Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

PHẪU LỘ 剖 露

Biểu lộ tâm đắc của mình khi tham thiền với hy vọng được thiền sư ấn chứng cho.

Tiết Thế Kỳ Thủ tọa trong NĐHN q. 20 ghi: »世 奇 首 座 者、 成 都 人 也。 遍 依 師 席、 晚 造 龍 門。 一 日 燕 坐、 瞌 睡 間 群 蛙 忽 鳴、 誤 聽 爲 淨 髮 版 響。 亟 趨 往、 有 曉 之 者 曰： 蛙 鳴 非 版 也。 師 恍 然、 詣 方 丈 剖 露。 – Thủ tọa Thế Kỳ là người Thành Đô, luôn nương theo Thầy, tuổi già mới tạo lập Long môn. Một hôm sư đang ngồi yên, trong lúc mơ màng, chợt nghe bầy ếch kêu ran sư tưởng lầm là tiếng bảng đánh báo cạo tóc nên toan bước xuống đi. Có người biết được nói: Tiếng ếch kêu chứ không phải tiếng bảng đánh. Sư bừng tỉnh, đi đến phương trượng để biểu lộ tâm đắc của mình«.

PHẨU QUYẾT 剖 決

Phán định rõ ràng. Tiết Tuyết Đậu Tự

Tông Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »上 堂： 翠 巖 不 是 不 說、 祇 爲 無 箇 時 節。 今 朝 快 便 難 逢、 一 句 爲 君 剖 決。 露 柱 本 是 木 頭、 秤 鎚 祇 是 生 鐵。 諸 人 若 到 諸 方、 莫 道 山 僧 饒 舌。 – Sư thượng đường nói: Thúy Nham 614

PHI LUẬN 非 論

(pháp hiệu của Thiền sư Tự Tông) chẳng phải là chẳng nói, chỉ vì chưa phải lúc. Sáng nay gặp cơ hội ít có, phán định rõ ràng cho ông một lời. Cột cái vốn là khúc cây, trái cân vốn là cục sắt. Các ông nếu đến các thiền viện khác, chớ nói sơn tăng lắm lời«.

PHÊ BÀI 批 排

Còn gọi: Bài phê. Sắp xếp, chuẩn bị. Tiết Đạo Ngô Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi:

»師 曰： 如 法 批 排 茶 飯、 明 日 我 與

儞 勘。 到 明 日、 批 排 茶 飯 屈 喫 次、 師 指 教 童 子 便 來 其 僧 身 邊 立。 – Sư bảo: Hãy theo quy củ chuẩn bị cơm nước, ngày mai ta sẽ khám cho ngươi.

Đến ngày mai, chuẩn bị cơm nước để ăn, sư bảo đồng tử đến đứng bên cạnh ông tăng.«

PHI BẠCH TỰ 飛 白 寺

X. Vân Cư tự

PHI BÁT THIỀN SƯ 飛 鉢 禪 師

Thiền tăng Tri Huyễn đời Minh, đời gọi là

Phi Bát Thiền sư. X. Tri Huyễn

PHI LAI TỰ 飛 來 寺

Còn gọi: Hiệp Sơn Cổ Tự. Ở sau khe Phi Lai, cách huyện Thanh Viễn, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 23km về phía bắc. Thời Nam Triều Lương Võ Đế (502-549) do tăng nhân Trinh Tuấn, Thụy Ai xây cất. Ban đầu tên »Chính Đức Tự«, đời Đường gọi »Thiền Cư Tự«, »Quảng Lăng Tự«.

Tống Lý Tông ban tên »Quảng Khánh Thiền Tự«, »Hiệp Sơn Phi Lai Quảng Khánh Thiền Tự«. Qua nhiều đời đều có tu sửa, nền chùa nhiều lần bị di dời. Chùa hùng cứ bên bờ bắc Hiệp Sơn, tựa lưng vào núi trước mặt là sông, sơn môn đối diện Hiệp Giang. Vào cửa chùa đi qua thiên giới nhìn lên là Đại hùng bảo điện uy nghi sừng sững. Bên trái là Đế tử trì, Trai đường, Tinh xá; bên phải là Phương trượng thất, Bảo cảnh phòng, Thiền đường; hậu diện là Lục Tổ đường. Tương truyền vào thời Nam Bắc triều có Thiền sư Lý Phi đến đây cất chùa. Khi chùa cất xong Lý Phi làm kệ rằng: »Ta tên Phi, đến Nam Lai, chùa lạc thành, hiệu Phi Lai.« Bèn gọi là »Phi Lai Tự«. »Viên thị truyện« trong truyền kỳ đời Đường chính là lấy chùa này làm bối cảnh. Sau chùa có các thắng tích như Phi tuyền đình, Quán Âm các. Từng được »Pháp Uyển Châu Lâm« liệt vào phúc địa thứ 19. PHI LUẬN 非 論 1. Vô luận, bất luận. Tiết Đan Hà Hòa thượng: »Li Long Châu Ngâm« trong TĐT q. 4 ghi: »驪 龍 珠、 驪 龍 珠、 光 明 燦 爛 與 人 殊、 十 方 世 界 無 求 處、 縱 然 求 得 亦 非 珠。。。 深 知 不 是 人 間 得、 非 論 六 類 及 生 靈。 – Ngọc rồng đen, ngọc rồng đen, ánh sáng chói lọi khác người, mười phương thế giới không chỗ tìm, cho dù tìm được cũng không phải nó… Biết rõ chẳng phải thế gian có được, bất luận sáu loài và sinh linh.« 2. Không những. Thần Hội ngữ lục ghi:

»遠 法 師 既 得 此 語、 結 結 舌 無 對、 非 論 一 己 屈 詞、 抑 亦 諸 徒 失 志。 勝 負 既 分、 道 俗 嗟 散。 – Pháp sư Viễn đã nghe lời này, líu lưỡi không nói được, không những một mình ông khuất phục mà còn khiến cho những đồ đệ của ông thất chí. Thắng thua đã rõ, đạo tục than thở rồi giải tán.« PHI MAO ĐỚI GIÁC, KHIÊN LÊ PHỤ TRỌNG 披 毛 戴 角 牽 犁 負 重 PHI MAO ĐỚI GIÁC, KHIÊN LÊ PHỤ TRỌNG 披 毛 戴 角 牽 犁 負 重 Mang lông đội sừng, kéo cày chở nặng, tức là làm trâu làm ngựa, chỉ cho việc bị đọa vào loài súc sinh. Tiết Ngữ Chi Dư, đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi:

»只 如 今 照 一 切 有 無 等 法、 於 六

根 門 頭 刮 削 并 當 貪 愛、 有 纖 毫 治 不 去、 乃 至 乞 施 主 一 粒 米、 一 縷 綫、 箇 箇 披 毛 戴 角、 牽 犁 負 重 一 一 湏 償 他 始 得。 – Hiện nay chiếu theo tất cả pháp có không v.v… , nếu ở nơi cửa sáu căn mà một mảy tham ái không trừ sạch, cho đến ăn một hạt cơm, mặc một sợi vải của thí chủ, đều phải mang lông đội sừng kéo cày chở nặng để đền trả ân thí chủ mới được«.

PHI NHÂN 非 人

Người không thích hợp, người không thể đảm nhiệm. Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »愚 按、 博 山 之 言 若 此、 可 謂 眞 實 爲 大 法 者 也。 今 其 嗣 雖 少、 而 世 猶 仰 之 如 麟 如 鳳、 視 近 日 之 妄 授 非 人、 反 辱 先 宗 者、 又 奚 啻 霄 壤 哉！ – Lời nói của Ngu Án, Bác Sơn như thế này, có thể gọi là người chân thật vì đại pháp. Ngày nay dù kẻ kế thừa ít nhưng người đời vẫn ngưỡng mộ ông như lân như phụng, xem thấy gần đây lầm trao cho kẻ không thích hợp, trở lại làm nhục tổ tông, há chỉ cách nhau như trời với đất ư!«

PHI THẾ 披 剃

Mặc áo nhuộm, cạo tóc, ý chỉ cho việc xuất gia. Chương Di-dá-ca Tổ thứ 6 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »師 即 與 披 剃 復 圓 戒 相。 – Sư cùng các bạn tiên xuất gia, lại thọ đủ các giới tướng«.

PHI TRỰC 非 直

Không những là. Thần Hội di tập q. 3 ghi:

»有 人 入 房 內、 申 手 取 袈 裟。。。 非 直 今 日、 此 袈 裟 在 忍 （指 五 祖 弘 忍） 大 師 處 三 度 被 偷。 忍 大 師 云： 其 袈 裟 在 信 （指 四 祖 道 信） 大 師 （處） 一 度 被 偷。 所 偷 者 皆 不 得。 – Có kẻ vào trong phòng đưa tay lấy cà sa… Không những là hôm nay cà sa này ở chỗ đại sư Hoằng Nhẫn bị trộm ba lần. Đại sư Hoằng Nhẫn nói: Chiếc cà sa này ở chỗ đại sư Đạo Tín bị trộm một lần.

Kẻ trộm đều lấy không được.«

PHI TƯỚC 披 削

Mặc áo nhuộm, cạo tóc, ý chỉ cho việc xuất gia. Tiết Từ Thị Thụy Tiên Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »年 二 十 去 家、 以 試 經 披 削、 習 毗 尼。 – Năm 20 tuổi, sư xa rời gia đình, dự khoa thi kinh điển để xuất gia học tập giới luật«.

PHI VIÊN LÃNH 飛 猿 嶺

Vách núi cheo leo, hiểm trở. Thiền tông dùng từ nay để chỉ cho cửa ải Thiền. Tiết Bắc Viện Thông Thiền sư trong NĐHN q.

13 ghi: »後 辭 洞 山 擬 入 嶺、 山 曰： 善 爲！ 飛 猿 嶺 峻 好 看！ 師 良 久、 山 召： 通 闍 黎！ 師 應 諾。 山 曰： 何 不 入 嶺 去？ 師 因 有 省、 更 不 入 嶺。 – Sau đó, sư từ giã Động Sơn để tính vào núi. Sơn nói: Hãy bảo trọng! Nên cẩn thận vì vách núi cheo leo! Sư im lặng hồi lâu. Sơn gọi: Xà-lê Thông! Sư: dạ! Sơn nói: Sao chẳng vào núi đi! Sư nhân đó có tỉnh, nên chẳng vào núi«.

PHÍ ẨN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 費 隱 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 14 quyển, do Phí Ẩn Thông Dung 616

PHÓ PHẤT 付 拂

soạn vào đời Minh, Ẩn Nguyên Long Kỳ biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 16 (1643) đời Minh. Nội dung bao gồm: Thượng đường, Tiểu tham, Nhập thất, Pháp ngữ, Kệ, Thư vấn, Cơ duyên vấn đáp, Niêm cổ, Tụng cổ, Phán cổ, Tán, Tạp trước, Tiểu Phật sự. Quyển cuối phụ Kỷ niên lục.

PHIẾM CHU THIỀN SƯ THÁP 泛

舟 禪 師 塔 Nằm trên di chỉ chùa Báo Quốc, cách thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc 5km về phía tây bắc. Chùa đã bị phế hủy từ lâu, chỉ còn cổ tháp. Tháp này do Tiết độ sứ Khúc Hoàn xây cất vào niên hiệu Trường Khánh thứ 2 (822) đời Đường, sau khi Thiền sư Phiếm Chu viên tịch. Tháp hình hộp tròn theo kiểu đình các, thu nhỏ dần theo chiều cao, phần thắt lưng của tòa Tu-di chính là thân tháp, đây là chỗ đặc biệt của hình trạng tháp này.

Trên tòa Tu-di có đài môn khắc gạch và cách nhau bởi hàng cột. Thân tháp rỗng, mặt nam mở cửa, ngưỡng cửa, má cửa, ngạch cửa đều làm bằng đá. Trong tháp là hình lục giác, trên có khung trang trí trần nhà. Thân tháp có khảm tháp minh, ghi chép sự tích của Thiền sư Phiếm Chu cùng quá trình dựng tháp. Mái tháp từng tầng chồng khít làm thành, đỉnh tháp hình lọng, đỉnh có tháp sát. Phần dưới tháp sát là hai tầng hoa lá núi rừng to lớn, trên đỡ chiếc bát úp hình bán nguyệt, trên cùng là bảo châu. Tạo dáng cổ phác điển nhã, điêu khắc thô tế xen nhau, trong sáng mà có lực, nó vượt hơn cả trong các tháp cổ hình tròn đời Đường, loại tháp này hiện rất ít thấy.

PHIÊN TƯ 翻 思

Hồi tưởng, nhớ lại. Pháp Diễn ngữ lục q.

thượng ghi: »昨 日 錦 上 鋪 花。 今 日 腳

蹋 實 地。 但 看 今 日 明 朝 說 甚 祖 師 來 意。 翻 思 黃 面 老 人。 謾 道 靈 山 授 記。 直 饒 大 地 山 河。 借 我 鼻 孔 出 氣。 – Hôm qua trên gấm thêm hoa, bữa nay chân đạp thật địa. Hãy xem sáng nay nói cái gì là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang. Nhớ lại ông già mặt vàng, dối nói Linh Sơn thọ ký, dù cho đất đai sông núi đều mượn lỗ mũi của ta để thở«.

PHÓ PHÁP 付 法

Truyền trao thiền pháp. Tiết Tục Nghệ

Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »建 寺 立 僧、 開 堂 付 法。 – Xây chùa độ tăng, mở cửa pháp đường tuyên nói đại pháp để truyền trao thiền pháp«. Căn cứ vào thời kỳ sớm nhất của Thiền tông (trước Lục tổ Huệ Năng), y và pháp đều truyền trao song song, mỗi đời chỉ truyền cho một người, do đó từ »phó pháp« này cũng chính là chỉ cho việc truyền trao y và pháp, cùng với ý nghĩa dựng lập vững chắc người thừa kế trong một đời.

PHÓ PHẤT 付 拂 Giao cho cây phất tử, ý nói thiền sư truyền pháp cho đệ tử, đệ tử từ đây có thể vì chúng thuyết pháp. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »近 日 禪 人 却 以 先 輩 之 語 爲 不 然、 惟 相 與 學 頌 古、 學 機 鋒 過 日。 學 得 文 字 稍 通、 口 頭 稍 滑 者、 則 以 拂 子 付 之、 師 資 互 相 欺 誑、 而 達 摩 之 旨 又 安 在 哉！ 不 特 此 也、 曾 見 有 付 拂 之 輩、 有 顛 狂 而 死 者、 有 罷 道 還 俗 者、 有 嘯 聚 山 林 劫 掠 爲 事 617

PHÓ TỰ 副 寺

者。 他 如 縱 恣 險 惡、 爲 世 俗 所 不 齒 者、 在 在 有 之。 – Gần đây có người tu thiền lại cho rằng lời nói của các bậc tiền bối là chẳng đúng, nên cùng nhau học tụng cổ, học cơ phong qua ngày. Ai học được chữ nghĩa khá thông, lời nói khá trơn tru thì được đem phất tử giao cho, thầy trò dối gạt nhau thế ấy mà tông chỉ Đạt-ma tồn tại được sao! Chẳng những như thế, tôi cũng từng thấy trong bọn được giao cho cây phất tử: có người điên cuồng mà chết, có người bỏ tu hoàn tục, có người tụ tập ở chốn núi rừng để cướp bóc. Những việc buông lung hiểm ác của bọn họ bị người thế tục khinh khi, khắp nơi đều có«.

PHÓ TỰ 副 寺 Chức vụ coi việc chi thu, xuất nhập trong thiền viện. Như ngài Hoa Điệt làm Phó tự dưới hội của Thiền sư Cao Am ở chùa Vân Cư. Chương Lưỡng Tự trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, q. hạ ghi: »唐 代 以 後、 禪 林 諸 大 寺 掌 管 僧 眾 雜 事、 庶 務 之 主 要 職 務 有 六 種、 即 都 寺、 監 寺、 副 寺、 維 那、 典 座、 直 歲 等。 – Từ đời Đường về sau, trong các tự viện Thiền tông lớn có 6 chức vụ quan trọng để trông coi mọi việc của tăng chúng. Đó là: Đô tự, Giám tự, Phó tự,

Duy-na, Điển tọa, Trực tuế«.

PHONG BÌ 封 皮

Dụ chỉ thân thể. Tiết Đãi chế Phan Lương Quý cư sĩ trong NĐHN q. 20 ghi: »後 依 佛 燈、 久 之 不 契。 因 訴 曰： 某 祇 欲 死 去 時 如 何？ 燈 曰： 好 箇 封 皮、 且 留 著 使 用、 而 今 不 了 不 當、 後 去 忽 被 他 換 卻 封 皮、 卒 無 整 理 處。 – Về sau nương nơi Phật Đăng, ở lâu nhưng không khế ngộ. Nhân nói rằng: Khi tôi chỉ muốn chết đi thì thế nào? Phật Đăng nói: Cái thân thể này hãy để lại sử dụng, nhưng nay không liễu ngộ không gánh vác, về sau bị người thay mất thân thể, rốt cuộc không có chỗ thu xếp.«

PHONG CAN 封 干

Thiền tăng đời Đường, ở chùa Quốc Thanh núi Thiên Thai. Nếu ai có hỏi, sư chỉ đáp 2 chữ »tùy thời«, chứ không chữ nào khác. Ngày giã gạo, đêm ca ngâm, ngôn ngữ không chừng. Niên hiệu Tiên Thiên (712- 713), sư hành hóa Kinh Triệu (Tây An) từng trị bệnh cho Thái Thú Lư Khâu Dận.

Sư có vài bài thơ được ghi trong Hàn Sơn Tử Thi tập.

PHONG CUỒNG TỬ 風 狂 子

Gã điên. Chương Thiên Thai Phong Can

Thiền sư trong CĐTĐL q. 27 ghi: »本 寺 廚 中 有 二 苦 行、 曰 寒 山 紫、 拾 得。 二 人 執 爨 終 日 晤 語。 潛 聽 者 都 不 體 解。 時 謂 風 狂 子。 獨 與 師 相 親。 – Trong nhà bếp của chùa này có hai vị khổ hạnh là Hàn Sơn và Thập Đắc.

Hai vị làm bếp, gặp nhau trò chuyện cả ngày, mọi người rình nghe đều không hiểu nổi, nên gọi họ là 2 gã điên. Họ rất thân với sư (Phong Can)«.

PHONG HUYỆT TỰ 風 穴 寺

Còn gọi: Thiên Phong Tự, Bạch Vân Tự, Hương Tích Tự. Chùa nằm trong núi Phong Huyệt, phía nam chân núi Thiếu Thất, cách huyện Lâm Nhữ, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc 9km về hướng đông bắc. Đầu tiên được xây vào thời Bắc Ngụy (385- 475), đến các đời Tùy, Đường đều có sửa sang. Vào niên hiệu Trường Hưng thứ 2 (931), triều Hậu Đường thời Ngũ Đại, 618

PHONG QUÁ THỤ 風 過 樹

Thiền sư Diên Chiểu trụ trì chùa này. Lúc bấy giờ chùa đã hư mục sẵn, ngài Diên Chiểu ở đó 7 năm, hết lòng gầy dựng khiến trở thành 1 ngôi tòng lâm. Kiến trúc chủ yếu hiện còn: Thiên vương điện, Trung Phật điện, Tỳ lô điện, Huyền chung các, Tàng kinh các.

Trung Phật điện là kiến trúc đời Kim, vào sâu có ba gian đình. Huyền chung các theo kiểu Yết Sơn, ba mái cao vút nguy nga, bên trong gác treo 1 chuông sắt lớn được đúc vào niên hiệu Tuyên Hòa thứ 7 (1125) đời Tống, hình dạng đơn sơ chất phác, âm thanh hùng hậu. Chung quanh chùa phong cảnh hữu tình, vốn là thắng cảnh du lịch.

Các vị: Sầm Tham, Lưu Vũ Tích, Nguyên Kết đều từng đến chùa này làm thơ lưu niệm.

PHONG HUYỆT TỰ THẤT TỔ THÁP 風 穴 寺 七 祖 塔 Tháp nằm trong khuôn viên chùa Phong Huyệt cách thành phố huyện Lâm Nhữ, tỉnh Hà Nam Trung Quốc 10km về phía đông bắc. Xây vào niên hiệu Khai Nguyên thứ 26 (738) đời Đường, là bia ghi công đức Thiền sư Trinh, một cao tăng nổi tiếng, vua Đường Huyền Tông sắc tứ »Thất Tổ Tháp«. Đây là tháp gạch hình vuông chín tầng có vành mái cao khoảng 27 mét. Các bộ phận tỉ lệ cân xứng, tạo dáng ưu mỹ, mái kiểu chồng diêm, dưới mái có đường cong ngược hình cung do bát úp, tướng luân, bảo cái và ngọn lửa làm thành, đây là phong cách tháp có mái kín đời Đường.

Tháp này là một ngôi tháp được giữ gìn hoàn hảo nhất trong các tháp thời kỳ đầu đời Đường. Như tòa tháp nhỏ của Tiểu Nhạn Tháp ở Tây An, Pháp Vương Tự Tháp ở Đăng Phong đều hư hủy, cho nên càng thấy được vẻ đẹp hoàn bích của tháp này.

PHONG PHAN ĐƯỜNG 風 幡 堂

Nằm trong chùa Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Niên hiệu Nghi Phụng thứ 1 (676) đời Đường, Huệ Năng đến chùa Pháp Tính nghe Pháp sư Ấn Tông giảng kinh Niết Bàn, đúng lúc gặp gió thổi lá phướn động, thấy hai ông tăng tranh luận, một ông nói gió động, một ông nói phướn động, Huệ Năng bèn nói là tại tâm các ông động. Lời nói làm kinh ngạc tăng chúng, qua những lời hỏi han của Pháp sư Ấn Tông mới biết ngài là pháp tự của Tổ Hoằng Nhẫn. Do đây Huệ Năng công khai truyền bá Thiền

Nam tông. Người đời sau xây cất Phong Phan Đường để kỷ niệm việc này. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 21 (1593) đời Minh bị chiếm làm quán xá, lâu năm bị sụp lở, những vị tăng trụ trì như Thông Húc, Siêu

Kỳ, Siêu Trân bỏ của cải ra chuộc lại rồi trùng tu, đem Phong Phan Đường cùng Thùy Phật Lâu họp làm một.

PHONG QUÁ THỤ 風 過 樹 Gió thổi qua cây, tỷ dụ cho sau khi nghe người khác nói gì về mình, mình hoàn toàn chẳng để nơi lòng, chẳng câu nệ ngôn từ văn cú, khái niệm ý nghĩa. Mật Am ngữ lục ghi: »行 腳 高 士。 跳 出 荊 棘 林。 踏 翻 獅 子 窟。 周 行 無 轍 跡。 四 顧 絕 遮 攔。 見 佛 祖 如 生 冤 家。 聞 禪 道 如 風 過 樹。– Bậc cao sĩ hành cước, nhảy ra khỏi rừng gai góc, đá bật hang sư tử, đi khắp nơi mà không để lại dấu vết, nhìn bốn bên đều thông suốt, thấy Phật Tổ như gặp kẻ thù, nghe thiền đạo như gió qua cây«.

PHÓNG 放

PHÓNG 放 1. Tha thứ, miễn cho. Vân Môn quảng lục q. hạ ghi: »和 尚 放 某 甲 過 即 道。 – Hòa thượng tha lỗi cho con, con mới nói«. 2. Bài tiết (đại tiểu tiện). Tiết Đông Pha Như Hội Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »鳥 雀 於 佛 頭 上 放 糞– Chim sẻ ỉa trên đầu tượng Phật«.

PHÓNG CHƯ THƯ 放 藞 苴

Thô lỗ và chẳng giữ quy củ. Bài thơ »Tự tán« Xiển Đề Chiếu Thiền sư trong

GTPĐL q. 29 ghi:

自 小 來 打 硬、 佛 祖 不 奈 何 放 藞 苴 住 院、 殃 害 殺 禪 和 »Tự tiểu lai đả ngạnh Phật Tổ bất nại hà Phóng chư thư trụ viện Ương hại sát thiền hòa«. »Từ nhỏ vốn bướng bỉnh Phật Tổ cũng đầu hàng Thô lỗ chẳng quy củ

Gây họa cho thiền tăng«.

PHÓNG ĐẢO 放 倒

Lười biếng. Như Tịnh ngữ lục q. hạ: »晝 夜 豎 起 脊 梁、 勇 猛 切 莫 放 倒。 – Ngày đêm phấn chấn tinh thần, dũng mãnh chứ đừng lười biếng«.

PHÓNG HÁM 放 憨

Làm bộ ngu dốt. Tiết Cổ Sơn An Vĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 27 ghi: »上 堂、 拈 拄 杖 曰： 臨 濟 小 廝 兒、 未 曾 當 頭 道 著。 今 日 全 身 放 憨、 也 要 諸 人 知 有。 – Sư thượng đường giơ cây gậy lên nói: Lâm Tế đứa tớ nhỏ, chưa từng nói công khai. Hôm nay làm bộ ngu dốt hết mình, cũng cần các ông biết cho«.

PHÓNG NGOAN 放 頑

Vờ ngớ ngẩn, giả bộ đần độn. Mật Am ngữ lục ghi: »玄 沙 問 鏡 清： 不 見 一 法。

是 大 過 患。 汝 道 不 見 是 什 麼 法。 清 指 露 柱 云： 莫 是 不 見 遮 箇 法 麼。 沙 云： 淛 中 清 水 白 米 從 汝 喫 佛 法 未 夢 見 在。 先 應 菴 拈 云： 鏡 清 放 頑。 佛 也 不 奈 伊 何。 – Huyền Sa hỏi Cảnh Thanh: Chẳng thấy một pháp là lỗi lầm lớn. Ngươi nói chẳng thấy là pháp gì? Thanh chỉ cây cột, nói: Không phải chẳng thấy pháp này ư? Sa nói: Cơm trắng nước trong của Chiết Giang mặc tình ông ăn uống, còn Phật pháp thì nằm mơ cũng chưa thấy. Ngài Tiên Ứng Am bình rằng: Cảnh Thanh vờ ngớ ngẩn, Phật cũng chẳng làm gì nổi y«.

PHÓNG NHẤT TUYẾN ĐẠO 放 一

線 道 Mở ra một con đường, chỉ cho pháp môn phương tiện của thiền sư lập bày khi tiếp dẫn người học. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi:

»諸 上 座。 翠 峰 若 也 全 提。 盡 大 地 人。 普 須 結 舌。 放 一 線 道。 轉 見 不 堪。 – Các Thượng tọa, nếu Thúy Phong (pháp hiệu của thiền sư Minh Giác)

nêu ra triệt để thì mọi người trên quả đất đều phải ngậm miệng; nếu như mở ra một con đường thì càng kham không nổi«.

PHÓNG QUÁ NHẤT TRƯỚC 放 過

一 著 Ý nói nhường người một bước, cởi mở một phen, chỉ cho thiền sư lúc tiếp dẫn người học căn khí trung hạ chọn dùng pháp môn phương tiện. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »第 一 義 本 來 清 淨 不 受 諸 塵。 如 何 說 得。 同 道 方 知。 今 日 放 過 一 著。 向 建 化 門 中。 別 作 箇 解 話 620

PHỔ AM 普 庵 (1115-1160)

會。 – Đệ nhất nghĩa xưa nay thanh tịnh, chẳng dính các trần, làm sao nói được? Kẻ đồng đạo mới biết. Hôm nay cởi mở một phen. Ở trong cửa dựng lập tiếp hóa thông qua lời giải thích để lãnh hội«.

PHÓNG QUANG TỰ 放 光 寺

Ở núi Kê Túc thuộc Đại Lý, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Cuối niên hiệu Vạn Lịch (1573-1619) đời Minh, Mộc Công vì Thiền sư Bản Vô mà cất chùa. Điện vũ nguy nga, kết cấu đặc biệt, là chùa mà hàng tín đồ Phật tử phải viếng. Trong thời kỳ kháng chiến Đại sư Thái Hư từng trụ tích nơi này.

PHÓNG SI HÁM 放 痴 憨

Làm ra vẻ vừa ngu si vừa ngớ ngẩn. Mật

Am ngữ lục ghi: 大 龍 老 倒 放 癡 憨 澗 水 山 花 錯 指南。 »Đại Long lão đão phóng si hám Giản thủy sơn hoa thố chỉ nam«.

»Lão Đại Long giả vờ ngớ ngẩn

Hoa núi nước khe lầm mất hướng«.

PHÓNG VÔ ĐOAN 放 無 端

Giả bộ ngu dốt cốt không cho người khác cậy dựa. Bài thơ khen Hòa thượng Đại Huệ trong MANL ghi: 捉 瞎 頂 門 三 隻 眼 是 非 佛 法 一 齊 剷 竹 篦 頭 上 放 無 端 正 是 徐 六 擔 片 板 »Tróc hạt đỉnh môn tam chích nhãn Thị phi Phật pháp nhất tề sản Trúc bề đầu thượng phóng vô đoan Chính thị Từ Lục đảm phiến bản«.

»Chọc mù ba mắt nằm trên trán Thị phi Phật pháp đồng loạt trừ Trên đầu trúc bề giả ngu ngơ

Chính là Từ Lục vác bảng rồi«.

PHÓNG Ý 放 意

Tự tại tùy thích. Tông Môn Võ Khố ghi:

»太 瘤 禪 師 後 至 都 下、 放 意 市 肆 中、 有 官 人 請 歸 家 供 養、 太 屢 告 辭、 官 人 确 留 之。 – (Thiền sư Thái Lựu) về sau đến kinh đô, tự tại tùy thích ở chốn chợ búa, có một vị quan mời sư về nhà cúng dường. Thái nhiều lần cáo từ mà vị quan nọ nhất định mời sư cho bằng được«.

PHÒNG TRƯỢNG 房 丈

Phòng của vị Trụ trì tự viện ở, tức phương trượng. Tiết Đạo Ngô Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 見 新 到 參、 便 打 鼓 歸 房 丈。 – Sư thấy người mới đến tham vấn, liền đánh trống trở về phòng trượng«.

PHỔ AM 普 庵 (1115-1160)

Thiền tăng đời Tống, họ Trần, tự Ấn Túc, người Viên Châu (Nghi Xuân, Giang Tây), Trung Quốc. Năm 20 tuổi lễ Hiền Công ở viện Thọ Long làm thầy, 28 tuổi thụ giới cụ túc. Sư bẩm tính thông minh, Hiền Công rất nể trọng khuyến khích sư tụng kinh Pháp Hoa. Sư cho rằng việc nghiên cứu kinh văn vô ích, liễu ngộ Phật chỉ ở tại nhất tâm, bèn ra đi hành cước, yết kiến Mục Am Pháp Trung có chỗ tỉnh ngộ rồi trở về viện Thọ Long. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 23 (1153) Sư trụ trì chùa Từ Hóa. Ngoài tu thiền định, sư còn đọc kinh Hoa Nghiêm; một hôm đại ngộ thân chứng cảnh giới Hoa Nghiêm. Từ đấy kẻ mộ danh đến tham học rất đông. Sư tùy nghi nói pháp, hoặc viết kệ, hoặc hái cỏ trị bệnh, hoặc chặt bỏ cây cối quái lạ v.v… Có tác phẩm: Phổ Am Ấn Túc Thiền sư ngữ lục, 3 621

PHỔ ÂN 普 恩

quyển còn lưu hành.

PHỔ ÂN 普 恩 Thiền tăng đời Minh, họ Kim, người xứ Sơn Âm (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Thuở lên mười, sư xuất gia và theo học với ngài Diên Phúc Giám Hồ. Năm 19 tuổi, sư chợt nhớ đến việc lớn sinh tử, nhen nhúm ý định tham thiền. Ban đầu, sư đến tham vấn ngài Vô Tế ở chùa Đại Từ, có sở đắc và trình kệ như sau: 返 本 還 源 便 到 家 亦 無 玄 妙 可 稱 誇 湛 然 一 片 眞 如 性 迷 失 皆 因 一 念 差 »Trở về nguồn cội liền đến nhà Cũng không huyền diệu để phô khoe,

Một khối chân như thật trong suốt Quên mất cũng vì một niệm sai«.

Sư còn tham vấn ngài Pháp Chu ở chùa Thiên Ninh, ngài Vạn Tùng ở núi Điểu Thạch. Sau đó, sư tham ngài Pháp Tụ, ngay nơi lời nói, bỗng nhiên đại ngộ, những mê lầm từ trước đồng thời tiêu tan.

Sư được ấn khả, nối pháp ngài, thuộc tông

Lâm Tế.

PHỔ CHIẾU QUỐC SƯ NGỮ LỤC 普 照 國 師 語 錄 Còn gọi: Ẩn Nguyên Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 3 quyển, do Ẩn Nguyên Long Kỳ soạn vào đời Thanh, Tính Đạo biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 82, trang 739. Vào niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) đời Thanh, Ẩn Nguyên đến Nhật Bản hoằng pháp, sáng lập ra tông Hoàng Bá. Thế nên những ngữ lục của sư được thu thập lúc ở Nhật Bản là tại các chùa:

Hưng Phúc, Sùng Phúc, Phổ Môn, Vạn Phúc.

PHỔ CHỨNG ĐẠI SƯ 普 證 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Pháp Thành, sống vào đời Tống. X. Pháp Thành.

PHỔ DUNG 普 融

Hiệu của Thiền tăng Đạo Bình, đời Tống.

X. Đạo Bình.

PHỔ ĐÀ LẠC CA TÂN CHÍ 普 陀 洛

迦 新 志 Chí, 20 quyển, do Vương Ngạn Hanh soạn vào thời cận đại, được xếp vào Trung Quốc Phật Tự Sử Chí Vựng San tập 1. Từ đời Minh, Chu Ứng Tân sửa lại »Phổ-đà Sơn Chí« đến nay đã có 4 thứ »Phổ-đà Sơn Chí« được soạn xong vào đời Thanh,

1. Bản 15 quyển, do Cầu Liên soạn vào niên hiệu Khang Hy thứ 37 (1698).

2. Bản 15 quyển, do Chu Cẩn, Trần Toàn tăng tu vào niên hiệu Khang Hy thứ 44 (1705).

3. Bản 20 quyển, do Hứa Diễm trùng tu vào niên hiệu Càn Long thứ 4 (1739).

4. Bản 20 quyển do Tần Diệu tăng tu vào niên hiệu Đạo Quang thứ 12 (1832).

Bản của họ Hứa được chùa Pháp Vũ yêu cầu sửa giúp. Bản của họ Tần được chùa Phổ Tế nhờ sửa. Hai quyển chí này đều thuộc loại viết theo lời yêu cầu, mỗi quyển đều có thiên lệch, luôn luôn viết về chùa mình tỉ mỉ hơn các chùa khác. Vào năm 1923, Vương Ngạn Hanh trùng tu một quyển Sơn chí mới, bỏ hết những cái dở trong các quyển chí cũ, hễ có việc gì về núi

Phổ-đà đều sưu tập thêm, không có thành kiến riêng tư. Quyển chí này đặt nặng về lịch sử Phật giáo, biểu hiện sự lý pháp thân và ứng hóa 622

PHỔ MINH 普 明

thân của Bồ tát Quán Âm, cho đến nhân duyên cảm ứng của Ngài với phương này. Nội dung sách này chia làm 12 loại: Bản tích, Hình thắng, Linh dị, Đàn thí, Phạm sát, Thiền đức, Doanh kiến, Quy chế, Lưu ngụ, Nghệ văn, Chí dư, Tự lục, có thể bổ sung cho chỗ thiếu sót của những quyển chí trước.

PHỔ ĐÀ LIỆT TỔ LỤC 普 陀 列 祖

錄 Lục, 1 quyển, do vị tăng tên Triều Âm Thông Húc soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 35 (1696) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 1110. Nội dung gồm cơ duyên lược truyện của các vị trụ trì hoằng pháp ở núi Phổ-đà trải qua các thời đại Tống, Nguyên, Minh, Thanh, từ

Chân Hiết Thanh Liễu, Tự Đắc Huệ Huy đến Triều Âm Thông Húc. Cổ Tâm Minh Cô tính chung được 43 vị, có 1 số ít thiền sư chỉ được nêu danh hiệu mà không có truyện. Cuối quyển phụ lục lược truyện của 5 vị như: Thiên Nhạc Trú từ các núi khác đến núi Phổ-đà hoằng pháp. v.v…

PHỔ ĐÀ SƠN 普 陀 山

Núi ở huyện Phổ-đà, tỉnh Chiết Giang, là một đảo nhỏ trong quần đảo Chu sơn, là 1 trong 4 ngọn núi nổi tiếng của Phật giáo Trung Quốc. Vốn được gọi là »Phổ-đà Lạc Già Sơn«, do 2 đảo nhỏ Phổ-đà Sơn và Lạc Già Sơn hợp lại thành. Thuở xưa gọi là »Bổ-đà-lặc-già«, »Bổ-hằng-lạc-già« đều do dịch âm tiếng Phạn, có nghĩa »Đóa hoa trắng nhỏ đẹp đẽ«, nên núi này còn có tên Bạch Hoa Sơn. Diện tích toàn đảo là 12,76㎢, gồm có các núi: Bạch Hoa, Phật Đảnh, Cẩm Bình, Đại Tiểu Tuyết Lãng, Quang Hy, Tượng Vương, Mai Sầm, Đạt Ma, Chính Thú. Ngọn cao nhất là Phật Đảnh Sơn, cách mặt biển 291,3m. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-860) đời Đường, có một vị tăng Ấn Độ đến núi này tự đốt 10 ngón tay, »Đích thân thấy Bồ Tát Quán Thế Âm hiện thân thuyết pháp, được Bồ Tát trao cho đá quý 7 màu« rồi loan truyền đất này là nơi Quán Âm hiển thánh. Theo thống kê năm 1936, Phổ-đà Sơn gồm có: 3 ngôi chùa lớn, 88 am, 148 ngôi nhà tranh, trên 2.000 tăng ni, trở thành thắng cảnh Phật giáo rất nổi tiếng phía đông nam.

Đầu năm 1979, lần lượt tiến hành khôi phục sửa sang các chùa am quan trọng. Sau đó, hàng năm nhiều lượt khách hành hương lên đến hàng triệu người.

PHỔ GIÁC THIỀN SƯ 普 覺 禪 師

1. Hiệu của Thiền tăng Chí Phùng, sống vào đời Ngũ Đại. X. Chí Phùng.

2. Thụy hiệu của Thiền tăng Tông Cảo, sống vào đời Tống. X. Tông Cảo.

PHỔ HIỆP 溥 洽 (1346-1426)

Thiền tăng đời Minh, họ Lục, tự Nam Châu, hiệu Tẩu, Nhất Vũ Ông, người xứ Sơn Âm (nay là huyện Thiệu Hưng, Chiết

Giang) Trung Quốc. Tác phẩm: Vũ Hiên ngữ lục, Vũ Hiên tập.

PHỔ HỘI ĐẠI SƯ 普 會 大 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Khánh Chư, sống vào đời Đường. X. Khánh Chư.

PHỔ MINH 普 明 Thiền tăng đời Nguyên, họ Tào, hiệu Tuyết Song, người Tùng Giang (Thượng Hải)

Trung Quốc. Sư tham kiến Hối Cơ Nguyên Chiếu đắc pháp, đồng môn với Tiếu Ẩn 623

PHỔ MINH THÁP 普 明 塔

Đại Hy. Niên hiệu Chí Trị thứ 2 (1322) những vị Tăng lẫn Nho sĩ giỏi thư pháp đều tụ hội về Bắc Kinh, vua Anh Tông sai Phổ Minh viết kinh bằng chữ vàng. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 4 (1338) sư trụ trì chùa Vân Nham ở Tô Châu. Niên hiệu Chí Chính thứ 4 (1344) xây dựng lại chùa Thừa Thiên sau khi bị hỏa tai và nhận chức trụ trì. Sau trụ chùa Bồ-đề Gia Định (Thượng Hải). Sư giỏi châm cứu lại khéo vẽ hoa lan, cùng đạo sĩ Bách Tử Đình đều nổi tiếng. Niên hiệu Nguyên Thống thứ 1 (1333) sư sáng tác »Sơn Thủy Đồ«. Niên hiệu Chí Thánh thứ 8 (1348) sáng tác »Lan Thạch

Đồ«.

PHỔ MINH THÁP 普 明 塔 Tháp ở trong khuôn viên chùa Phổ Minh (chùa Tháp), nay thuộc xã Lộc Vượng, thị xã Nam Định, tỉnh Hà Nam Ninh, Việt Nam, cách Nam Định 5km phía bắc. Tháp gồm 14 tầng, cao 19m, mặt bằng hình vuông, mọc từ một khoảng sân vuông, mỗi chiều 8,6m, sâu chừng 0,5m, xung quanh có lan can, mở cửa bốn phía, thềm bậc trang trí rồng đá, sóc đá. Tầng đế tháp xây bằng đá xanh, mang hình bông sen nở xòe trên mặt nước cao 2,2m, rộng 5,2m, bốn góc có trụ giả đỡ đầu rồng, cửa giữa cuốn cao 1,1m, rộng 0,8m. Các tầng trên xây gạch trần, bốn góc nẹp đá, bốn mặt có cửa cuốn tò vò thu nhỏ dần theo chiều cao, kết thúc bằng chỏm nhọn hình bầu rượu. Gạch đá xây tháp được gia công kỹ trước khi xây, tùy theo vị trí mà có những hình dạng thích hợp như của vòm đá, chốt đá góc tháp, gạch chèn cửa vòm, gạch chèn góc, gạch xây… Năm 1987, Nhà nước trùng tu lại ngôi tháp này để giữ gìn vẻ đẹp lâu dài.

Theo: VNVHTH 1989-1995.

PHỔ MINH TỰ 普 明 寺

Còn gọi: Chùa Tức Mặc, Chùa Tháp. Chùa ở thôn Tức Mặc xã Lộc Vượng, huyện Mỹ Lộc, thị xã Nam Định, tỉnh Hà Nam Ninh,

Việt Nam, cách Nam Định 5km về phía bắc. Chùa được xây dựng vào năm 1262. Kiến trúc chùa được bố cục theo kiểu »Nội công ngoại quốc«. Các công trình xây dựng theo một trục cân xướng từ tam quan, nhà Bia, tháp đến tòa Tam Bảo. Chùa nổi danh nhờ các vạc bằng đồng do Thiền sư Minh Không đúc, thờ tại đây. Trong chùa có nhiều pho tượng đẹp, tạo dáng sinh động như pho Phật nhập Niết-bàn, Bồ Tát Văn-thù, Bồ Tát Phổ Hiền. Hơn 700 năm chống chọi với khí hậu khắc nghiệt, hầu hết các cấu trúc gỗ đã bị hư hại. Ngày nay chỉ còn lại bốn cánh cửa gỗ lim chạm rồng là di sản từ đời Trần, qua đó có thể nhận biết được hình ảnh ngôi chùa thuở ban đầu có quy mô rộng lớn, chạm trổ tinh xảo, lộng lẫy hơn ngôi chùa được thời sau dựng lại cho đến ngày nay. Trong chùa có thờ tượng Trúc Lâm Tam Tổ: Điều ngự Giác hoàng ở giữa, bên trái là Tổ Pháp Loa, bên phải là Tổ Huyền Quang. Theo: VN VHTH 1989-1995.

PHỔ MÔN 普 門 (1215-1265)

1. Hiệu của Thiền tăng Duy An đời Minh.

X. Duy An.

2. Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Vô Quan Phổ Môn, đệ tử của Viên Nhĩ Biện Viên. Vâng lời thầy sư sang nhà Nam Tống (Trung Quốc) vào niên hiệu Thuần Hựu thứ 11 (1251) đắc pháp nơi Thiền sư Diệu Luân chùa Tịnh Từ, đời thứ 22 hệ Nam Nhạc, đời thứ 4 tông Lâm Tế Nhật Bản.

Niên hiệu Cảnh Định thứ 3 (1262) sư trở 624

PHỔ TẾ 普 濟 (1179-1253)

về nước khai sáng chùa Nam Thiền, là đạo tràng thứ 3 của tông Lâm Tế Nhật Bản.

PHỔ NGẠN 普 岸 (770-843)

Thiền tăng đời Đường, họ Thái, người xứ Hồng Châu (nay là huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở bé, tham vấn ngài Bách Trượng Hoài Hải. Ban ngày theo chúng làm công tác, tối đến một mình cầm đuốc tụng kinh, chẳng từ lao khổ. Về sau, sư đến Thiên Thai ở nơi rừng núi tu khổ hạnh. Mọi người ngưỡng mộ đạo đức của sư xây dựng viện Bình Điền để sư an trụ

PHỔ NGU 普 愚 (1301-1382)

Sa môn Cao Ly (tên nước Triều Tiên thời xưa), họ Phác. Vào niên hiệu Chí Chính thứ 6 (1346) sư vào nhà Nguyên (Trung Quốc) ở chùa Đại Quán nơi Yên Kinh hỏi han tìm kiếm bậc tri thức. Năm sau đến núi Hà Vụ thuộc Hồ Châu (Chiết Gaing) tham yết Thiền sư Thanh Củng được truyền tâm ấn, nối pháp đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, là một trong những người sáng lập tông Tào Khê ở Triều Tiên. Sư được thỉnh khai đường thuyết pháp tại chùa Vĩnh Ninh ở Lạc Dương. Niên hiệu Chí Chính thứ 8 sư trở về Triều Tiên hoằng pháp.

PHỔ NINH 普 寧 (1214-1276)

Thiền tăng đời Nam Tống, họ tên là Phổ Ninh, tự Ngột Am, người xứ Bồi Lăng, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Đắc pháp nơi Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm chùa Dục Vương, đời thứ 21 hệ Nam Nhạc, đời thứ 3 tông

PHỔ NGUYỆN 普 願 (748-834)

Lâm Tế. Trụ trì Kiến Trường Hưng Quốc Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người Thiền Tự.

Tân Trịnh (Hà Nam) Trung Quốc.

Niên hiệu Chí Đức thứ 2 (757) sư đến núi Đại Ôi, huyện Mật (Hà Nam) thọ nghiệp với Thiền sư Đại Huệ, siêng năng khổ

PHỔ QUẢNG ĐẠI SƯ 普 廣 大 師

Hiệu của Thiền tăng Huệ Thâm, sống vào đời Ngũ Đại. X. Huệ Thâm. hạnh. Niên hiệu Đại Lịch thứ 7 (772) sư đến chùa Hội Thiện ở Tung Sơn thụ giới cụ túc với Luật sư Hạo. Theo Luật sư Pháp Lệ nghiên cứu Tướng bộ luật tông. Sư còn PHỔ TẾ 普 濟 (1179-1253)

Thiền tăng đời Tống, họ Trương, tự Đại Xuyên, người Phụng Hóa (Chiết Giang)

đi đến các nơi nghe giảng Lăng-già, Hoa Nghiêm v.v… Còn thông đạt huyền nghĩa các luận: Trung luận, Bách luận, Thập Nhị Môn luận. Sau đến Giang Tây yết kiến Mã Tổ Đạo Nhất có chỗ tỉnh ngộ, được Du hí Tam muội. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ 11 (795) sư ẩn cư núi Nam Tuyền, Trì Dương, tự cất thiền thất, hơn 30 năm không xuống núi, tự trồng trọt để sống. Niên hiệu Thái

Hòa thứ 1 (827) theo lời chúng thỉnh sư xuống núi, từ đây đồ chúng tụ hội đạo pháp hưng thạnh. Một hôm, nhà đông nhà tây giành nhau con mèo, Phổ Nguyện cầm con mèo nói với đại chúng: »Nói được thì cứu được con mèo, nói không được thì ta chặt con mèo«. Trong chúng không ai nói được. Phổ Nguyện liền chặt con mèo để quét sạch vọng tưởng kẻ học đạo. Vì vậy có câu mọi người đều ưa thích là »Nam Tuyền chặt mèo«. Người đời gọi là »Nam Tuyền Thiền sư«. Có ngữ lục 1 quyển. Đệ tử nối pháp có 17 vị như Tùng Thẩm, Đàm Chiếu, Sư Tổ v.v… 625

PHỔ TẾ THIỀN TỰ 普 濟 禪 寺

Trung Quốc. Năm 19 tuổi sư cạo tóc thụ giới với Văn Hiến ở viện Hương Lâm, học giáo lý Thiên Thai, cảm thấy đây không phải con đường tắt siêu thoát sinh tử nên để tâm đến Thiền. Đến tham kiến Dục Vương Như Diễm, ngay dưới lời khế hợp bèn xin y chỉ, nối pháp làm truyền nhân phái Dương Kỳ tông Lâm Tế. Về sau theo Như Diễm dời sang núi Thiên Đồng chủ quản kinh tạng. Khi ra hoằng pháp sư trụ trì chùa Báo Quốc ở Đại Từ, chùa Quang Hiếu ở Tịnh Từ, chùa Linh Ẩn ở Cảnh Đức. Về già biên soạn Ngũ Đăng Hội Nguyên 20 quyển. Đặc biệt có »Đại Xuyên Phổ Tế Thiền sư ngữ lục 1 quyển lưu truyền đời sau. Đệ tử hơn 70 người.

PHỔ TẾ THIỀN TỰ 普 濟 禪 寺 Ở làng Tây, thành phố Đài Trung, tỉnh Đài

Loan, Trung Quốc. Năm 1941 do Hòa thượng Đạt Thiện khai sơn sáng lập. Về sau bởi nhiều năm không tu sửa tường nền sụp lở cơ hồ thành phế tự. Đạt Thiện sai đệ tử là Pháp sư Chân Đắc tiếp quản chùa này. Trải qua bao khổ nhọc xây cất chùa chiền mới khôi phục như cũ. Năm 1980 được sự trợ giúp của tín đồ khắp nơi khởi công xây dựng lại lần nữa chùa y như mới.

PHỔ THỈNH 普 請

1. Tập trung chư tăng trong thiền viện để tham gia lao động. Chương Môn Quy Thức trong CĐTĐL q. 6 ghi: »行 普 請 法 上 下 均 力 也。 – Thực hiện cách thức tập trung chư tăng để tham gia lao động, mọi người từ trên xuống dưới đều phải gắng sức«. 2. Mời đại chúng. Như Tịnh ngữ lục, q. hạ ghi: 異 種 靈 苗 火 裏 栽 鐵 花 無 影 樹 頭 開 驀 然 結 箇 團 圞 果 舉 似 時 人 收 得 來

於 是 轉 作 龍 眼、 荔 枝、 甘 蔗、 浦 桃、 元 屬 自 己 家 園、 普 請 自 家 咬 嚼。 »Dị chủng linh miêu hỏa lý tài.

Thiết hoa vô ảnh thọ đầu khai Mạch nhiên kết cá đoàn loan quả Cử tợ thời nhân thu đắc lai.

U thị chuyển tác long nhãn, lệ chi, cam giá, bồ đào, nguyên thuộc tự kỷ gia viên, phổ thỉnh tự gia giảo tước«.

»Gieo hạt giống linh trong lửa đỏ Cây sắt không bóng lại nở hoa Bỗng nhiên kết quả sao tròn trặn, Chỉ dạy người đời thu hoạch ngay. Khi ấy biến thành long nhãn, trái vải, mía, nho, vốn là thuộc cây nhà lá vườn. Mời đại chúng, mỗi người hãy thưởng thức«.

PHỔ THÔNG THIỀN TỰ 普 通 禪 寺

Chùa Dương Kỳ vào đời Tống được gọi là »Phổ Thông Thiền Tự«. X. Dương Kỳ Tự.

PHỔ THUYẾT 普 説

Thiền sư vào pháp đường, lên pháp tòa thuyết pháp cho đại chúng nghe. Tông Môn

Võ Khố ghi: »湛 堂 和 尚 一 日 問 曰： 、 杲 上 座、 我 這 裏 禪、 爾 一 時 理 會 得、 教 爾 說 也 說 得、 教 爾 做 拈 古、 頌 古、 小 參、 普 說、 爾 也 做 得、 只 是 有 一 件 事 未 在、 爾 還 知 麼？ – Hòa thượng Trạm Đường một hôm hỏi rằng: Thượng tọa Cảo! Thiền của ta ở đây tất cả ngươi đều hiểu được. Bảo ngươi nói cũng nói được, bảo ngươi niêm cổ tụng cổ, tiểu tham, phổ thuyết ngươi cũng làm được, chỉ có một việc còn chưa được, ngươi biết chăng?«. 626

PHỔ TỪ 普 慈 (1355-1450)

PHỔ TỊNH 普 淨

Thiền tăng đời Nguyễn, quê ở Võ Lăng, Thượng Phúc, miền Bắc Việt Nam. Thuở nhỏ đã theo Hòa thượng Phúc Điền xuất gia tu học. Một hôm, sư đến chùa Vân Trai đảnh lễ Đại sư Tường Quang xin thụ giới cụ túc. Sau khi thụ giới, sư thành tâm trì giới hành đạo. Từ bé chí trưởng, sư chuyên tâm nghiên cứu kinh luật, không dám một phút lơi lỏng. Quá ngọ tuyệt đối không ăn gì cả. Sư về trụ trì chùa Tường Quang trên núi Đại Hùng ở Hà Nội, do Hòa thượng Phúc Điền khuyến hóa xây cất. Nơi đây, sư độ tăng tục khá đông, vì thế ngôi chùa càng trang nghiêm đẹp đẽ.

Một hôm, sư gọi chúng lại bảo: »Nay ta cáo biệt, phó chúc các ngươi kệ truyền pháp đây: 經 年 靜 坐 大 雄 峯

實 是 身 窮 道 不 窮 六 字 專 持 身 授 記 流 傳 後 世 顯 宗 風 »Kinh niên tịnh tọa Đại Hùng phong Thật thị thân cùng đạo bất cùng Lục tự chuyên trì thân thọ ký Lưu truyền hậu thế hiển tông phong«.

»Nhiều năm ngồi tịnh núi Đại Hùng Quả thật thân cùng đạo chẳng cùng Sáu chữ chuyên trì thân thọ ký Truyền mãi đời sau sáng Tổ tông«.

Nói kệ xong, Sư ngồi yên mà tịch. Đồ đệ xây tháp tôn thờ. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

PHỔ TRANG 普 莊 (1347-1403)

Thiền tăng đời Minh, họ Viên, tự Kính Trung, hiệu Ngốc Am, người Tiên Cư (Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 12 tuổi sư xuất gia với Thiền sư Cổ Am Lương chùa Thiên Đồng, phục dịch hầu hạ rất lâu mà không khế hội. Từ tạ trở lại Tiên Cư, sư tham kiến Hòa thượng Thiên Ninh Liễu Đường ngôn ngữ hợp nhau hoát nhiên có tỉnh. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) đến chùa Kim Sơn ở Trấn Giang (Giang Tô)

giảng dạy Tâm kinh, kinh Lăng-già, kinh Kim Cang; giải thích nghĩa kinh rất khế hợp đạo lý được thính chúng khâm phục.

Năm thứ 12 (1379) sư trụ trì chùa Bắc Thiền ở Phủ Châu (Giang Tây), dời sang chùa Vân Cư. Mùa xuân năm thứ 26 (1393) vâng lệnh vua vào cung đối đáp vừa ý vua, sư vâng lệnh đến Lô Sơn trụ trì tế tự, đến nơi sư vun trồng giáo cơ, mở mang gốc đạo. Về sau dời sang trụ trì Kính Sơn.

Tác phẩm: Ngốc Am Thiền sư ngữ lục 8 quyển.

PHỔ TRÌ 普 持 (1310-1387)

Thiền tăng đời Minh, họ Vạn tự Bảo Tạng người xứ Đại Y Sơn. Sư tham vấn Thiền sư Thời Úy và đắc pháp, thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Hồng Võ thứ 14 (1381), sư kế vị trụ trì chùa Thánh Ân, núi Thời Úy tại Tô Châu, người đời gọi sư là »Thánh Trì Tổ«. PHỔ TỪ 普 慈 (1355-1450)

Thiền tăng đời Minh, họ Tiễn, hiệu Hải Chu, người Thường Thục (Giang Tô)

Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ tại chùa Phá Sơn núi Ngu Sơn, sớm tối xem kinh tìm tòi thật nghĩa. Đến chùa Thánh Ân, Đặng Úy, Tô Châu tham kiến Thiền sư Thời Úy được ấn khả. Rồi đến núi Động Đình, Thái Hồ ẩn cư 29 năm. Nghe Huệ Nhật nói pháp nơi chùa Đông Minh sư liền đến yết kiến, chợt gặp lúc đèn lưu ly rớt xuống hoát nhiên đại ngộ, được ấn chứng làm truyền nhân tông Lâm Tế. Huệ Nhật 627

PHỔ TỰU 普 就 (1238-1314)

tịch, sư kế tục trụ trì chùa Đông Minh. Tác phẩm: Tụng Cổ Thi.

PHỔ TỰU 普 就 (1238-1314) Thiền tăng đời Nguyên, họ Lưu, hiệu Cổ Nham, người Chân Định (nay thuộc Hà Bắc) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Túc Am, trụ trì chùa Linh Nham ở Thái An (nay thuộc Sơn Đông). Năm 1312 dời về ở Tổ đình Thiếu Lâm, được triều đình ban hiệu »Diệu Nghiêm Hoằng Pháp Đại Thiền

Sư«.

PHỔ ỨNG QUỐC SƯ 普 應 國 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Minh Bản, sống vào đời Nguyên. X. Minh Bản.

PHÚ BẬT 富 弻 (1004-1083)

Cư sĩ đời Tống, tự là Nham Quốc, người Lạc Dương (nay thuộc Hà Nam) Trung Quốc. Niên hiệu Thiên Thánh thứ 8 (1030)

đỗ khoa Mậu tài loại đặc biệt được cất nhấc làm Tri giám viện. Niên hiệu Khánh

Lịch thứ 3 (1043) giữ chức Khu mật Phó sứ, cùng Phạm Trọng Yêm phát triển »Khánh Lịch Tâm Chính«. Niên hiệu Chí Hòa thứ 2 (1055) nhậm chức Đồng trung thư hạ Bình chương sự chủ trương không gây chiến chỉ lo giữ thành, thời ấy gọi là Hiền tướng. Khi vua Anh Tông tức vị, ông giữ chức Khu mật sứ, phong Trịnh Quốc Công. Sau vì bất đồng chính kiến với Vương An Thạch xin lui về làm Phán quan ở Hào Châu. Nghe Thiền sư Tụ Ngung giáo hóa ở núi Đầu Tử liền đến tham kiến, dưới lời nói ông liền tỉnh ngộ. Ông còn thỉnh Thiền sư Tụ Ngung đến phủ để ngày đêm tham vấn. Lúc tuổi già, ông ăn chay lễ Phật tụng kinh Lăng Nghiêm mỗi ngày. Tác phẩm: Phú Trịnh Công Thi tập.

PHÙ ÂU 浮 漚

Bong bóng nước, bọt nước. Nhà Phật thường dùng để chỉ cho đời người vô thường huyễn hóa. Pháp Diễn ngữ lục q.

trung ghi: »自 覺 一 生 如 幻 夢。 始 知 百 歲 類 浮 漚。 – Từ khi giác ngộ cuộc đời như huyễn mộng, mới biết trăm năm như bọt nước«.

PHÙ KHỞI MÔN 浮 起 門

Còn gọi: Kiến lập môn. Phương pháp kiến lập nâng đỡ, khẳng định tất cả pháp nghĩa phân biệt như: mê-ngộ, chúng sinh-Phật, thiện-ác, dài-ngắn… Đây thuộc về cơ pháp »phóng hành« (buông thả) của bậc thầy đã kiến tính dùng để tiếp hóa người học.

PHÙ THẠCH 浮 石

Hiệu của Thiền tăng Thông Hiền đời Thanh. X. Thông Hiền.

PHỦ CHÂU TÀO SƠN BẢN TỊCH THIỀN SƯ NGỮ LỤC 撫 州 曹 山 本 寂 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 2 quyển, do Tào Sơn Bản Tịch soạn vào đời Đường, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 119, trang 922.

Quyển thượng do Quách Ngưng Chi biên tập vào đời Minh, nội dung là Tào Sơn Bản Tịch Thiền sư ngữ lục rút ra từ Ngũ Gia ngữ lục.

Quyển hạ do Nghi Mặc Huyền Khế (Tăng nhân Nhật Bản) biên tập, thu thập ngữ lục của Tào Sơn còn sót lại.

PHỦ CHÂU TÀO SƠN NGUYÊN CHỨNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC 撫 州 曹 山 元 證 禪 師 語 錄 Còn gọi: Tào Sơn Đại Sư ngữ lục, Tào Sơn Bản Tịch Thiền sư ngữ lục, Tào Sơn 628

PHÚC BÁO 福 報

Nguyên Chứng Thiền sư ngữ lục, Tào Sơn lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Tào Sơn Bản Tịch soạn vào đời Đường, Chỉ Nguyệt Huệ Ấn (Tăng nhân Nhật Bản) hiệu đính, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 526. Nội dung bao gồm: Hạnh nghiệp, Vấn đáp, Thị chúng ngữ yếu, và phần giải thích của Hạt Đạo Bản Nguyên (Đệ tử của Huệ Ấn)

về: ― Động Sơn Ngũ vị hiển quyết, tụng từng vị một và phân biệt lựa chọn rồi chú thích.

― Ngũ vị chỉ quyết. ― Tứ chủng dị loại

― Tam nhiên đăng v.v..

PHỤ LƯƠNG 輔 良 (1317-1371)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Phạm, tự Dụng Chân, Dụng Trinh, hiệu Giới Am, người huyện Ngô (nay là Tô Châu) Trung Quốc.

Năm 15 tuổi, sư theo ngài Thọ Di ở viện Đồng Lý Ngưỡng Phúc xuất gia, thụ giới

Cụ túc. Sau đó theo Trạch Pháp sư ở chùa Bắc Thiền tu tập Thiên Thai Giáo Quán, nghiên cứu tinh hoa của pháp môn này sư được chỗ giống như khế ngộ. Sư đến chùa Long Tường ở Nam Kinh tham vấn Thiền sư Đại Tố. Ngài vừa gặp sư liền biết là pháp khí nên sai làm Thị giả. Một thời gian lâu, sư khế ngộ tâm pháp, nối pháp ngài thuộc tông Lâm Tế. Niên hiệu Chí Thánh thứ 2 (1342), khi ra hoằng pháp sư trụ chùa Tư Thánh ở Gia Hưng (nay thuộc Chiết Giang). Sư từng trụ trì chùa Thiên Đồng và Linh Ẩn. Gặp lúc loạn lạc cuối đời Nguyên, chùa Linh Ẩn cũng bị họa lây, sư bèn chặt phá gai góc, lùm bụi, kết cỏ làm nhà để người học khắp nơi có chỗ nương tựa. Mặc dù gặp buổi điêu linh nhưng sư vẫn khai thị đồ chúng, cử dương Phật pháp, dùng pháp môn Tịnh Độ làm thuyền bè đưa người qua biển khổ.

PHỤ THẠCH THUNG KHANG 負

石 舂 穅 Còn gọi: Yêu thạch thung mễ. Mang đá giã gạo. Câu chuyện hết lòng phục vụ chư tăng của ngài Huệ Năng trong pháp hội của Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn tại Huỳnh Mai. Phần

Dương ngữ lục, q. thượng ghi: »遂 有 立 雪 斷 臂、 負 石 舂 糠、 遇 其 志 人、 方 堪 受 旨。 – Cho nên có người đứng trên tuyết chặt tay, mang đá giã gạo. Gặp hạng người có chí khí như thế mới kham nhận yếu chỉ«.

PHỤ TỬ THI HÀNH 負 死 尸 行

Vai mang tử thi mà tới lui. Đây là lời chê trách các vị tăng hành cước chẳng rõ tự tâm là Phật, uổng công tìm kiếm bên ngoài. Lâm Tế ngữ lục ghi: »年 登 半 百。 祇 管 傍 家 負 死 屍 行。 檐 却 檐 子 天 下 走。 索 草 鞋 錢 有 日 在。 – Tuổi gần năm mươi, chỉ lo vác tử thi của kẻ láng giềng mà đi tới đi lui. Hết vác cái này rồi tới cái khác, chạy đi khắp nơi, có ngày bị đòi tiền giày cỏ đấy!«.

PHÚC BÁO 福 報 Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên-đầu đời Minh, họ Phương, tự Hạ Nguyên, người xứ Lâm Hải (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư vâng lời cha mẹ đến chùa Lương Trữ Sùng Phúc ở Hàng Châu xuất gia. Khi ấy Thạch Hồ Mỹ Công trụ trì chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu vừa gặp sư liền biết là pháp khí và cạo tóc cho sư. Sau đó, sư tham Nguyên Tẩu Thụy Công, được sắp ở liêu Thị giả rồi coi sóc Tạng Kinh. Trải một thời gian lâu sư mới được ấn chứng.

Sư từng trụ các chùa: Lô Sơn ở Từ Khê 629 PHÚC CHÂU ĐÔNG THIỀN TỰ 福 州 東 禪 寺 (nay thuộc Chiết Giang), Đông Sơn ở Việt Châu (nay là huyện Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang), Trí Môn ở Tứ Minh. Đầu niên hiệu HồngVõ (1368), nhiều lần sư được triệu vào cung, đối trước vua tuyên dương thiền chỉ, được vua lưu lại kinh đô 3 năm mới cho trở về chùa Trí Môn. Sau đó sư dời đến trụ Kính Sơn. Sư mất vào năm 84 tuổi.

PHÚC CHÂU ĐÔNG THIỀN TỰ 福

州 東 禪 寺 Ở núi Bạch Mã, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Niên hiệu Đại Đồng thứ 5 (539) đời Lương sáng lập. Từ niên hiệu Nguyên Phong thứ 3 đến niên hiệu Chính Hòa thứ 2 (1080-1112) vua Thần Tông ra lệnh khắc in Đại tạng kinh tại chùa này, đây là mở đầu cho sự in lậu Đại tạng kinh. Trong thời gian đó, năm vị Xung Chân, Liễu Vô, Trí Hiền, Phổ Minh,

Đạt Cảo lần lượt trụ trì chùa này.

PHÚC CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ 福 州 開 元 寺 Ở ngõ Kinh Viện, cửa Tỉnh Lâu, thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc.

Được xây dựng vào niên hiệu Thái Thanh thứ 2 (548) đời Lương Nam Triều, nguyên tên »Linh Sơn Tự«, từng đổi tên »Đại Vân Tự«, »Long Hưng Tự«, niên hiệu Khai Nguyên thứ 23 (735) đời Đường đổi tên là »Khai Nguyên Thiền Tự«. Vào khoảng niên hiệu Chính Hòa (1111-1117) đời Tống từng đổi làm Đạo quán, sau đó trở lại thành chùa Phật. Hiện chỉ còn Thiết Phật tháp, Linh Sơn đường, Phật hóa xã. Trong chùa có một tượng Phật A-di-đà đúc bằng sắt, nên tục gọi »Thiết Phật Tự«. Thiết Phật cao 5,3m, nặng chừng 15 tấn được đúc vào niên hiệu Nguyên Phong thứ 6 (1083) đời Bắc Tống. Con người chỉ đứng tới vai, tay không thể sờ tới đỉnh. Ngồi chắp tay xếp bằng trên tòa sen, bên ngoài phủ bùn thếp vàng, pháp tướng đoan trang nghiêm túc. Phía trước Phật có cặp đối liễn do Tằng Dị soạn: »Cổ Phật do lai giai thiết hán, phàm phu đản thuyết thị kim thân« (Cổ Phật xưa nay đều người thép, phàm phu chỉ nói là thân vàng). Ngoài ra còn có một tảng đá lớn trên khắc bài minh 62 chữ được tạo dựng vào niên hiệu Đại Quan thứ 2 (1108) đời Bắc Tống. Chùa ở tại ngõ Kinh Viện chính là nền cũ của tự viện khắc in kinh, từng khắc in Phạm bản »Tỳ Lô Đại Tạng« hơn 6000 quyển.

PHÚC DỤ 福 裕 (1203-1275)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Trương, tự

Hiếu Vấn, hiệu Tuyết Đình, người xứ Văn Thủy (nay thuộc tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc. Lúc lên năm sư đã giải ngộ, mỗi ngày đọc thuộc ngàn chữ. Khi được 9 tuổi, sư nhập học đọc sách rất nhanh, người trong làng gọi sư là »Thánh Tiểu Nhi« (Thần đồng). Năm 12 tuổi, gặp lúc hoàn cảnh gia đình tan tác, sư đến tham vấn ngài Tiên Nham Hưu Lâm, chính thức cạo tóc thụ giới cụ túc, hầu hạ ngài 7 năm. Sư còn đến chùa Báo Ân ở Yên Kinh tham vấn ngài Vạn Tùng Hành Tú, được ấn khả, nối pháp ngài, thuộc tông Tào Động. Trong 10 năm tu tập theo nơi ngài Hành Tú, nhờ học đức sâu dầy nên sư rất nổi tiếng, số người đến học với sư càng lúc càng tăng, sư sách tấn kẻ hậu học, hiển dương tông phong.

Sau đó sư nhận lời mời hoằng pháp ở chùa Thiếu Lâm tại Tây Kinh, và vâng theo lời của Hoàng thái tử (tức Nguyên Thế Tổ sau này) quản lý hội Đại Tư Giới. Vào niên hiệu Định Tông thứ 3 (1248), sư vâng 630