 相 脫 賺。 俱 胝 豎 指。 全 無 巴 鼻。 – Lời nói Cố, giám, di của

Vân Môn là đánh lừa người học. Câu Chi giơ ngón tay hoàn toàn không có cơ phong.« THÔ THỰC DỊ BẢO, TẾ TƯỚC NAN CƠ 粗 食 易 飽 細 嚼 難 機 Tức là nhai ẩu, nuốt trộng tuy dễ no bụng nhưng lại khó tiêu; nhai kỹ ăn chậm chẳng những khó đói mà còn thưởng thức hương 803

THỐ ĐẠI 措 大

vị và lại bổ dưỡng. Trong Thiền tông mượn thành ngữ này để chỉ nếu có thể tu hành miên mật thì có ngày thể ngộ, sau cùng quyết định đắc đạo. Tắc 48 trong Vô Môn Quan (Đại 48, 298 hạ) ghi: »若 能 下 得 此 三 轉 語、 便 可 以 隨 處 作 主、 遇 緣 即 宗。 其 或 未 然、 麤 餐 易 飽、 細 嚼 難 飢。 – Nếu có thể hạ được ba chuyển ngữ này, liền có thể tùy chỗ làm chủ, gặp duyên chính là Thiền. Nếu chưa được như thế thì cần phải tu hành miên mật mới có thể chứng ngộ«.

THỐ ĐẠI 措 大 Từ gọi học trò nghèo, hàn sĩ, hàm ý chế ngạo. Tông Môn Võ Khố ghi: »張 無 盡 丞

相。 十 九 歲 應 舉 入 京。 經 由 向 家。 向 家 夜 夢 人 報 曰。 明 日 接 相 公。 凌 晨 淨 室 以 待。 至 晚 見 一 窮 揩 大 著 黃 道 服。 乃 無 盡 也。 – Thừa tướng Trương Vô Tận lúc 19 tuổi vào kinh ứng thí. Nói qua nhà họ Hướng. Họ Hướng đêm nằm mộng thấy thần nhân báo rằng: Ngày mai tiếp rước Tướng công. Sáng sớm họ Hướng quét dọn nhà cửa sạch sẽ để đợi. Đến chiều mới thấy một anh học trò nghèo kiết, mặc đạo phục màu vàng, chính là Trương Vô Tận đến.

THỐ GIÁC QUY MAO 兔 角 龜 毛

Sừng thỏ, lông rùa; chỉ cho sự vật tạm có tên gọi mà không thực có. Bài tựa của Lưu Bạt trong phần phụ lục ở cuối quyển trong PDNL q. hạ ghi: »兔 角 龜 毛、 敢 言 有 實？ 孤 裘 羔 袖、 終 愧 非 宜。 – Sừng thỏ lông rùa dám bảo rằng có thực? Áo lông cáo, áo lông cừu không nên dùng, trọn nên hổ thẹn!«.

THỐ MÃ 兔 馬

Thỏ ngựa, chỉ cho các ông tăng tầm thường, tài đức thấp thỏi. Tiết Văn Định

Hồ An Quốc Cư Sĩ trong NĐHN q. 18 ghi:

手 握 乾 坤 殺 活 機 縱 橫 施 設 在 臨 時 滿 堂 兔 馬 非 龍 象 大 用 堂 堂 總 不 知 »Thủ ác càn khôn sát hoạt cơ Tung hành thi thiết tại lâm thời Mãn đường thố mã phi long tượng Đại dụng đường đường tổng bất tri«.

»Nắm chặt càn khôn tung bẫy rập Ra tay ngang dọc chỉ tuỳ thời Đầy nhà toàn hạng tầm thường cả,

Đại dụng ràng ràng trọn chẳng hay«.

THỐ Ý 措 意

Hiểu rõ, lãnh hội. Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT q. 3 ghi: »（青 青 翠 竹 盡 是 眞 如、 郁 郁 黃 花 無 非 般 若。） 此 盡 是 普 賢、 文 殊 大 人 之 境 界、 非 諸 凡 小 而 能 信 受、 皆 與 大 乘 了 義 經 意 合。。。 此 深 遠 之 言、 不 省 者 難 爲 措 意。 – (Xanh xanh trúc biếc đều là chân như, rực rỡ hoa vàng không gì không phải Bát- nhã). Đây đều là cảnh giới của Bồ Tát Văn-thù, Phổ Hiền, không phải hạng phàm phu, Tiểu thừa có thể tin nhận, khế hợp với kinh Đại thừa liễu nghĩa… Đây là lời nói sâu xa, người chẳng tỉnh ngộ khó mà lãnh hội.«

THỔ THƯỢNG GIA NÊ 土 上 加 泥

Trên đất thêm bùn, tỷ dụ tăng thêm một lớp si mê, vướng mắc. »Bài tụng Cư Độn« của Hòa thượng Long Nha trong CĐTĐL q. 29 ghi: 迷 人 未 了 勸 盲 聾 土 上 加 泥 更 一 重 804

THỐN TY BẤT QUẢI 寸 絲 不 掛

»Mê nhân vị liễu khuyến manh lung, Thổ thượng gia nê cánh nhất trùng«.

»Người mê lại khuyên kẻ mù điếc Thật là trên đất còn thêm bùn«.

THÔN CÔNG 村 公

Ông già nhà quê. Tiết Nam Tuyền Hòa thượng trong TĐT q. 16 ghi: »師 行 脚 次、 問 村 路： 此 路 到 什 麼 處？ 村 公 對 云： 脚 下 底 是 什 麼？ – Sư đang hành cước, hỏi người đi đường: Đường này đi đến đâu? Ông gìa nhà quê đáp:

Dưới gót chân là cái gì?«

THÔN ĐẦU 村 頭

Người quê mùa, gã thô tục. Bài thơ »Tự tán« trong NTNL q. hạ: »突 出 娑 婆 世

界、 一 枚 眞 箇 村 頭、 行 腳 都 無 用 處、 推 倒 隻 好 做 牛。 – Một anh chàng quê mùa nổi lên ở thế giới Ta-bà.

Hành cước đều là chỗ vô dụng, xô ngã một con trâu rất khỏe.«

THÔN LÝ NAM NỮ 村 裏 男 女

Đứa bé quê. Lời nói hàm ý xem thường.

Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »其 沙 彌 去 庫 頭 相 看 主 事 去、 道 吾 來 不 審 和 尚。 和 尚 向 道 吾 曰： 儞 見 適 來 跛 腳 沙 彌 麼？ 對 曰： 見。 師 曰： 此 沙 彌 有 些 子 氣 息。 吾 曰： 村 裏 男 女 有 什 麼 氣 息？ 未 得 草 草、 更 須 勘 過 始 得。 – Sa-di ấy đang đến nhà kho ra mắt Chủ sự.

Đạo Ngô vấn an Hòa thượng. Hòa thượng hỏi Đạo Ngô rằng: Vừa rồi ngươi có gặp Sa-di thọt chân không? Đạo Ngô thưa:

Gặp. Sư bảo: Sa-di này có chút ít hơi hám.

Ngô thưa: Đứa bé quê mà có hơi hám gì?

Sư bảo: Không được cẩu thả, lại cần kham qua mới được.«

THÔN THỔ BẤT ĐẮC 吞 吐 不 得

Còn gọi: Thôn thổ bất hạ, Thôn bất nhập thổ bất xuất. Nuốt không vào, nhổ không ra. Câu này dùng để hình dung sự rắc rối, khó chịu của tình huống, giống như trong miệng ngậm một vật mà không thể nuốt vào hoặc nhổ ra, muôn phần khó chịu. Còn tỷ dụ cho không có cách nào để ứng đáp, khó xử trí. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho việc không thể tiêu thụ diệu dược Phật pháp vì thiếu đạo tâm. Tắc 83, Thung

Dung lục (Đại 48, 280 hạ) ghi: »妙 藥 何 曾 過 口？ （吞 不 入 吐 不 出）。 –

Thuốc hay đâu từng qua miệng (Nuốt không vào, nhổ không ra)«.

THÔN VIỆN 村 院

Chùa nhỏ ở thôn quê. Tiết Động Sơn Hòa thượng ở TĐT q. 6 ghi: »初 投 村 院 院 主 出 家、 其 院 主 不 任 持、 師 并 無 欺 嫌 之 心。 – Đầu tiên sư theo Viện chủ một chùa nhỏ ở thôn quê để xuất gia. Vị viện chủ ấy không tín nhiệm, mà sư trọn không có lòng thù ghét ông ta.«

THỐN TRƯỜNG XÍCH ĐOẢN 寸

長 尺 短 Tấc dài, thước ngắn. Theo khái niệm thông thường thì thước dài tấc ngắn (xích trường thốn đoản), nhưng Thiền tông đề xuất khái niệm tương phản tấc dài thước ngắn (thốn trường xích đoản) và dùng tinh thần siêu việt tương đối này để nắm bắt tướng chân thật.

THỐN TY BẤT QUẢI 寸 絲 不 掛 Chẳng mang một tấc tơ, tỷ dụ tâm tính không nhiễm một trần. CĐTĐL q. 8 (Đại 51, 258 trung) ghi: »師 便 問 大 夫 十 二 時 中 作 麼 生？ 陸 云： 寸 絲 不 掛。 – 805

THÔNG 通

Hòa thượng Nam Tuyền hỏi Đại phu Lục Tuyên: Trong 24 giờ Đại phu làm cái gì?

Tuyên đáp: Chẳng mang một tấc tơ«.

THÔNG 通 Cho biết, tỏ rõ, nói lên. Tiết Lặc Đàm Văn Chuẩn Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi:

»聞 有 悟 侍 者、 見 所 擲 爨 餘 有 省、 詣 方 丈 通 所 悟。Văn Ngộ thị giả, kiến sở trịch thoán dư hữu tỉnh, nghệ phương trượng thông sở ngộ.«

THÔNG BIỆN 通 辯 (?-1134)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 8, Sư họ Ngô, quê ở Đan Phượng (nay là huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây), miền Bắc Việt Nam. Vốn con dòng Phật tử, tính rất thông minh lại hiểu tột tam học. Ban đầu sư đến chùa Kiết Tường tham vấn với Thiền sư Viên Chiếu, thầm nhận được ý chỉ. Sau, sư đến trụ tại Quốc tự trong kinh đô Thăng Long, từ đó sư lấy hiệu là Trí Không. Nhân việc Hoàng thái hậu Phù Thánh Cảm Linh Nhân đến chùa trai tăng và thưa hỏi về đạo lý, sư giải đáp thật rành rẽ nên Thái hậu rất hoan hỷ, lễ bái phong sư chức Tăng lục, ban cho y hồng và hiệu là Thông Biện Đại Sư cùng trọng thưởng rất hậu. Bởi kính trọng sư, Thái hậu thường triệu thỉnh vào cung và lễ bái phong làm Quốc sư. Lúc tuổi cao, sư về trụ chùa Phổ Minh ở Từ Liêm, mở đàn thuyết pháp. Sư dạy người tu thường lấy kinh Pháp Hoa làm dụng, nên người thời ấy gọi sư là Ngô Pháp Hoa. Ngày rằm tháng 2 năm Giáp Dần, nhằm niên hiệu Thiên Chương Bảo Tự thứ 2 (1134) đời Lý Thần Tông, sư cho hay có chút bệnh rồi thị tịch. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ. THÔNG BIỆN MINH ĐỨC THIỀN SƯ 通 辨 明 德 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Thiệu An đời Tống.

X. Thiệu An.

THÔNG CÔNG 聰 公 (860-945)

Thiền tăng đời Đường, họ Đàm, tên U, hiệu Thông Công, người Tân Châu (Tân Hưng, Quảng Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiện Hội, thuộc hệ Thanh

Nguyên đời thứ 7, trụ chùa Thanh Viễn Đông Lâm.

THÔNG DUNG 通 容 (1539-1661)

Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Hà, hiệu Phí Ẩn, người Phúc Châu Trung Quốc. Thuở nhỏ thông minh lạ lùng, 14 tuổi xuất gia bác thông kinh luận. Đã từng tham kiến Vô Minh Huệ Kinh, Trạm Nhiên Viên Trừng. Đời Minh niên hiệu Thiên Khải thứ 2 (1622) tham yết Mật Vân Viên Ngộ được tâm ấn nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Về sau lần lượt trụ Vạn Phúc Thiền Tự, viện Liên Phong núi Hoàng Bá, chùa Thiên Ninh ở Chiết Giang, chùa Siêu Quả ở Giang Tô, Phúc Nghiêm Thiền Tự, Vạn Thọ Thiền Tự, chùa Duy Ma, viện Hưng Phúc ở núi Nghiêu Phong.

Những nơi sư đến đều được phục hưng lại và truyền bá pháp đạo của Viên Ngộ. Tác phẩm: Ngũ Đăng Nghiêm Thống 25 quyển,

Ngũ Đăng Nghiêm Thống Giải Hoặc Biên 1 quyển, Tổ Đình Kiềm Chùy lục 2 quyển.

THÔNG DỰ 通 豫 (1588-1646)

Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Trần, tự Lâm Cao, người Côn Sơn (Giang Tô) Trung Quốc. Năm 20 tuổi sư theo Nghiêu Phong Trạm Xuyên xuất gia, sau khi thụ giới cụ túc sư đi tham học khắp 806

THÔNG KỲ 通 奇 (1595-1652)

nơi, đến Khánh Sơn tham kiến Thiên Ẩn Viên Tu được tỏ ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Thạch Tiểu, Chung Sơn, Kim Lăng (Nam Kinh), dời sang trụ chùa Bảo Nham, Nghiêu Phong. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 11 (1638) dời sang chùa Trúc Lâm, Giáp Sơn, Trấn Giang (Giang Tô)

trùng hưng điện vũ, hoằng dương chính pháp. Có ngữ lục lưu hành nơi đời.

THÔNG HIỀN 通 賢 (1593-1667)

Thiền tăng đời Thanh, họ Triệu, hiệu Phù Thạch, người Đương Hồ (Chiết Giang)

Trung Quốc. Năm 18 tuổi đến núi Phổ-đà yết kiến Thiệu Tông cạo tóc, do Vân Thê Châu Hoằng truyền cho giới Sa-di. Sau đó lần lượt tham kiến các nơi, đến chùa Kim Túc yết kiến Mật Vân Viên Ngộ tham học vài năm, lại theo Viên Ngộ đến Phúc Kiến.

Về sau từ biệt Viên Ngộ, sư trụ am Phổ Tịnh, lại trụ chùa Đông Tháp ở Chiết Giang ba năm. Trong lúc đó, Viên Ngộ sang trụ chùa Thiên Đồng, sư cùng theo sau đến Thiên Đồng thăm viếng Viên Ngộ một năm, tức ở Vũ Nguyên bế quan. Năm sau sư hay tin Viên Ngộ mắc bệnh, xin tham kiến lần nữa được nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sau lần lượt trụ các chùa Thanh Liên, Báo Ân, Quảng Huệ, Đông Tháp, Cảnh Đức, Thê Chân, Thiện Quyền, Phúc Thành. Tác phẩm: Phù Thạch

Thiền sư ngữ lục 10 quyển.

THÔNG HUỆ THIỀN SƯ 通 慧 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Kính Tuân đời Tống.

X. Kính Tuân.

THÔNG HUYỀN BÁCH VẤN 通 玄

百 問 Còn gọi: Thông Huyền Bách Vấn Tập Sách, 1 quyển, do Thông Huyền Viên Thông hỏi, Vạn Tùng Hành Tú đáp), sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 335. Thiền sư Viên Thông ở am Thông Huyền tại Tính Châu (Nay là Thượng Nhiêu, tỉnh Quảng Tây) đặt ra 100 câu hỏi để khích lệ người học và tuyên dương Tổ đạo, Vạn Tùng Hành Tú đều đáp được cả, đệ tử của sư là Lâm Tuyền Tùng Luân theo thứ tự phụ tụng. Sinh Sinh Đạo

Nhân là Từ Lâm ấn hành vào niên hiệu Thuần Hựu thứ 4 (1244).

THÔNG KỲ 通 奇 (1595-1652)

Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Thái, tự Lâm Dã, người đời gọi »Lâm Dã Thông Kỳ Thiền sư«, người Hợp Châu (Hợp Xuyên, Tứ Xuyên) Trung Quốc. Tính tình trầm tĩnh không thích ăn thịt. Thuở nhỏ theo hầu hạ Thúc phụ là Đạo Nhiên chùa Kim Chung, 17 tuổi theo Liên Phong xuất gia, 19 tuổi ra khỏi Tứ Xuyên đi nam du, ý muốn nghiên cứu giáo điển nên ở lại Đương Hồ (Chiết Giang) bế quan xem kinh giáo, bỗng bị bệnh kiết lị gần chết mới biết học kinh luận không phải là pháp cứu cánh nhân nghe bài kệ tham thiền của Thiên Đồng: »Một niệm chưa sinh tử, thử khán xem đó là gì?«, như có tỏ ngộ. Một hôm sư trợt chân xuống lầu hoát nhiên tỏ ngộ liền đến Ngô Môn yết kiến Thiên Đồng Viên Ngộ, được tâm ấn nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Đời Minh, niên hiệu Sùng Trinh thứ 16 (1643) khi ra hoằng pháp sư trụ trì chùa Thông Huyền ở Thiên Thai, lần lượt qua các chùa Gia Hòa, Đông Tháp, Thê Chân, Thiên Đồng. Tác 807

THÔNG MINH 通 明

phẩm: Lâm Dã Hòa thượng ngữ lục 8 quyển.

THÔNG MINH 通 明 X. Hải Minh.

THÔNG MINH CẢNH GIỚI 聰 明

境 界 Cảnh giới thông minh. Người tham thiền chưa thể trừ mọi tri thức kiến giải, chưa thể triệt ngộ tự tính, mà đem trí thông minh thế gian làm nhận thức, kiến giải hư vọng, gọi là »Cảnh giới thông minh«. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »參 學 之 士、 工 夫 逼 拶 到 將 悟 未 悟 之 際、

解 心 未 絕、 往 往 巧 見 橫 生、 此 謂 之 聰 明 境 界。 – Đối với kẻ sĩ, công phu tham cứu bức bách đến ranh giới: chưa ngộ với sẽ ngộ. Khi ấy, tâm ý thức chưa sạch, luôn luôn nảy sinh kiến giải. Đây gọi là cảnh giới thông minh.«

THÔNG MÔN 通 門 (1599-1671)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, hiệu Mục Vân, đời gọi là »Mục Vân Thông Môn Thiền sư«, người Thường Thục (Giang Tô) Trung Quốc. Sư theo Động Văn chùa Hưng Phúc, Ngu Sơn xuất gia, ban đầu yết kiến Vô Dị Nguyên Lai, sau đó đến chùa Kim Túc tham kiến Mật Vân Viên Ngộ, được tâm ấn nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Giữ chức Ký thất nhiều năm, kẻ theo học có hơn ngàn người. Khi ra hoằng pháp sư trụ Cổ Nam Thiền Viện ở Gia Hưng (Chiết Giang), lần lượt trụ các chùa Thê Chân, Mai Khê, Hưng Phúc, Cực Lạc, Hạc Lâm, tuổi già lui về ở ẩn hơn 10 năm không ở một nơi nào nhất định. Bác thông ngoại học, giỏi thi văn, sở trường thư pháp, hội họa mang ít nhiều phong cách Ngụy Tấn xa xưa. Tác phẩm: Mục Vân Hòa thượng ngữ lục 20 quyển, Mục Vân Hòa thượng Thất hội dư lục 6 quyển.

THÔNG NHẪN 通 忍 (1604-1648)

Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Trần, hiệu Triều Tông, người đời gọi »Triều Tông Thông Nhẫn Thiền sư«, người Thường Châu (Giang Tô) Trung Quốc. Năm 22 tuổi sư theo Thiền sư Độc Tri am Trường Sinh ở Tĩnh Giang (Giang Tô) cạo tóc xuất gia, được nghe thuyết »Vô sinh«, liền đến chùa Kim Túc tham kiến Mật Vân Viên Ngộ, làm thị giả cho Viên Ngộ. Đời Minh, niên hiệu Sùng Trinh thứ 4 (1631) theo Viên Ngộ đến chùa A-dục Vương, Viên Ngộ nêu lời dạy của Thiền sư Đại Thiên được khắc lên bia chùa rồi bảo sư: »Hổ dữ trong núi vì sao không ăn thịt con của nó?«. Sư xuất mồ hôi như tắm, ngồi nằm không yên. Hai ngày sau, đang từ ngoài đi vào liêu bất chợt tỏ ngộ, bèn thưa với Viên Ngộ: »Chỉ có người nào tự nhận mới là gần gũi«. Còn trình kệ được thầy ấn khả, nối pháp làm truyền nhân tông

Lâm Tế. Về sau, lần lượt trụ các chùa Kỳ- Đà Lâm, Linh Hựu, Thượng Sinh, Nam

Hoa, Bảo Hoa. Tác phẩm: Triều Tông Thiền sư ngữ lục 10 quyển.

THÔNG NHẤT TUYẾN 通 一 線

Mở ra một lối tẻ trên đường. Mật Am ngữ lục q. thượng ghi: »祖 師 說 不 著、 佛 眼 看 不 見。 四 面 （系 法 演 禪 師 之 法 號） 老 婆。 爲 君 通 一 線。 – Tổ sư nói chẳng nhằm, Phật Nhãn xem chẳng thấy, Tứ Diện (pháp hiệu của Thiền sư Pháp Diễn) tâm lão bà vì anh mở ra một lối tẻ trên đường«. Tiết Điểu Hồi Lương 808

THÔNG THIỀN 通 禪 (?-1228)

Phạm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »莫 道 凡 不 知、 佛 也 覷 不 見。。。 薦 不 薦？ 更 爲 諸 人 通 一 線。 – Chớ nói kẻ phàm phu chẳng biết, đến Phật nhìn cũng không thấy… có lãnh ngộ hay không? Lại vì các ông mở ra một lối tẻ trên đường«.

THÔNG NHẤT TUYẾN ĐẠO 通 一

線 道 Mở ra một lối tẻ trên đường, là phương tiện do thiền sư lập bày để tiếp dẫn người học. Bích Nham lục q. 1 ghi: »雪 竇 第 三

句。 卻 通 一 線 道。 略 露 些 風 規。 早 是 落 草。 – Đến câu thứ ba, Tuyết Đậu mở ra một lối tẻ trên đường, tiết lộ chút ít manh mối, sớm đã quanh co«.

Tiết Khai Thiện Đạo Xiêm Thiền sư trong

NĐHN q. 20 ghi: »須 知 通 一 線 道 處 壁 立 千 仞、 壁 立 千 仞 處 通 一 線 道。 – Phải biết chỗ mở ra một con đường có vách đứng ngàn nhẫn, chỗ vách đứng ngàn nhẫn có mở ra một con đường«.

THÔNG PHÁP THIỀN SƯ 通 法 禪

師 Hiệu của Thiền tăng Đạo Thành đời Tống.

X. Đạo Thành.

THÔNG PHƯƠNG 通 方

Thông đạt, khế hợp đạo pháp. Bích Nham lục q. 1 ghi: »如 今 人 不 會 古 人 意。 只 管 咬 言 嚼 句。 有 甚 了 期。 若 是 通 方 作 者。 始 能 辨 得 這 般 說 話。 – Như người thời nay chẳng biết ý người xưa, chỉ lo nhai lời nuốt chữ, có ngày nào xong? Nếu là bậc tài giỏi thông đạt thì mới biện được công án này«. THÔNG THÂN THỊ THỦ NHÃN 通 身 是 手 眼 Toàn thân đều là tay, là mắt. Thiền tông dùng từ này để biểu thị sự quên đi thế đối lập chủ khách nhằm tiến đến cảnh giới nhất như. Tắc 89, Bích Nham lục (Đại 48, 213 hạ) ghi: »吾 云： 汝 作 麼 生 會。 巖 云： 遍 身 是 手 眼。 吾 云： 道 即 太 殺 道。 只 道 得 八 成。 巖 云： 師 兄 作 麼 生。 吾 云：通 身 是 手 眼。– Đạo Ngô nói: Ông hiểu thế nào? Nham nói: Khắp thân là tay mắt. Ngô nói: Ông nói rất hay, nhưng mới nói được có 8 phần. Vân Nham hỏi: Còn sư huynh thì sao? Đạo Ngô nói: Toàn thân là tay mắt«.

THÔNG THIỀN 通 禪 (?-1228)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Vô Ngôn Thông đời thứ 13, nối pháp Thiền sư

Thường Chiếu. Sư họ Đặng, quê làng Ốc, An La. Sư cùng với Thần Nghi ở chùa Thắng Quang đồng thờ Thiền sư Thường Chiếu ở chùa Lục Tổ làm thầy. Một hôm, sư vào thất thưa hỏi rằng: Làm sao hiểu rõ Phật pháp? Thường Chiếu đáp: Phật pháp không thể hiểu được. Liễu ngộ được điều đó thì mới gọi là hiểu pháp. Chư Phật đều tu hành như thế, không đắc bất cứ một pháp nào.

Sư ngay câu nói này lãnh ngộ yếu chỉ. Sư trở về cố hương rưới mưa, người học tụ hội rất đông. Phàm có ai thưa hỏi, sư thảy đều dùng tâm ấn tâm.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là người xuất thế?

Sư đáp: Đâu chẳng nghe người xưa nói:

»Chỉ xem năm uẩn đều không, tứ đại vô ngã, chân tâm không tướng, không đi không lại, khi sinh tính chẳng đến, khi tử tính chẳng đi, yên tĩnh tròn lặng, tâm cảnh nhất như«. Chỉ hay như thế, liền chóng liễu ngộ, không bị ba đời ràng buộc, bèn là 809

THÔNG THỜI HUYÊN 通 時 喧

người xuất thế. Cần thiết chẳng được có một mảy may thú hướng.

Đến niên hiệu Kiến Trung thứ 4 (1228) đời Trần Thái Tông, vào lúc tháng 7, sư tịch. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh

Từ.

THÔNG THỜI HUYÊN 通 時 喧 Lời thăm hỏi. Tiết Kim Phong Tùng Chỉ Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »新 到 參、 師 曰： 不 用 通 時 暄、 第 一 句 道 將 來。 – Vị tăng mới đến tham vấn. Sư bảo: Chẳng cần lời thăm hỏi, hãy nói câu thứ nhất xem sao!«

THÔNG THỪA 通 乘 (1593-1638)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Thạch Xa, người xứ Kim Hoa (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 26 tuổi, nương Ngài Thiên Chân Hải Tạng xuất gia rồi sư thụ giới cụ túc ở chùa Vân Môn, tham khắp các vị Thiện tri thức. Sau đến chùa Kim Túc yết kiến Mật Vân Viên Ngộ, được tâm ấn của ngài, hầu hạ trong 7 năm và nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 4 (1631), sư ra hoằng pháp trụ chùa Long Khánh, núi Đồng Quang ở Hàng Châu, rồi dời sang trụ chùa Kim Túc, khai pháp hoằng hóa, quảng độ quần mê.

THÔNG TÍN 通 信

Chỉ cho sự giải bày, trao đổi tin tức thiền cơ. Tiết Thạch Sương Sở Viên Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »上 堂： 雲 收 霧 卷、 杲 日 當 空。 不 落 明 暗、 如 何 通 信？ – Sư thượng đường nói: Trời quang mây tạnh, mặt trời sáng rực trên không. Chẳng rơi vào sáng tối, làm sao trao đổi tin tức?«

THÔNG TÚ 通 琇 (1614-1675)

Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, tự Ngọc Lâm, người đời gọi là »Ngọc Lâm Quốc Sư« người Giang Âm (Giang Tô) Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư theo Khánh Sơn Viên Tu xuất gia, thụ giới cụ túc nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Từng trụ trì chùa Báo Ân ở Vũ Khang (Chiết Giang), sau phụng chiếu của Thanh Thế Tổ vào kinh, ở nơi cung Vạn Thiện cử dương đại pháp. Chẳng bao lâu sư trở về núi, để lại đệ tử là Hạnh Sâm hoằng pháp nơi Bắc Kinh.

Niên hiệu Thuận Trị thứ 17 (1660) vua tuyển lựa tăng thụ giới Bồ Tát, đặc biệt cho sư làm Bản sư còn gia phong »Đại Giác Phổ Tế Năng Nhân Quốc Sư«. Thông Tú khi thuyết pháp nơi cung đình có soạn một thiên »Khách Vấn«, Đại học sĩ Kim Chi Tuấn phụng sắc viết lời bình chú và phụ tự rồi cho ấn hành. Tuổi già, sư xây cất chùa Thiền Nguyên ở núi Thiên Mục, Chiết

Giang và thường trụ ở đó. Tác phẩm: Ngọc Lâm Tú Quốc Sư ngữ lục 12 quyển.

THÔNG TÚY 通 醉 (1610-1695)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lý, tự Trượng Tuyết, người Nội Giang (Tứ Xuyên) Trung Quốc. Sư lễ ngài Thanh Nhiên núi Cổ Tự xuất gia, đọc kinh Pháp Hoa đến chỗ »cho đến giơ một tay hoặc cúi đầu… đều có thể thành Phật đạo« thì biết rằng hy vọng sẽ đắc đạo, sư liền đến núi Nga My tu đạo.

Sau nghe đạo phong của Mật Vân Viên Ngộ mà chuyển sang tu thiền, ẩn cư núi Cổ Tự đọc các ngữ lục, ở nơi Vạn Phong tham yết Phá Sơn Hải Minh. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 9 (1636) mùa thu sư đến núi Thiên Đồng tham kiến Viên Ngộ và được đại ngộ, rồi trở về Vạn Phong được ấn khả nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. 810

THÔNG VI 通 微 (1594-1657)

Niên hiệu Thuận Trị thứ 4 (1647) đi đến Tuân Nghĩa (Quý Châu) tị nạn. Năm thứ 6 (1649) đến Long Hưng Thiền Viện ở Giang Thượng, Lạc An (Giang Tây) tụ hội thiền sư khắp nơi thuyết pháp. Niên hiệu Khang Hy (1662-1722) đến chùa Chiêu Giác ở Thành Đô, sư ra sức phục hưng lại những điện thờ bị hư hỏng trở thành kiểu cũ. Tuổi già sư lui về ở Dật Lão Quan. Sư học rộng nhớ dai, giỏi làm thơ. Đệ tử nối pháp có Bản Tương, Linh Thiền, Triệt Liễu. Tác phẩm: Ngữ lục 12 quyển. Thanh Tùng tập 1 quyển, Lý Trung Hành 1 quyển, Cẩm Giang Thiền Đăng 20 quyển.

THÔNG VÂN 通 雲 (1594-1663)

Thiền tăng đời Thanh, họ Từ, tự Thạch Kỳ, người Giang Tô Trung Quốc. Thuở nhỏ sư hay bệnh, đến chùa Nam Quảng xuất gia, học cả nội ngoại điển. Nhân xem bài kệ của Trung Phong Minh Bản viết trên vách chùa Báo Quốc ở Gia Định (Thượng Hải)

mà cảm ngộ, sư liền đến chùa Hiển Thánh tham kiến Trạm Nhiên Viên Trừng. Lại tham kiến Mật Vân Viên Ngộ, luôn trình kiến giải nhưng đều bị Viên Ngộ quát. Một hôm, sư vào thất chưa kịp mở miệng, Viên Ngộ quơ gậy đánh, sư liền đại triệt đại ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế.

Khi ra hoằng pháp sư trụ Linh Thứu Thiền Tự hoằng dương thiền pháp. Lần lượt trụ Tịnh Cư Thiền Tự núi Cảnh Tinh, Thiên Thai; chùa Tư Thánh núi Tuyết Đậu; Phổ Nhuận Thiền Viện, Hương Sơn Thiền Tự; Mật Ấn Thiền Tự núi Đầu Đà. Đời Thanh, niên hiệu Thuận Trị thứ 17 (1660) sư trở về chùa Nam Quảng. Tác phẩm: Tuyết Đậu Thạch Kỳ Thiền sư ngữ lục 15 quyển.

THÔNG VẤN 通 問 (1604-1655)

Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Du, hiệu Nhược Am, người Ngô Giang (Giang Tô) Trung Quốc. Cha già của sư sợ không con nên đến chùa Thứu Phong thiết lập đại hội Vô già một trăm ngày, Thông Vấn ứng theo sự cầu khẩn mà sinh ra. Thuở nhỏ đã mất cha mẹ, năm 16 tuổi hăng hái đọc sách, xem qua hầu hết các sách. Một hôm nhân đi qua sơn tự xem kinh Lăng Nghiêm dường như có tỏ ngộ, sư bèn đến Khánh Sơn yết kiến Thiên Ẩn Viên Tu song đã lâu mà không khế ngộ. Năm 24 tuổi vì bị ép lấy vợ nên sư đêm tối theo Pháp Vũ Phật Thạch chùa Lý An, ở Nam

Giản cạo tóc xuất gia, lại theo hầu Mật Vân Viên Ngộ chùa Kim Túc, nhưng không khế ngộ, sư trở lại Khánh Sơn một hôm nghe gió mạnh thổi vào vách núi mà có chỗ tỉnh ngộ, được Viên Tu ấn khả, làm truyền nhân tông Lâm Tế. Về sau trụ chùa Lý An, rồi dời sang Giáp Sơn, qua lại vùng

Giang Đông sư phục hưng các chùa hoang phế, an trí đạo lữ là nhiệm vụ chủ yếu.

Tuổi già trụ Khánh Sơn. Tác phẩm: Nhược Am Vấn Thiền sư ngữ lục 12 quyển, Tục

Tăng Tồn Cảo 20 quyển, Khánh Thất Hậu lục 1 quyển.

THÔNG VI 通 微 (1594-1657)

Thiền tăng cuối đời Minh đầu đời Thanh, họ Trương, tự Vạn Như, người Gia Hưng (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư vào chùa Hưng Thiện xuất gia thụ giới cụ túc. Ban đầu yết kiến Văn Cốc, lần lượt tham kiến các bậc danh túc. Một hôm nhân xem kinh Lăng Nghiêm dường như có tỏ ngộ, sư liền đến chùa Kim Túc tham kiến Mật Vân Viên Ngộ song không khế ngộ. Một hôm vào thành, ở bên đường thấy 811

THÔNG VIÊN 通 圓

người chủ mắng đứa ở bất giác toàn thân sư nhảy dựng lên mà được đại ngộ. Sau nối pháp Viên Ngộ làm truyền nhân tông Lâm Tế. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 13 (1640) sư khai pháp nơi viện Chân Như, rồi sang Tào Sơn, đến núi Long Trì, giáo hóa hơn mười năm mà tịch. Tác phẩm: Vạn Như Vi Thiền sư ngữ lục 10 quyển.

THÔNG VIÊN 通 圓 Hiệu của Thiền tăng Vạn Kim, sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh. X. Vạn

Kim.

THÔNG VINH 通 榮

Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc tông Lâm Tế, đời thứ 44. Sư quê ở Nhân Kiệt, tỉnh Hải Dương, miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ sư đến Hàm Long xin cầu xuất gia, thế độ.

Lớn lên, sư đến Hòa thượng Phúc Điền thụ giới cụ túc. Sư tu hành chín chắn, đạo đức vang xa. Đệ tử rất đông, mỗi vị ở mỗi phương hoằng hóa. Kệ thị tịch:

»Tâm không cảnh tịch việt thánh siêu phàm Ý nhiễm tình sinh vạn đoan hệ phược.

Thiên nhân chư pháp tận tại kỳ trung Bỉ ngã nhất thể nguyên bản duy tâm«.

»Tâm không cảnh lặng vượt thánh siêu phàm Ý nhiễm tình sinh muôn mối trói buộc Trời người các pháp trọn tại trong đây Ta người một thể gốc chỉ là tâm«.

Không rõ sư tịch lúc nào và ở đâu. Theo:

Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.