Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

SÁT NHÂN BẤT TRÁC NHÃN 剎 人 不 眨 眼

竹 篦、 行 殺 活 令、 背 觸 交 馳、 佛

祖 乞 命。 – Hòa thượng Thủ Sơn giơ cây trúc bề lên dạy chúng rằng: Này các ông, nếu gọi là cây trúc bề thì xúc phạm, nếu chẳng gọi là cây trúc bề thì trái nghịch. Thử hỏi các ông gọi nó là cái gì?… Tụng rằng:

Gậy trúc giơ ra Hành lệnh tha giết Xúc nghịch cùng hòa

Phật Tổ xin tha«. SÁT NHÂN BẤT TRÁC NHÃN 剎

人 不 眨 眼 Giết người không chớp mắt, giết người mà không run sợ, chỉ cho người có tư cách cứng cỏi. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho bậc Thầy đã kiến tính tiếp hóa người học bằng thủ đoạn rất khốc liệt, chẳng hề nương tay hay vị nể. Tắc 4, Bích Nham lục (Đại 48, 144 trung) ghi: »有 殺

人 不 眨 眼 底 手 腳。 方 可 立 地 成 佛。 有 立 地 成 佛 底 人。 自 然 殺 人 不 眨 眼。 方 有 自 由 自 在 分。– Bậc tu hành phải có tư cách giết người không chớp mắt mới có thể lập tức thành Phật.

Người lập tức thành Phật tự nhiên có tư cách giết người không chớp mắt mới có phần tự do tự tại«.

SÁT NHÂN ĐAO, HOẠT NHÂN KIẾM 剎 人 刀 活 人 劍 Đao giết người, kiếm cứu người. Cơ xảo của chư Tổ tiếp dẫn hậu học có cao thấp.

Thấp là tiểu cơ tiểu dụng, nghĩa là chỉ biết dùng Đao giết người. Cao là đại cơ đại dụng, vừa khéo dùng Đao giết người vừa khéo dùng Kiếm cứu người. Phần Thùy Thị, tắc 12, Bích Nham lục (Đại 48, 152 hạ) ghi: »殺 人 刀 活 人 劍。 乃 上 古 之

風 規。 亦 今 時 之 樞 要。 若 論 殺 也。 不 傷 一 毫。 若 論 活 也 喪 身 失 命。 – Thiền giống như đao giết người cũng giống như kiếm cứu người, là quy củ đã có từ xưa và cũng là then chốt của thời nay. Nếu luận về chỗ giết người thì chẳng thương tổn mảy lông, còn luận về chỗ cứu người thì vùi thân mất mạng«.

SẮC TỨ 敕 賜

Mệnh lệnh của Vua ban. Trong tác phẩm chữ Nôm »Sãi Vãi« của Nguyễn Cư Trinh có câu: »Linh Sơn am quê ngụ, Sãi sắc tứ trụ trì – Quê của Sãi vốn là Linh Sơn, Sãi được vua cho phép Trụ trì«.

SẮC TỨ TỪ ÂN 敕 賜 慈 恩

Chùa ở số 23 đường Tân Hóa, phường 14 Phú Lâm, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Chùa được dựng vào năm Gia Long thứ 1 (1802) tại thôn Hòa Hưng, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định (cũ) nay thuộc địa chỉ trên. Sau khi chùa xây xong, Hiếu Khang Hoàng hậu (họ Trương, mẹ Gia

Long) cúng biển sơn. Năm 1821 vua Minh Mệnh ban biển tên chùa: Sắc tứ Từ Ân Tự.

SÂN TẨU HỐNG ĐỊA 瞋 瞍 吼 地

Phùng mang trợn mắt. Tục ngữ đời Tống, nghĩa là sự giận dữ như lửa cháy mạnh.

Sân: nóng giận, Tẩu: trợn mắt, Hống: kêu rống, Địa: trợ từ ngữ vĩ. Chính Pháp Nhãn Tạng q. 1 của Đại Huệ Tông Cảo (Vạn Tục

118, 2 hạ) ghi: »未 觸 著 時、 自 弄 毛 羽、 可 憐 生、 纔 有 人 撥 著、 便 嗔 瞍 吼 地、 有 甚 麼 近 處？ – Lúc chưa có ai đụng đến thì tự khoe lông cánh, thật đáng thương! Bỗng có người khác khiêu khích, chạm nọc thì liền phùng mang trợn mắt, có chỗ nào là đạo lý đâu!«.

SĨ ĐÀM 士 曇 (1249-1306)

SẤN KHẨU 趁 口

Còn gọi: Sấn khẩu đầu, Sấn khẩu khoái. Đi theo sau người khác, lời nói có vẻ vội vàng, khinh suất. Tiết Phật Nhãn Viễn Thiền sư trong GTPĐL q. 25 ghi: »從 上

南 泉 歸 宗 諸 人 方 喚 作 無 迷 無 悟 之

見、 如 今 學 者 也 趁 口 說、 無 迷 無 悟 又 何 曾 到 來？ 不 得 容 易 出 言、 盖 爲 你 有 疑 在。 – Trước kia các vị Nam Tuyền, Quy Tông mới gọi là kiến giải không mê không ngộ. Hôm nay người học cũng bắt chước vội vàng nói không mê không ngộ, nhưng đâu từng đến được trình độ ấy? Chẳng được nói lời khinh suất, bởi vì các ngươi còn có nghi«.

Chương Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong

CĐTĐL q. 19 ghi: »亦 莫 趁 口 頭 亂 問。 自 己 心 裏 黑 漫 漫 地。 – Cũng chớ nên vội vã hỏi bậy, vì trong tâm của chính mình còn tối mênh mang«.

Tiết Hoằng Minh Thiền sư trong TLTBT q. 2 ghi: »雖然 如 是、 據 箇 什 麼 道 理 便 與 麼？ 莫 趁 口 快 向 這 裏 亂 道、 須 是 箇 漢 始 得。 – Mặc dù vậy, căn cứ vào đạo lý gì mà nói như thế? Chớ có khinh suất nói bậy ở chỗ này, phải là bậc kiến tính mới được«.

SẤN TRỤC NGÔN CHƯƠNG 趁 逐

言 章 Chấp trước vào chữ nghĩa thiên chương, tìm nghĩa giải trong ấy. Chương 14 liệu giản của Chí Công Hòa thượng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »聲 聞 心 中 不 了。 唯 只 趁 逐 言 章。 言 章 本 非 眞 道。 轉 加 鬥 爭 剛 彊。 – Thanh Văn chẳng tỏ ngộ tự tâm, chỉ chấp trước vào chữ nghĩa thiên chương. Chữ nghĩa vốn chẳng phải là chân đạo, càng thêm đấu tranh mạnh mẽ«.

SI CUỒNG LƯỠNG ĐẦU TẨU 痴

狂 兩 頭 走 Kẻ si mê chấp trước hai bên. Thiền tông cho rằng vạn pháp nhất như, sự vật không có hai đầu phân biệt và đối lập. Văn Ích ngữ lục ghi: »適 來 向 上 座 道、 但 隨 時 及 節 便 得。 若 也 移 時 失 候、 即 是 虛 度 光 陰、 於 非 色 中 作 色 解。 上 座、 於 非 色 中 作 色 解、 即 是 移 時 失 候。 且 道： 色 作 非 色 解、 還 當 不 還？ 上 座、 若 恁 麼 會、 便 是 沒 交 涉、 正 是 癡 狂 兩 頭 走。 – Nãy giờ nói với Thượng tọa là chỉ hợp theo thời tiết liền được. Nếu đánh mất thời tiết tức là luống uổng thời gian, ở nơi phi sắc mà hiểu là sắc. Thượng tọa, ở trong phi sắc mà hiểu là sắc, tức là đánh mất thời tiết;

thử hỏi: Sắc mà hiểu là phi sắc là đúng hay chẳng đúng? Thượng tọa, nếu hiểu thế ấy tức là không dính dáng, chính là kẻ si mê chấp trước hai bên, có dùng được chỗ nào?«.

SI NHÂN DIỆN TIỀN, BẤT ĐẮC THUYẾT MỘNG 癡 人 面 前 不 得 説 夢 Trước kẻ còn mơ, không nên nói mộng. Tiết Đông Thiền Tư Nhạc Thiền sư trong

NĐHN q. 20 ghi: »春 風 幾 時 來、 解 此 黃 河 凍？ 令 魚 化 作 龍、 直 透 桃 花 浪。 會 即 便 會、 癡 人 面 前 且 莫 說 夢。 – Lúc gió xuân thổi đến mới biết được cái giá rét của Hoàng Hà này, khiến cá hóa thành rồng, xuyên qua sóng hoa đào. Biết thì liền biết, trước kẻ còn mơ, không nên nói mộng«.

SĨ ĐÀM 士 曇 (1249-1306) Thiền tăng đời Nam Tống, họ Hoàng, tên 665

SĨ KHUÊ 士 珪 (1083-1146)

Tử Đàm, hiệu Tây Giản, người xứ Tiên Cư, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thạch Phàm Duy Diễn, đời thứ 22 hệ Nam Nhạc, đời thứ 5 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Kiến Trường ở

Nhật Bản.

SĨ KHUÊ 士 珪 (1083-1146) Thiền tăng đời Tống, họ Sử, tự Trúc Am, hiệu Lão Thiền, người Thành Đô (Tứ Xuyên), Trung Quốc. Thiếu niên xuất gia, sư siêng học kinh giáo, chuyên về »Lăng Nghiêm«. Sau khi thụ giới cụ túc, sư đến tham kiến Phật Nhãn Thanh Viễn, ngay dưới lới nói đại ngộ, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Sau trụ các chùa Long Tường, Thiên Ninh, Bao Thiền, Đông Lâm. Niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) sư cùng với Tông Cảo ở Vân Môn soạn hơn trăm tắc tụng cổ được người trân trọng. Sư lại vào đất Mân, trụ trì Cổ

Sơn ở Phúc Châu, phụng chiếu dời sang chùa Năng Nhân núi Nhạn Đãng làm Tổ khai sơn. Khi ấy, Chân Hiết ở chùa Giang Tâm, vì ngại duyên pháp chưa đầy đủ bèn qua sông đón sư về làm Phương trượng, nhân dân Ôn Châu họp nhau quy kính. Sư thông hiểu ngoại học, khéo thư pháp, giỏi về thư từ. Tác phẩm: Trúc Am Khuê Hòa thượng Ngữ Yếu 1 quyển, Đông Lâm Hòa thượng Vân Môn Am Chủ Tụng Cổ 1 quyển lưu hành nơi đời.

SINH 生 (k. ng)

1. Thay! (kng, thường dùng sau hình dung từ). Từ biểu thị sự tác động mạnh mẽ đến tình cảm người nói về một điều đạt đến mức độ rất cao, và ở trước hình dung từ thường có phó từ tương ứng thích hợp (đại 大, thái 太 = rất, lắm). Lâm Tế ngữ lục ghi: »普 化 踏 倒 飯 床。 師 云： 太 麁 生。

– Phổ Hóa đạp đổ bàn ăn cơm, sư nói: Thô lắm thay!«.

2. Đặt sau nghi vấn đại từ như: (chẩm sinh), (Tác ma sinh) có nghĩa là: sao? thế nào? cái gì? Tiết Nam Tuyền Phổ Nguyện

Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »上 堂 次、 陸 大 夫 曰： 請 和 尚 爲 眾 說 法。 師 曰： 教 老 僧 作 麼 生 說？ – Sư đang thượng đường, Lục Cắng Đại phu thưa: Thỉnh Hòa thượng thuyết pháp cho đại chúng nghe. Sư nói: Ngươi bảo lão tăng nói cái gì?«.

3. Đặt sau phó từ như: (Hảo sinh), (Thậm sinh) có nghĩa là: rất, biết bao, lắm. Tiết

Long Thọ Thiệu Khanh Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »因 侍 雪 峰、 山 行 見 芋 葉 動、 峰 指 動 葉 示 之。 師 曰： 紹 卿 甚 生 怕 怖。 – Tuyết Phong đi dạo núi, sư theo hầu; thấy lá khoai lay động,

Phong lấy tay chỉ để khai thị cho sư. Sư nói: Thiệu Khanh sợ lắm«.

SINH DUYÊN 生 緣

Quê quán. Chương Ngũ Tổ Diễn Thiền sư trong Ngũ Gia Chính Tông Tán q. 2 ghi: »生 緣 左 綿 蒲 許 村、 听 講 成 都 大

慈 寺。 – Quê quán ở tả ngạn thôn Bồ Hứa, nghe giảng tại chùa Đại Từ ở Thành Đô.«

SINH NHAI 生 涯

Lối thoát, con đường sống. Mật Am ngữ lục ghi: »烏 巨 （密 庵 和 尚 之 法 號） 與 麼 告 報。 不 是 抑 他 雪 峰。 且 要 天 下 衲 僧。 向 後 各 各 自 有 生 涯。 莫 總 作 遮 野 狐 精 見 解。 – Ô Cự tôi (pháp hiệu của Hòa thượng Mật Am là Ô Cự, ở đây ngài tự xưng) nói như thế không phải là chê Tuyết Phong đâu, mà cốt để 666

SIÊU BẢO 超 寶 (1635-1709)

thiền tăng trong thiên hạ sau này mỗi người tự có con đường sống, chứ đừng đi theo con đường không chính đáng này.« Tiết Tịnh Từ Sư Nhất Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »上 堂： 寂 然 不 動、

感 而 遂 通 古 人 恁 麼 說 話、 大 似 預

搔 待 痒。 若 教 渠 踏 著 衲 僧 關 捩、 管 取 別 有 生 涯。 喝 一 喝、 卓 拄 杖 下 座。 – Sư thượng đường nói: Lặng yên chẳng động, nhờ cảm mà thành thông.

Người xưa nói thế ấy giống như chưa ngứa đã gãi. Giá mà bảo y đạp nhằm chỗ then chốt sự lý của nạp tăng, trông coi riêng con đường sống. Nói xong hét một tiếng, dộng gậy rồi xuống tòa.« SINH NHƯ TRƯỚC SAM, TỬ

ĐỒNG THOÁT KHỐ 生 如 著 衫 死 同 脫 袴 Sinh ra như mặc áo, chết đi tợ cởi quần; ý bảo xem việc sống chết rất là bình thường.

Đây là một cách biểu hiện của người lãnh ngộ thiền pháp, siêu thoát sinh tử. Mật Am ngữ lục ghi: »撞 入 母 胎 中。 便 具 正 因 正 見。 煉 磨 純 熟。 纔 出 頭 來。 一 撥 便 轉。 本 地 風 光。 頓 爾 現 前。 不 假 他 心。 及 至 出 生 入 死。 超 然 卓 絕。 談 笑 說 偈。 恰 如 平 日。 終 無 別 道 理。 正 所 謂。 生 如 著 衫。 死 同 脫 袴。 – Chui vào thai mẹ có đủ chính nhân chính kiến, mài giũa thuần thục mới chịu sinh ra, một khi được Thiền sư khơi gợi liền lập tức lãnh hội. Tự tính bỗng nhiên hiện tiền, chẳng phải tìm đâu nơi khác. Cho đến việc ra sống vào chết thật vượt mức thường, nói cười thuyết kệ giống như thường ngày. Rốt cuộc không có đạo lý nào khác, chính là chỗ nói sinh ra như mặc áo, chết đi tợ cởi quần«.

SINH THỌ 生 受

Bị giày vò. Tiết Bảo Phong Duy Chiếu Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »本 自 不

生、 今 亦 無 滅、 是 死 不 得 底 樣 子。 當 處 出 生、 隨 處 滅 盡、 是 活 生 受 底 規 模。 – Vốn tự không sinh, nay cũng không diệt, đây là kiểu chết không được. Đương xứ sinh ra, tùy xứ diệt hết, đây là kiểu sống bị giày vò.«

SÍNH NHÂN NGÃ 逞 人 我

Còn gọi: Tranh nhân ngã. Tỏ rõ sức mạnh.

Vĩnh Gia Chứng Đạo Ca ghi: »圓 頓 教 勿 人 情。 有 疑 不 決 直 須 爭。 不 是 山 僧 逞 人 我。 修 行 恐 落 斷 常 坑。 – Giáo viên đốn không nhân tình, có nghi không quyết cần phải tranh. Chẳng phải sơn tăng khoe nhân ngã, tu hành sợ rơi vào thường đoạn.«

SÍNH TUẤN 逞 俊

Trổ tài. Huệ Nam ngữ lục ghi: »石 頭 雖 然 善 能 馳 達。 不 辱 宗 風。 其 奈 逞 俊 太 忙。 不 知 落 節。 – Dẫu Thạch Đầu khéo thành đạt không làm nhục tông phong, nhưng chả lẽ không biết rằng trổ tài quá vội sẽ bất lợi.« SIÊU BẢO 超 寶 (1635-1709)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lưu, người Lư Lăng (Kiết An, Giang Tây), Trung Quốc. Lúc 9 tuổi sư đột nhiên phát bệnh nặng, cha sư đưa sư vào chùa Kỳ-Đà lễ ngài Từ Thừa để cạo tóc. Khi 19 tuổi thụ giới cụ túc với Thanh Nguyên My Am, hầu hạ hơn mười năm. Sau sư đến Hàng Châu tham kiến Thiền sư Viên Chiếu Mao Khê, tham cứu tâm chỉ được ấn ký, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế, hầu hạ Viên Chiếu 3 năm. Niên hiệu Khang Hy thứ 36 667

SIÊU CÁCH 超 格

(1697) đáp ứng lời thỉnh của núi Thiên Mục, sư đến thuyết pháp hoằng hóa. Sau 3 năm sư trở về bản sơn ở am Hoạt Mai sống vào những năm cuối đời. Lưu lại đời sau Ngữ lục 4 quyển.

SIÊU CÁCH 超 格 Vượt khỏi khuôn khổ cách thức thông thường, phần lớn để hình dung tầm nhìn hoặc hành động phi thường của bậc triệt ngộ. Mật Am ngữ lục ghi: »逗 到 大 休 大 歇 之 場。 身 心 若 枯 木 寒 陸。 大 棒

打 不 回 頭。 千 人 萬 人。 羅 籠 不 住。 白 日 只 閑 閑 地。 出 一 言 半 句。 快 如 倚 天 長 劍。 便 能 殺 人。 亦 能 活 人。 千 變 萬 化。 卓 卓 盡 超 格。 – Làm cho đến chỗ thôi nghỉ, thân tâm như cây khô tro lạnh, dù có bị đánh rất đau cũng chẳng quày đầu, ngàn người muôn người khống chế chẳng nổi. Ban ngày chỉ thanh thản, nói ra một lời nửa câu bén như thanh ỷ thiên trường kiếm, có khả năng giết người, cũng hay cứu người, muôn ngàn biến hóa, hết sức cao siêu vượt khỏi khuôn khổ cách thức thông thường«.

SIÊU CHỨNG 超 證

Vượt khỏi giai vị thứ tự thông thường, trực tiếp lãnh ngộ. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »未 悟 往 生 者、 必 念 佛 極 其 誠 切、 若 參 禪 者 亦 如 彼 之 誠 切、 則 雖 止 滯 人 天、 取 悟 不 遠、 再 出 頭 來、 慧 根 頓 發、 超 證 菩 提、 未 可 限 量。 – Người chưa ngộ muốn vãng sinh, cần phải khẩn thiết niệm Phật. Nếu người tham thiền cũng khẩn thiết như người ấy, dù sinh vào cõi trời, người mà cùng chỗ ngộ chẳng xa, vừa mới sinh ra huệ căn chóng phát, siêu chứng Bồ-đề, chưa thể hạn lượng«.

SIÊU CHỨNG ĐẠI SƯ 超 證 大 師

Hiệu của Thiền tăng Tùng Yểm đời Ngũ Đại. X. Tùng Yểm.

SIÊU GIÁC ĐẠI SƯ 超覺 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Huệ Lăng đời Ngũ Đại. X. Huệ Lăng.

SIÊU NGHỆ 超 詣

Trình độ rất cao. Tông Môn Võ Khố ghi: »平 昔 履 踐 明 白、 見 道 超 詣。 – Trước kia do các việc làm như: tham thiền, tu tập, khế cơ đều rõ ràng, nên trình độ kiến đạo rất cao«.

SIÊU NGỘ 超 悟

Vượt khỏi giai vị thứ lớp thông thường, trực tiếp lãnh ngộ. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »還 辯 明 得 也 無。 未 辯 辯 取。 未 明 明 取。 既 辯 明 得 能 截 生 死 流。 同 踞 祖 佛 位。 妙 圓 超 悟 正 在 此 時。 – Có biện minh được hay không? Nếu chưa biện hãy biện đi, nếu chưa sáng hãy làm cho sáng đi. Còn như biện minh được rồi, hay cắt đứt dòng sinh tử, cùng ngồi ở địa vị Phật Tổ, diệu viên siêu ngộ, chính là ở lúc này«.

SIÊU NHẠC 超 樂 (1642-1702)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trần, người Hải Diêm (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiết Chu

Hành Hải, làm truyền nhân tông Lâm Tế, trụ trì chùa Giang Thiên.

SIÊU NHIÊN 超 然

Vẻ siêu thoát sau khi khai ngộ. Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 1 ghi: »懷 讓 曰： 馬 祖 一 蒙 開 悟、 心 地 超 然、 侍 奉 十 秋、 日 益 深 奧。 – Hoài Nhượng nói: Mã Tổ 668

SIÊU TÔNG VIỆT CÁCH 超 宗 越 格

một khi được khai ngộ, thần thái siêu thoát, nhưng vẫn hầu hạ ta đến mười năm nên chỗ ngộ ngày càng sâu mầu«.

SIÊU PHƯƠNG 超 方

1. Vượt ngoài phép tắc thông thường, phần lớn chỉ cho tầm nhìn, lòng can đảm và trí hiểu biết của bậc triệt ngộ. Như Tịnh ngữ lục ghi: »上 堂 云： 清 蘿 倚 喬 松 之 勢、 紅 尾 竸 禹 門 之 浪、 還 有 出 頭 人 麼？ 舉 拂 子 云： 寶 劍 振 來 試 霜 刃、 何 用 埃 塵 惹 匝 中？ 一 喝 云： 超 方 者 委。 – Sư thượng đường nói:

Giây leo nương vào thế cây tùng cao, cá đuôi đỏ thi đua qua sóng Vũ Môn, còn có người ra mặt chăng? Sư giơ cây phất tử lên nói: Gươm báu vung lên thử độ bén, đâu cần trong hộp rước bụi nhơ? Hét một tiếng, nói: Siêu phương thì biết«.

2. Du phương. Thị Chân Ngộ Thiền sư trong HSLNMDT q. 2 ghi: »何 因 而 入 母 胎？何 因 而 汨 沒 愛 纏？ 何 因 而 愿 出 沈 淪？ 何 因 而 發 足 超 方？ 何 因 而 參 訪 知 識？ – Do đâu mà vào thai mẹ, do đâu mà sa vào lưới ái, do đâu mà mong muốn ra khỏi luân hồi? Do đâu mà cất bước du phương. Do đâu mà tham phỏng tri thức«.

SIÊU QUỸ 超 揆

Pháp danh của Thiền tăng Văn Quả đời

Thanh. X. Văn Quả.

SIÊU TÌNH LY KIẾN 超 情 離 見

Vượt khỏi tình thức, thoát ly tri kiến. Mật Am ngữ lục ghi: »大 爐 鞴 中。 千 鍛 萬 煉。 徹 底 淨 盡 跳 得 出。 無 絲 毫 領 覽。 超 情 離 見。 – Trong lò rèn lớn, khổ công rèn luyện đến sạch sẽ hoàn toàn mới đem ra, không còn mảy may ý thức, vượt khỏi tình thức, thoát ly tri kiến«.

SIÊU TÔNG 超 宗

Hiệu của Thiền tăng Huệ Phương đời Tống. X. Huệ Phương.

SIÊU TÔNG DỊ MỤC 超 宗 異 目

Pháp nhãn phi thường, vượt khỏi khuôn phép của tông môn. Mật Am ngữ lục ghi:

»若 是 親 證 親 悟 大 法 明 底 人。 說 什 麼 把 斷 咽 喉。 渠 自 有 超 宗 異 目 生 涯。 開 眼 時。 也 只 恁 麼 湛 湛 地。 閉 眼 時。 也 只 恁 麼 湛 湛 地。 – Nếu là người thân chứng thân ngộ, sáng được đại pháp thì nói làm gì đến việc quét sạch ngôn ngữ, y tự có pháp nhãn phi thường để sinh nhai. Lúc y mở mắt, cũng chỉ là trong trẻo thế ấy; khi y nhắm mắt cũng chỉ là trong trẻo thế ấy«.

SIÊU TÔNG NHÃN 超 宗 眼

Pháp nhãn vượt khỏi cách thức thông thường của Tông môn. Tiết Tông Thừa

Yếu Nghĩa trong Duy Tắc ngữ lục q. 9 ghi: »當 知 具 擇 法 眼、 不 如 具 透 關 眼。 具 透 關 眼、 不 如 具 超 宗 眼。 – Nên biết có Trạch pháp nhãn chẳng bằng có

Thấu quan nhãn; có Thấu quan nhãn chẳng bằng có Siêu tông nhãn«.

SIÊU TÔNG VIỆT CÁCH 超 宗 越 格 Vượt thoát khuôn phép thông thường trong thiền môn, chỉ cho người triệt ngộ có nhãn lực và nhận thức không giống người tầm thường. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong Duy

Tắc ngữ lục q. 3 ghi: »你 若 未 具 超 宗 越 格 的 眼 目、 又 無 縛 虎 拏 龍 底 手 段、 未 免 一 切 處 一 切 時、 見 色 被 色 碍、 聞 聲 被 聲 碍、 以 至 出 言 吐 氣 皆 是 白 日 青 天 開 眼 寐 語。 – Nếu 669

SIÊU TRÍ 超 智 (1610-1674)

ông chưa có cái nhìn vượt thoát khuôn phép thông thường trong thiền môn, lại không có thủ đoạn trói cọp bắt rồng thì ở mọi lúc mọi nơi sẽ chưa tránh khỏi việc bị sắc làm ngại khi thấy sắc, bị âm thanh làm ngại khi nghe tiếng, cho đến việc ông nói năng cũng đều là giữa ban ngày mà mở mắt nói mớ«.

SIÊU TRÍ 超 智 (1610-1674)

Thiền tăng đời Thanh, họ Hồ, hiệu Kỳ Nhiên, người Thành Đô, Trung Quốc. Xuất gia lúc 9 tuổi tại chùa Trung Phong, sư từng tham kiến các bậc tôn túc: Chúc Gia Am Ấn Tâm, Thiên Đồng Mật Vân Viên Ngộ, Phá Sơn Hải Minh, Tượng Nhai Tính Diên v.v… Sau yết kiến Lộc Môn núi Sơn Đãng đắc pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Lần lượt trụ trì các chùa Linh Huệ,

Song Trì, Bạch Thủy, Hoàng Long. Tác phẩm có: Kỳ Nhiên Trí Thiền sư ngữ lục 2 quyển.

SIÊU VIỆT SINH TỬ 超 越 生 死

Đạo Phật cho rằng chúng sinh hữu tình đều ở trong biển khổ luân hồi sinh tử. Nhà thiền đem việc thoát khỏi sinh tử một cách triệt để làm mục đích tu tập và gọi đó là »siêu việt sinh tử«. Tiết Hòa Sơn Huệ Phương Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

»然 五 家 宗 派、 門 庭 施 設 則 不 無、 直 饒 辨 得 倜 儻 分 明 去、 猶 是 光 影 邊 事。 若 要 抵 敵 生 死、 則 霄 壤 有 隔。 且 超 越 生 死 一 句 作 麼 生 道？ – Nhưng ngũ gia tông phái, mỗi tông đều có cách giáo hóa riêng, dù ông phân biệt được rõ ràng thoải mái cũng còn là việc hư huyễn chẳng thật. Nếu muốn đối địch với sinh tử, thì còn cách xa như trời với đất. Thế thì một câu siêu việt sinh tử làm sao nói?«.

SIÊU VĨNH 超 永

Thiền tăng đời Thanh, họ Diêu, hiệu Tể Luân, người Túy Lý (Chiết Giang), Trung Quốc. Thuở nhỏ theo Nho học, lớn lên công danh đạm bạc. Niên hiệu Thuận Trị thứ 7 (1650) sư lễ Thâm Vân Quả ở Gia Hưng (Chiết Giang) xin cạo tóc. Mùa thu năm ấy yết kiến Bách Ngu Tịnh Tư. Sau đó lần lượt du phương núi Thiên Đồng, Kính Sơn, chùa Báo Ân, chùa Kim Túc.

Niên hiệu Thuận Trị thứ 9 (1652) tham kiến Thiền sư An Điền Tĩnh, vào ngày Phật thành đạo (mùng 8 tháng 12) được ấn khả. Sau sư trụ trì chùa Thánh Cảm, Tây

Sơn, Bắc Kinh. Niên hiệu Khang Hy thứ 32 (1679) biên tập Ngũ Đăng Toàn Thư

120 quyển; đặc biệt trước tác Thâm Tuyết

Thảo Đường tập, Pháp Uyển Anh Hoa, Độc Thư Tùy Ký, Cổ Kim Tăng Thi v.v…

SONG PHONG TỰ 雙 峰 寺

Ở dưới núi Song Phong, phía tây huyện Nhũ Nguyên (khu tự trị dân tộc Dao), tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Còn gọi »Hưng Phúc Viện«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-983) đời Tống, Thiền sư Cánh Khâm (Huệ Chân Quảng Ngộ) sáng lập. Sau được ban cho tấm biển »Song Phong Sơn Hưng Phúc Thiền Tự«. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 2 (1087) Lương Thành trung tu. Đầu những năm Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh, Liễu Yết xây cất lại. Niên hiệu Thành Hóa thứ 5 (1469) Tổ Quan Thủ Giới trùng tu. Niên hiệu Chính Đức thứ 1 (1506) Thái Tiến trùng tu. Niên hiệu Gia Tỉnh thứ 22 (1543) Trinh Khải trùng tu. Niên hiệu Khang Hy thứ 22 (1683) đời Thanh trùng tu một lần nữa.

SỞ NAM 楚 南 (813-888)

SONG THÁP TỰ 雙 塔 寺

Ở ngõ chùa Định Huệ, thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Được xây dựng vào khoảng niên hiệu Hàm Thông (860-873) đời Đường, ban đầu tên »Bát Nhã Tự«, sau đổi tên là »Thọ Ninh Vạn Tuế Thiền Viện«. Khoảng niên hiệu Ung Hy (984-987) đời Tống, anh em Vương Văn Hãn xây hai tháp gạch đứng đối nhau, bèn gọi là »Song Tháp Tự«.

SƠ 初

Đặt trước từ phủ định, biểu thị phủ định một cách hoàn toàn, tương đương với »hào« (mảy mảy), »tuyệt« (tuyệt đối). Mật

Am ngữ lục ghi: »與 平 常 人 初 無 二 樣。 – Cùng với người bình thường tuyết đối không sai khác.«

SƠ SƠN 疏 山

Núi thuộc huyện Kim Khê, tỉnh Giang Tây,

Trung Quốc, nằm cách trung tâm huyện 29km về hướng tây bắc. Trong núi có chùa Sơ Sơn. Núi này vốn là chỗ đọc sách của ẩn sĩ Hà Tiên Đan đời Đường, nên có khi gọi là Thư Sơn. Khoảng niên hiệu Trung Hòa (881-884) đời Đường, Thiền sư Khuông Nhân tông Tào Động đến núi này cất chùa, Vua ban bảng hiệu là Bạch Vân. Vào thời Nam Đường, đổi tên là Sơ Sơn.

Đời Minh có Thiền tăng Tự Tính trụ chùa Sơ Sơn.

SƠ TỔ AM 初 祖 庵

Ở tây bắc chùa Thiếu Lâm, huyên Đăng Phong, tỉnh Hà nam, Trung Quốc. Hiện còn 1 điện, 2 đình, 1 các. Đại điện xây dựng vào niên hiệu Tuyên Hòa thứ 7 (1125) đời Tống, trong điện hai bên có cặp đối liễn khắc bằng gạch; »Tại Tây Thiên nhị thập bát Tổ; quá Đông Độ sơ khai Thiếu Lâm« (Ở Tây Thiên hai mươi tám Tổ; qua Đông Độ mới mở Thiếu Lâm).

Bên trong thờ tượng của Sơ Tổ, Nhị Tổ, Tam Tổ, Tứ Tổ, Ngũ Tổ. Trong điện trên trụ đá có khắc võ sĩ khí độ uy nghiêm, rồng bay sống động,, phụng múa tự nhiên, phi thiên bồng bềnh, rồng cuộn tròn trịa. Tòa Tu-di thần đài và đá giữ chân tường điện có khắc nổi cỏ cuốn, mãnh sư, kỳ lân, thủy thú đều sinh động truyền thần. Phía đông nam đại điện có một cây cổ bách, tương truyền là Lục Tổ Huệ Năng đem từ Quảng Đông về trồng nơi đây. Xung quanh điện phòng còn giữ gìn hơn 40 tấm đá khắc »Đ t-ma tụng bi«của Hoàng Đình Kiên,

»Đ t-ma diện bích chi am« của Thái Biện.

SỞ HUÂN 楚 勛

Thiền tăng đời Tống. Sư đến Đại Long sơn thuộc Đảnh Châu (nay thuộc huyện Thường Đức, tỉnh Hồ Nam) thờ Thiền sư Trí Hồng làm thầy và nối pháp ngài, kế tiếp trụ trì làm hưng thịnh tông phong.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là cảnh Đại Long?

Sư đáp: Thiền sư các nơi chỉ dạy cho người.

SỞ MINH 楚 明 (1085-1145)

Thiền tăng đời Tống, họ Trương, người Quảng Châu, Quảng Đông, Trung Quốc.

Sư nối pháp thiền sư Thiện Bổn, thuộc tông Vân Môn đời thứ 8, trụ trì chùa Tịnh Từ ở Lâm An (tại Hàng Châu, Chiết Giang). SỞ NAM 楚 南 (813-888)

Thiền tăng đời Đường, họ Trương, người Phúc Châu, Trung Quốc. Thuở nhỏ sư theo 671 SỞ THẠCH PHẠM KỲ THIỀN SƯ NGỮ LỤC 楚 石 梵 琦 禪 師 語 錄 Đàm Ái chùa Khai Nguyên làm sa-di, sau khi cạo tóc sư đến núi Ngũ Đài thụ giới cụ túc, học giới luật, kinh Tịnh Danh, gần như thông được tông chỉ. Theo lời dạy của Phù Dung Linh Huấn, sư tham kiến Hoàng Bá Hy Vận được nối pháp. Vào niên hiệu Hội Xương Vua hủy diệt Phật pháp, sư liền ẩn trong rừng hoang. Sau nhân Bùi Hưu thỉnh nên sư trụ trì chùa Báo Ân ở Giang Tô hơn 20 năm, về sau lần lượt trụ chùa Bảo Lâm, núi Chi Hình. Niên hiệu Càn Phù thứ 5 (878) sư trụ viện Từ Vân núi Thiên Đốn, đồ chúng các nơi tụ hội, pháp hóa hưng thịnh; tuy ứng cơ rất nhiều mà vẫn lặng lẽ an nhiên. Niên hiệu Quang Khải thứ 3 (887) Ngô Việt Vương triệu vào cung thuyết pháp, ban cho tử y. Tác phẩm: Bát-nhã Tâm Kinh Tụng 1 quyển, Phá Tà Luận

1 quyển.

SỞ THẠCH PHẠM KỲ THIỀN SƯ NGỮ LỤC 楚 石 梵 琦 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Phật Nhật Phổ Chiếu Huệ Biện Sở Thạch Thiền sư ngữ lục. Còn gọi: Sở Thạch Thiền sư ngữ lục, Sở Thạch lục.

Ngữ lục, 20 quyển, do Phạm Kỳ soạn vào đời Nguyên, các vị Tổ Quang, Đàm Thiệu, Lương Ngạn biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 124, trang 71. Nội dung bao gồm ngữ lục của sư Phạm Kỳ ở các chùa:

Phúc Trăn, Thiên Ninh Vĩnh Tộ, Đại Báo Quốc, Bản Giác và các phần Bỉnh phất tiểu tham, Tụng cổ, Pháp ngữ, Tạp trước và phụ Hành trạng cùng với lời tựa, tháp minh do Tống Liêm soạn.

SỞ TUẤN 楚 俊 (1262-1336)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Hoàng, tự Minh Cực, người huyện Ngân (Chiết Giang), Trung Quốc. Tính nhàn nhã, không thích đùa giỡn. Năm 12 tuổi sư xuất gia với Trúc Song Hỉ chùa Linh Nghiêm; sau đó tham kiến Hoành Xuyên Như Hồng, sư siêng năng tham cứu ngày đêm không rảnh ăn ngủ. Sau nghe Hổ Nham Tịnh Phục giáo hóa hưng thạnh, sư bèn đến Lãnh Tuyền hầu hạ, có chỗ tỉnh ngộ. Sau đó ở pháp hội của Chỉ Hoằng Giám chùa Thiên Đồng, sư giữ chức Tạng chủ. Khi ra hoằng pháp, sư trụ trì chùa Phụng Thánh ở Kim Lăng (Nam Kinh), sau đó dời sang trụ chùa Thụy Nham, Phổ Từ, lại sang chùa Song Lâm. Chẳng bao lâu lần lượt đi du phương các chùa Kính Sơn, Linh Ẩn, Thiên Đồng, Tịnh Từ, đều giữ chức Đệ nhất tòa. Niên hiệu Chí Thuận thứ 1 (1330) qua Nhật Bản, Đề-Hồ Thiên Hoàng cho mời vào cung. Tấu đối đẹp lòng vua nên được ban hiệu »Phật Nhật Diễm Huệ Thiền sư«. Xây dựng chùa Quảng Nghiêm để sư làm Tổ khai sơn. Sau đó phụng chiếu lần lượt trụ trì chùa Nam Thiền, Kiến Nhân, các nhân sĩ Nho học lẫn Phật học nghe danh tìm đến. Sau khi sư tịch, hài cốt được chia ra thờ phụng tại hai tháp Vân Trạch và Thiếu Lâm.

SỞ VIÊN 楚 圓 (986-1039)

Thiền tăng đời Tống, họ Lý, người Thanh Sương, Toàn Châu (Quảng Tây), Trung Quốc. Lúc trẻ sư làm Nho sinh chuyên tâm học hành. Năm 22 tuổi sư xuất gia nơi chùa Ẩn Tĩnh ở Tương Sơn. Đi đến cửa Tương Miến, sư kết bạn với Thủ Chi Cốc Tuyền rồi vào thành Lạc Dương. Nghe đồn Thiện Chiêu là đệ nhất trong thiên hạ, sư bèn đến Phần Châu (Phần Dương, Sơn Tây) y chỉ 2 năm mà vẫn chưa được vào thất. Mỗi lần yết kiến đều bị mắng chửi hoặc nghe ngài chê bai những nơi khác, 672

SƠN MÔN 山 門

những lời dạy bảo đều thô bỉ thế tục. Một hôm, Sở Viên đang than trách thì bị Thiện Chiêu nhìn kỹ mà mắng rằng: »Đồ ác tri thức! Ngươi dám trách ta à!« Còn quơ gậy đánh đuổi. Sư muốn giải bày, Thiện Chiêu liền bụm miệng sư, Sở Viên chợt đại ngộ, nói: »Đúng là đạo của Lâm Tế vượt ra ngoài thường tình«. Sư ở lại hầu hạ 12 năm lãnh ngộ hết ý chỉ. Sư còn tham phỏng Trí Tung ở Đường Minh, và cùng các danh sĩ đương thời như Dương Đại Niên, Lý Tuân Úc luận đạo. Muốn trở về quê hương cảnh tỉnh mẹ già, sư đi qua Quân Châu (Cao An, Giang Tây) nơi Động Sơn yết kiến Hiểu Thông xin y chỉ 3 năm. Lại đi đến Ngưỡng Sơn trụ chùa Quảng Lợi, Nam Nguyên, Viên Châu (Nghi Xuân, Giang Tây), Lại tham kiến Thần Đảnh Hồng Nhân, Hồng Nhân rất khen ngợi sư, nhờ vậy mà tiếng tăm vang dội. Sư làm chủ pháp tịch Đạo Ngô, Đàm Châu (Trường Sa, Hồ Nam), dời sang trụ chùa Sùng Thắng núi Thạch Sương, chùa Phúc Nghiêm Hành Sơn, sau đó thị tịch nơi chùa Hưng Hóa ở Đàm Châu. Thụy là »Từ Minh Thiền sư«. Tác phẩm: Thạch Sương Sở Viên Thiền sư ngữ lục 1 quyển. Đệ tử nối pháp có 50 người, song nổi tiếng nhất là Hoàng Long Huệ Nam, Dương Kỳ Phương Hội.

truyện có chỗ sai lầm, tác giả thêm phần khảo chứng lại. Quyển thượng thu thập hơn 70 điều từ Hoà Thượng Định Thủy Bảo Nguyệt đến Hòa thượng Vô Tượng Dị. Quyển hạ thu thập hơn 60 điều từ Hồ Châu Tăng Tịnh đến Đàn chủ Đức Ngung, đều là đưa ra lời hay ý đẹp của các bậc danh tăng.

SƠN CHỦ 山 主

Chỉ cho vị Trụ trì của một tự viện. Về sau cũng dùng từ này để tôn xưng các vị thiền sư. Tông Môn Võ Khố ghi: »分 寧 雲 巖 虛

席、 郡 牧 命 黃 龍 死 心 禪 師 擧 所 知 者、 以 補 其 處。 死 曰： 准 山 主 住 得、 某 不 識 他、 只 見 有 〔洗 鉢 頌〕 甚 好。 – Chùa Vân Nham ở Phần Ninh chưa có Trụ trì. Quan Quận này nhờ thiền sư Hoàng Long Tử Tâm tiến cử cho một người để trông coi chùa ấy. Tử Tâm nói: Sơn chủ Chuẩn trụ trì nơi đó được. Có điều là tôi chẳng biết mặt ông ta, chỉ đọc được bài tụng Tẩy bát rất hay của ông ta mà thôi!«.

SƠN CỐC TỰ 山 谷 寺

X. Tam Tổ tự

SƠN AM TẠP LỤC 山 庵 雜 錄

Bút ký, 2 quyển, do Vô Uấn biên vào khoảng niên hiệu Hồng Võ (1368-1398)

đời Minh và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 323. Nội dung sách này được tuyển chọn từ: La Hồ Dã Lục, Vân Ngọa Kỷ Đàm, Tùng Lâm Công Luận, Thiền Lâm Bảo Huấn, các thứ Truyền đăng lục, cho đến các điều thấy nghe trong lúc tham học vào thời ấy. Đối với ngần ấy SƠN MÔN 山 門 1. Còn gọi: Tam môn. Cửa chính của tự viện. Như Tịnh ngữ lục, q. thượng ghi: »指 山 門：不 曾 動 步 上 天 台、 金 鎖 玄 關 盡 豁 開 »Sư chỉ cánh cửa chính, nói:

Không từng cất bước lên Thiên Thai, Khóa vàng của Tổ mở toang ra«. 2. Còn gọi: Sơn tự. Chỉ cho các tự viện, chùa. Tông Môn Võ Khố ghi: »慶 藏 主 在 智 海、 偶 臥 病。 秀 （指 法 秀） 欲 詣 問 所 苦、 而 山 門 無 假、 乃 潜 出 673

SƠN ÔNG MỘNG ẨN 山 翁 夢 隱

智 海 見 慶。 – Tạng chủ Khánh ở chùa Trí Hải chợt mắc bệnh. Pháp Tú muốn đến viếng thăm, nhưng chùa không cho phép. Tú liền lẻn đến Trí Hải để gặp Khánh«.

SƠN ÔNG MỘNG ẨN 山 翁 夢 隱 Hiệu của thiền tăng Đạo Mân đời Thanh.

X. Đạo Mân

SƠN TĂNG 山 僧

Lời của tăng sĩ tự xưng, phần lớn là lời của thiền sư trụ trì một tự viện tự xưng, hàm ý khiêm tốn. Lâm Tế ngữ lục ghi: »府 主 王 常 侍。 與 諸 官 請 師 升 座。 師 上 堂 云： 山 僧 今 日 事 不 獲 已。 曲 順 人 情 方 登 此 座。 – Tri phủ Vương Thường Thị cùng các quan trong phủ thỉnh Sư thăng tòa. Sư thượng đường bảo: Hôm nay, do sự bất dắc dĩ, Sơn tăng thuận theo nhân tình mới lên tòa này«.

SUÂN TÍCH 皴 皵

Da dẻ thô ráp, sần sùi. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi: »多 年 松 樹 饒 皴 皵。 心 間 自 有 一 條明。Cây tùng lâu năm dù da dẻ sần sùi, nhưng trong ruột tự có một đường trong sạch«.

SÚC TỴ NHÂN DUYÊN 搐 鼻 因 緣

Công án vặn mũi. Công án này được thấy nơi chương Hoài Hải, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 như sau: »一 日、 隨 侍 馬 祖 路 行 次、 聞 野 鴨 聲。 馬 祖 云： 什 麼 聲？ 師 云： 野 鴨 聲。 良 久、 馬 祖 云： 適 來 聲 向 什 麼 處 去？ 師 云： 飛 過 去。 馬 祖 回 頭 將 師 鼻 便 搊。 師 作 痛 聲。 馬 祖 云： 又 道 飛 過 去？ 師 於 言 下 有 省。 却 歸 侍 者 寮、 哀 哀 大 哭。 同 事 問 曰： 汝 憶 父 母 耶？ 師 曰： 無。 曰： 被 人 罵 耶？ 師 曰： 無。 曰： 哭 作 甚 麼？ 師 曰： 我 鼻 孔 被 大 師 搊 得 痛 不 徹。 同 事 曰： 有 甚 因 緣 不 契？ 師 曰： 汝 問 取 和 尚 去？ 同 事 問 大 師 曰： 海 侍 者 有 何 因 緣 不 契？ 在 寮 中 哭。 告 和 尚 爲 某 甲 說。 大 師 曰： 是 伊 會 也、 汝 自 問 取 他。 同 事 歸 寮 曰： 和 尚 道 汝 會 也、 教 我 自 問 汝。 師 乃 呵 呵 大 笑。 同 事 曰： 適 來 哭、 如 今 爲 甚 却 笑？ 師 曰： 適 來 哭、 如 今 笑。 同 事 罔 然。 – Một hôm sư đang theo hầu Mã Tổ đi dạo, nghe tiếng vịt trời kêu. Mã Tổ hỏi: Tiếng gì thế? Sư đáp:

Tiếng vịt trời. Hồi lâu, Mã Tổ hỏi: Tiếng kêu vừa rồi đi đâu rồi? Sư đáp: Bay qua rồi. Mã Tổ xoay đầu lại vặn mũi sư, Sư đau quá kêu lên. Mã Tổ bảo: Lại nói bay qua đi? Sư nghe lời này có tỉnh. Khi trở về liêu thị giả, sư khóc to thảm thiết. Người đồng sự hỏi: Huynh nhớ cha mẹ phải không? Sư đáp: Không. Hỏi: Tại sao khóc? Sư đáp: Lỗ mũi tôi bị Hòa thượng vặn, đến giờ vẫn còn đau. Người đồng sự nói: Có nhân duyên gì chẳng khế hợp? Sư bảo: Huynh hãy hỏi Hòa thượng! Người đồng sự đến hỏi Mã Tổ: Thị giả Hải có nhân duyên gì không khế hợp, đang khóc trong liêu. Xin hòa thượng nói cho con biết với. Mã Tổ bảo: Y ta đã hội, ngươi hãy hỏi y. Người đồng sự trở về liêu, bảo: Hòa thượng nói huynh hội rồi, bảo tôi về hỏi huynh. Sư liền cười to ha hả. Người đồng sự nói: Hồi nãy khóc, bây giờ lại cười. Sư bảo: Hồi nãy khóc, bây giờ lại cười. Người đồng sự mờ mịt.« Đây là câu chuyện Bách Trượng Hoài Hải ngay nơi cơ dụng gợi ý của Mã Tổ mà lãnh ngộ đạo pháp và đạt được sự ấn chứng của Tổ. 674

SÙNG HUỆ 崇 慧

SÙNG CHIẾU 崇 照 (?-1342)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Đoạn, người Phổ Ninh (nay thuộc Vân Nam), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Trung Phong Minh Bản, làm truyền nhân tông Lâm Tế, trụ trì chùa Bàn Long trên núi Bàn Long tại

Vân Nam.

SÙNG DỤ 崇 㭲 (1304-1378)

Thiền tăng đầu đời Minh cuối đời Nguyên, họ Trần, tự Ước Chi, người Tỳ Lăng (Thường Châu, Giang Tô), Trung Quốc.

Năm 16 tuổi, sư vào viện Thọ Xương theo Đông Lâm Hiểu Công xuất gia, cầu thụ giới cụ túc. Sau lên núi Song Kính yết kiến Tịch Chiếu Đoan Công xin làm thị giả. Đến núi Thiên Mục tham vấn Phật Huệ Nghĩa Công. Đến chùa Trung Thiên Trúc,

Quảng Trí Hân Công vừa gặp đã kính trọng sư, ngôn ngữ khế hợp bèn được ấn chứng. Nhậm chức Duy-na, chẳng bao lâu lên chức Chủ Tạng thất, y chỉ hơn muời năm được trọn đạo pháp của Hân Công. Đời Nguyên, niên hiệu Chí Thuận thứ 2 (1331), sư ra trụ trì Quang Hiếu Thiền Tự ở Thái Bình (An Huy) rồi sang Sùng Thắng Thiền Tự ở Cửu Giang (Giang Tây). Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) sư sang trụ Sùng Thắng Thiền tự ở Cửu Giang (Giang Tây). Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) sư sang trụ chùa A-dục Vương ở Tứ Minh; Hồng Vũ thứ 5 (1372) sư đến Kinh Sư hiến kệ đẹp lòng vua, vua ngợi khen ban thưởng trọng hậu.

Tác phẩm: Tam Hội ngữ lục.

SÙNG GIÁC TỰ THIẾT THÁP 崇 覺

寺 鐵 塔 Tục gọi: Tế Ninh Thiết Tháp. Nằm trong khuôn viên chùa Thiết Tháp, thành phố Tế Ninh, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Sùng Giác tự còn gọi »Thích-ca Thiền Tự«, xây dựng vào niên hiệu Hoàng Kiến thứ 1 (560) đời Bắc Tề. Tháp xây vào niên hiệu Sùng Ninh thứ 4 (1105) đời Tống, ban đầu 7 tầng. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 9 (1581)

đời Minh xây thêm 9 tầng. Hình bát giác cao 23,8m. Tòa nền xây gạch xanh, bốn mặt mở ra cửa cuốn hình vuông, trong tâm thất tháp hiện còn »Thiên thủ Phật tạo tượng« đời Tống, bia »ký tháp sự« niên hiệu Quang Tự thứ 7 (1881) đời Thanh.

Mỗi tầng do ba phần lan can tòa bằng, thân tháp, mái cong hợp lại mà thành. Tòa bằng, mái cong đều dùng đấu củng ngẩng cao nâng đỡ. Bốn mặt của mỗi tầng mở ra cửa hình chữ nhật, đặc biệt bên ngoài bốn mặt thiết kế khám thờ 2 tượng Phật. Vách tháp tầng 1, tầng 2 có đúc minh ký: »Đại Tống Sùng Ninh Ất Dậu Thường Thị Hoàn Phu Từ Vĩnh An Nguyện Cẩn Chú«. Tầng đỉnh bát giác có treo phong linh, lắp đặt sát tòa hoa sen bằng đồng, tháp sát bình báu bằng vàng ròng. Tháp này mô phỏng kiến trúc gỗ đặc điểm nặng nề, tạo dáng mỹ quan. SÙNG HUỆ 崇 慧 1. Thiền tăng đời Đường (?-779), họ Trần, nối pháp Thiền sư Trí Oai, thuộc tông

Ngưu Đầu đời thứ 6. Khoảng niên hiệu Càn Nguyên (758-759) sư khai sơn núi Thiên Trụ.

2 Thiền tăng đời Đường, họ Chương, người Hàng Châu, Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Kính Sơn Pháp Khâm, thuộc tông Ngưu Đầu đời thứ 8, trụ chùa Chương Tín, sư là »Cân Tử Sơn Hàng Ma Thiền Sư«. 675

SÙNG NHẠC 崇 岳 (1132-1202)

SÙNG NHẠC 崇 岳 (1132-1202)

Thiền tăng đời Tống, họ Ngô, hiệu Tùng Nguyên, người Long Tuyền, Xử châu (Chiết Giang), Trung Quốc. Thuở nhỏ sư có chí xuất gia, 23 tuổi mới thọ ngũ giới làm sa-di, lần lượt tham kiến các bậc tôn túc trong thiền lâm như: Yết Linh Thạch Diệu. Đại Huệ Tông Cảo, Ứng Am Đàm Hoa v.v… Niên hiệu Long Hưng thứ 2 (1164) sư được độ nơi Tinh xá Bạch Liên ở Tây Hồ, đi du phương tham học với các thiền sư ở Giang Nam, Chiết Giang. Sau sư tham kiến Thiền sư Mật Am Hàm Kiệt, nghe tăng hỏi câu »Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, chẳng phải vật«, sư hoát nhiên đại ngộ, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Sư lần lượt trụ chùa Báo Ân Quang Hiếu, các thiền viện

Thật Tế, Tiến Phúc, Trí Độ, Vân Nham hoằng hóa cực thịnh. Niên hiệu Khánh Nguyên thứ 3 (1197) sư trụ trì chùa Linh Ẩn và khai sáng chùa Hiển Thân Báo Từ.

Đệ tử Thiện Khai, Quang Mục vì sư biên tập Tùng Nguyên Hòa thượng ngữ lục 2 quyển. Lục Du soạn tháp minh.

SÙNG NHÂN ĐẠI SƯ 崇 因 大 師

Hiệu của Thiền tăng Thanh Hộ đời Ngũ

Đại. X. Thanh Hộ.

SÙNG PHẠM 崇 梵 (1004-1087)

Thiền tăng đời cuối Lê đầu Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 11. Sư họ Mâu, dáng vẻ mạnh mẽ to lớn, hai trái tai thòng đến vai. Xuất gia xong, sư đến tham vấn với ngài Vô Ngại ở Hương Thành. Sau khi được tâm ấn, sư dạo khắp nước Thiên Trúc để cầu học hỏi sâu rộng. Mãn chín năm sư trở về nước, gồm thông giới định. Về sau, sư thuyết giảng Phật pháp tại chùa Pháp Vân làng Cổ Châu, Long Biên. Học trò các nơi tụ về rất đông. Hoàng đế Lê Đại Hành nhiều phen thỉnh sư vào cung để thưa hỏi huyền chỉ. Vua lấy lễ đãi sư rất trọng hậu.

Đến năm Quảng Hựu thứ 3 triều Lý (1087) nhằm năm Đinh Mão, sư viên tịch, thọ 84 tuổi. Vua Lý Nhân Tông có làm bài kệ truy tặng sư: 崇 範 居 南 國、 心 空 及 第 歸 耳 長 囘 瑞 質、 法 法 盡 離 微 »Sùng Phạm cư Nam Quốc Tâm không cập đệ qui Nhĩ trường hồi thụy chất Pháp pháp tận ly vi«.

»Nước Nam ngài Sùng Phạm Tâm không thi đậu về Tai dài hiện tướng lạ

Pháp pháp thảy nhiệm mầu«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

SÙNG PHÚC TỰ 崇 福 寺

1. Phía bắc phố Đông, trong thành huyện Sóc, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Chùa xây vào niên hiệu Lân Đức thứ 2 (665) đời Đường. Đời Liêu từng làm dinh thự cho Lâm Thái sư, cho nên còn gọi »Lâm Nha Viện«. Khoảng niên hiệu Thống Hòa (983- 1011) đời Liêu đổi tên »Lâm Nha Tự«.

Niên hiệu Thiên Đức thứ 2 (1150) đời Kim đề biển »Sùng Phúc Thiền Tự«. Khoảng niên hiệu Càn Long (1736-1795) đời Thanh đổi tên »Sùng Phúc Tự«. Kiến trúc quy mô hùng vĩ tráng lệ, bố cục nghiêm cẩn, chủ thứ phân minh. Hiện còn Sơn môn, Quán Âm điện, Di Đà điện, Địa Tạng điện, Văn-thù điện, Tàng kinh các, Chung cổ lâu. Tàng kinh điện nằm phía trước các điện, là một loại tự miếu bố cục hiếm thấy.

Di Đà điện xây vào niên hiệu Hoàng 676 SÙNG PHÚC TỰ 崇 福 寺 Thống thứ 3 (1143) đời Kim, hùng vĩ tráng lệ, là kiến trúc đời Kim quy mô khá lớn hiện còn, trong điện tố tượng bích họa được giữ gìn hoàn hảo. 2. Còn gọi: Cửu Phong tự. Nằm trong núi Cửu Phong, cách trung tâm huyện Thượng Cao, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc 35km về phía tây. Khoảng niên hiệu Càn Ninh (894- 898) đời Đường, Nam Bình Vương Chung Truyền quyên nhà làm chùa, Đường Chiêu Tông ban biển »Hoằng Tế«. Khoảng niên hiệu Thiên Phục (901-904) đổi tên là »Sùng Phúc Thiền Lâm«, là đạo tràng lớn của tông Tào Động. Chùa đến nay vẫn được giữ gìn hoàn hảo, chiếm diện tích chừng 1000㎡, trước sau điện vũ là hai dãy nhà, hai bên là phòng ốc. Trên cửa chính treo tấm biển viết bốn chữ lớn »Sùng Phúc Thiền Lâm«. Phong cảnh quanh chùa thanh tú đẹp đẽ, Cửu Phong chập chùng xanh thẳm. Ngọn Hương Lô đứng trước chùa, suối Quán Âm mùa đông ấm, mùa hè mát.

3. Ở huyện Lâm An, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Niên hiệu Khai Vận thứ 3 (946) đời Hậu Tấn, Thiền sư Minh Nghĩa Trí Hậu sáng lập Bảo Thọ Viện. Niên hiệu Đại Trung Tường Phù thứ 1 (1008) đời Tống đổi tên »Sùng Phúc Thiền Tự«.

Khoảng niên hiệu Đại Quán (1107-1110)

bị phá hủy, khoảng niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1162) xây dựng lại. Cuối đời Nguyên bị chiến tranh phá hủy. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 16 (1383) đời Minh xây dựng lại, sau lập thành tùng lâm. Niên hiệu Ung Chính thứ 12 (1734) đời Thanh tu sửa rất quy mô, là tổ đình tông Lâm Tế. Niên hiệu Gia Khánh thứ 6 (1801) Chu Văn Tảo,

Thích Chân Nguyên biên tập »Sùng Phúc Tự Chí«. 4. Dưới núi Bắc Lĩnh, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, cách thành phố chừng 8km. Chùa xây vào niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 2 (977) đời Tống, nguyên tên là »Sùng Phúc Viện«, quy mô khá nhỏ sau bị hủy phế. Cuối đời Minh đầu đời Thanh xây dựng lại, đến đời Khang Hy thứ 38 (1699) mới đủ quy mô, về sau dần dần phát triển thành đại tự viện, phạm cung mọc lên như rừng, điện vũ nguy nga, đến cuối đời Thanh trở thành một trong năm đại thiền sát ở Phúc Châu.

Những kiến trúc hiện còn phần nhiều được xây lại vào khoảng niên hiệu Quang Tự (1875-1908) đời Thanh. Chùa Sùng Phúc nằm trên sườn núi Tượng Phong, đồi núi bao quanh, tùng bách cao vút, nước khe trong vắt chảy quanh chùa, khung cảnh vô cùng u nhã tĩnh mịch.

5. Còn gọi: Chùa Tây Phương, Hoành Sơn Thiếu Lâm Tự. Chùa xây dựng trên núi Câu Lậu, thuộc xã thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Tây, Việt Nam, cách thủ đô 37km về hướng tây. Khoảng năm 865-873, Cao Biền cho xây ngôi chùa Tây Phương nguyên thủy trên đỉnh Câu Lậu và Trịnh Tạc sửa sang vào khoảng 1657-1682. Đến năm 1794, chùa được xây dựng lại hoàn toàn mới, đặt trên đỉnh núi cao 50m, muốn lên đến cổng chùa phải vượt qua 239 bậc xây đá ong. Chùa có ba tòa nhà chính, đặt cách nhau 1,6m. Tòa Bái đường phía trước và tòa Hậu cung phía sau có chiều dài lớn hơn với năm bước nhà, nhưng lại có chiều ngang với nhịp nhà bé hơn tòa Chính điện ở giữa. Nhà xây kiểu chồng diềm, hai tầng tám mái, khung gỗ chịu lực, tường ngoài xây gạch Bát Tràng để trần. Cột nhà cao hơn thì đường kính lớn hơn, hợp lý về chịu lực, hài hòa về kiến trúc, tất cả đều đặt trên các tảng đá xanh. Những chi tiết kiến trúc, 677

SÙNG PHÚC TỰ CHÍ 崇 福 寺 志

trang trí trước hết là những đầu đao, giàu sức khái quát, khả năng truyền cảm. Các vì, xà, diềm mái chạm khắc chim muông, hoa lá, triện cuốn đặc biệt công phu. Hệ thống cửa gỗ lấy ánh sáng ở đây cũng đã tạo được một khung cảnh thoát tục, mơ màng. Chùa có trên 70 pho tượng, nay còn 64 pho, trong đó có nhiều tác phẩm quan trọng của điêu khắc Việt Nam cuối thế kỷ XVIII như tượng Tuyết Sơn, tượng La-hầu-la, các vị La hán v.v…

Theo: VHVNTH 898-95 SÙNG PHÚC TỰ CHÍ 崇 福 寺 志 Chí, 4 quyển, do Chu Văn Tảo soạn vào đời Thanh, Thích Chân Nguyên hiệu đính, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Chùa Sùng Phúc là 1 trong những Tổ đình của tông Lâm Tế.

Niên hiệu Gia Khánh thứ 6 (1801) đời Thanh, Chu Văn Tảo bắt đầu soạn »Sùng Phúc Tự Chí«, chia ra lịch trình thay đổi và phát triển của tự vũ, trụ trì tam môn, và còn được sự hiệu đính của Thích Chân Nguyên. Niên hiệu Quang Tự thứ 7 (188l), Tiền Đường Đinh Bính cho in lại, phía sau phụ »Trùng Kiến Sùng Phúc Tự Bi ký«.

Quyển chí này từ niên hiệu Gia Khánh trở về trước, phần văn hiến của chùa Sùng

Phúc đều được sưu tập đầy đủ.

SÙNG THAO 崇 瑫

Thiền tăng đời Minh, tên đời là Triệu Dữu, tự Hoán Chi, hiệu Đại Dữu, người Ngô Giang (nay thuộc Giang Tô) Trung Quốc.

Sư nối pháp thiền sư Linh Nham Kế, trụ trì chùa Thiên Thai Quốc Thanh, mọi người gọi sư là Đại Dữu Hòa Thượng.

SÙNG TÍN 崇 信 (780-850)

Thiền tăng đời Đường, họ Hồ người Kinh Châu (Giang Lăng, Hồ Bắc), Trung Quốc. Gia đình sư bán bánh, lúc ấy Đạo Ngô ở chùa Thiên Hoàng, Sùng Tín mỗi ngày biếu Đạo Ngô 10 cái bánh; sau theo Đạo Ngô xuất gia tỏ ngộ ý chỉ. Sư trụ Thiền viện Long Đàm, Lễ Châu (huyện Lễ, Hồ Nam) tông phong đại thịnh, người đời gọi là »Long Đàm Hòa thượng«. Sau sư truyền pháp cho Đức Sơn Tuyên Giám rồi tịch.

SỦY TẬN GIA TƯ 揣 盡 家 私

Dốc hết vốn liếng, tỷ dụ có bao nhiêu lời hay đem ra nói hết, rơi vào hình thức. Vô

Môn Quan ghi: »南 泉 和 尚、 因 僧 問 云： 還 有 不 與 人 說 底 法 麼？ 泉 云： 有。 僧 云： 如 何 是 不 與 人 說 底 法？ 泉 云： 不 是 心、 不 是 佛、 不 是 物。 無 門 曰： 南 泉 被 者 一 問、 直 得 揣 盡 家 私、 郎 當 不 少。 – Có vị tăng hỏi Hòa thượng Nam Tuyền: Có pháp nào chưa dạy nữa không? Sư đáp:

Có. Vị tăng lại hỏi: Pháp chưa dạy là pháp gì vậy? Sư nói: Không phải tâm, không phải Phật, không phải vật. Vô Môn nói:

Nam Tuyền bị hỏi một câu như thế, phải dốc hết vốn liếng, lải nhải chẳng ít«.

SƯ ÂM 師 陰

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Trung Vân Cái Sơn. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Đại Trí tại Hòa Sơn. Sư học rộng, tính tình giản dị trầm lặng; suốt ngày ngồi lặng lẽ, có ai thưa hỏi mới đáp và chỉ đáp vắn tắt vài lời mà thôi.

SƯ ẤN 師 印

Sự ấn khả, chứng minh của thiền sư. Thiên Nhất Túc Giác Hòa thượng trong TĐT q. 3 678

SƯ HỘI 師 會 (880-946)

ghi: »雖 明 佛 理、 未 得 師 印 – Tuy hiểu được Phật lý nhưng chưa được sự ấn khả của thiền sư«.

SƯ BỊ 師 備 (835-908)

Thiền tăng đời Đường, họ Tạ, người Phúc Châu, Trung Quốc. Thuở bé sư thích câu cá, thường thả thuyền trôi bồng bềnh trên mặt nước. Năm 30 tuổi mới có chí thoát trần, sư xuất gia với Thiền sư Linh Huấn núi Phù Dung, lại đến chùa Khai Nguyên ở Dự Chương (Nam Xương, Giang Tây) thụ giới cụ túc. Thực hành pháp đầu-đà, sư mặc áo gai đi giày cỏ, ăn một bữa, tọa thiền suốt ngày, người đời gọi là »Bị Đầu-đà«. Cùng Tuyết Phong Nghĩa Tồn là huynh đệ trong đạo mà lại thân cận như thầy trò, đồng ra sức hoằng hóa, người học đạo tụ hội rất đông. Nhờ xem kinh Lăng Nghiêm phát minh tâm địa, các nơi thỉnh ích như trăm sông về biển cả. Ban đầu sư trụ viện Phổ Ứng, dời sang núi Huyền Sa ở Phúc Châu ứng cơ tiếp vật hơn 30 năm, kẻ học đạo hơn 800 người. Mân Chúa Vương Thẩm ban tử y và hiệu »Tông Nhất Đại

Sư«. Có Ngữ lục 3 quyển truyền lại đời.

SƯ GIỚI 師 戒 (920-990)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Chu, người Nhạc Châu (Nhạc Dương, Hồ Bắc), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Sư Khoan, thuộc tông Vân Môn đời thứ 3, trụ trì chùa Ngũ Tổ ở Kỳ Châu (tại Hoàng Mai, Hồ

Bắc). Có ngữ lục lưu hành ở đời.

SƯ HẠO 師 浩

Thiền tăng đời Tống, tham vấn Thiền sư Hoài Nhạc ở Báo Ân và đắc pháp. Sư trụ trì viện Diệu Tế, Hương Sơn thuộc Đàm Châu (nay là huyện Trường Sa tỉnh Hồ Nam). Hiệu: Truyền Tâm Đại Sư.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của

Diệu Tế?. Sư đáp: Kẻ tả hữu rất nhiều.

SƯ HỘ 師 護

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Mân, nối pháp Quốc sư Đức Thiều ở Thiên Thai, thuộc tông Pháp Nhãn. Khi sư xuống núi hành hóa, chúa Nam Hán lễ sư làm thầy, sáng lập viện Quang Thánh ở Quảng Châu rồi thỉnh sư trụ trì, ban cho sư hiệu »Đại Nghĩa Thiền sư«. Sư tịch vào khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-997) đời Tống.

SƯ HỘI 師 會 (880-946)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Cự, người xứ Kế Môn (nay là huyện Kế, tỉnh Thiên Tân)

Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở bé, lễ Thiền sư Đạo Phi ở viện Ôn Tuyền làm thầy. Năm 20 tuổi sư thụ giới Cụ túc ở giới đàn Bảo sát tại Kim Đài. Khoảng niên hiệu Khai Bình (907-910) thời Hậu Lương, sư đi đến các nơi như: Hà Sóc, Giang Hoài; ở Hán Nam sư gặp Nghiêm Tuấn ở viện Quán Âm, bàn luận đạo lý quên cả thời gian. Sư vâng theo lời chỉ bảo của Nghiêm Tuấn đến núi Đầu Tử tham vấn Thiền sư Đại Đồng, ngộ được bản nguyên và nối pháp ngài. Mùa thu niên hiệu Càn Hóa thứ 4 (914), sư nhận lời mời của Chí Tu phường Bảo Tích viện La Hán, thay thế ngài nhậm chức Trụ trì. Sau đó có Thượng thư Tả thừa Ngô Ái, Binh bộ thị lang Trương Ai quy y với sư. Hai vị Ngô, Trương cùng tâu về triều ban cho chùa sư bảng hiệu »Thiên Thọ Thiền Viện«. Từ đó, chư tăng lũ lượt kéo về. Sư trụ trì chùa này

35 năm, đồ chúng rất đông. Niên hiệu Thiên Phúc thứ 7 (942) vua Cao Tổ đời 679