Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

CHÍNH QUỲ 正 逵

đáp giữa Ngài với chư Đại đức các nơi, được thị giả Xung Mật Huệ Nhiên ghi chép lại đầy đủ, hoàn tất và ấn hành vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 17 (1147), gọi là »Đại Huệ Chính Pháp Nhãn Tạng«. Năm 1616 đời Minh, sa môn Huệ Duyệt ở am Phổ Thiện phụ thêm lời tựa của các vị Viên Trừng, Lý Nhật Hoa và thêm bức thư của ngài Tông Cảo đáp lời Thị lang Trương Tử Thiều rồi khắc bản in lại.

CHÍNH QUỲ 正 逵 Thiền tăng đời Nguyên, họ Phương, tự Nhất Quan, người xứ Bà Dương (nay là huyện Ba Dương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Kính Sơn Hạnh

Đoan.

CHÍNH TÂM 正 心 (1836-1906)

Thiền tăng Việt Nam, húy Hải Lương, hiệu Chính Tâm, thuộc tông Lâm Tế đời thứ 40, là vị Tổ khai sáng chùa Kim Cang ở Thủ Thừa Long An. Sư là người chỉ đạo công tác khắc bản gỗ các loại kinh điển như:

Luật Tứ Phần, Bồ Tát Giới Kinh, Kim Cang Chư Gia, Phật Thuyết Tam Thế

Nhân Quả Kinh..

CHÍNH THÀNH 正 誠 (1872-1947)

Cao tăng Việt Nam, tên Phạm văn Vịnh, con của một nhà nho kiêm y sĩ, nối pháp Thiền sư Liễu Ngạc Phổ Minh, thuộc đời thứ 38 của Lâm Tế chính tông, đời thứ 40 của Lâm Tế gia phổ (nối pháp Thiền sư Hải Huệ Minh Thông). Tác phẩm: Kinh Di Đà Sớ Sao, Phật Tổ Tam Kinh, Pháp Bảo Đàn, Lăng Nghiêm, Pháp Hoa, Quy Nguyên Trực Chỉ, Long Thơ Tịnh Độ, Đại học hoằng giới (diễn nôm) .

CHÍNH TÔNG TỰ 正 宗 寺

Chùa ở núi Thiên Mục, tỉnh Chiết Giang.

Vào cuối đời Nam Tống Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu vào núi bế quan, người học theo sư cất am bèn thành thiền vũ, ban đầu goi là »Sư Tử Viện«. Niên hiệu Diên Hựu thứ 6 (1319) đời Nguyên vua ban tặng tấm biển »Sư Tử Chính Tông Tự« Niên hiệu Thái Định thứ 3 (1326)

Thiền sư Liễu Nghĩa trụ trì chùa này. Lúc ấy chùa nổi tiếng hải ngoại, các tăng nhân Nhật Bản, Ấn Độ, Triều Tiên cũng đến chùa này vân du triều bái và mang về nước những bức họa tượng của các vị Thiền sư như Tuyết Nham, Cao Phong, Trung Phong. Cuối đời Nguyên chùa bị phá hủy bởi binh lửa, niên hiệu Hồng Vũ thứ 4 (1371) đời Minh, Thiền sư Tùng Ẩn xây cất lại, về sau trở thành tùng lâm. Cuối đời Minh lại bị binh lửa phá hủy. Đầu đời Thanh, Thiền sư Ngọc Lâm thi công lại từ đầu, đổi tên là »Khai Sơn Lão Điện«, chẳng bao lâu lại bị hỏa tai. Khoảng niên hiệu Ung Chính (1723-1735) sửa chữa lần nữa, đổi tên là »Thiền Nguyên Tự«. Những năm đầu của niên hiệu Hàm Phong (1851- 1861) lại bị binh lửa phá hủy chỉ còn một cái điện. Khoảng niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) sửa sang lại, có điện liêu hơn 2000 gian, là một chùa lớn trong núi.

Trong thời kỳ kháng chiến chùa bị máy bay quân Nhật phá hủy, sau khi kiến quốc lại phải thi công lại từ đầu.

CHÍNH TRI KIẾN 正 知 見

Trí tuệ Phật có thể thức tâm kiến tính, thấy rõ chân thật tướng của các pháp. Hậu tự của Lưu Phỉ ở phần phụ lục cuối quyển trong CĐTĐL q. 30 ghi: »故 達 磨 直 指 不 立 文 字。 少 林 九 年 面 壁 而 已。 112

CHU TƯỜNG QUANG 周 祥 光 (1919-1963)

雖 二 祖 立 雪 斷 臂。 一 字 亦 不 爲 說。 但 遮 其 知 見 之 非。 二 祖 因 是 得 正 知 見。 豁 然 大 省。 – Cho nên Đ t-ma chỉ thẳng không lập văn tự, nơi Thiếu Lâm chín năm nhìn vách mà thôi. Cho dù Nhị Tổ đứng dưới tuyết và chặt cánh tay, nhưng một chữ cũng không chịu nói ra, đây chỉ là ngăn chặn tri kiến sai lầm của ông ta, Nhị Tổ nhân đây được chính tri kiến, bỗng nhiên đại ngộ.«

CHÍNH TRUYỀN 正 傳 (1549-1614)

Thiền tăng đời Minh, họ Lữ, tự Nhất Tâm, hiệu huyễn hữu, người xứ Lật Dương, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Sư nối pháp Thiền sư Tiếu Nham Đức Bảo, đời thứ 33, hệ Nam Nhạc. Sư trụ trì chùa Long Trì ở Kinh Khê. Tác phẩm: Huyễn Hữu tập, Chính

Truyền ngữ lục.

CHÍNH TRỪNG 正 澄 (1274-1339)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Lưu, hiệu Thanh Chuyết, người xứ Liên Giang, Phúc Châu (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc.

Tác phẩm: Lược Thuật Lâm Tế Tông Tăng Đoàn Sinh Hoạt Chi Đại Giám Thanh Quy, ngữ lục 7 quyển.

CHU CẬP 周 及 (1320-1390)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Ngu Trung Chu Cập, vào niên hiệu Chí Chính thứ 1 (1341) sư sang nhà Nguyên (Trung Quốc).

Sư nối pháp Thiền sư Nguyệt Giang Chính Ấn, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm Tế Nhật Bản. Sư trụ trì chùa Phật Thông.

CHU DỊCH THIỀN GIẢI 周 易 禪 解

Sách, 3 quyển, do Trí Húc soạn vào đời Minh, có bản in vào năm 1915 của Kim Lăng khắc kinh xứ. Ngài Trí Húc cho rằng »Dịch« là chí lý của trời đất, là nguồn gốc của vạn vật, rộng lớn tinh vi, không chỗ nào không đầy đủ. Nếu như dùng tư tưởng của cá nhân ngài để xem xét thì nó là »Dịch« của Nho gia; lấy thuật số mà luận thì nói là »Dịch« của Phệ gia; lấy nhân duyên để giải thích thì nó là »Dịch« của Thích gia. Trong sách này, Trí Húc trưng dẫn thuyết của Nho gia rồi quy về tông thú của Phật giáo Thiền tông, nêu lên chỗ chưa kịp phát huy về chí lý của 2 nhà Trình và

Chu, và xiển dương toàn thể đại dụng của thái cực.

CHU LƯƠNG 周 良 (1480-1564)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Sách Ngạn Chu Lương, sư hai lần sang nhà Minh (Trung Quốc), là đệ tử của Liễu Am Quế Ngô, đời thứ 31 hệ Nam Nhạc, đời thứ 14 tông Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Thiên Long. Tác phẩm: Nhập Đường (Minh) Ký

Sơ Độ tập, Tái Độ tập, tổng cộng 5 quyển.

CHU LÝ 周 理 (1591-1647)

Thiền tăng sống vào cuối đời Minh đầu đời

Thanh, họ Đỗ tự Triệt Dung, Nhất Triệt, người xứ Tường Vân (nay thuộc tỉnh Vân Nam) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lãng Mục Bản Trí, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Cốc Hưởng tập, 1 quyển, Vân Sơn

Mộng Ngữ Trích Yếu, 1 quyển.

CHU TƯỜNG QUANG 周 祥 光 (1919-1963)

Học giả Phật giáo hiện đại, người Hoàng Nhan, Chiết Giang, Trung Quốc. Ông từng theo Cung Vân Bạch học Phật. Về sau đến học tại Đại học Calcutta và Delhi (Ấn Độ) đỗ bằng Tiến sĩ, lần lượt nhận chức giáo sư 113

CHỦ BÍNH TẠI THỦ 主 柄 在 手

Đại học Quốc Tế Ấn Độ, Đại học Allaha-bad. Ông rất sùng tín Phật giáo, chuyên nghiên cứu Triết học Ấn Độ, ông rất am hiểu về Phật học. Tác phẩm: Trung Quốc Thiền tông Phát Triển Sử, Trung Quốc Phật Giáo Sử, Ấn Độ Triết Học Sử, Chân Lý Chi Quang.

Năm 1963, ông bệnh rồi mất tại Ấn Độ.

CHỦ BÍNH TẠI THỦ 主 柄 在 手 Bính: Cái cán, cái chuôi nắm của đồ vật;

Chủ bính tại thủ: Cầm cán trong tay, ngụ ý nắm chắc chủ quyền trong tay. Thiền tông mượn cụm từ Chủ Bính Tại Thủ làm thuật ngữ chỉ cho việc nắm được trọng tâm của sự việc và tùy ý tự tại.

CHỦ KHÁN CHỦ 主 看 主

Là một trong »Tứ tân chủ« của Thiền sư

Lâm Tế Nghĩa Huyền, chỉ cho cơ phong khế hợp giữa người học đã lãnh ngộ thiền pháp với Thiền sư đắc đạo. Lâm Tế ngữ lục ghi: »或 有 學 人。 應 一 箇 清 淨 境 出

善 知 識 前。 善 知 識 辨 得 是 境。 把

得 抛 向 坑 裏。 學 人 言。 大 好 善 知 識。 即 云。 拙 哉 不 識 好 惡。 學 人 便 禮 拜。 此 喚作 主 看 主。 – Như có người học đưa ra một cảnh thanh tịnh trước mắt thiện tri thức, thiện tri thức biết là cảnh liền ném vào hầm sâu, người học nói: Rất tốt! Thiện tri thức liền nói: Ngốc thay! Chẳng biết tốt xấu! Người học liền lễ bái. Đây gọi là chủ khán chủ.«

CHỦ KHÁN KHÁCH 主 看 客 (169)

Là một trong »Tứ tân chủ« của Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền, chỉ cho Thiền sư đắc đạo gặp phải kẻ học đạo si mê bất ngộ.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »或 是 善 知 識 不 拈 出 物。 隨 學 人 問 處 即 奪。 學 人 被 奪 抵 死 不 放。 此 是 主 看 客。 – Như thiện tri thức không đưa ra vật gì, tùy chỗ hỏi của người học liền đoạt, người học bị đoạt thà chết không chịu buông. Đây là chủ khán khách.«

CHỦ NHÂN ÔNG 主 人 翁

Nghĩa đen là ông chủ. Thiền tông mượn từ này dùng để chỉ cho Phật tính mà mọi người vốn có. Tắc 20, Vô Môn Quan (Đại

48, 294) ghi: »瑞 巖 彥 和 尚 每 日 自 喚 主 人 翁、 後 自 應 諾。 – Hòa thượng

Thụy Nham Ngạn hằng ngày tự gọi: Ông chủ. Rồi tự trả lời«.

CHỦ PHÁP 主 法

Trụ trì. Thiền Lâm Bảo Huấn (Đại 48, 1032 trung) ghi: »近 代 主 法 者 無 如 眞 如 哲、 善 負 弼 叢 林 莫 若 楊 岐。 – Đời gần đây, người Chủ pháp thì không ai được như Chân Như Triết, kẻ giúp đỡ tùng lâm, chẳng ai bằng Dương Kỳ«.

CHỦ SƠN KỴ ÁN SƠN, CHỦ SƠN CAO ÁN SƠN ĐÊ 主 山 騎 案 山、 主 山 高 案 山 低 Núi chúa cưỡi núi mâm, núi chúa cao, núi mâm thấp. Thuật ngữ này biểu thị cho thế giới sai biệt giữa chủ và khách, bao hàm lý chân như bất biến. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

CHỦ SỰ 主 事

Còn gọi: Tri sự. Tên một chức sự trong Thiền viện. Theo Thiền Uyển Thanh Quy, ban đầu lấy 4 chức: Giám tự, Duy-na, Điển tọa, Trực tuế làm Chủ sự. Về sau thêm 2 chức Đô tự và Phó tự cộng chung là Lục chủ sự. Như ngài Phật Giám làm Chủ sự dưới hội của Thiền sư Pháp Diễn ở chùa 114

CHÚC PHÓ 囑 付

Ngũ Tổ. Ngộ Bản ngữ lục có ghi: »鹽 官 會 下 有 主 事 僧、 忽 見 鬼 使 來 追、 僧 告 云： 某 甲 身 爲 主 事、 未 暇 修 行、 乞 容 七 日 得 否？ – Dưới hội Diêm Quan có một vị tăng chủ sự, chợt thấy quỷ sứ đến tìm bắt mình. Vị tăng bảo rằng: Thân tôi bận làm chủ sự, chưa rảnh để tu hành, xin gia hạn cho tôi bảy ngày được chăng?«.

CHỦ TÂN 主 賓

Tông Lâm Tế thị cơ ứng cơ, tiếp dẫn người học, chú ý biện minh chủ với khách. Đại để chủ chỉ cho Thiền sư đắc đạo, khách chỉ cho kẻ hậu học tham thiền hoặc người chưa sáng tỏ thiền lý. Như Tịnh ngữ lục q.

hạ ghi: »喝 一 喝、 有 主 有 賓、 有 照 有 用、 還 知 得 落 處 麼？ – Hét một tiếng có chủ có khách, có chiếu có dụng, có biết ý nghĩa chăng?«. X. »Tứ tân chủ«.

CHỦ TRUNG CHỦ 主 中 主

Tân: Chỉ cho người học, đồ đệ. Chủ: Chỉ cho bậc thầy. Khi tiếp hóa người học, vị Thầy đứng ở vị trí của mình triển khai độc lập, hoạt bát (không câu nệ theo các phương pháp thông thường) giúp họ trở về tự kỷ bản phận, đây gọi là Chủ trung chủ và được Thiền tông khen là vị Thầy có lỗ mũi. Trái lại, nếu vị Thầy không khéo phá trừ chỗ chấp trước của người học thì gọi là Chủ trung tân, trong trường hợp này bị Thiền tông gọi là vị Thầy không có lỗ mũi.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

CHUẨN ĐỀ THIỀN LÂM 準 提 禪 林

Nằm phía đông trong chùa Khai Nguyên, thành phố Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, phỏng theo hình dáng và cấu tạo quần thể kiến trúc theo tuyến trục giữa nhưng quy mô nhỏ hơn, tục gọi là »Tiểu Khai Nguyên Tự«. Được xây cất vào niên hiệu Khang Hy thứ 1 (1662) đời Thanh.

Hiện còn Đại điện, Giới đàn là những kiến trúc đời Thanh.

CHÚC 囑

Việc truyền trao đạo pháp trong nhà thiền.

Tào Khê Đại Sư Biệt truyện ghi: »忍 （指 五 祖 弘 忍） 大 師 告 能 （指 六 祖 慧 能） 曰： 。。。 吾 今 欲 逝、 法 囑 與 汝。 汝 可 守 護、 無 令 斷 絕。 – Nhẫn (chỉ Ngũ tổ Hoằng Nhẫn) Đại sư gọi Năng (chỉ Lục tổ Huệ Năng) bảo rằng: … Nay ta muốn thị tịch nên truyền trao đạo pháp lại cho ngươi. Ngươi cần phải giữ gìn, chớ để dứt mất!«.

CHÚC PHẠN CHỦ NHÂN 鬻 飯 主

人 Ông chủ lo việc cơm cháo. Chỉ Hòa thượng trụ trì tự viện. Tiết Bảo Ninh Nhân

Dũng Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »幸 自 可 憐 生、 忽 然 被 業 風 吹 到 江 寧 府、 無 端 被 人 上 當、 推 向 十 字 路 頭、 住 箇 破 院、 作 粥 飯 主 人。 接 待 南 北。 事 不 獲 已、 隨 分 有 鹽 有 醋、 粥 足 飯 足、 且 恁 過 時。 若 是 佛 法、 不 曾 夢 見。 – Nghĩ cũng đáng tội, tôi bị gió nghiệp thổi đến phủ Giang Ninh, vô cớ bị người đưa lên làm Chúc phạn chủ nhân, trụ cái viện đổ nát ở ngã tư đường, để tiếp đãi người nam kẻ bắc, thật là việc bất đắc dĩ. Tùy phận có muối có dấm, đủ cơm đủ cháo, tạm sống qua ngày.

Nếu là Phật pháp, chưa từng mộng thấy«. CHÚC PHÓ 囑 付 Việc truyền trao đạo pháp trong nhà thiền. Tào Khê Đại Sư Biệt truyện ghi: »如 來 以 115

CHÚC THÁNH TỰ 祝 聖 寺

心 傳 心、 囑 付 迦 葉。 迦 葉 展 轉 相 傳、 至 於 達 磨。 – Như Lai lấy tâm truyền tâm, chúc phó cho Ca-diếp. Từ ngài Ca-diếp lần lượt truyền trao cho đến Tổ

Đạt-ma«.

CHÚC THÁNH TỰ 祝 聖 寺 1. Nằm ở phố đông thị trấn Nam Nhạc, huyện Hoành Sơn, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Hòa thượng Thừa Viễn đời Đường thiết lập Bát Chu đạo tràng nơi đây siêng tu niệm Phật. Niên hiệu Trinh Nguyên (785-804) vua ban tên »Di Đà Tự«. Sau đổi tên là »Thắng Nghiệp Tự«. Niên hiệu Khang Hy thứ 53 (1714) đời Thanh lại đổi tên là »Chúc Thánh Tự«. Những bậc cao tăng Thiền tông như Nam Nhạc Hoài Nhượng, Huyễn Hữu Chính Truyền, Mật Vân Viên Ngộ từng cư ngụ nơi này, vào đời Đường thời kỳ hưng thịnh nhất có khoảng ngàn tăng nhân ở đây. Hiện còn kiến trúc chủ yếu như Sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Dược Sư điện, Thuyết pháp đường, La hán đường, Phương trượng đường, Quán ngạn thất.

Trong La hán đường có 500 tượng La hán do vị tăng trong chùa tên Tâm Nguyệt khắc nạm hai bên vách chùa, có giá trị nghệ thuật nhất định.

2. Nằm dưới núi Kê Túc, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Đại sư Hư Vân dùng ngân lượng tích chứa trong thời gian quyên góp ba năm để khởi công xây cất trên nền cũ của Bát Vu Am trong thời gian mười năm.

Kiến trúc hùng vĩ, tượng đắp đoan trang.

CHUNG ĐẦU 鐘 頭

Tên gọi chức vụ của vị tăng coi việc đánh chuông ở Thiền viện. Bách Trượng Thanh Quy Chứng Nghĩa Ký q. 8 (Vạn Tục 111, 428 thượng) ghi: »知 客 令 鐘 頭 鳴 鐘 三 下、 知 客 焚 香 一 把 在 手。 – Tri khách ra lệnh cho Chung đầu đánh 3 tiếng chuông để Tri khách thắp nhang«.

CHUNG HẠ 終 夏

Qua hết thời kỳ an cư, ở trọn hạ. Mật Am ngữ lục ghi: »傑 上 座 今 夏、 蔣 山 結 夏、 褒 禪 破 夏、 華 藏 終 夏。 – Mùa hạ năm nay, Thượng tọa Hàm Kiệt đến Tưởng Sơn kiết hạ, ngài Bao Thiền phá hạ, còn Ngài Hoa Tạng ở trọn hạ«.

CHUNG NAM SƠN 終 南 山

Còn gọi: Trung Nam Sơn, Thái Ất Sơn, Địa Phế Sơn. Gọi tắt: Nam Sơn. Núi ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, cách huyện Trường An độ 29km về phía tây. Trải dài hơn 40 dặm, phía đông bắt đầu từ huyện

Lam Điền đến phía tây huyện Mi, là một phần của dãy núi Thái Lãnh. Khoảng giữa thế kỷ V và VI, có các vị cao tăng đến ở núi này rất đông. Như vào năm 574, vua Vũ Đế đàn áp Phật giáo, hơn 30 vị cao tăng ở kinh đô và các nơi khác vào trong núi này để tỵ nạn. Người đời thường lấy tên núi để gọi các đại sư như:

—Chung Nam Pháp Thuận (Tổ thứ 1 tông Hoa Nghiêm)

—Chung Nam Đại sư (Tổ Thiện Đạo).

—Nam Sơn Luật sư (ngài Đạo Tuyên).

Chùa tháp nổi tiếng ở núi Chung Nam gồm có mộ tháp của ngài Huyền Trang ở chùa Hưng Giáo, tháp Từ Ân và tháp Viên Trắc ở chùa Tây Minh, hai tháp gạch lớn nhỏ ở chùa Hưng Tích, các tháp ở chùa Bách Tháp. Ngoài ra trên núi này còn có rất nhiều bi minh (bài văn khắc trên bia đá). 116

CHƯ PHƯƠNG 諸 方

CHUNG SƠN 鐘 山

Nằm ngoài cửa Trung Sơn, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Núi nằm theo hướng đông tây dài khoảng 7km, ngang hướng nam bắc rộng chừng 3km, chu vi 30km. Chỉnh thể có hình vòng cung hướng về phía nam. Xa trông giống như con rồng uốn lượn quanh co cho nên Gia Cát Lượng có thuyết »Chung Sơn long bàn« (rồng cuộn Chung Sơn). Tôn Quyền thời Tam Quốc vì tránh tên húy tổ phụ Tôn Chung, mượn cớ Mạt Lăng Úy Tưởng Tử Văn tử nạn nơi đây mà đổi tên là »Tưởng Sơn«. Núi này cao hơn những ngọn núi khác ở Nam Kinh. Có ba ngọn bày ra như giá bút. Ngọn thứ nhất là Bắc Cao Phong cách mặt biển 448m, ngọn thứ hai là Tiểu Mao Sơn, cách mặt biển 350m, phía tây là ngọn thứ ba Thiên Bảo Sơn, cách mặt biển

250m. Vào thời Lục Triều, Chung Sơn là thánh địa Phật giáo, phân bố xung quanh có hơn 70 ngôi chùa am lớn nhỏ, có thể gọi là chùa chiền thành rừng, Thích tử thành hàng, âm thanh chuông khánh như tơ không đứt. Đời Tống Thiền sư nổi tiếng Mật Am Hàm Kiệt từng trụ trì Thái Bình Hưng Quốc Thiền Tự ở Tưởng Sơn, pháp ngữ dạy chúng của ngài được ghi trong Mật Am Hòa Thượng ngữ lục. Tháng 9 niên hiệu Hồng Vũ thứ 1 (1368) đời Minh, vua bảo mười vị cao tăng mở Đại pháp hội tại Tưởng Sơn Thiền Tự để siêu độ thần dân tướng sĩ đã tử vong trong chiến tranh.

Thiền sư nổi tiếng Sở Thạch Phạm Kỳ thăng đường thuyết pháp nơi pháp hội, quan trong triều tâu bày pháp ngữ này lên vua, Thái Tổ rất vui. Về sau vì xây lăng Minh Hiếu cho nên tất cả tự miếu đều di dời sang sườn núi đông nam, hợp làm một chùa, đổi tên là »Linh Nham Tự«. Sau khi Tôn Trung Sơn đem về an táng nơi đây, Chung Sơn bèn trở thành khu nghĩa trang để cho người chiêm ngưỡng và du lãm.

CHÚNG LIÊU 衆 寮

Tức là phòng xá của chúng tăng nghỉ ngơi ở Tăng đường trong Thiền viện. Trong phòng liêu có các chức vụ: Liêu nguyên,

Liêu chủ, Phó liêu, Vọng liêu và Chúng liêu hành giả.

CHÚNG TỪ 衆 慈

Xưng hô đối vơi tăng chúng. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »且 如 玆 院 僻 處 一 隅。 若 非 念 報 佛 恩。 無 以 四 來 居 此。 恐 山 僧 進 發 之 後。 法 席 空 虛。 今 命 素 公 開 士 接 續 住 持。 幸 冀 眾 慈 同 心 勸 請。Chẳng hạn như viện này ở một góc vắng vẻ, nếu không nghĩ đến việc báo ân Phật thì không để tứ chúng đến ở nơi này. Sợ sơn tăng sau khi xuất phát, pháp tịch trống trơn, cho nên hôm nay sai khai sĩ Tố Công tiếp tục trụ trì, hi vọng chúng từ đồng lòng khuyên bảo mời thỉnh.« CHƯ PHƯƠNG 諸 方 Thiền sư ở các nơi, hoặc chỉ cho các Thiền viện. Tiết Tuyết Phong Huệ Không Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »福 州 雪 峰 東 山 慧 空 禪 師、 本 郡 陳 氏 子。 十 四 圓 頂、 即 游 諸 方、 遍 謁 諸 老、 晚 契 悟 於 草 堂。 – Thiền sư Tuyết Phong Đông Sơn Huệ Không ở Phúc Châu, con nhà họ Trần tại quận nhà. Sư xuất gia năm 14 tuổi, liền đi đến các Thiền viện, yết kiến các thiền sư, sau cùng ở chỗ Thảo Đường, sư khế ngộ«.

CHƯ SẮC 諸 色

CHƯ SẮC 諸 色 Chỉ cho các thứ việc, các thứ vật. Điều Nguyệt Phân Tu Tri trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 7 (Đại 48, 1155 thượng) ghi: »歲 終、 結 呈 諸 色 簿

收。« »Cuối năm tổng kết, báo cáo các thứ sổ sách, giấy tờ«.

― Chư sắc nhàn nhân: Chỉ cho người vô dụng. nhiều câu lại để chú thích, bình luận và phụ thêm bài tụng. Sách được ấn hành vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 1 (1341) đời Nguyên và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 904.

CHỨNG KHÔNG ĐẠI SƯ 證 空 大

師 Hiệu của Thiền tăng Cư Độn, đời Đường.

X. Cư Độn.

CHỨNG CHÂN TỰ 證 眞 寺

X. Vân môn tự.

CHỨNG ĐẠO CA CHÚ 證 道 歌 註

1. Sách, 1 quyển, do Phạm Thiên Ngạn Kỳ soạn vào đời Tống, đệ tử là Huệ Quang biên tập. Tác giả đem »Chứng Đạo Ca« của ngài Huyền Giác đời Đường giải thích rõ từng câu để chỉ cho người học con đường tắt tham thiền ngộ đạo. Sách được ấn hành vào niên hiệu Gia Định thứ 12 (1219), được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 357.

2. Sách, 1 quyển, do Diệu Không Tri Nột soạn vào đời Tống, đệ tử là Đức Tối biên tập. Tác giả cho rằng Phật pháp tuy chẳng phải do tìm kiếm trong văn tự ngữ ngôn mà được, nhưng người độn căn vẫn cần phải nhờ sự giải thích của ngôn ngữ văn tự để tìm hiểu yếu chỉ Phật pháp, cho nên ngài soạn ra sách này. Sách được ấn hành vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 16 (1146)

đời Tống, và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 890.

3. Sách, 1 quyển, còn gọi: Chứng Đạo Ca chú tụng, do Trúc Nguyên Vĩnh Thịnh soạn vào đời Nguyên, Đức Hoằng biên tập.

Dưới mỗi câu của Chứng Đạo Ca, ngài Vĩnh Thịnh có làm lời bình ngắn, hợp

CHỨNG NGỘ 證 悟

Còn gọi: Triệt ngộ, Triệt chứng. Chỗ viên mãn công phu tu tập, an trụ tính giác trọn vẹn. Đây là cảnh giới tự tâm do công phu tu hành phát ra, không phải là sự chỉ dạy của thầy bạn, nên cũng gọi là Trí vô sư. Trí này tương đương với Huệ trong ba môn »Giới, định, huệ«. Thiền Quan Sách Tiến

(Đại 48, 1101 thượng) ghi: »諸 大 德、 九

十 日 中、 還 曾 證 悟 也 無？ 如 其 未 悟、 則 此 一 冬 又 是 虛 喪 了 也。。。 誰 管 三 生、 五 生 十 生 百 生。 若 不 徹 悟、 決 定 不 休。 – Chư đại đức! Trong 90 ngày qua đã được chứng ngộ hay chưa? Nếu như chưa ngộ thì thêm một mùa đông đã luống qua vô ích… Đâu quản ba đời, năm đời, mười đời, một trăm đời, nếu chưa triệt ngộ quyết định không thôi«.

Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn Tục 148, 97 thượng) ghi: »依 香 林 淨 爲 師 而 受 具 足 戒。 後 參 謁 勝 靜 普、 而 徹 證。 – Sư ở Hương Lâm Tịnh Công thụ giới cụ túc. Về sau sư tham vấn nới Thắng Tịnh

Phổ mà triệt chứng«. Theo: Yếu Chỉ Thiền tông của HT. Thanh Từ.

CHƯỚC NHIÊN 灼 然

Thực sự. Vân Môn quảng lục q. trung ghi: 118

CHỦY THƯỢNG GIA CHỦY 嘴 上 加 嘴

»舉 長 慶 問 秀 才 云。 佛 教 云。 眾 生 日 用 而 不 知 儒 書 亦 云。 日 用 而 不 知。 不 知 箇 什 麼。 秀 才 云。 不 知 大 道。 師 云。 灼 然 不 知。 – Nêu ra việc Trường Khánh hỏi Tú Tài: Phật giáo nói chúng sinh dùng hằng ngày mà không biết. Sách Nho cũng nói dùng hằng ngày mà không biết. Vậy không biết cái gì? Tú Tài nói: Không biết đại đạo. Sư nói: Thực sự ông không biết.«

CHƯƠNG KỈNH TỰ 章 敬 寺

Chùa ở ngoài cửa Thông Hóa, Đông thành, huyện Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc. Dưới triều vua Đường Đại Tông, quan Nội thị Ngư Triều Ân vì Hoàng thái hậu Chương Kỉnh mà xây cất. Ngài Pháp Khâm ở Kính Sơn thuộc tông Ngưu Đầu nhận lời mời của vua Đại Tông, về trụ trì chùa này và được Vua ban hiệu là Quốc Nhất Quốc Sư. Thiền sư Hoài Uẩn, nối pháp Mã Tổ Đạo Nhất cũng từng ở chùa này.

CHÙY 槌、 錐、 錘、 鎚

1. Bạch chùy 白 鎚, tương đương với việc xướng tăng bạt. X. Bạch chùy, Kiền chùy.

2. Châm chùy 針 鎚: Cái dùi, chiếc kim dùng đâm lên đầu lên trán thiền tăng để khảo nghiệm trình độ tu hành của họ đến đâu. X. Châm chùy.

3. Kiềm chùy 鉗 鎚: Búa kìm là các khí cụ trong lò rèn. Nhà thiền dùng để dụ cho thủ đoạn, phương tiện rèn đúc thiền tăng nhằm giúp họ trở thành bậc tông tượng trong thiền môn. X. Kiềm chùy.

CHÙY CHÂM 槌 砧

Còn gọi: Chùy tĩnh, Truy châm, Chùy đôn.

Ở trong Luật viện hoặc trong Thiền đường, khi chúng tăng tề tựu đông đảo, vị Duy-na dùng chùy gõ vào châm để khiến đại chúng lặng lẽ, nghiêm túc.

Chùy: Cái dùi để gõ đánh; Châm: Cái đài nhỏ bằng cây. Cả hai đều có hình bát giác tượng trưng cho 8 hướng của núi Tu Di trong Vũ trụ quan Phật giáo. Thông thường, ở Trai đường khi chư tăng tề tựu để thọ thực thì sử dụng đến chùy châm.

CHÙY TẨN 箠 擯

Chùy: Chiếc roi; Tẩn: Đuổi đi. Đối với vị tăng nào phạm việc ác một cách nghiêm trọng thì lấy roi đánh đuổi đi. Đây là hình phạt nặng trong các tự viện Thiền tông.

CHỦY ĐÔ LÔ 嘴 都 盧

Nói nhiều lời. Truyện Thiền sư Bội

Chương Hoàng trong Vân Cư Sơn Chí ghi.

狗 子 佛 性 無、 趙 州 不 自 嘑 娘 生 今 勘 破、 佛 祖 嘴 都 盧 »Cẩu tử Phật tính vô Triệu Châu bất tự hô Nương sinh kim khám phá Phật Tổ chủy đô lô« »Con chó không Phật tính

Chẳng phải Triệu Châu nói

Nay nhìn tận mặt mẹ Phật Tổ nói nhiều lời«. CHỦY THƯỢNG GIA CHỦY 嘴 上 加 嘴 Trên mỏ lại gắn thêm mỏ, nghĩa là việc làm dư thừa. Uyển Lăng lục ghi: »語 默 動 靜、 一 切 聲 色、 盡 是 佛 事。 何 處 覓 佛？ 不 可 更 頭 上 加 頭、 嘴 上 加 嘴。 – Nói nín động tịnh, tất cả thinh sắc đều là Phật sự, còn tìm Phật ở chốn nào?

Chẳng thể trên đầu chồng thêm đầu, trên mỏ lại gắn thêm mỏ«.

CHUYÊN TÍN 專 信

CHUYÊN TÍN 專 信 Trong Thiền viện, người được phái đi xử lý một việc gì đặc biệt, gọi là Chuyên sứ. Văn thư mà Chuyên sứ cầm đi gọi là Chuyên tín. Thiền Uyển Thanh Quy q. 6 (Vạn Tục 111, 455 hạ) ghi: »專 使 於 住 持 人 前 兩 展 三 拜 （一 展 云 此 馳 專 信、 得 奉 尊 顏、 下 情 無 任、 瞻 仰 之 至、 又 一 展 敘 寒 暄、 乃 觸 禮 三 拜）。 – Chuyên sứ đến trước mặt vị Trụ trì trình bày 2 lần, mỗi lần 3 lạy. (Một lần trình bày nói: Kẻ đưa văn thư này muốn được hầu hạ ngài, ý nguyện của kẻ này hết sức chiêm ngưỡng ngài. Một lần nữa trình bày thì hàn huyên tâm sự rồi lạy ba lạy)«.

CHUYỂN 轉

1. Tụng đọc kinh Phật. Tối Thượng Thừa luận ghi: »十 二 部 經 念 念 常 轉。 – Mười hai phần giáo thường tụng trong mỗi niệm«.

2. Càng thêm, lại còn. Tiết Nhữ Châu Nam Viện Ngung Thiền sư trong LĐHY q. 1 ghi: »眞 金 曾 百 煉、 人 火 轉 鮮 明。 – Vàng ròng đã được trui luyện trăm lần nên bỏ vào lửa càng thêm tươi sáng«.

CHUYỂN MÊ KHAI NGỘ 轉 迷 開

悟 Còn gọi: Chuyển phàm thành Thánh. Ra khỏi sinh tử mê vọng trong ba cõi, đạt đến cảnh giới Niết-bàn giác ngộ. Giáo pháp nói về chuyển mê khai ngộ, trong đạo Phật có thể chia làm các loại:

― Thánh Đạo môn: Chứng nhập ở cõi này. ― Tịnh Độ môn: Chứng đắc ở cõi khác.

― Tiệm giáo: Nhiều kiếp tu hành. ― Đốn giáo: Thành Phật ngay thân này.

CHUYỂN NGỮ 轉 語

Lời lẽ sắc bén tùy cơ nghi mà chuyển biến một cách tự do tự tại. Lúc thiền giả (người học Thiền) mê lầm không hiểu, tiến thoái lưỡng nan, vị sư gia tức thì xoay chuyển cơ phong hạ ngay chuyển ngữ để giúp hành giả khai ngộ. Phần Giải thích của tắc 96, Bích Nham lục q. 10 (Đại 48, 219 thượng)

ghi: »趙 州 示 此 三 轉 語 了、 謂 後 却 云： 眞 佛 屋 裏 坐。 – Triệu Châu dạy ba chuyển ngữ này xong, cuối cùng còn nói: Chân Phật ngồi trong nhà«.

CHUYỂN THÂN 轉 身

Xoay mình. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho trạng thái đốn ngộ của hành giả tham thiền. Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp

Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi: 參 禪 第 一、 端 須 自 決 掉 臂 轉 身、 不 假 他 力 Tham thiền đệ nhất Đoan tu tự quyết Điệu tý chuyển thân Bất giả tha lực«. »Pháp tham thiền bậc nhất

Thẳng thắn tự giải quyết Khi vung tay xoay mình Chẳng nhờ sức người khác«.

CÔ MINH 孤 明

Vầng sáng riêng lẻ, chỉ cho thật tướng của Phật tính, hoặc Tự tâm, hoặc Chân ngã. Tổ Đường tập q. 5 ghi: »思 清 人 少 慮、 風 規 自 然 足。 影 落 在 音 容、 孤 明 絕 撑 獨。 – Nghĩ điều trong sạch người ít lo buồn, phong cách quy củ tự nhiên đầy đủ.

Pháp trần tụ lại ở nơi tiếng nói và dáng người, cô minh bặt mọi dính mắc«. 120

CỔ DẪN 鼓 引

CÔ NGẠNH 孤 硬

Người cứng cỏi hoặc cơ phong cứng rắn. Tiết Thiên Đồng Hàm Kiệt trong NĐHN q. 10 ghi: »不 憚 游 行、 遍 參 知 識、 後 謁 應 庵 於 衢 之 明 果。 庵 孤 硬、 難 入、 屢 遭 呵。 – Sư không ngại đi xa, tham khắp các bậc tri thức, về sau yết kiến Ứng Am ở Minh Quả, Cù Chi. Cơ phong của Ứng Am cứng rắn khó vào, sư nhiều lần bị quở trách«.

CÔ TỨC 姑 息

»Cô« là cẩu thả, »Tức« là nghỉ ngơi. Nghĩa là cái đạo của tiểu nhân thì cẩu thả tạm yên vậy. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1018 thượng) ghi: »然 一 有 顧 利 害 較

得 失 之 心。 則 依 違 姑 息 靡 所 不 至。 且 身 既 不 正。 又 安 能 學 道 乎。 – Nhưng có một điều: Nếu tâm mình tính đến lợi hại, so sánh hơn thua, thì sa đọa vào lỗi lầm cầu an và cẩu thả. Vả lại, thân đã bất chính thì đâu thể học đạo được!«.

CÔ XƯỚNG 估 唱

Đánh giá kêu bán. Chương »Trùng San Cảnh Đức Truyền Đăng Lục Trạng« của Hy Vị trong CĐTĐL q. đầu ghi: »遂 於 丙 辰 年 正 月 初 十 日、 將 衣 鉢 估 唱 得 統 金 一 萬 二 千 餘 緡、 是 日 命 工 刊 行 於 世、 流 通 祖 道。 Bèn vào ngày 10 tháng 1 năm Bính Thìn đem y bát đánh giá kêu bán tất cả được hơn một vạn hai ngàn xâu tiền, ngày hôm nay sai thợ khắc bản lưu hành với đời, truyền bá đạo của Tổ.«

CỐ 故

Cố tình, chỉ để. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: »我 故 遠 來 求 法、 不 要 其 衣。 –

Tôi từ xa đến chỉ để cầu pháp, không cần y áo.«

CỐ TẤT 固 必

Phép tắc cố định chẳng thay đổi. Tiết Lương Sơn Sư Viễn Thiền sư trong NĐHN q. 10 ghi: »有 般 底、 只 道 宗 師 家 無 固 必、 凡 有 所 問、 隨 口 便 答。 – Có một bọn chỉ nói rằng bậc Tông sư không có phép tắc cố định, hễ có ai hỏi điều chi, thuận miệng đáp ngay«.

CỔ CHÙY 古 錘

Cái dùi xưa, dụ chỉ cho cơ phong cơ ngữ.

Bài ›Lệ giác ngâm‹ của Hòa thượng

Hương Nghiêm Trí Nhàn trong CĐTĐL q.

30 ghi: »日 裏 語、 暗 磋 切、 快 磨 古 錐 凈 挑 揭。« »Nhật lý ngữ, ám tha thiết Khoái ma cổ chùy tịnh khiêu yết«.

»Trong ngày nói ra lời tha thiết Mài nhọn dùi xưa sạch xoi mói«.

CỔ CHUYẾT 古 拙

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, hiệu Tổ Đình, người xứ Tô

Châu, Trung Quốc, nối pháp thiền sư Trí Độ, tông Lâm Tế.

CỔ DẪN 鼓 引 Cổ động, đưa đường dẫn lối. Phần thượng của Trung Phong quảng lục q. 4 ghi: »乃

至 奇 言 妙 語、 與 奪 抑 揚、 鼓 引 學 人 向 他 一 棒 一 喝 之 下 邪 知 曲 解 者、 今 古 以 來 比 比 皆 是。 – Đối với người có tri giải tà vạy, thiền sư dùng ngôn ngữ kỳ đặc, khen chê, thưởng phạt đánh hét để đưa đường dẫn lối cho họ; từ xưa tới nay các ngài đều làm như vậy«. CỔ ĐÌNH THIỀN SƯ NGỮ LỤC TẬP LƯỢC 古 庭 禪 師 語 錄 輯 畧 CỔ ĐÌNH THIỀN SƯ NGỮ LỤC TẬP LƯỢC 古 庭 禪 師 語 錄 輯 畧 Ngữ lục, 4 quyển, do Đào Diên biên soạn theo nội dung bộ ngữ lục của thiền sư Cổ Đình Thiện Kiên. Nội dung gồm:

― Quyển 1: Hành cước, Pháp ngữ, Thuyết giới, Tâm yếu, Tam-muội, Huyễn chương, Cảnh đồ (Răn nhắc đệ tử), Huấn đồ (Dạy bảo đệ tử).

― Quyển 2: Tam-muội, Thiền định, Hoa Nghiêm Huyễn Trụ Lược tích, Hoa Nghiêm đại ý, Thị Nhất Tông Đầu-đà, Vô Tự trực thuyết, Hỏa lô đầu thoại, Ngưu thủ nhật lục.

― Quyển 3: Luận, Thư, Bạt, Tụng.

― Quyển 4: Kệ tán, Ca, Thất tuyệt, Ngũ luật, Thất luật, Tạp thể v.v…

Sách này được khắc bản lưu hành năm

1633.

CỔ ĐỨC 古 德

Chỉ các bậc Cao tăng thời xưa, bậc Cao tăng đã qua đời. Phần giải tụng của tắc 59,

Bích Nham lục q. 6 (Đại 48, 191 thượng) ghi: »不 見 僧 問 古 德： 如 何 是 佛？

古 德 云： 頭 長 三 尺、 頸 長 二 寸。 –

Chẳng thấy tăng hỏi Cổ đức: Thế nào là Phật? Cổ đức đáp: Đầu dài ba thước

(0,9m), cổ dài hai tấc (0,06m)«.

CỔ ĐỨC THIỀN TỰ 古 德 禪 寺

Chùa nằm ở Đông Đoan, đường Giải Phóng, Hán Khẩu, thành phố Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Do Hòa thượng Long Hy sáng lập vào niên hiệu Quang Tự thứ 3 (1877) đời Thanh, ban đầu gọi là »Cổ Đức Mao Bồng« (Lều tranh Cổ Đức). Niên hiệu Quang Tự thứ 31 (1905) đời Thanh mở rộng xây dựng. Năm 1914 đến năm 1919 cải tạo và xây dựng lại đổi tên là »Cổ Đức Thiền Tự«. Năm 1921 lại xây cất thêm. Hiện còn kiến trúc chủ yếu như Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Huyễn giác xá, Quán Âm đường, Tàng kinh lâu. Đại hùng bảo điện xây dựng mô phỏng theo kiểu chùa A-nan-đà ở Mianma.

Hình dạng phần đỉnh có 9 tòa Phật tháp »cửu long bái thánh«, 96 cái bệ chín hoa sen, 24 chư thiên Bồ Tát, bố cục khéo léo, kết cấu nghiêm cẩn. Cửa cái, cửa sổ, tường vách được thiết kế tỉ mỉ, trang sức hoa lệ hiển bày phong cách đặc biệt trong nghệ thuật kiến trúc.

CỔ ĐƯỜNG TỰ 古 唐 寺

Chùa ở ngoại ô phía Đông bắc thành phố Lạc Dương, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc.

Được xây dựng vào niên hiệu Thần Long thứ 1 (705) đời Đường, ban đầu gọi là »Phúc Tiên Tự«. Võ Tắc Thiên từng soạn văn bia Phù Đồ cho chùa, Ngô Đạo Tử có vẽ bức Địa ngục biến đồ. Niên hiệu Khai Nguyên thứ 21 (733) tăng nhân Nhật Bản là Vinh Duệ và Phổ Chiếu sang Trung Hoa, vua Đường Huyền Tông bảo hai vị ngụ ở chùa Phúc Tiên và nhờ trụ trì chùa này là Đại sư Định Tân truyền giới cho hai người. Ba năm sau, Vinh Duệ và Phổ Chiếu cầu thỉnh tăng nhân chùa Phúc Tiên là Đạo Tuyền sang Nhật Bản hoằng pháp truyền giáo, về sau trở thành truyền nhân đời thứ hai của Thiền tông Nhật Bản. Chùa này chiếm địa vị trọng yếu trong quan hệ Phật Giáo Trung Nhật. Niên hiệu Thiên Khải thứ 2 (1622) đời Minh tháp cao trong chùa sụp đổ, chùa Phúc Tiên bị phá hủy. Dân làng đem những phần di vật dời về phía Bắc vài dặm xây dựng lại tự viện.

Năm 1922 trùng tu, đề tên là »Cổ Đường Tự«. Chùa quay lưng về hướng nam nhìn 122

CỔ MAI 古 梅

về hướng bắc, lưng tựa Lạc Hà, mặt đối diện Mang Sơn. Hiện còn bốn lớp kiến trúc là Sơn môn, Thiên vương điện, Bạch y điện, Lập Phật điện.

CỔ HOÀNG 鼓 簧

Lung lay như cái lưỡi gà trong ống sáo, chỉ cho lời nói khéo léo. Thư đáp Đổng Văn Thừa Thiền nhân trong HSLNMDT q. 1 ghi: »千 七 百 人、 鼓 簧 播 弄、 亦 不

過 递 相 發 明 此 心 地 法 門、 豈 此 心

外 別 求 妙 悟 耶？ – 1.700 vị thiền sư dùng lời nói khéo léo để truyền bá, cũng chẳng qua là giúp nhau phát minh pháp môn tâm địa này, há ngoài tâm này mà tìm diệu ngộ nào khác được sao?«.

CỔ HỢP 鼓 合

Cổ động. Bài thơ »Phổ Hóa« trong NTNL q. hạ ghi:

者 漢 走 從 何 處 來

鼓 合 臨 濟 白 拈 賊 鐸 聲 搖 撼 動 風 雷 至 今 大 地 俱 狼 藉 »Giả hán tẩu tùng hà xứ lai? Cổ hợp Lâm Tế-Bạch niêm tặc Đạc thanh diêu hám động phong lôi Chí kim đại địa câu lang tạ«.

»Gã này từ đâu lại đến đây?

Cổ động (cho) Lâm Tế-tay trộm giỏi.

Tiếng linh chấn động gió và sấm

Đến nay thế giới còn bừa bộn«. CỔ KIM ĐỘC LỘ ẨN HIỂN VÔ PHƯƠNG 古 今 獨 露 隱 顯 無 方 Cổ kim: Biểu thị thời gian; vô phương:

Biểu thị không gian. Một mình hiển bày trong xưa nay, không nhất định. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho chân lý Phật giáo không hạn cuộc trong thời gian và không gian. Viên Thông Đại Ứng Quốc Sư ngữ lục, q. thượng (Đại 80, 95 hạ) ghi: »若

是 全 擧 宗 乘、 汝 等 諸 人 向 甚 處 領 會？ 所 以 古 今 獨 露、 隱 顯 無 方。 – Cổ đức nói: Nếu như chỉ nói về Tông thừa, thì các ông lãnh hội ở chỗ nào? Vì lẽ, chân lý Phật giáo không bị hạn cuộc bởi thời gian và không gian«.

CỔ KIM TIỆP LỤC 古 今 捷 錄

X. Phật Tổ Chính Truyền Cổ Kim Tiệp lục.

CỔ KÍNH 古 鏡

Gương xưa, dụ cho Chân như Phật tính, nó tuy có khả năng chiếu soi khắp không gian thời gian, nhưng không có ý niệm chiếu soi. Bài thứ nhất trong Sơn Cư Bách Vịnh của Thiền sư Tông Bản ghi: 山 居 古 鏡 久 埋 塵 今 日 重 磨 氣 象 新 痕 垢 淨 除 光 始 現 分 明 面 見 本 來 人 »Sơn cư cổ kính cửu mai trần Kim nhật trùng ma khí tượng tân Ngân cấu tịnh trừ quang thủy hiện Phân minh diện kiến bản lai nhân«.

»Ở núi gương xưa dính bụi trần Nay được chùi lau, dáng mới tinh

Bợn nhớp sạch rồi, gương lấp lánh Chiếu soi diện mục thật phân minh«.

CỔ LÂM 古 林

Hiệu của Thiền tăng Cơ Như đời Thanh.

X. Cơ Như.

CỔ MAI 古 梅 Hiệu của Thiền tăng Chính Hữu đời Nguyên. X. Chính Hữu. 123

CỔ NGUYỆT 古 月 (1843-1919)

CỔ NGUYỆT 古 月 (1843-1919)

Thiền tăng cận đại, họ Chu, tự Viên Lãng, người xứ Phúc Châu, Trung Quốc, nối pháp tông Tào Động. Sư trụ chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn.

CỔ NHAM 古 巖

Hiệu của Thiền tăng Phổ Tựu, đời Nguyên.

X. Phổ Tựu.

CỔ NIỆM 古 念 (1841-1916)

Thiền tăng cận đại, họ Thư, tự Thanh Nhất, hiệu Huyễn Ảnh, người xứ Chung Tường (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Quảng Phúc Thanh, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Tông Cảnh Tiệp Yếu, 4 quyển.

CỔ QUÂN TỲ KHEO 古 均 比 丘

Thiền tăng Đức Dị đời Nguyên, người đời gọi là Cổ Quân Tỳ-kheo. X. Đức Dị.

CỔ SƠN THẦN YẾN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 鼓 山 神 晏 禪 師 語 錄 Gọi đủ: Cổ Sơn Tiên Hưng Thánh Quốc Sư, Hòa thượng Pháp Đường Huyền Yếu Quảng tập. Còn gọi: Hưng Thánh Quốc Sư Huyền Yếu Quảng tập. Ngữ lục, 1 quyển, do Thần Yến soạn vào đời Đường, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 37, và Tục Tạng kinh tập 118, trang 619. Nội dung gồm có: Các ngữ yếu thượng đường, lời của sư khám nghiệm tăng, lời đàm đạo với bậc Lão túc các nơi, lời thăm hỏi các bậc Đế vương, kệ tụng, sau cùng có lời bạt của Sĩ Khuê.

CỔ SƠN VI BÁI THIỀN SƯ HOÀN SƠN LỤC 鼓 山 爲 霖 禪 師 還 山 錄 X. Hoàn Sơn lục.

CỔ TẮC 古 則

Câu nói dạy chúng của Cổ đức. Bao gồm các câu nói của Phật Tổ và thiền sư, các công án ngộ đạo của Cổ đức, những lời hỏi đáp để khám nghiệm nhau của các sư gia. Những câu nói này được nhiều người tham thiền đời sau tôn là pháp tắc khuôn mẫu nên gọi là Cổ tắc, hay Cổ tắc công án.

Cổ cách = Cổ nghi = Cổ triệt: Chỉ cho phong cách gương mẫu về ngôn hạnh của Cổ đức.

CỔ THANH QUY 古 清 規

Còn gọi: Cổ quy, Bách Trượng thanh quy.

1. Chỉ cho Thanh quy do Thiền sư Hoài

Hải ở núi Bách Trượng biên soạn vào đời Đường. 2. Tự tính. Kiết hạ khai thị chúng ở Thuận Tâm Am trong Thiên Mục Minh Bản Thiền sư tạp lục (Vạn Tục 111, 364 hạ) ghi: »只

如 諸 人、 箇 箇 胸 中 自 有 一 本 古 清

規、 且 不 要 犯 他 苗 稼。 – Chỉ như các ông, trong lòng mỗi người đều có một bản cổ thanh quy, chẳng nên phạm vào lúa mạ của người«.

CỔ THOẠI 古 話

Công án thời cổ đại. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »白 云 （系 法 演 禪 師 之 法

號） 又 有 箇 古 話、 釋 迦 老 子 在 跋

提 河 側 般 涅 槃 了、 迦 葉 始 至、 繞 金 棺 而 哭、 於 是 世 尊 爲 現 雙 趺、 大 衆！ 且 道 般 涅 槃 時 是、 現 雙 趺 時 是？ – Bạch Vân (là pháp hiệu của thiền sư Pháp Diễn) còn có một cổ thoại.

Ông già Thích-ca nhập Niết-bàn ở bên bờ sông Bạt-đề; ngài Ca-diếp mới đến, đi vòng quanh kim quan buồn khóc. Khi ấy Thế Tôn vì ngài thò hai bàn chân ra ngoài.

Đại chúng! Hãy nói lúc nhập Niết-bàn là 124

CÔNG ÁN 公 案

phải, hay lúc thò hai bàn chân ra ngoài là phải?«.

CỔ TÔN TÚC NGỮ LỤC 古 尊 宿 語

錄 Ngữ lục, 48 quyển, do Trách Tạng Chủ (Tăng Dĩnh Thủ Trách) soạn vào đời Tống, sư Tịnh Giới chùa Lan Cốc hiệu đính lại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 118, trang 157. Bộ ngữ lục này căn cứ theo bộ Cổ Tôn Túc Ngữ Yếu 4 quyển, khắc bản vào khoảng năm 1141-1167 cũng do chính ngài biên soạn. Nội dung sưu tập ngữ lục của hơn 40 vị danh đức trong Thiền tông, từ Nam Nhạc Hoài Nhượng đến Mã Tổ, Bách Trượng, Lâm Tế, Vân Môn, Chân Tịnh, Phật Nhãn, Đông Sơn. Những ngữ lục này phần lớn không thấy ghi trong Cảnh Đức

Truyền Đăng lục.

CỐC ẨN SƠN 谷 隱 山

Khoảng 7km phía Đông nam Tương Phàn, Hồ Bắc, Trung Quốc. Đời Tấn, Tập Tạc Xỉ ẩn cư nơi đây. Trong núi có chùa Cốc Ẩn sáng lập vào đời Tấn, ngài Đạo An từng ở nơi đây. Trí Tĩnh thuộc tông Tào Động, đệ tử nối pháp của Trí Tĩnh là Tri Nghiễm, đệ tử nối pháp của Tri Nghiễm là Khế Sùng đều trụ trì chùa này.

CỐC ĐẦU 穀 頭

Người trông nom lúa thóc trong chùa.

Chức vụ này đứng dưới Điển tọa.

CỐC TUYỀN 谷 泉

Thiền tăng đời Tống, hiệu Đại Đạo, người xứ Tuyền Châu, nối pháp Phần Dương Thiện Chiêu, tông Lâm Tế. Người đời gọi sư là »Ba Tiêu Am Chủ«, »Tuyền Đại

Đạo«.

Tác phẩm: Lục Ba Tỵ Ca.

CÔN CẦU 輥 毬

Lăn trái cầu. Công án, sự việc thấy ở tiết Tuyết Phong Nghĩa Tồn Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »Một hôm sư thăng tòa, tăng chúng tập họp đầy đủ. Sư lăn quả cầu gỗ, Huyền Sa bèn lượm lại đặt vào chỗ cũ.« Đây là sự thi thiết vô nghĩa của Thiền gia, ý nghĩa quét sạch ngôn ngữ ý thức của người học đạo, không thể dựa vào tình thức ý tưởng để suy đoán lý giải.

Tiết Thiềm phán Lưu Kinh Thần cư sĩ trong NĐHN q. 16 ghi: »分 宗 列 派、 各 有 門 庭… 或 持 義 張 弓、 輥 毬 舞 笏。 或 拽 石 般 土、 打 鼓 吹 毛。– Chia tông tách phái đều có môn đình…

hoặc cầm chỉa giương cung, lăn cầu múa hốt, hoặc khuân đá gánh đất, đánh trống thổi lông.« CÔN LUÂN TƯỚC SINH THIẾT 崑 崙 嚼 生 鐵 Nhai nguyên cả thỏi sắt, vốn đã không nhai được mà cũng chẳng có mùi vị. Thiền lâm dùng nhóm từ này để chỉ trạng thái không còn phân biệt suy nghĩ. Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 1 (Vạn Tục 111, 330 hạ) ghi: »僧 問： 靈 山 密 付、 還 許 學 人咨 參 也 無？ 師 云： 崑 崙 嚼 生 鐵。 – Tăng hỏi: Như sự trao truyền bí mật ở Linh Sơn, có cho người học thưa hỏi hay không？ Sư đáp: Nhai nguyên cả thỏi sắt«.

CÔNG ÁN 公 案 Là một chuyện tích hoặc là phần ghi chép về những sự kiện hỏi đáp, thương lượng chí lý trong nhà Thiền. Nó thường mang tính phi lý, chẳng thể dùng bộ óc để lý giải, 125

CÔNG BẤT LÃNG THÍ 功 不 浪 施

làm cho Thiền giả cảm thấy thắc mắc mà phát khởi nghi tình, từ đó mới có cơ hội ngộ đạo. Tựa thứ 4 của Bích Nham lục (Đại 48, 139 trung) ghi: »嘗 謂 祖 教 之 書 爲 之 公 案 者。 倡 於 唐 而 盛 於 宋、 斯 來 尚 矣。 – Từng bảo sách của Thiền tông là công án, xướng từ đời Đường nhưng thạnh ở đời Tống, cho đến nay vẫn còn«.

CÔNG BẤT LÃNG THÍ 功 不 浪 施 Công phu không phải vô ích. Mật Am ngữ lục ghi: »百 味 具 足。 其 中 只 欠 一

味。 且 道。 是 油 是 醬。 若 點 檢 得 出。 華 藏 （系 密 庵 禪 師 之 法 號） 功 不 浪 施。 其 或 未 然。 更 聽 重 下 注 腳。 – Trăm vị đầy đủ, trong đó chỉ thiếu một vị, thử hỏi là dầu hay là tương? Nếu phân biệt được thì Hoa Tạng (pháp hiệu Thiền sư Mật Am) ra công không phải vô ích; nếu chưa được như thế thì hãy lắng nghe ta chú cước thêm lần nữa.«

CÔNG BIỆN TƯ BIỆN 公 辦 私 辦

Giải quyết toàn bộ, tất cả đều thành công. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng: »上 堂 擧： 寶 壽 作 街 坊 時、 見 兩 人 相 諍。 一 人 以 手 打 一 拳 云： 你 得 恁 無 面 目！ 寶 壽 因 而 得 入。 若 人 於 此 知 落 處、 可 謂 公 辦 私 辦。 – Sư thượng đường, cử: Lúc Bảo Thọ vào chợ xin vật thực, thấy hai người đang cãi nhau. Một người tát người kia một cái, nói: Mày đúng là thằng không có mặt mũi! Bảo Thọ nhân đây lãnh ngộ. Nếu ai biết được ý này, có thể nói rằng người đó đã thành công«.

CÔNG CAN 功 干

Hành vi tu tập mong cầu dẫn đến phúc báo. Tiết Kính Sơn Hồng Nhân Thiền sư trong

NĐHN q. 9 ghi: »僧 問： 掩 息 如 灰 時 如 何？ 師 曰： 猶 是 時 人 功 幹。 曰： 幹 後 如 何？ 師 曰： 耕 人 田 不 種。 曰： 畢 竟 如 何？ 師 曰： 禾 熟 不 臨 場。 – Tăng hỏi: Khi luyện được thân tâm lặng lẽ như tro thì sao? Sư đáp: Vẫn còn là người tu tập mong cầu dẫn đến phúc báo. Tăng hỏi: Trải qua ngàn năm sau thì thế nào? Sư đáp: Giống như người cày mà ruộng chẳng gieo. Hỏi: Rốt cuộc thế nào? Sư đáp: Lúa chín mà không đem đến sân phơi.«

CÔNG DỤNG 功 用

Tác dụng, vận dụng. Lâm Tế lục ghi: »爾 要 與 祖 佛 不 別。 但 莫 外 求。 爾 一 念 心 上 清 淨 光。 是 爾 屋 裏 法 身 佛。 爾 一 念 心 上 無 分 別 光。 是 爾 屋 裏 報 身 佛。 爾 一 念 心 上 無 差 別 光。 是 爾 屋 裏 化 身 佛。 此 三 種 身 是 爾 即 今 目 前聽 法 底 人。 秖 爲 不 向 外 馳 求。 有 此 功 用。 – Các ngươi muốn được như Phật Tổ, chỉ đừng tìm bên ngoài. Trên một niệm tâm sáng suốt thanh tịnh của các ngươi là ngôi nhà Phật pháp thân. Trên một niệm tâm sáng suốt không phân biệt là ngôi nhà Phật báo thân. Trên một niệm tâm sáng suốt không sai biệt là ngôi nhà Phật hóa thân. Ba thứ thân nầy là người nghe pháp hiện nay. Có điều là không nên dong ruỗi tìm bên ngoài thì mới có tác dụng nầy.«

CÔNG ĐỨC 功 德

Công nghiệp đức hạnh dẫn đến quả báo tốt lành. Truyện Huệ Năng trong Tống Cao Tăng truyện q. 8 ghi: »Hoằng Nhẫn hỏi:

Ngươi làm công đức gì? Huệ Năng đáp:

Xin hết lòng đeo đá giã gạo cho đại chúng mà thôi.«

CÔNG KHUY NHẤT QUỸ 功 虧 一 簣

Xét ý nghĩa của từ ngữ »công đức« có liên quan với thuyết nhân quả báo ứng, thiền gia cho đây là pháp môn phương tiện, chẳng phải là pháp triệt ngộ trực chỉ nhân tâm. Cho nên Thiền sư có khi mượn dùng từ »công đức« với ý nghĩa trái ngược thường tình, chỉ cho triệt ngộ tâm địa. Tiết Sơ Tổ Bồ Đề Đ t-ma Đại Sư trong NĐHN q. 1 ghi: »十 月 一 日 至 金 陵。 帝 問 曰： 朕 即 位 已 來、 造 寺 寫 經、 度 僧 不 可 勝 紀、 有 何 功 德？ 祖 曰： 並 無 功 德。 帝 曰： 何 以 無 功 德？ 祖 曰： 此 但 人 天 小 果、 有 漏 之 因、 如 影 隨 形、 雖 有 非 實。

帝 曰： 如 何 是 眞 功 德？ 祖 曰： 淨 智 妙 圓、 體 自 空 寂、 如 是 功 德、 不 以 世 求。 – Một ngày tháng 10 sư đến Kim Lăng. Vua Lương Võ Đế hỏi: Trẫm từ khi lên ngôi đến nay cất chùa in kinh độ tăng không sao kể xiết, có công đức gì không? Tổ nói: Hoàn toàn không công đức. Vua hỏi: Vì sao không công đức? Tổ nói: Đây chỉ là quả nhỏ thuộc hàng trời người, là nhân hữu lậu, như bóng theo hình, tuy có mà không thật. Vua hỏi: Vậy như thế nào là công đức chân thật? Tổ nói:

Tịnh trí kì diệu tròn đầy, thể tự vắng lặng, công đức như thế không thể đem thế gian cầu được.«

CÔNG ĐỨC TÙNG LÂM 功 德 叢

林 Chỉ cho Thiền pháp. Vì Thiền pháp có năng lực phát khởi trí huệ, thần thông, nên công đức vô lượng.

CÔNG GIỚI 公 界

Vật công cộng. Trong Thiền lâm dùng từ này để chỉ cho vật thường trụ, là của cải chung của mười phương Tăng. Điều Quải Tháp trong Thiền Uyển Thanh Quy q. 1 (Vạn Tục 111, 440 hạ) ghi: »新 到 兩 展

三 禮、 如 在 上 法 眷、 亦 兩 展 三 禮、 所 以 還 住 持 人 公 界 之 禮 也。 – Người mới đến phải lễ vị Trụ trì và pháp quyến hai lần, mỗi lần 3 lạy để trả ân vị

Trụ trì có công quản lý công giới (Vật thường trụ)«.

CÔNG HUÂN BIÊN SỰ 功 勛 邊 事

Thuộc về việc tích lũy công đức dẫn đến việc hưởng phúc báo về sau. Đối với Thiền tông, đây chỉ là pháp môn phương tiện, bởi vì việc làm này chẳng thể khiến người học triệt ngộ tâm địa, siêu việt sinh tử. Tiết

Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »問： 一 切 處 不 乖 時 如 何？ 師 曰： 此 猶 是 功 勳 邊 事。 有 無 功 之 功、 子 何 不 問？ – Hỏi: Lúc tất cả chỗ chẳng trái nghịch thì sao? Sư đáp: Đây cũng còn là công huân biên sự. Có công đức »vô công« sao ngươi chẳng hỏi?«.

CÔNG KHÓA 功 課

Công phu tu hành của chư tăng. Tiết Vân

Nham Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »切 囑 第 一 莫 向 舌 頭 上 取 辯、 記 他 了 事 言 語 有 什 麼 用 處？ 這 箇 功 課 從 無 人 邊 得、 不 由 聰 明 强 記。 – Tôi hết sức thiết tha căn dặn là chớ nên thông qua ngôn ngữ mà tham cứu thiền pháp.

Ghi nhớ lời nói của người đã triệt ngộ có dùng được chỗ nào? Công phu tu hành này không từ người khác mà được, chẳng do thông minh nhớ dai mà được.« CÔNG KHUY NHẤT QUỸ 功 虧 一 簣 Thiếu một tí mà bỏ dở. Theo Thượng Thư Lữ Ngao: »Đắp núi cao 72 thước, chỉ thiếu 127

CÔNG NGHIỆM 公 驗

một sọt đất«. Quỹ là sọt đất đá, đắp một trái núi đã rất cao, nhưng thiếu một sọt đất, núi sẽ không đắp thành. Đời sau dùng thành ngữ này để chỉ cho khi làm việc gì, đôi khi thiếu một chút sức lực cũng không hoàn thành được công việc.

CÔNG NGHIỆM 公 驗 Giấy chứng minh Tu sĩ do quan địa phương cấp cho các vị tăng du phương vào đời Đường, Tống. Vân Môn quảng lục, q. trung ghi: »某 甲 有 隨 身 公 驗。 – Tôi có giấy chứng minh Tu sĩ bỏ theo bên mình«.

CÔNG PHU 功 夫

Có 1 nghĩa:

1. Dụng công tu tập một pháp môn có đường lối rõ ràng. Đại Huệ thư, q. thượng (Đại 47, 916 trung) ghi: »此 心 雖 未 嘗

一 念 退 屈、 自 覺 功 夫 終 未 純 一。 – Tâm này dù chưa có một niệm lui sụt, nhưng tự biết công phu chưa được thuần nhất«.

2. Rảnh rang. Triệu Châu lục, q. trung (Vạn Tục 118, 160 thượng) ghi: »問、 如 何 是 大 人 相。。。 師 云、 老 僧 無 工 夫 趨 得 者 閑 漢。 – Hỏi: Thế nào là tướng đại nhân? (…) Sư đáp: Lão tăng không có rảnh rang như người nhàn hạ«.

CÔNG PHU THÀNH PHIẾN 功 夫

成 片 Tham thiền dụng công đề câu thoại đầu phát khởi nghi tình, ngày đêm 24 giờ chẳng có phút giây gián đoạn tức là công phu thành phiến, cũng gọi là đi đến thoại đầu. X. Đả thành nhất phiến.

CÔNG TÀO 功 曹

Vốn chỉ cho một chức quan đời Hán, trông coi việc xét xử, dưới quyền Quan huyện, nó tương đương với chức Thẩm phán ngày nay. Trong Phật giáo, mượn dùng để chỉ cho cái ngu tối nguyên thủy hay khởi lên bao điều phiền não. Kinh Tứ Nhập Nhị

Chương (Đại 17, 713 trung) ghi: »佛 謂 之 曰： 若 斷 陰 不 如 斷 心、 心 爲 功 曹、 若 止 功 曹、 從 者 都 息、 邪 心 不 止、 斷 陰 何 益？ – Phật bảo người ấy rằng: Đoạn âm không bằng đoạn tâm. Tâm như vị Thẩm phán. Thẩm phán nếu nghỉ, thì kẻ tùng sự đều nghỉ. Tà tâm chẳng dứt, đoạn âm ích gì?«.