Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

PHÁP THAO 法 瑫

Thiền tăng đời Ngũ Đại, học đạo với Thiền sư Trường Khánh Huệ Lăng đắc pháp. Sư ở chùa Khuynh Tâm, Hàng Châu, về sau dời sang chùa Long Sách rồi tịch. Ngô Việt Vương ban hiệu »Tông Nhất Thiền sư«.

PHÁP THÂN 法 身 Bản thể của tự tính cùng khắp không gian và thời gian, nó vô hình vô thanh mà hay hiện hình hiện thanh, như như bất động mà biến hóa vô cùng. Phần Pháp Thân trong Thiền Lâm Loại Tụ (Vạn Tục 117, 13 thượng) ghi: »問： 如 何 是 透 法 身 句。 師 云： 北 斗 裡 藏 身。 – Tăng hỏi Thiền sư Vân Môn Yển: Thế nào là câu nói thấu pháp thân? Sư đáp: Giấu thân trong sao Bắc đẩu«. Tắc 92, Thiền Uyển Mông Cầu (Vạn tục 148, 104 thượng) ghi: »道 吾 後 到 京 口、 遇 夾 山 上 堂。 僧 問： 597

PHÁP THI THIỀN SƯ 法 施 禪師

如 何 是 法 身？ 山 曰： 法 身 無 相。 – Về sau, Đạo Ngô đến Kinh Khẩu gặp lúc Giáp Sơn đang thượng đường, có vị tăng hỏi: Thế nào là pháp thân? Sơn đáp: Pháp thân không có tướng«.

PHÁP THI THIỀN SƯ 法 施 禪師 Hiệu của Thiền tăng Sách Chân, sống vào đời Ngũ Đại. X. Sách Chân.

PHÁP THÔNG THIỆN HỶ 法 通 善

喜 Thiền tăng đời Nguyễn, thuộc phái thiền Tào Động thế hệ thứ 36, là tổ khai sơn chùa Long Ẩn. Chùa này được xây dựng trên núi Long Ẩn thuộc thôn Tân Lại, huyện Phúc Long, dinh Trấn Biên, miền Nam Việt Nam (nay là xã Tân Bửu, thành phố Biên Hòa), nằm bên mặt đường liên tỉnh từ Biên Hòa lên thác Trị An (cách

Biên Hòa 4km). Sau khi Tổ Pháp Thông Thiện Hỷ thị tịch, đồ chúng lập tháp ở phía trước sân chùa, nằm về phía bên phải.

Tháp xây theo hình khối lục giác, tầng cuối cùng mỗi cạnh 2m. Tháp cao 4 tầng với đỉnh là một hồ lô, tính chung cao khoảng 6m. Phía trong tháp có một bia đá lớn (có thể kể về sự tích của Tổ Pháp Thông), phía ngoài có cửa vào (Nhưng năm 1972, Giáo thọ Thiện Hỷ đã xây kín cửa vào bên trong tháp nên hiện chưa rõ được nội dung của tấm bia này). Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.

PHÁP THUẬN 法 順 (914-990)

Thiền tăng đời Đinh-Lê, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi đời thứ 10. Sư họ Đỗ, không rõ quê quán ở đâu, xuất gia từ thuở bé, thụ giới với Thiền sư Long Thọ Phù Trì. Sau khi đắc pháp, sư nói lời nào cũng phù hợp sấm ngữ. Lúc nhà Tiền Lê mới dựng nghiệp, thường mời sư vào triều luận bàn việc chính trị và ngoại giao. Khi quốc thái dân an, sư không nhận sự phong thưởng. Vì thế, Vua Lê Đại Hành rất kính trọng, không dám gọi tên, chỉ gọi là Đỗ Pháp sư. Nhà vua nhờ sư trông coi việc soạn thảo văn kiện, thư từ ngoại giao. Năm Thiên Phúc thứ 7 (986) nhà Tống sai sứ là Lý Giác sang phong tước hiệu cho vua Đại Hành. Vua nhờ sư cải trang làm lái đò để đón Sứ. Trên sông, bất chợt Lý Giác thấy hai con ngỗng bơi, cảm hứng liền ngâm: 鵝 鵝 兩 鵝 鵝。 仰 面 向 天 涯 »Nga nga lưỡng nga nga Ngưỡng diện hướng thiên nha«.

»Song song ngỗng một đôi Ngửa mặt ngó ven trời«.

Sư đang chèo, ứng khẩu ngâm tiếp:

白 毛 鋪 綠 水。 紅 掉 擺 青 波 »Bạch mao phô lục thủy Hồng trạo bãi thanh ba«. »Lông trắng phơi dòng biếc Sóng xanh chân hồng bơi«.

Lý Giác rất thán phục.

Vua Đại Hành hỏi vận nước dài ngắn thế nào, Sư đáp bằng bài kệ:

國 祚 如 藤 絡。 南 天 裏 太 平 無 爲 居 殿 閣。 處 處 息 刀 兵 »Quốc tộ như đằng lạc Nam thiên lý thái bình Vô vi cư điện các Xứ xứ tức đao binh«.

»Vận nước như dây quấn Trời Nam sống thái bình Phật tử trên trên điện các Chốn chốn dứt đao binh«.

Về sau, sư trụ trì chùa Cổ Sơn làng Thừ, kinh đô Thanh Ải. Niên hiệu Hưng Thống thứ 2 (990), sư không bệnh mà tịch, thọ 76 598

PHÁP TÍNH 法 性

tuổi.

Tác phẩm:

― Bồ Tát hiệu sám hối văn ― Thơ tiếp Lý Giác ― Một bài kệ. Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh

Từ.

PHÁP THUỘC 法 屬

Còn gọi: Pháp quyến. Tăng nhân có quan hệ thân thuộc trong sự truyền thừa Phật pháp. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »丙 寅 七 月 十 八

日、 召 法 屬、 長 老、 宗 範 付 後 事。 次 日 沐 浴、 聲 鐘 集 眾。 就 座、 泊 然 而 逝。 – Ngày 18 tháng 7 năm Bính Dần, Sĩ Khuê triệu tập pháp thuộc, trưởng lão, tông phạm giao phó hậu sự. Ngày hôm sau sư tắm gội, đánh chuông tụ hội đại chúng rồi lên tòa ngồi an nhiên thị tịch«.

PHÁP THỰC THƯỜNG BÃO 法 食

常 飽 Dụ cho lãnh ngộ Phật pháp nên tinh thần no đủ. Bài thơ Đại Thừa Tán trong CĐTĐL, q. 29 ghi: »但 能 不 起 吾 我。 涅 槃 法 食 常 飽。 – Chỉ cần không khởi ngã chấp, Niết-bàn pháp thực thường bão«.

PHÁP THƯỜNG 法 常 (752-839)

Thiền tăng đời Đường, họ Trịnh, hiệu Đại Mai, người Tương Dương (Tương Phàn, Hồ Bắc), Trung Quốc. Sư xuất gia từ thuở nhỏ ở chùa Ngọc Tuyền, Kinh Châu (Giang Lăng, Hồ Bắc). Năm 20 tuổi thụ giới cụ túc tại chùa Long Hưng. Sư để tâm vào thiền nên đến tham kiến Mã Tổ Đạo Nhất, hỏi: »Thế nào là Phật?« Tổ đáp: »Tức tâm tức Phật«. Sư liền đại ngộ, kế thừa pháp Mã Tổ. Về sau sư ẩn cư tĩnh tu nơi núi Đại Mai, huyện Ngân (Chiết Giang). Có vị tăng theo lệnh Mã Tổ đến núi Đại Mai nói với sư: »Gần đây Mã Tổ lại nói phi tâm phi Phật«. Pháp Thường nói: »Ta chỉ biết tức tâm tức Phật«. Mã Tổ nghe được bèn nói: »Trái mai đã chín!« Từ đó tiếng tăm của sư lẫy lừng, học giả khắp nơi tụ hội.

PHÁP TỊCH 法 席

1. Chỗ ngồi thuyết pháp của vị tăng trụ trì tự viện, dụ chỉ cho chức vị Trụ trì. Minh

Giác ngữ lục q. 1 ghi: »恐 山 僧 進 發 之 後、 法 席 空 虛、 今 命 素 公 開 士 接 續 住 持。 – Chỉ e sau khi sơn tăng ra đi thì pháp tịch trống vắng, nên nay khiến Tố công là người tỏ ngộ, tiếp tục trụ trì«.

2. Tự viện, đạo tràng, nơi mà đoàn thể chư tăng nghe thiền sư tuyên nói Phật giáo.

Truyện Huệ Minh trong TCTT q. 8 ghi: »高 宗 之 世、 依 忍 （止 弘 忍） 禪 師 法 席、 極 意 研 尋。 – Cuộc đời của

Cao Tông nương nơi tự viện của Thiền sư Hoằng Nhẫn, hết lòng nghiên cứu tìm tòi«.

PHÁP TÍN 法 信

Bằng cớ của sự truyền pháp. Tiết Huệ Khả Thiền sư trong TĐT q. 2 ghi: »我 今 將 此 法 眼 付 囑 於 汝、 并 賜 袈 裟 以 爲 法 信。 – Nay ta đem Chính pháp nhãn tạng này giao phó cho ngươi và trao ca sa để làm bằng cớ của sự truyền pháp«.

PHÁP TÍNH 法 性 Bản tính của vạn sự vạn vật trong vũ trụ.

Chương Bát Nhã Đa La Tổ thứ 27 trong CĐTĐL q. 3 ghi: »於 諸 物 中 法 性 最 大。 – Trong các vật pháp tính rất lớn«.

PHÁP TÍNH THIỀN SƯ 法 性 禪 師

PHÁP TÍNH THIỀN SƯ 法 性 禪 師 Thụy hiệu của Thiền tăng Vô Ân, sống vào đời Ngũ Đại. X. Vô Ân.

PHÁP TÒA 法 座

Chỗ ngồi trong pháp đường để thiền sư nói pháp. Minh Giác ngữ lục ghi: »師 開 堂 日。 於 法 座 前 顧 謂 大 眾 云： 若 論 本 分 相 見。 不 必 高 陞 寶 座。 – Một hôm sư khai đường, ở trước pháp tòa sư nhìn đại chúng nói: Nếu bàn về việc bản phận thì chẳng cần phải lên bảo tòa«.

PHÁP TÔNG 法 宗 (1001-1069)

Thiền tăng đời Tống, họ Trần, người Khúc Giang, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thường Bảo, thuộc tông Vân

Môn đời thứ 4. Trụ viện La Hán.

PHÁP TRÀNG 法 幢

1. Cờ pháp, dụ chỉ cho diệu pháp. Pháp Diễn ngữ lục, q. trung ghi: »大 敝 禪 關 巨

延 儔 侶。 扶 立 宗 旨 高 建 法 幢。 上 答 君 親 下 資 含 識。 – Rộng mở cửa thiền, giao du bạn đạo, phò lập tông chỉ, dựng cao pháp tràng, trên đáp đền ân vua, dưới giúp đỡ chúng sinh«.

2. Thiền tăng đời Thanh, còn có tên Hành Sí, tục danh Lâm Tăng Chí. Niên hiệu Sùng Trinh thứ 3 (1630) đỗ Tiến sĩ làm quan đến Chiêm sự. Nhà Minh mất, sư cạo tóc làm tăng. Sư lần lượt trụ trì chùa Bảo Phúc, núi Đại Mai, Minh Châu (Ninh Ba, Chiết Giang); chùa Mật Ấn, núi Đầu Đà, Ôn Châu (Chiết Giang); chùa Tịnh Giác, núi Đông Bảo, Xử Châu (Lệ Thủy, Chiết Giang). Môn nhân Siêu Ngụ, Siêu Vô biên tập ngôn hạnh của sư thành quyển Pháp Tràng Đại sư ngữ lục.

PHÁP TRÌ 法 持 (635-702)

Tăng nhân đời Đường, Tứ Tổ tông Ngưu Đầu, họ Trương, người Giang Ninh, Nhuận Châu (Nam Kinh), Trung Quốc. Sư xuất gia từ nhỏ, 30 tuổi mới đi du phương, nghe danh Đại sư Hoằng Nhẫn liền đến yết kiến mong được pháp yếu. Về sau tham kiến Thiền sư Huệ Phương tông Ngưu Đầu được tâm ấn, được trao ấn ký, kế thừa pháp tịch. Sư hoằng dương tông phong trong vài năm tứ chúng đều ngưỡng mộ y chỉ. Lúc Hoằng Nhẫn thị tịch, ngài nói với đệ tử Huyền Trách: »Sau này Kim Lăng Pháp Trì là một trong mười người truyền pháp của ta«. Pháp Trì trụ chùa Diên Tộ ở Kim Lăng (Nam Kinh) cử dương Ngưu Đầu

Thiền, truyền pháp cho Trí Oai rồi tịch.

PHÁP TRÍ 法 智

Thiền tông đời Tống, họ Bách, người Thiểm Châu (Tam Môn Giáp, Hà Nam).

Tráng niên xuất gia nơi chùa Thánh Quả,

Tây Kinh (Lạc Dương, Hà Nam), Trung Quốc.

Ban đầu tập Hoa Nghiêm, sau mộ Thiền tịch; trước sau tham kiến các thiền sư:

Nam Dương Cẩn, Đại Hồng Trí hơn 10 năm mà không khế ngộ. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ 3 (1121) khi Hoằng Trí Chính Giác nhậm chức Thủ tọa chùa Đại Hồng, Pháp Trí đến tham yết ngay dưới lời nói liền triệt ngộ, được nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Về sau trụ trì chùa Thiện Quyền, Thường Châu (Giang Tô), chùa Kim Túc Tú Châu (Gia Hưng, Chiết Giang). Trước tác »Thiện Quyền Tri Thiền sư Ngữ Yếu« 1 quyển được xếp vào »Tục Cổ Tôn Túc Ngữ Yếu«. 600

PHÁP TỰ 法 嗣

PHÁP TRUNG 法 忠

1. Thiền tăng đời Tống (1084-1149), họ Diêu, hiệu Mục Am, người Tứ Minh, Chiết Giang, Trung Quốc. Năm 19 tuổi xuất gia, siêng năng tu tập Thiên Thai giáo chỉ, ngộ được lý Nhất tâm tam quán. Tự biết mình chưa tỏ ngộ triệt để nên đi tham học các bậc danh đức tìm kiếm pháp thiền. Đến Long Môn thấy nước xoáy liền đại ngộ làm bài kệ trình lên Thiền sư Phật Nhãn Thanh Viễn, được ấn khả làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sau sư đến Lô Sơn ở tại Đồng An trong cây khô nhịn ăn tĩnh tọa, mọi người đều kinh ngạc. Niên hiệu Tuyên Hòa (1119-1125) dời sang ở Nam Nhạc, theo truyền thuyết sư thường cưỡi cọp đi chơi, mọi người hướng theo lễ bái, bốn chúng gọi sư là »Phục Hổ«. Về già, sư trụ núi

Hoàng Long, Long Hưng (Nam Xương, Giang Tây).

2. Thiền tăng đời Minh (1541-1620), họ Tào, hiệu Kính Đương, người Thiệp huyện (An Huy), Trung Quốc. Năm 19 tuổi đi đến chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu xuất gia với Hòa thượng Vân Thủy Đại Cơ. Đến 21 tuổi đăng đàn thụ giới cụ túc, hành cước đến Thiếu Lâm tham kiến Thiền sư Đại Thiên Nhuận. Lại đến Trường An yết kiến hai đại lão Biến Dung và Nguyệt Tâm chỉ bày tâm yếu có chút khai ngộ. Chẳng bao lâu, sư trở về lễ Thiền sư Diệu Phong tại Ngũ Đài, vừa gặp là tâm ấn tương khế. Sau đến Thiên Bình ở Lô Sơn, do thích thắng cảnh này nên ẩn cư tại đây. Vài năm sau thiền lữ tụ hội dần dần thành tùng lâm.

Pháp Trung là người thẳng thắn, không bày vẽ, quản lý chúng không cần quy củ, cam khổ đồng chịu, ngoài một chiếc áo nạp không có gì nữa.

PHÁP TỤ 法 聚 (1492-1563)

Thiền tăng đời Minh, họ Phú, tự Ngọc Chi, hiệu Nguyệt Tuyền, người Gia Hưng (Chiết Giang), Trung Quốc. Năm 14 tuổi xuất gia tại chùa Tư Thánh, sau khi thụ giới cụ túc yết kiến các ngài Kiết Am, Pháp Chu v.v… nhưng không khế hợp. Sư đến Cối Kê (Thiệu Hưng, Chiết Giang)

khấu bái Vương Dương Minh, Vương Dương Minh dùng kệ đáp sư khiến nghi tình phát khởi. Lại đến Nam Kinh tham kiến Thiền sư Mộng Cư, Mộng Cư đánh cho một tát, nói: »Rơi hay không rơi?« Sư hoát nhiên đại ngộ. Vào núi Thiên Trì, Vũ Khang (phía Tây Đức Thanh, Chiết Giang)

sư cất tịnh xá Ngọc Chi và am Đường Nhất. Các bậc tôn túc suối Ngọc Long qua lại trong núi phát minh tâm địa, chứng hội lý mầu Nho Phật đại đồng. Thiền lữ ngưỡng mộ thanh danh tìm đến dần dần thành tùng lâm. Tác phẩm: Ngọc Chi Nội Ngoại tập.

PHÁP TỰ 法 嗣 1. Đệ tử kế thừa đạo pháp, người nối pháp.

Chương Di-giá-ca Tổ thứ 6 trong CĐTĐL q. 1 ghi: »既 傳 法 已 遊 化 至 北 天 竺 國。 見 雉 堞 之 上 有 金 色 祥 雲。 歎 曰： 斯 道 人 氣 也。 必 有 大 士 爲 吾 法 嗣 乃 入 城。 – Đã truyền pháp xong, Tổ du hóa đến Bắc Thiên Trúc, thấy trên mặt thành có mây lành kim sắc bèn khen rằng: Đây là sắc khí của đạo nhân, ắt có kẻ nối pháp ta. Tổ bèn vào thành«.

2. Kế thừa, tiếp tục. Tiết Nham Đầu Hòa thượng trong TĐT, q. 7 ghi: »羅 山 云： 和 尚 豈 不 是 法 嗣 德 山 又 不 肯 德 山？ 師 云： 是 也！ – La Sơn hỏi: Hòa thượng há không phải kế thừa Đức Sơn mà chẳng chấp nhận Đức Sơn? Sư đáp: Đúng 601

PHÁP TỰ THƯ 法 嗣 書

vậy«.

PHÁP TỰ THƯ 法 嗣 書 Bức thư do thiền sư viết gởi cho Thầy của mình, khi sư đã nhận chức Trụ trì. Pháp Diễn ngữ lục q. hạ ghi: »資 福 專 使。 持 法 嗣 書 至。 師 於 法 堂 上 受 書。 – Vị chuyên sứ của chùa Tư Phúc cầm Pháp tự thư đến, sư ở trên pháp đường nhận thư«.

PHÁP TƯỚNG 法 相

Hiệu của Thiền tăng Sư Hội, do vua Cao Tổ đời Hậu Tấn ban cho. X. Sư Hội

PHÁP UYỂN CAN THÀNH 法 苑 干

城 Người không mang hình thức xuất gia nhưng dùng quyền thế địa vị để bảo hộ Phật pháp, nhà chùa khen họ là »Pháp uyển can thành«.

Can thành: Lá chắn và tường thành, đây có nghĩa là hộ vệ. Truyện Bác Sơn Hòa thượng trong Nguyên Lai quảng lục q. 35

ghi: »劉 太 史 若 宰、 時 方 爲 諸 生、 偕 其 兄 弟 禮 和 尚 爲 師、 求 度、 和 尚 曰： 公 神 氣 凝 靜、 當 得 上 第、 爲 法 苑 干 城、 出 家 須 異 日 耳。 – Thái tử Lưu Nhược Tể lúc còn là học trò cùng các huynh đệ lễ Hoà thượng làm thầy, cầu xuất gia. Hoà thượng bảo: Ông thần khí ngưng lặng, sẽ được thi đỗ, làm người bảo hộ Phật pháp. Còn việc xuất gia hãy để khi khác«.

PHÁP VĂN 法 文 (1730-1810) (229 TKTNVC)

Thiền tăng đời Thanh, họ Tiêu, tự Đạm Nhiên, người xứ Sa Ấp (Đại Danh, Hà Bắc) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Viên Ngọc Hưng Ngũ, đời thứ 38 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Cổ Sơn. Tác phẩm:

Đạm Nhiên tập, Pháp Văn ngữ lục.

PHÁP VỊ 法 味

Vị ngon của thiền pháp, nghĩa là chỗ tinh diệu của pháp như là món ăn ngon làm hài lòng người. Tiết Thiên Đồng Đàm Hoa Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »首 依 水 南 遂 禪 師、 染 指 法 味。 – Buổi đầu sư nương Thiền sư Thủy Nam Toại, được nếm qua vị ngon của thiền pháp«.

PHÁP VIỄN 法 遠 (991-1067)

Thiền tăng đời Tống, họ Vương, hiệu Sài Thạch Dã Nhân, người Trịnh Châu (Hà Nam), Trung Quốc. Ban đầu tập làm Sứ sự, dần dà giữ chức Sai sứ. Sư bỗng chán ghét rồi theo Tam Giao Trí Trung xuất gia, nỗ lực tham cứu tỏ ngộ nguồn tâm được Thiền sư Quy Tỉnh viện Quảng Giáo ấn chứng và nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Âu Dương Tu từng tham học với môn hạ của sư. Lúc tuổi già sư ở Phù Sơn, đồ chúng rất đông xiển dương Tông phong; cơ pháp của sư thật đặc biệt nên người đời gọi là »Phù Sơn Cửu Đới«. Sau khi mất được ban thụy »Viên Giám Thiền sư«.

PHÁP VŨ LÃO NHÂN 法 雨 老 人

Hiệu của Thiền tăng Phật Thạch, sống vào đời Minh. X. Phật Thạch.

PHÁP VŨ TỰ 法 雨 寺

1. Còn gọi: Chùa Đậu, chùa Thành Đạo.

Chùa ở làng Đậu, nay thuộc thôn Gia Phúc, xã Nguyễn Trãi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Sơn Bình, Việt Nam. Tòa chính điện kiểu chữ công (I), ngói trên mái rất to và dầy. Vách điện cũng làm theo kỹ thuật 602

PHÁP VƯƠNG CHI ẤN 法 王 之 印

ván nong, đổ dầy dặn và trang hoàng rất hoa mỹ. Chính giữa vách trổ những ô cửa chạm rồng, phụng, tứ linh, rất giống ở thượng điện chùa Thầy cùng những hình đồng tử hai tay dâng từng chữ »Thánh thọ vô cương«. Ngoài ra cột có chạm những ổ rồng theo chiều cao và trên những trương cửa có chạm hình tiên. Hình chạm rất linh hoạt, tinh xảo, vì vậy trước đây chùa Đậu được xem là nơi có những tác phẩm điêu khắc trên mặt gỗ đẹp và khéo vào bậc nhất

Việt Nam.

Trong hậu Tổ của chùa này hiện nay có thờ nhục thân của 2 vị thiền sư:

― Đạo Chân, tục danh Vũ Khắc Minh. ― Đạo Tâm, tục danh Vũ Khắc Trường.

Theo: VNVHTH 1989-1995.

2. Còn gọi: Hậu Tự. Nằm dưới ngọn Quang Hy, phía trái đỉnh Bạch Hoa, núi Phổ-đà, huyện Phổ-đà, tỉnh Chiết Giang,

Trung Quốc, là một trong ba đại tự ở Phổ-đà Sơn. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 8 (1580)

đời Minh tăng nhân Chân Dung từ Tây Thục đến lễ Ngũ Đài Sơn, thích phong cảnh đẹp núi Quang Hy bèn kết am ở, để giữ lấy ý nghĩa »pháp hải triều âm tùy cơ phổ ứng« mà đặt tên là »Hải Triều Am«. Năm thứ 22 (1594) Quận thủ đổi tên là »Hải Triều Tự«. Năm thứ 34 (1606) ban tấm biển »Hộ Quốc Trấn Hải Thiền Tự«.

Niên hiệu Khang Hy thứ 38 (1699) đời Thanh sắc tứ tấm biển »Thiên Hoa Pháp Vũ«, »Pháp Vũ Thiền Tự«. Niên hiệu Ung Chính thứ 9 (1731) lại ban tiền bạc trùng tu. Vào niên hiệu Đồng Trị, Quang Tự (1862-1908) lại lần lượt kiến tạo điện vũ, hiện còn phòng ốc gần 300 gian. Điện vũ dựa theo thế núi mà cất, theo hướng nam bắc dần dần lên cao. Trên tuyến trục giữa theo thứ lớp là Thiên vương điện, Ngọc Phật điện, Cửu long Quán Âm điện, Ngự bi điện, Đại hùng bảo điện, Phương trượng điện, Ấn Quang Pháp sư kỷ niệm đường.

Cửu long Quán Âm điện còn gọi »Viên Thông Bảo Điện«, nguyên là Cửu long điện của cố cung Nam Kinh đời Minh. Vị trụ trì chùa là Tính Thống tấu thỉnh vua Khang Hy dời về xây dựng nơi đây. Trong điện có 8 cây cột trụ khắc rồng tinh xảo.

Khung trang trí trên trần nhà điêu khắc 9 con rồng ôm lấy trái châu theo phong cách thuần phác cổ xưa điển nhã, chính giữa điện treo một chiếc đèn lưu ly giốâng như một hạt minh châu. Xung quanh bệ đá trước điện có 24 khối đá xanh, trên có khắc câu chuyện lịch sử của 24 người con hiếu thảo. Chùa ở trong hang núi bóng cây rậm rạp, trước chùa có khe thanh ngọc nước chảy vòng quanh. Cổ sát rợp bóng cây trang nghiêm kính cẩn.

PHÁP VƯƠNG 法 王

Từ dùng để gọi đức Phật một cách tôn kính. Minh Châu Tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q 18 ghi:

法 王 出 現 世 間、 方 便 談 空 破 有 »Pháp Vương xuất hiện thế gian Phương tiện đàm không phá hữu«.

»Đấng Pháp vương xuất hiện ở đời Phương tiện nói KHÔNG, phá chấp CÓ«.

PHÁP VƯƠNG CHI ẤN 法 王 之 印 Chiếc ấn của Pháp vương. Chỉ cho chân đế Phật pháp, thiền nghĩa vi diệu. Lục Tổ Năng Thiền sư bi minh của Vương Duy trong Toàn Đường Văn q. 327 ghi: »謂 得 黃 帝 之 珠、 堪 受 法 王 之 印。 – Gọi là được hạt châu của Hoàng đế, kham nhận chiếc ấn của pháp vương«. PHÁP VƯƠNG VÔ THƯỢNG TRÂN BẢO 法 王 無 上 珍 寶 PHÁP VƯƠNG VÔ THƯỢNG TRÂN BẢO 法 王 無 上 珍 寶 Chỉ cho Phật pháp chân đế, thiền nghĩa nhiệm mầu. Tiết Đạo Nhất đời thứ 2 dưới Đại Giám trong CTTNL, q. 1 ghi: »但 無

一 念 即 除 生 死 根 本、 即 得 法 王 無

上 珍 寶。 – Chỉ cần không một niệm liền dẹp trừ cội gốc sinh tử, liền được pháp vương vô thượng trân bảo«

PHÁP XUNG 法 訲 (?-665)

Tăng nhân đời Đường, họ Lý, tự Hiếu Đôn, người Thành Kỷ, Thiểm Tây (Thiêm Thủy, Cam Túc), Trung Quốc. Năm 24 tuổi làm quan Bái Ưng Dương Tướng Quân. Mẹ mất, đọc kinh Niết-bàn mà phát tâm xuất gia. Sư theo Huệ Cảo học tập Đại Phẩm, Tam Luận, Lăng-già. Sau vào núi

Vũ Đô tu nghiệp. Đầu năm Trinh Quán (627-649) triều đình hạ lệnh nghiêm cấm độ riêng tăng ni, sư liền quyết tử cắt tóc xuất gia, rồi trốn vào núi Dịch Dương tu thiền, giảng kinh Lăng-già. Linh Nhuận chùa Hoằng Phúc gọi sư là »Đại Tâm Khai

Sĩ«.

PHÁP YẾU 法 要

Nghĩa tinh yếu của thiền pháp, Phật pháp.

Tiết Hoài Nhượng, đời thứ 1 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 1 ghi: »汝 學 心 地 法 門、 如 下 種 子、 我 說 法 要 譬 彼 天 澤。 – Ngươi học pháp môn tâm địa như gieo hạt giống; Ta nói nghĩa tinh yếu của thiền pháp ví như trời mưa thấm ướt hạt giống ấy«.

PHÁT CƠ 發 機

Mở bày thiền cơ. Tiết Động Sơn Ngộ Bản Thiền sư trong NGCTT q. 3 ghi: »水 鳥 樹 林 何 曾 說 法、 徒 自 嘆 奇； 墻 壁 瓦 礫 爲 汝 發 機、 灼 然 不 會。 – Nước, chim, rừng cây đâu từng thuyết pháp, luống tự than là việc lạ; tường vách ngói gạch vì ông mà mở bày thiền cơ rõ ràng mà tại ông chẳng biết«.

PHÁT CHÂN QUY NGUYÊN 發 眞

歸 元 Phát hiện, nhận thức chân tính sẵn có của chính mình; trở về cội nguồn thanh tịnh tâm. Nói khác đi, đây là đạt đến cảnh giới Niết-bàn, sạch hết phiền não, siêu thoát sinh tử. Pháp Diễn ngữ lục, q. thượng ghi: »古 人 道： 若 有 一 人 發 眞 歸 源。 十 方 虛 空 悉 皆 消 匆。 – Người xưa nói: Nếu có người nào đạt đến cảnh giới Niết- bàn thì mười phương hư không thảy đều tiêu mất«.

PHÁT DƯƠNG 發 揚

Nêu ra để giải thích. Mật Am ngữ lục ghi: »陞 座 拈 香 祝 聖 罷。 歛 衣 就 座。 僧 問：丹 書 來 鳳 闕。 瑞 氣 藹 禪 坊。 少 室 無 私 句。 當 機 願 發 揚。– Sư thăng tòa niêm hương chúc thánh xong, vén áo lên tòa ngồi. Có một vị tăng hỏi:

Kinh sách đến cửa vua, khí lành viếng cửa

Thiền. Câu vô tư của Thiếu Thất, đương cơ nguyện phát dương«.

PHÁT KHỞI 發 起

Nổi nóng, phát cáu. Mật Am ngữ lục ghi:

»婆 云。 我 二 十 年。 只 供 養 得 個 俗 漢。 遂 發 起 燒 卻 菴。 – Bà già nói:

Hai mươi năm ta chỉ cúng dường một kẻ phàm tục! Bèn phát cáu đốt quách cái am.«

PHÁT KHỨ 發 去

Bỏ đi. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong 604

PHÁT TÚC 發 足

TĐT q. 4 ghi: »其 僧 不 會、 恨 而 發 去。 – Vị tăng kia không hiểu, hờn giận mà bỏ đi.«

PHÁT LỘ 發 露

Mở ra, bộc lộ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »坐 斷 維 摩 方 丈、 發 露 閻 羅 地 獄。 – Quét sạch phương trượng Duy Ma, mở ra địa ngục Diêm La, không ai thấy gì?«

PHÁT MINH 發 明

1. Nêu lên, giải thích. Vân Sơn Pháp Hội lục ghi: »雖 五 宗 接 人 機 用 不 同、 無 非 發 明 世 尊 拈 花 一 著 子、 直 指 人 心、 見 性 成 佛 而 已。 – Dù năm tông phái có cơ dụng khác nhau trong khi tiếp dẫn người học, chẳng qua là nêu lên một sự kiện Thế Tôn giơ cành hoa để chỉ thẳng tâm người, giúp họ kiến tính thành Phật mà thôi«.

2. Tỉnh ngộ, phát hiện. Tiết Vong Danh Đạo Bà trong NĐHN q. 6 ghi: »溫 州 陳 道 婆、 嘗 遍 扣 諸 方 名 宿、 後 於 長 老 山 淨 和 尚 語 下 發 明。 – Trần đạo bà ở Ôn Châu, từng gõ cửa các bậc Thiền sư nổi tiếng. Về sau, bà ngay nơi lời nói của Trưởng lão Hòa thượng Sơn Tịnh mà có tỉnh ngộ«.

CĐTĐL q. 30 ghi: »吾 故 知 是 書 之 流 布。 發 明 心 地 者 眾 矣。 – Nên ta biết sự truyền bá của sách này giúp cho nhiều người phát hiện tự tính«.

PHÁT NGHIỆP 發 業

Phiền não, nổi nóng. Tiết Vong Danh Cổ Túc trong NĐHN q. 6 ghi: »和 尚 幾 年 喚 他 即 得、 某 甲 纔 喚 便 發 業。 – Hòa thượng gọi ông ta bao năm cũng được, còn tôi mới gọi là nổi nóng.«

PHÁT NHÂN NGHIỆP 發 人 業

Khiến người phiền não. Tiết Trường Sinh Giảo Nhiên Thiền sư trong NĐHN q. 7

ghi: »曰： 如 何 是 煩 惱 不 須 除？ 師 以 手 拏 頭 曰： 這 師 僧 得 恁 麼 發 人 業。 – Có vị tăng hỏi: Thế nào là phiền não chẳng cần trừ? Sư lấy tay ôm đầu rồi nói: Ông tăng này làm gì mà khiến người ta phiền não như thế?«.

PHÁT Ố 發 惡

Còn gọi: Ố phát. Nổi nóng, phát cáu. Mật

Am ngữ lục ghi: »昨 夜 春 風 偶 發 惡。 掀 倒 飛 來 峰 倒 卓。 – Đêm qua gió xuân khiến pho tượng phát cáu, tung ngược bay lên núi cao vút.«

PHÁT QUANG 發 光

Thiền tăng đời Đường, họ Dương, người Nhữ Dương (Nhũ Nam, Hà Nam), Trung Quốc. Tổ tiên đều là hoạn quan, sư mỗi khi thấy tội nhân liền than thở: »Người vốn không có tội mà chịu bởi vô minh che lấp;

địa ngục vốn không song do túc nghiệp cảm ứng«. Liền phát nguyện đến chùa Thiếu Lâm xuất gia, chuyên nghiên cứu giới luật và giáo thừa. Về sau sư du phương đến núi Kê Túc xây cất chùa Thạch Chung, hoằng dương đạo pháp, người đời gọi là »Thạch Chung Phát Quang Thiền sư«.

PHÁT TÚC 發 足 Bắt đầu khởi hành, cất bước ra đi. Tiết Thị Chân Ngộ Thiền nhân trong HSLNMDT ghi: »何 因 而 汨 沒 愛 纏？ 何 因 而 愿 出 沈 淪？ 何 因 而 發 足 超 方？ 何 因 而 參 訪 知 識？ – Do đâu mà chết chìm trong lưới ái? Do đâu mong muốn ra khỏi trầm luân? Do đâu mà cất bước du 605

PHÂN ĐƯƠNG 分 當

phương? Do đâu mà tham phỏng bậc tri thức?«.

PHÂN ĐƯƠNG 分 當 Nên, cần, phải. Tiết Tục Nghệ Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »世 上 有 一 種 誼 論、 謂 一 飲 一 啄、 莫 非 前 定、 全 不 由 人 力 趨 避 者。 若 然、 則 爲 善 者 分 當 爲 善、 爲 惡 者 分 當 爲 惡、 聖 賢 無 教 化 之 功、 下 民 無 趨 避 之 术。 – Thế gian có một loại nghị luận: Mỗi một miếng ăn, miếng uống hẳn là đã được định trước, hoàn toàn không do sức người giải quyết. Nếu như thế, thì người thiện phải nên thiện hoài, người ác phải ác hoài;

thành ra thánh hiền không có công giáo hóa, dân đen không có cách giải quyết«.

PHÂN NÃ 分 拿

Còn gọi: Phân sơ. Phân biệt, giải bày.

Phần Dương ngữ lục, q. trung ghi:

兩 堂 上 座 總 作 家 其 中 道 理 有 分 拏 賓 主 歷 然 明 似 鏡 宗 師 爲 點 眼 中 花 »Lưỡng đường Thượng tọa tổng tác gia, Kỳ trung đạo lý hữu phân nã Tân chủ lịch nhiên minh tợ cảnh Tông sư vị điểm nhãn trung hoa«.

»Các Thượng tọa ở nhà Đông, nhà Tây đều là những bậc tu hành tài giỏi có cơ dụng vượt hơn mọi người, Đạo lý của họ có phân biệt chủ khách rõ ràng, sáng tỏ như gương

Các pháp sư Thiền tông vì họ mà điểm hoa trong mắt«.

Mật Am ngữ lục ghi: »帶 累 釋 迦 老 子。 通 身 是 口 也 分 疏 不 下。 – Làm liên lụy đến ông già Thích-ca, dù cho toàn thân là miệng cũng giải bày chẳng được«.

PHÂN PHÓ 分 付

Giao phó, truyền cho. Tiết Lạc Phố Nguyên An Thiền sư trong NĐHN q. 6 ghi: »且 道 那 句 是 賓、 那 句 是 主？ 若 擇 得 出、 分 付 缽 袋 子。 – Hãy nói câu nào là khách, câu nào là chủ? Nếu phân biệt được thì ta sẽ truyền y bát cho«.

PHÂN SƠ 分 疏

Phân biện, biện giải. Mật Am ngữ lục ghi: »帶 累 釋 迦 老 子。 通 身 是 口 也 分 疏 不 下。 – Làm liên lụy ông già Thích- ca, toàn thân là miệng cũng không thể biện giải.«

PHÂN TRƯƠNG 分 張

Phân biệt. Tông Môn Võ Khố ghi: »指 點

是 非 分 張 好 醜。 – Xoi mói thị phi, phân biệt tốt xấu.«

PHẤN TẢO 糞 掃

Rác rưởi. Tiết Vân Nham Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 云： 汝 還 歡 喜 不？ （洞 山） 對 曰： 歡 喜 即 不 敢、 如 糞 掃 堆 上 拾 得 一 顆 明 珠。 – Sư hỏi: Ngươi có vui mừng không? (Động Sơn) đáp rằng: Con chẳng dám vui mừng, nhưng tâm trạng giống như khi lượm được một viên ngọc sáng trên đống rác rưởi«.

PHẤN TẢO ĐÔI ĐẦU, TRÙNG THIÊM KHẠP THIỆM 糞 掃 堆 頭 重 添 搕 〖⿰扌䪞〗 Trên đống rác còn bỏ thêm rác rưởi, tỷ dụ vốn có lời nói tri giải còn thêm lời nói tri giải nữa. Mật Am ngữ lục: »窮 諸 玄 辨。 竭 世 樞 機。 糞 掃 堆 頭。 重 添 搕 〖⿰扌䪞〗。 明 投 暗 合。 水 到 渠 成。 作 賊 人 心 虛。 抱 贓 叫 屈。 – Tột các lời bàn huyền diệu, tận hết cơ xảo. 606 PHẬT ĐỈNH QUANG MINH CHI THÁP 佛 頂 光 明 之 塔 Trên đống rác còn bỏ thêm rác rưởi, tối sáng hợp nhau, nước chảy thành ngòi, có tật thì giật mình, tay ôm tang vật mà miệng kêu oan«.

PHẦN DƯƠNG VÔ ĐỨC THIỀN SƯ NGỮ LỤC 汾 陽 無 德 禪 師 語 錄 Còn gọi: Phần Dương Thiện Chiêu Thiền sư ngữ lục, Vô Đức Hòa thượng ngữ lục,

Phần Dương lục Ngữ lục, 3 quyển, do Phần Dương Thiện Chiêu soạn vào đời Tống, Sở Viên biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47.

Đây là những lời thượng đường tiểu tham, Niêm cổ đại biệt, Ca tụng của Thiền sư Phần Dương Thiện Chiêu sống vào đời Tống, do đệ tử của sư là Sở Viên biên tập.

Quyển trung cử 100 tắc cơ ngữ của tiên hiền, trước kể đến 100 tắc tụng cổ của Tuyết Đậu Trọng Hiển cùng với những lời vấn đáp và biệt tụng của »Động Thượng Ngũ Vị Tụng« nơi quyển thượng đều là những tụng cổ có niên đại rất xa xưa trong tùng lâm.

PHẤT BÍNH TẠI THỦ 拂 柄 在 手

Ý nói trụ trì tự viện, vì chúng thuyết pháp. Tiết Tùng Nguyên Sùng Nhạc Thiền sư trong TTĐL q. 35 ghi: »其 如 未 在、 他

日 拂 柄 在 手、 爲 人 不 得、 驗 人 不

得。 – Nếu như chưa khế hợp thiền pháp, mai sau làm trụ trì vì người chẳng được, khám nghiệm người khác chẳng được«.

PHẤT NGỘ 弗 遇

X. Phúc Ngộ.

PHẤT TRI NHÂN SỰ 弗 知 人 事

Chỉ cho chữ Phật. Theo thuật chiết tự, chữ Phật (佛) gồm có chữ Nhân (亻) là người, chữ Phất (弗) là chẳng. Thế nên gọi chữ Phật là Phất tri nhân sự (chẳng biết việc người). Đây là quan niệm của nhà Nho Việt Nam (Nguyễn Cư Trinh) trong tác phẩm Sãi Vãi, câu 135: Suy chữ nọ cho chân, chữ Phật là »Phất tri nhân sự«.

PHẬT ẤN 佛 印

Hiệu của Thiền tăng Liễu Nguyên, sống vào đời Tống. X. Liễu Nguyên.

PHẬT CHIẾU QUANG HÒA THƯỢNG NGỮ YẾU 佛 照 光 和 尚

語 要

Ngữ lục, 1 quyển, do Chuyết Am Đức Quang soạn vào đời Tống, được xếp vào

Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 5, Tục Tạng kinh tập 119.

Đức Quang là thiền tăng tông Lâm Tế.

Sách này trích lục những lời thượng đường, Tiểu tham, Niêm cổ, Tán, Kệ tụng, Tự tán của Đức Quang, nhưng chưa giải thích là trích ra từ loại ngữ lục nào.

PHẬT CHIẾU THIỀN SƯ 佛 照 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Đức Quang, do vua

Tống Hiếu Tông ban cho. X. Đức Quang.

PHẬT ĐỈNH QUANG MINH CHI THÁP 佛 頂 光 明 之 塔 Ở trong chùa A-dục Vương, thị trấn Bảo Tràng, huyện Ngân, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết giang, Trung Quốc. Chùa có một tòa Xá-lợi điện cao hơn 15m, mái chồng đỉnh ngói lưu ly để che chở tháp này.

Trong Xá-lợi điện có một tòa xá-lợi tháp bằng đá, trong tháp đá lại có một tòa tháp gỗ khảm bảy báu, trong tháp gỗ mới là tháp Phật Đỉnh Quang Minh. Đây là một tòa tháp gỗ nhỏ cao vài chục cm, hình dáng 607

PHẬT GIÁM 佛 鍳

và cấu tạo hơi khác với các loại tháp Phật, thể tích nhỏ hơn, chủ yếu dùng để đựng xá-lợi. Thân tháp điêu khắc theo phong cách Ấn Độ rất giống tháp ấn kinh của Ngô Việt Vương tạo dựng.

PHẬT GIÁM 佛 鍳 Hiệu của Thiền tăng Sư Trách, sống vào đời Minh. X. Sư Trách.

PHẬT GIÁM THIỀN SƯ 佛 鍳 禪 師

1. Hiệu của Thiền tăng Huệ Cần, sống vào đời Tống. X. Huệ Cần.

2. Hiệu của Thiền tăng Sư Phạm do vua Tống Lý Tông ban cho. X. Sư Phạm.

PHẬT GIÁM THIỀN SƯ NGỮ LỤC

佛 鍳 禪 師 語 錄 X. Vô Chuẩn Sư Phạm Thiền sư ngữ lục.

PHẬT HẠNH THIỀN SƯ 佛 行 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Đạo Xương, sống vào đời Tống. X. Đạo Xương.

PHẬT HUỆ 佛 慧

1. Trí huệ Phật hay liễu ngộ được chân đế.

Chương Hạc-lặc-na Tổ thứ 23 trong CĐTĐL q. 2 ghi: »尊 者 曰： 汝 欲 心 道 無 所 用 心。 曰： 既 無 用 心 誰 作 佛 事。 尊 者 曰： 汝 若 有 用 即 非 功 德。 汝 若 無 作 即 是 佛 事。 經 云： 我 所 作 功 德 而 無 我 所 故。 師 子 聞 是 言 已 即 入 佛 慧。 – Tôn giả (chỉ Hạc-lặc-na) nói: Ngươi muốn được tâm đạo thì phải dửng dưng với tất cả. Hỏi: Nếu dửng dưng với tất cả thì ai làm Phật sự? Tôn giả nói: Ngươi nếu có dụng thì chẳng phải công đức. Nếu ngươi vô tác (không làm) mới là Phật sự. Cho nên kinh nói: Ta ra làm công đức mà không có cái ta làm. Sư Tử (tức Tổ thứ 24) nghe nói liền phát sinh trí huệ Phật«. 2. Thiền tăng đời Minh (1538-1628), họ Sử, tự Huyễn Dã, người Cối Kê (Thiệu Hưng, Chiết Giang), Trung Quốc. Năm 14 tuổi lễ Thiên Thai Tùng Cốc xuất gia rồi theo học với ngài. Một hôm trong thời khóa tu sáng sớm chợt cảm thấy thân tâm thoát lạc, vạn vật rỗng không, liền đến Yến Đô (Bắc Kinh) yết kiến Thiền sư Đức Bảo. Nhờ thân cận lâu ngày nên sư được ấn khả, về sau trụ trì chùa Thiên Ninh, ở Yến Sơn. Về già sư trở về Nam, trụ trị chùa Thiên Ninh, Gia Hưng (Chiết Giang). Tính tình sư tiết kiệm chưa hề xin xỏ ai, nhiệt tình với việc hoằng dương Phật pháp. Tác phẩm: Lãn Thạch ngữ lục.

3. Thiền tăng đời Minh, họ Thẩm, người Nhân Hòa (Hàng Châu), Trung Quốc. Ban đầu là đệ tử của nhà Nho, nhân xem Huệ Đăng tập lỡ tay làm bể bình trà, sư có tỉnh bèn bỏ Nho theo Phật, theo Thục Sư xuất gia thụ giới cụ túc. Sư trở về núi Ngũ Đài tại nền cũ chùa Cổ Vân Thê kết am tranh tĩnh tọa. Ngày chỉ ăn một bữa, ngực đeo miếng sắt ghi rằng: »Sắt nếu ra hoa thì mới nói chuyện với người«. Đệ tử ngày càng đông dần dần thành tùng lâm. Thái hậu Hiếu Định ban cho cà-sa thêu hình con rồng, sư không dám mặc, bỏ vào túi mang bên mình. Tuổi già trước tác Thiền Quan Sách Tiến. PHẬT HUỆ VIÊN GIÁM THIỀN SƯ 佛 慧 圓 鍳 禪 師

Thụy hiệu của Thiền tăng Nguyên Trường, sống vào đời Nguyên. X. Nguyên Trường.

PHẬT HUYỄN 佛 幻

Hiệu của Thiền tăng Tâm Thái, sống vào 608

PHẬT PHÁP ĐẠI LONG 佛 法 大 龍

đời Minh. X. Tâm Thái.

PHẬT LÃNG THIỀN SƯ 佛 朗 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Tự Tính, sống vào đời Minh. X. Tự Tính.

PHẬT NGUYÊN THIỀN SƯ 佛 源 禪

師

Thụy hiệu của Thiền tăng Chính Niệm, sống vào đời Nguyên. X. Chính Niệm.

PHẬT NHÃN THANH VIỄN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 佛 眼 清 遠 禪

師 語 錄 Còn gọi: Thư Châu Phật Nhãn Hòa thượng ngữ lục. Ngữ lục, 8 quyển, do Thanh Viễn soạn vào đời Tống, Cao Am Thiện Ngộ biên tập, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục từ quyển 27 đến quyển 34, Tục Tạng kinh tập 118, trang 499. Nội dung bao gồm các lời khai đường ở chùa Thiên Ninh, Thư

Châu cho đến những ngữ yếu khi sư trụ chùa Bao Thiền núi Long Sơn. Bên cạnh đó là: Kệ tụng, Chân tán, Tiểu tham, Phổ thuyết, Tụng cổ, Dạy bảo trong thất, Thùy đại, chỉ dạy tâm yếu cho thiền nhân, Tam tự tỉnh sát, Giới vấn thoại.

Quyển cuối phụ lục 1 thiên »Tống cố Hòa Châu Bao Sơn Phật Nhãn Thiền sư Tháp minh« của Lý Di Tốn.

PHẬT NHÃN THIỀN SƯ 佛 眼 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Huệ Khai do vua

Tống Lý Tông ban cho. X. Huệ Khai.

PHẬT NHÃN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 佛 眼 禪 師 語 錄 X. Vô Môn Huệ Khai Thiền sư ngữ lục.

PHẬT NHẬT ĐẠI SƯ 佛 日 大 師

Hiệu của Thiền tăng Tông Cảo, sống vào đời Tống. X. Tông Cảo.

PHẬT NHẬT VIÊN MINH ĐẠI SƯ 佛 日 圓 明 大 師 Thụy hiệu của Thiền tăng Ấn Giản, sống vào khoảng đời Kim, đời Nguyên. X. Ấn

Giản.

PHẬT OAN THIỀN SƯ NGỮ LỤC 佛 冤 禪 師 語 錄 Ngữ lục, 12 quyển, do Phật Oan Triệt Cương soạn vào đời Thanh, các vị Tính Thuần… biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 36 (1697). Nội dung bao gồm ngữ lục của thiền sư Phật Oan khi trụ trì các thiền viện:

― Chư Cổ, núi Cổ Tự, Nội Giang.

― Chiêu Giác, núi Oai Phong, phủ Thành Đô.

― Triều Âm, núi Lạc-già, Song Lưu.

― Bát-nhã, núi Thiên Trì, Nội Giang và những pháp ngữ lúc ở liêu Thủ tọa chùa

Chiêu Giác như: Bỉnh phất, Cơ duyên, Niêm cổ.

Ngoài ra còn có: Đông độ lịch truyền Tổ sư tượng tán, Nguyên lưu niêm tụng, Tụng cổ, Phân đăng, Hành do, Tạp trước, Phật sự, Thư tín vấn đáp, Thi kệ, Ca…

PHẬT PHÁP ĐẠI LONG 佛 法 大 龍 Rồng lớn Phật pháp dụ chỉ bậc có oai đức lớn và nhiều thần lực trong cửa Phật.

Hoằng Nhẫn truyện trong TCTT q. 8 ghi:

»四 祖 道 信 乃 遣 人 隨 其 （指 童 年 時 代 的 五 祖 弘 忍） 歸 舍、 具 告 所 親、 喻 之 出 家。 父 母 忻 然、 乃 曰： 禪 師 佛 法 大 龍、 光 被 遠 邇、 緇 門 俊 秀、 歸 者 如 雲。 豈 但 小 609

PHẬT PHÁP ĐẠI MINH LỤC 佛 法 大 明 錄

騃、 那 堪 擊 訓？ 若 垂 虛 受、 固 無 留 吝。 – Tứ Tổ Đạo Tín bèn sai người đi theo sư (Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn lúc còn bé) về đến nhà, thưa lại với thân mẫu để cho sư xuất gia. Mẹ sư rất vui, nói rằng: Thiền sư là bậc có oai đức lớn và nhiều thần lực trong cửa Phật, tỏa sáng khắp gần xa; là bậc tài giỏi trong nhà thiền, số người hướng về rất đông. Con tôi tuổi nhỏ ngờ nghệch đâu kham nổi lời giáo huấn. Nếu Ngài thương tình nhận chú, cố nhiên tôi không hối tiếc«.

PHẬT PHÁP ĐẠI MINH LỤC 佛 法

大 明 錄 Lục, 20 quyển, do cư sĩ Khuê Đường soạn vào đời Tống. Nội dung bao gồm hơn 10 mục: Minh tâm, Tịnh hạnh, Phá mê, Nhập lý, Công phu, Nhập cơ, Kiến sư, Đại ngộ, Đích ý, Đại dụng, Chân không, Độ nhân, Nhập tịch, Hóa thân, Thiên ngoại tạp ký…

đều là những điều tâm đắc của tác giả khi tu hành thiền pháp. Sách này dẫn ra hơn 80 loại sách thiền để làm căn cứ và giải thích »Tam giáo hợp nhất« từ góc độ của Thiền tông.

PHẬT PHÁP ĐẠI Ý 佛 法 大 意

Đại ý của phật pháp, Ý chính của Phật pháp. Đây là vấn đề vô thượng thậm thâm, bất khả tư nghì, không thể dùng ngôn ngữ, văn tự mà biểu đạt, cũng không thể cố gắng dùng phàm tình mà mong nắm bắt được. Vì vậy đối với các thiền sư đắc đạo thì kẻ nào chưa ngộ mà hỏi bàn đến Phật pháp đại ý là đã làm một hành động vô lý ngược đời. Các ngài trả lời bằng cách:

Hoặc nín thinh một chập rồi hỏi lại »hiểu không«, hoặc trả lời bâng quơ dường như vô nghĩa, hoặc chỉ những vật, nói những điều thật bình thường giản dị hợp tự nhiên, hoặc đối đáp bằng cử chỉ hay lời nói vô lý ngược đời, hoặc dùng cách mạnh bạo là hét hay đánh. Chương Hành Tư Thiền sư trong

TĐT q. 3 ghi: »僧 問： 如 何 是 佛 法 大 意？ 師 曰： 盧 陵 米 作 麼 價？ – Vị tăng hỏi: Thế nào là đại ý của Phật pháp?

Sư đáp: Giá gạo ở Lô Lăng bao nhiêu nhỉ?« Tiết Đại Thiện Thiền sư trong NĐHN q. 3 ghi: »僧 問： 如 何 是 佛 法 大 意？ 師 曰： 春 日 雞 鳴。 – Vị tăng hỏi: Thế nào là đại ý của Phật pháp? Sư đáp: Ngày Xuân gà gáy.« Chương Thần Đỉnh Thiền sư trong CĐTĐL q. 17 ghi: »問： 如 何 是 佛 法 大 意？ 虛 空 駕 鐵 船、 岳 頂 浪 滔 天。 – Có người hỏi: Thế nào là đại ý Phật pháp? Sư đáp: Đáp thuyền sắt trên chốn hư không, trên đầu non sóng dậy ngất trời.«

PHẬT QUẢ THIỀN SƯ 佛 果 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Khắc Cần, sống vào đời Tống. X. Khắc Cần. PHẬT QUANG QUỐC SƯ NGỮ LỤC 佛 光 國 師 語 錄 Gọi đủ: Sắc Thụy Phật Quang Viên Mãn Thường Chiếu Quốc Sư Tam Hội ngữ lục.

Còn gọi: Phật Quang Viên Mãn Thường Chiếu Quốc Sư ngữ lục, Viên Mãn Thường

Chiếu Quốc Sư ngữ lục, Phật Quang Hòa thượng ngữ lục, Phật Quang Thiền sư ngữ lục.

Ngữ lục, 10 quyển, do Vô Học Tổ Nguyên soạn vào đời Tống, các vị Nhất Chân, Nhất Nguyên biên tập, được ấn hành vào niên hiệu Hưởng Bảo thứ 11 (1726) tại Nhật Bản, sau đó được xếp vào Đại Chính Tạng 610

PHẬT THẠCH 佛 石

tập 80. Vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 17 (1280) đời Nguyên Thế Tổ, Thiền sư Tổ Nguyên sang Nhật Bản hoằng pháp nên ngữ lục của sư bao gồm những lời dạy ở chùa Chân Như Đài Châu nước Đại Tống và ở chùa Kiến Trường, chùa Hưng Thánh tại Nhật Bản. Bên cạnh đó là các phần: Phổ thuyết, Tiểu Phật sự, Thỉnh ích vấn đáp tâm yếu, Kệ tụng, Thập di tạp lục, Niên biểu tạp lục.

PHẬT QUANG THIỀN SƯ 佛 光 禪

師 Thụy hiệu của Thiền tăng Tổ Nguyên, sống vào đời Tống. X. Tổ Nguyên.

PHẬT QUANG TỰ 佛 光 寺

Chùa ở phía tây bắc núi Thiên Trụ, huyện Tiềm Sơn, tỉnh An Huy, Trung Quốc. Còn được gọi là Mã Tổ Am vì đây là chỗ tu hành của Mã Tổ Đạo Nhất, vị thiền sư nổi tiếng đời Đường. Khoảng niên hiệu Vạn Lịch (1573-1620), vua Minh Thần Tông ban cho hiệu »Phật Quang Thiền Tự«, đến niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) đời Thanh chùa bị hủy hoại, đến niên hiệu Đồng Trị (1862-1874) chùa được trùng tu. Chung quanh chùa có núi bao bọc, trúc biếc lấp lánh, dưới cầu đá nước chảy róc rách. Gần đó có động Mã Tổ, là chỗ tĩnh tu của Mã Tổ.

PHẬT QUẬT TỰ 佛 窟 寺

Ở núi Ngưu Thủ, thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, trong núi có hang đá, người đời gọi là »Bích Chi Phật Quật«. Khoảng niên hiệu Thiên Giám (502-519) đời Lương thuộc Nam Triều, Tư Không Từ Độ dựa theo hang đá mà lập chùa, tên là »Phật Quật Tự«. Lại còn đem của cải ra viết phỏng theo Phật kinh, cất giữ nơi chùa, kẻ tu thiền bốn phương tụ hội. Đầu đời Đường Đại sư Pháp Dung trụ chùa này là nơi để ngài duyệt tạng và khai giáo. Niên hiệu Trinh Quán thứ 19 (645) bị thiêu hủy bởi lửa rừng, sau đó được xây dựng lại. Về sau nhiều lần thay đổi tên gọi, đời Đường gọi là »Trường Lạc Tự«, »Tư Thiện Viện«, »Phúc Xương Viện«. Đời Nam Đường Hậu Chúa đổi tên là »Hoằng Giác Tự«. Khoảng niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc (976-984) đời Tống đổi tên là »Sùng Kính Tự«. Đầu niên hiệu Hồng Vũ (1368-1398) đời Minh, gọi trở lại là »Phật Quật Tự«. Khoảng niên hiệu Chính Thống (1436-1449) lại đổi tên »Hoằng Giác Tự«.

Đời Thanh lại gọi »Phổ Giác Tự«, niên hiệu Hàm Phong (1851-1861) chùa bị chiến tranh phá hủy. Hiện chỉ còn một tháp. X. »Hoằng Giác Tự Tháp«.

PHẬT TÂM BẢN TÀI 佛 心 本 才

Thiền tăng Bản Tài có hiệu là Phật Tâm, người đời gọi là Phật Tâm Bản Tài, sống vào đời Tống. X. Bản Tài.

PHẬT TÂM TÔNG 佛 心 宗

Thiền tông. Tông Cảnh lục q. 3 ghi: »明 佛 心 宗。 寸 無 差 悟。 行 解 相 應。 名 之 曰 祖。 – Thấu rõ Phật Tâm Tông trọn không lầm lẫn, hiểu và hành hợp nhau, gọi đó là Tổ«.

PHẬT THẠCH 佛 石 Thiền tăng đời Minh, họ Đái, hiệu Pháp Vũ Lão Nhân, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. Năm 14 tuổi, sư nương Thiền sư Tịnh Minh xuất gia; đến 18 tuổi sư theo ngài Châu Hoằng thụ giới cụ túc. Trải qua các pháp hội, sư tu tập 611 PHẬT THỦ NHAM HÒA THƯỢNG 佛 手 岩 和 尚 giáo quán Thiên Thai. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 22 (1594), đến Nam Kinh yết kiến Thiền sư Tử Bách, được ngài thọ ký, sư trở về Hàng Châu, ở ẩn nơi vắng vẻ thế mà hàng danh sĩ tăng lữ tới lui không ngớt.

Một hôm sư đào đất gặp một tấm bia còn sót lại, mới biết đây là nền cũ của chùa cổ Lý An, nên quyên góp của cải để xây dựng lại. Tính sư thích sống cô tịch, về già không tiếp khách, lánh mặt ở trên đỉnh núi.

PHẬT THỦ NHAM HÒA THƯỢNG 佛 手 岩 和 尚 Thiền tăng đời Ngũ Đại, tên Hành Nhân ở trong hang đá Phật Thủ Nham, nên có hiệu »Phật Thủ Nham Hòa thượng«. X. Hành

Nhân.

PHẬT TỔ CHÍNH PHÁP TRỰC TRUYỀN 佛 祖 正 法 直 傳 Đăng lục, 1 quyển, do Phong Ông Tổ Nhất biên, được ấn hành vào niên hiệu Khang Lịch thứ 3 (1381) Nhật Bản. Quốc tịch cùng thời đại của tác giả không được rõ.

Nội dung gom chép lược truyện của Bảy Đức Phật, Tổ sư Ấn Độ, Tổ sư Trung Hoa.

Tổ sư Trung Hoa từ Bồ-đề Đạt-ma đến Mật Am Hàm Kiệt gồm 53 vị và tính chung với các Tổ sư Ấn Độ thì được 87 vị.

Liệt truyện lấy cơ duyên ngữ cú làm chính và có sự tích sử truyện truyền đăng lục.

PHẬT TỔ CHÍNH TÔNG ĐẠO ẢNH 佛 祖 正 宗 道 影 Sách, 4 quyển, do Thủ Nhất Không Thành biên tập lại, được ấn hành vào niên hiệu Quang Tự thứ 6 (1880) đời Thanh. Vào khoảng niên hiệu Hồng Võ (1368-1398)

đời Minh có vẽ khoảng hơn 100 bức tranh của chư Tổ, được cất giữ ở núi Ngưu Đầu.

Đến niên hiệu Vạn Lịch thứ 17 (1589), nhờ Tử Bá Lão Nhân viết tựa để ấn hành. Vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 11 (1638), Nguyên Hiền ở Viện Chân Tịch vẽ thêm 130 bức rồi ấn hành. Niên hiệu Khang Hy thứ 15 (1676) đời Thanh, Tĩnh Hy Khải Công thu thập 166 bức, biên thành »Tông Môn Chính Mạch Đạo Ảnh«. Thủ Nhất

Không Thành còn biên tập thêm, gồm 240 bức, chia làm 4 quyển.

― Quyển 1 là Phật Tổ Chính Tông gồm

39 vị, và phụ lục các chi phái phụ, chi Ngưu Đầu.

― Quyển 2 là Nam Nhạc Chính Tông gồm

68 vị, nêu ra pháp mạch Lâm Tế và Quy Ngưỡng. ― Quyển 3 là Thanh Nguyên Chính Tông gồm 85 vị, nêu ra pháp mạch Tào Động,

Vân Môn và Pháp Nhãn.

― Quyển 4 là Giáo Luật Liên Tông gồm

48 vị.

PHẬT TỔ CHÍNH TRUYỀN CỔ KIM TIỆP LỤC 佛 祖 正 傳 古 今 捷

錄

Còn gọi: Cổ Kim Tiệp lục. Lục, 1 quyển, do Tuyết Triệu Quả Tính soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 871. Tác giả đọc nhiều kinh sách Phật giáo, biên tập về cơ duyên ngữ yếu của các thiền tăng đời Tống như Mật Am Hàm Kiệt trở về sau mà các quyển Truyền đăng lục của 2 đời Nguyên Minh chưa thu thập. Nội dung sách này gồm có:

Sự tích, triều đại, Pháp lạp, Thụy hiệu, Pháp tự của các Tổ sư được truyền thừa đời thứ 17, 18 thuộc tông Lâm tế và lược thuật cơ duyên ngữ yếu của chư sư từ Bồ-đề Đạt-ma đến Mật Am Hàm Kiệt để làm rõ pháp hệ của họ. Sau mỗi truyện đều có 612 PHẬT TỔ TAM KINH CHỈ NAM 佛 祖 三 經 指 南 phụ 1 bài niêm tụng.

Quyển cuối phụ lục: Giản yếu về sự truyền thừa của Tứ gia (4 tông phái) là: Tào Động, Quy Ngưỡng, Vân Môn, Pháp Nhãn cho đến »Nhữ Châu Phong Huyệt Diên Chiểu Thiền sư Tháp minh«.

PHẬT TỔ CƯƠNG MỤC 佛 祖 綱 目

Sách, 41 quyển, do Chu Thời Ân soạn vào đời Minh. Tác giả bắt đầu biên soạn vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 38 (1610), đến 21 năm sau mới hoàn thành, được ấn hành vào niên hiệu Sùng Trinh thứ 7 (1634) đời Minh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 146, trang 365. Nội dung lấy các sự tích về hóa đạo, hành nghi của Chư Phật và các Tổ sư Thiền tông trải qua các thời đại làm cương mục. Căn cứ vào thời đại trước sau ghi chép lịch sử phát triển của nó, mỗi thứ sự kiện Phật giáo cùng niên đại đều có thể nhìn qua liền thấy ngay.

PHẬT TỔ LỊCH ĐẠI THÔNG TẢI 佛 祖 歷 代 通 載 Gọi tắt: Phật Tổ Thông Tải. Sách, 22 quyển (có thuyết nói 36 quyển), do Niệm Thường biên soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 49, trang 477. Tác giả lấy »Phật Tổ Thống Kỷ Pháp Vận Thông Tắc Chí« làm lam bản, lấy Thiền tông làm Phật giáo chính thống, bắt đầu từ Bảy Đức Phật đến niên hiệu Nguyên Thống thứ 1 (1333) đời Nguyên Thuận Đế.

Tác giả sưu tập rộng rãi lịch sử Phật giáo, trình bày tình hình hoạt động Phật giáo theo niên kỷ, đem can chi, kỷ niên để phụ chú niên hiệu đế kỷ. Sách ghi ghép về sự tích các vị Hoàng đế, quan lại trải qua nhiều triều đại chấn hưng hoặc tiêu diệt Phật giáo và những văn thư về Phật giáo được soạn thuật; về mối quan hệ giữa các giáo: Nho, Phật, Đạo; những hoạt động của giới tăng lữ Phật giáo như: hoằng pháp, dịch kinh, trước thuật. Nội dung 28 vị Tổ của vài quyển trước lấy tài liệu từ Cảnh Đức Truyền Đăng lục. Hơn 10 quyển ghi chép từ Hán Minh Đế đến đời Ngũ Đại lấy tài liệu từ Long Hưng Phật Giáo Biên Niên Thông luận của Tổ Tú soạn vào đời Tống.

Tác giả chủ yếu ghi chép hai đời Tống và Nguyên. Sách này nội dung đôi chỗ hơi bề bộn, về niên đại lịch sử cũng có lầm lẫn.

PHẬT TỔ MÔN 佛 祖 門

Chỉ cho Phật giáo cùng Thiền tông. Hám

Sơn Lão Nhân Mộng Du tập q. 1 ghi: »是 故 佛 祖 門 中、 教 有 性 相、 宗 有 照

用。 – Thế nên trong Phật Tổ Môn, giáo có tính tướng, tông có chiếu dụng«.

PHẬT TỔ TAM KINH CHỈ NAM 佛 祖 三 經 指 南 Kinh sớ, 3 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 59, trang 339.

Từ trước đến nay, Thiền tông xem trọng Tứ Thập Nhị Chương Kinh, Phật Di Giáo Kinh, Quy Sơn Cảnh Sách, gọi chung là Phật Tổ Tam Kinh. Trong ấy 2 quyển kinh đầu là sách nhập môn vở lòng cho người học Phật, là kinh sách cơ bản mà thiền tăng cần phải học tập. Quy Sơn Cảnh Sách là những lời dạy quý báu mà thiền tăng cần phải ghi nhớ và tuân giữ. Xưa nay những bản chú sớ về kinh này rất nhiều, nhưng đều không đủ để thỏa mãn nhu cầu của thiền tăng, nên Vi Lâm Đạo Bái mới viết ra sách này để làm chỉ nam cho thiền tăng tu Phật tập thiền. PHẬT TỔ TÔNG PHÁI THẾ PHỔ 佛 祖 宗 派 世 譜 PHẬT TỔ TÔNG PHÁI THẾ PHỔ 佛 祖 宗 派 世 譜 Sách, 8 quyển, do Giới Am Ngộ Tiến biên soạn vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 667.

Tác giả là con cháu đời thứ 15 của Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm. Sách này là bản đồ pháp hệ Thiền tông do Giới Am biên soạn, nêu ra thế phổ truyền đăng của Ấn Độ, 5 tông dưới pháp hệ chư Tổ Trung Hoa là:

Lâm Tế, Vân Môn, Quy Ngưỡng, Pháp Nhãn, Tào Động và các chi phái để giải thích sơ luợc về sự phát triển Thiền tông.

PHẬT TỪ THIỀN SƯ 佛 慈 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Kế Thành do Vua Tống Huy Tông ban cho. X. Kế Thành.

PHẬT Ý LINH NHẠC 佛 意 靈 岳 (1725-1821)

Thiền tăng đời cuối Lê đầu Nguyễn, quê ở dinh Trấn Biên (tỉnh Biên Hòa hiện nay), miền Nam Việt Nam. Sư quy y thọ giáo với Hòa thượng Thành Đẳng Minh Lượng chùa Đại Giác tại Đại Phố, Đồng Nai, dinh Trấn Biên (cù lao Phố, xã Hiệp Hòa, Tp Biên Hòa ngày nay). Sư vâng lời Thầy theo lớp dân từ Đồng Nai di cư xuống huyện Tân Bình, dinh Phiên Trấn của phủ Gia Định-tức vùng đất Sài Gòn-Gia Định sau này-để cất am tranh ở. Đến năm 1752 với sự hộ giúp của bản đạo, sư xây dựng chùa Từ Ân (ở vị trí chợ Đũi, quận 3, Tp.

Hồ chí Minh hiện nay). Sau khi lên ngôi, vua Gia Long sắc tứ và trùng tu chùa Từ Ân đồng thời ban y bát, sắc phong cho Thượng tọa Phật Ý Linh Nhạc làm Hòa thượng. Ngày 20 tháng 11 năm Tân Tỵ (1821), Minh Mạng nguyên niên, sư thị tịch tại chùa Từ Ân, thọ 97 tuổi. Đồ chúng và quan chức Gia Định làm lễ an táng sư hết sức long trọng, lập tháp trong khuôn viên chùa Từ Ân (trong khuôn viên vườn Tao Đàn ở Tp. HCM hiện nay). Đến năm 1923, Thiền sư Hồng Hưng tổ chức lễ thỉnh hài cốt của sư về chùa Giác Lâm và lập tháp mới bên cạnh tháp của Hòa thượng Tổ Tông Viên Quang trong khuôn viên chùa Giác Lâm. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức.