Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

ĐÔNG TY 東 司

Nhà xí, nhà vệ sinh. Tông Môn Võ Khố ghi: »錢 弋 中 郎 訪 眞 淨、 說 話 久。 欲 登 溷。 淨 令 行 者 引 從 西 邊 去。 錢 遽 云。 既 是 東 司。 爲 什 麼 卻 向 西 去。 Tiền Dặc Trung lang phỏng Chân Tịnh, thuyết thoại cửu, dục đăng hỗn. Tịnh linh hành giả dẫn tùng tây biên khứ. Tiền cự vân: Ký thị đông ty, vi thập ma hướng tây khứ? – Quan Trung lang Tiền Dặc đến thăm Chân Tịnh, nói chuyện hồi lâu ông muốn đi nhà xí. Chân Tịnh sai hành giả dẫn ông ta đi hướng tây. Tiền Dặc vội vàng nói: Đã là đông ty vì sao lại đi về hướng tây.« ĐỒNG ĐẦU THIẾT NGẠCH HÁN 銅 頭 鐵 額 漢 Thiền tăng có cơ phong mạnh mẽ, hoặc là chỉ cho bậc căn cơ linh lợi. Tiết Tục Nghệ

Ngôn trong NHQL q. 30 ghi: »栖 賢 辨 和 尚 偈 曰： 勿 謂 栖 賢 窮、 身 窮 道 不 窮。 草 鞋 獰 似 虎、 拄 杖 活 如 龍。 渴 飲 曹 溪 水、 饑 吞 栗 棘 蓬。 銅 頭 鐵 額 漢、 盡 在 我 山 中。 – Hòa thượng Biện ở chùa Thê Hiền có bài kệ như sau:

Chớ bảo Thê Hiền nghèo

Thân nghèo đạo chẳng nghèo Cây gậy như rồng quẫy Giày cỏ tợ cọp ngầu Đói ăn cỏ gai góc

Khát uống nước khe Tào Hạng căn cơ linh lợi Đều ở tại núi ta«.

ĐỒNG KHÁNH TỰ 同 慶 寺

Nằm trên sườn nam núi Quy sơn cách huyện Ninh Hương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc 70km Dưới về phía tây. Cuối niên hiệu Nguyên Hòa (806-820) đời Đường Tổ tông Quy Ngưỡng là Linh Hựu hoằng dương thiền pháp tại chùa này. Sau nhờ Lý

Cảnh Nhượng tấu thỉnh vua ban cho tấm biển »Đồng Khánh Tự«.

ĐỒNG THAM 同 參

Còn gọi: Đồng học. Chỉ cho người cùng theo một thầy để cùng nhau tham thiền. Về sau trở thành tiếng xưng hô thông thường 246 ĐỘNG SƠN NGỘ BẢN ĐẠI SƯ NGỮ LỤC 洞 山 悟 本 大 師 語 錄 giữa các vị tăng với nhau. Tiết Thiết Phật Trí Tung Thiền sư trong NĐHN q. 11 ghi:

»有 同 參 到、 師 見 便 問： 還 記 得 相

識 麼？ 參 頭 擬 議、 第 二 僧 打 參 頭 一 坐 具 曰： 何 不 快 祗 對 和 尚？ 師 曰： 一 箭 兩 垛。 – Có vị tăng đồng tham đến, sư liền hỏi: Còn nhớ nhau chăng? Vị này đang do dự, vị tăng thứ hai đánh y một tọa cụ, rồi nói: Sao chẳng đáp ngay cho Hòa thượng? Sư nói: Một mũi tên trúng hai mục tiêu«.

葉 落 知 秋。 舉 一 明 三、 目 機 銖 兩。 – Nghe tiếng đàn liền biết rõ điệu khúc, thấy lá rơi biết mùa thu tới, cơ dụng lanh lợi vừa nhìn thoáng qua đã đánh giá được sự việc«.

ĐỘNG ĐỊA VŨ HOA 動 地 雨 花

Chấn động thế giới, trời rải hoa thơm, hình dung lời thuyết pháp rất hay. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »釋 迦、 彌 勒、 動 地 雨 花。 – Thích-ca, Di-lặc thuyết pháp rất hay«.

ĐỘNG HẠ 洞 下

Chỉ cho ở dưới môn đình tông Tào Động.

Tiết »Tục Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »雲 門 雖 承 雪 峰、 記 莂 而 後、 乃 曆 參 洞 下 諸 師、 如 曹 山、 疏 山、 乾 峰、 九 峰、 皆 有 機 緣。 是 知 大 道 惟 公、 法 無 偏 黨。 –Vân Môn tuy thừa kế Tuyết Phong, sau khi được thọ ký, ngài lần lượt tham học với các sư ở dưới môn đình tông Tào Động như Tào Sơn, Sơ Sơn, Kiền Phong, Cửu Phong, thảy đều có cơ duyên. Biết rõ đại đạo công bình, pháp không nghiêng lệch về một phía.«

ĐỘNG HUYỀN BIỆT KHÚC 動 絃

別 曲 Nghe khảy đàn liền biết rõ điệu khúc. Dụ cho việc khế hợp thiền cơ một cách nhanh chóng. Tiết Thiên Đồng Hàm Kiệt Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »動 絃 別 曲、

ĐỘNG SƠN 洞 山

Còn gọi: Tân Phong sơn. Núi nằm ở xã Đồng An, huyện Nghi Phong, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Chính nơi núi này thân hào Lôi Hành quyên hơn 3.000 mẫu ruộng, lập nên Phổ Lợi Thiền Tự. Khoảng niên hiệu Đại Trung (847-859) đời Đường, Thiền sư Lương Giới, Tổ tông Tào Động ra sức mở mang thiền học, số người tham học được vài trăm vị. Niên hiệu Hàm Thông thứ 10 (869), Lương Giới viên tịch ở Động Sơn. Đường Hiến Tông ban cho thụy hiệu »Ngộ Bản Thiền sư« và ra lệnh xây »Huệ Giác Bảo Tháp« ở mé sau chùa để thờ Ngài. Tô Triệt sau khi đến viếng

Động Sơn, có làm bài thơ như sau:

古 寺 依 山 占 幾 峯 精 廬 仿 佛 似 天 宮 三 年 欲 到 官 爲 碍 百 里 相 望 意 自 通 Cổ tự y sơn chiếm kỷ phong Tinh lô phảng phất tự thiên cung Tam niên dục đáo quan vi ngại Bách lý tương vọng ý tự thông »Chùa xưa tựa núi dáng vững vàng Điện đường phảng phất tợ thiên cung Ba năm muốn đến, quan làm ngại Trăm dặm ngóng về ý tự thông«.

Các vị cao tăng trụ trì chùa này trải qua nhiều đời gồm có: Đạo Toàn, Sư Kiền,

Đạo Diên, Hy Tổ, Huệ Hồng, Tịnh Thông, Thạch Hiệp… ĐỘNG SƠN NGỘ BẢN ĐẠI SƯ 247 ĐỘNG SƠN NGỘ BẢN ĐẠI SƯ NGỮ LỤC 洞 山 悟 本 大 師 語 錄 NGỮ LỤC 洞 山 悟 本 大 師 語 錄 Còn gọi: Động Sơn Lương Giới Thiền sư ngữ lục. Gọi tắt: Động Sơn lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Động Sơn Lương Giới soạn vào đời Đường, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 597. Nội dung gồm có 120 tắc về: Thượng đường thị chúng, cử cổ, vấn đáp; 11 loại ca tụng, được xem là ngữ lục quan trọng nhất của Tông Tào Động, là một bộ toàn thư có phong cách thiền miên mật, lợi ích rộng lớn cho tông Tào Động.

ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ 洞 山 五 位

Còn gọi: Động thượng ngũ vị. Là phương pháp đặc thù tiếp dẫn người học của tông Tào Động. Tiết Ô Cự Đạo Hạnh Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »臨 濟 三 玄、 雲

門 三 句、 洞 山 五 位、 癡 人 面 前、

不 得 說 夢。 – Tam huyền của Lâm Tế, tam cú của Vân Môn, ngũ vị của Động Sơn, trước mặt kẻ ngu không được nói mộng.« ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ HIỂN QUYẾT 洞 山 五 位 顯 訣 Ngữ lục, 1 thiên, do Động Sơn Lương Giới soạn vào đời Đường, Huệ Hà biên tập vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 111, trang 228. Nội dung nói về Chính Thiên Ngũ Vị, là cơ duyên thi thiết quan trọng của tông Tào Động. Thiên ngữ lục này được xếp vào Phủ Châu Tào Sơn Bản Tịch Thiền sư ngữ lục quyển hạ. Những bản chú sớ về thiên này quan trọng hơn cả là:

― Ngũ Vị Hiển Quyết Nguyên Tự Cước của ngài Động Thủy.

― Ngũ Vị Hiển Quyết Canh Vân Chú Chủng Nguyệt Quân Lộc Cảo của Kiệt Đường Năng Thắng.

― Ngũ Vị Hiển Quyết Tham Chú của Bản Quang Hạt Đường.

ĐỘNG SƠN THỦ SƠ THIỀN SƯ NGỮ YẾU 洞 山 守 初 禪 師 語 要 Ngữ lục 1 quyển, do Thiền sư Động Sơn Thủ Sơ soạn vào đời Tống. Nội dung gồm các bài ngữ yếu thượng đường thị chúng và bài ca, bài tụng, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 38, Tục Tạng kinh tập 118, trang 645.

ĐỘNG THƯỢNG 洞 上

Tức tông Tào Động. Tiết »Tục Nghệ

Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »投 子、 芙 蓉 之 後、 能 振 洞 上 一 宗 者、 天 童 覺、 眞 歇 了 也。 – Sau Đầu Tử, Phù Dung, người có thể chấn hưng tông Tào

Động là Thiên Đồng Giác, Chân Yết Liễu.«

ĐỘNG THƯỢNG CỔ TRIỆT 洞 上

古 轍 Còn gọi: Vĩnh Giác Hòa thượng Động Thượng Cổ Triệt. Ngữ lục, 2 quyển, do Vĩnh Giác Nguyên Hiền thu thập vào đời Minh, Vi Lâm Đạo Bái biên tập lại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125, trang 401.

Nội dung gồm các ngữ yếu của các cao tăng tông Tào Động.

Quyển thượng: Giải thích Tham Đồng Khế của Thạch Đầu Hy Thiên, Bảo Cảnh Tam Muội của Động Sơn Lương Giới. Kế là chia các mục: Động Sơn ngũ vị, Ngũ vị đồ thuyết, thu thập nhiều tư liệu liên quan đến ngũ vị.

Quyển hạ gọi là »Tiên đức vi ngôn«, nêu ra các ngữ yếu về cương tông của chư sư để hiển bày tôn chỉ của tông Tào Động. 248

ĐỐT 咄

ĐỘNG THƯỢNG HUYỀN PHONG 洞 上 玄 風 Chỉ cho thiền học môn phong của tông Tào Động. Tiết Động Sơn Lương Giới Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »師 自 唐 大 中 末 於 新 豐 山 接 誘 學 徒。。。。 又 得 曹 山 深 明 的 旨、 妙 唱 嘉 猷。 道 合 君 臣、 偏 正 回 互。 由 是 洞 上 玄 風、 播 於 天 下。 – Từ cuối niên hiệu Đại Trung (859) đời Đường, thiền sư Giới tiếp dẫn người học ở núi Tân Phong…

Hơn nữa, Tào Sơn nhận sâu được ý chỉ của Ngài nên nói về lý thật tướng rất có bài bản: Đạo hợp quân thần, thiên chính hồi hỗ, nhờ đó mà thiền học môn phong của tông Tào Động được truyền bá khắp nơi«.

ĐỘNG THƯỢNG TÔNG CHỈ 洞 上

宗 旨 Ý chỉ thiền pháp của tông Tào Động. Tiết

Hoàng Long Đạo Chấn Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »少 依 覺 印 英 禪 師 爲 童 子、 英 移 居 泗 之 普 照、 適 淑 妃 擇 度 童 行、 師 得 圓 具。 久 之、 辭 謁 丹 霞 淳 禪 師。 一 日、 與 論 洞 上 宗 旨。 – Thuở bé Sư nương thiền sư Anh ở chùa Giác Ấn xuất gia làm điệu.

Thiền sư Anh dời sang chùa Phổ Chiếu ở Tứ Chi, vừa gặp lúc bà Vương phi chọn lựa Sa-di tuổi nhỏ cho xuất gia, sư được độ vào dịp này. Về sau, sư giã từ Thầy đến yết kiến thiền sư Đan Hà Tử Thuần. Một hôm, sư bàn luận với Ngài về ý chỉ thiền pháp của tông Tào Động«.

ĐỘNG TIỆN 動 便

Động một tí (thì, là), thường thường. Vô Môn Quan ghi: »雲 門 因 僧 問、 如 何 是 佛。 門 云、 乾 屎 橛。 無 門 曰、 雲 門 可 謂、 家 貧 難 辨 素 食、 事 忙 不 及 草 書。 動 便 將 屎 橛 來、 撐 門 拄 戶。 佛 法 興 衰 可 見。 – Có vị tăng hỏi ngài Vân Môn: Thế nào là Phật? Vân Môn đáp: Que chùi đít. Vô Môn bình: Có thể bảo Vân Môn nghèo đến nỗi không lo được bữa cơm chay, bận rộn đến nỗi không kịp viết thư, động một tí là đem que chùi đít để chống đỡ môn đình, đủ thấy

Phật pháp thịnh hay suy rồi!«

ĐỘNG TĨNH 動 靜

Cử chỉ, hành vi. Tiết »Tục Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 30 ghi: »昔 大 覺 璉 動 靜 尊 嚴、 圓 通 訥 一 見、 直 以 大 器 期 之； 黃 龍 南 進 止 有 度、 居 常 正 襟 危 坐。 二 老 豈 局 曲 之 士 哉？ – Ngày xưa Đại Giác Liễn cử chỉ tôn nghiêm, Viên Thông Nột một khi thấy biết là bậc tài giỏi;

Hoàng Long Nam tính tình độ lượng, ở đâu cũng ngồi ngay ngắn nghiêm trang.

Hai lão này đâu thể là kẻ câu nệ?«

ĐỘNG TRƯỚC 動 著

Vọng tưởng. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho tâm dao động, khởi lên các thứ vọng tưởng. Tắc 6, Bích Nham lục (Đại 48, 146 trung) ghi: »空 生 巖 畔 花 狼 籍、彈 指 堪 悲 舜 若 多。 莫 動 著！ 動 著 三 十 棒！ – Ngài Tu-bồ-đề ngồi thiền trong hang đá, trời rải mưa hoa. Trong khoảng thời gian rất ngắn, xót thương cho thần Hư

Không. Chớ vọng tưởng. Hễ vọng tưởng là ăn 30 gậy«. ĐỐT 咄 1. Hây! Từ biểu thị tiếng quát. Thiền sư thường dùng để kết thúc một bài kệ của chính mình làm ra. Bài Tán Tuệ Trung Thượng Sĩ của Thiền sư Pháp Loa có ghi: »Á!

ĐỚI ĐAO NGỮ 帶 刀 語

Thép ròng rèn được Gang sống đúc thành Thước trời tấc đất Gió mát trăng thanh

Hây!« 2. Dốt, sai rồi. Lời quở trách đặt ở đầu câu. Đoạn »chấp tất cả vô trước là tâm« trong Kinh Lăng Nghiêm q. 1 có ghi: »阿 難 言： 如 來 現 今 徵 心 所 在、 而 我 以 心 推 窮 尋 逐、 即 能 推 者、 我 將 爲

心。 佛 言： 咄 阿 難！ 此 非 汝 心。 – A-nan nói: Nay Như Lai gạn hỏi tâm ở chỗ nào, con dùng tư tưởng suy tìm ấy, con cho là tâm. Phật bảo: Sai rồi, A-nan! Cái ấy chẳng phải tâm ngươi«. Tắc Ngưỡng Sơn Xuất Tỉnh trong Thiền Uyển Mông Cầu, q.

hạ (Vạn Tục 148, 275 thượng) ghi: »師 後

舉 問 耽 源： 如 何 是 出 得 井 中 人？ 源 曰： 咄、 癡漢！ 誰 在 井 中？ – Về sau, sư hỏi Đam Nguyên: Người ở dưới giếng làm sao ra được? Nguyên nói: Dốt quá! Đồ ngốc! Ai mà ở dưới giếng?« 3. Chà! Tiếng thốt ra biểu thị sự ngạc nhiên, tán thưởng hoặc than phiền. Bài Phóng Cuồng Ca trong Tuệ Trung Thượng Sĩ ngữ lục có ghi:

»咄 咄！ 浮 雲 兮 富 貴、 吁 吁！ 過 隙 兮 年 光 – Chà chà! Cảnh giàu sang như mây nổi, ối ối! Thời gian thấm thoát như bóng ngựa qua kẽ vách«.

4. Ủa! Từ biểu lộ sự sửng sốt. Tín Tâm Minh tịch nghĩa giải của Hòa thượng Trung Phong Minh Bản ghi: »闢 曰： 咄！ 說 有 可 放 也 合 喫 棒。 說 無 可 放 也 合 喫 棒。 何 則？ 爲 儞 脫 他 得 失 是 非 未 得 在。– Tịch rằng: Ủa! Nói ›Có thể buông bỏ‹ cũng đáng ăn gậy, nói ›không thể buông bỏ‹ cũng đáng ăn gậy, tại sao? Vì ông chưa thoát khỏi được đắc thất thị phi vậy!« 5. Thôi thôi! Từ biểu thị ý can ngăn hoặc từ chối. Tín Tâm Minh tịch nghĩa giải của Hòa thượng Trung Phong Minh Bản ghi:

»咄！ 動 是 銀 山、 靜 是 鐵 壁。 或 未 曾 一 捏 扮 碎。 要 教 他 二 相 不 生、 萬 里 崖 州 未 爲 達 在。 – Thôi thôi!

Động là núi bạc, tịnh là vách sắt. Nếu chưa từng đập nát mà muốn hai tướng kia không sinh thì còn cách xa quá!«.

6. Hứ! Từ biểu lộ sự bất bình, phản đối.

Tín Tâm Minh tịch nghĩa giải của Thiền sư

Trung Phong Minh Bản ghi: »咄！ 總 是 開 眼 尿 牀、 燒 香 引 鬼 何 以。 – Hứ!

Tất cả đều là mở mắt đái dầm, đốt nhang dẫn quỷ, tại sao vậy?«.

ĐỚI ĐAO NGỮ 帶 刀 語 Trong lời nói ngầm chứa dao bén có thể cứu sống hoặc giết chết người một cách tự tại. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho cơ ngữ sắc bén nhằm mở mắt trí huệ của người học. Phần giải thích trong Động Sơn Ngũ Vị Hiển Quyết (Vạn Tục 119, 467 hạ) ghi: »最 妙 兼 帶、 無 過 藥 山 答 雲 巖 帶 刀 語。 – Câu kiêm đới hay nhất, không gì bằng cơ ngữ sắc bén của Dược Sơn đối đáp Vân Nham«.

ĐƠN 單

Đặt trước một con số để tạo thành số từ, có tác dụng gần giống chữ »linh« (lẻ). Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »冬 日 上 堂 云： 大 眾！ 一 百 單 五 近 清 明、 上 元 定 是 正 月 半。 – Ngày đông chí sư thượng đường, nói: Đại chúng! Từ nay đến

105 ngày nữa mới tới tiết Thanh minh, Thượng nguyên thuộc về nửa tháng giêng«. 250

ĐƠN VỊ 單 位

ĐƠN ĐỀ 單 提

Sự tu tập tham thiền của thiền giả không câu nệ vào ngữ ngôn tri giải, chẳng dính mắc nơi tục tình vọng niệm, chỉ nhắm thẳng vào cội nguồn bản tâm. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »出 家 兒 十 指 不 點 水、 百 事 不 干 懷、 三 条 椽 下、 七 尺 單 前、 晝 三 夜 三、 單 提 獨 弄。 – Người xuất gia mười ngón tay chẳng dính nước, trăm việc chẳng để lòng, dưới 3 cây đòn dông, trước cái đơn 7 thước (2,1m), ngày 3 thời đêm 3 thời, chỉ làm một việc là nhắm thẳng vào bản tâm«.

ĐƠN ĐAO TRỰC NHẬP 單 刀 直 入

Nghĩa đen là cầm có mỗi một con dao và chạy thẳng vào trận địch. Thiền tông dùng từ này để chỉ cho bậc thầy khi chỉ dạy người học, chẳng dùng trí mưu sách lược, buông bỏ tất cả lời nói hòa hoãn, xung đột, mà trực tiếp nói về vấn đề tâm tính để khai mở tâm nhãn cho họ. Nhân Thiên Nhãn Mục q. 2 (Đại 48, 311 hạ) ghi: »大 用 天 輾、 赤 手 殺 人、 單 刀 直 入、 人 境 俱 奪、 照 用 並 行。 – Đại dụng như trời xoay, tay không giết người, một dao vào thẳng, nhân cảnh đều đoạt, chiếu dụng đồng thời«.

ĐƠN ĐƠN ĐÍCH ĐÍCH 單 單 的 的

Một cách đơn độc, chân chính. Thư đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »只 要 把 身 心 世 界 撇 向 一 邊、 單 單 的 的 提 此 一 念、 如 橫 空 寶 劍、 任 他 是 佛 是 魔、 一 齊 斬 絕、 如 斬 亂 絲。 – Chỉ cần đem thân tâm thế giới vứt sang một bên, một mình chân chính đề khởi một niệm này, như múa kiếm báu trong hư không, chẳng kể là Phật hay ma, chém hết một loạt như chém cuộn tơ rối«.

ĐƠN TRUYỀN 單 傳

Còn gọi: Đơn đề. Truyền trao cho nhau một cách riêng lẻ, thuần nhất. Chỉ cho cách truyền giáo của Thiền tông, chẳng dựa vào ngôn ngữ văn tự mà chỉ dùng cách một người học trò lãnh hội được đại ý Phật pháp trước mặt một vị Thầy liền được vị này truyền cho tâm ấn. Đây gọi là ›Đơn truyền tâm ấn‹. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 3 ghi: »傳 法 諸 祖 初 以 三 藏 教 乘 兼 行。 後 達 磨 祖 師 單 傳 心 印、 破 執 顯 宗、 所 未 教 外 別 傳、 不 立 文 字、 直 指 人 心、 見 性 成 佛 也。 – Trước khi Tổ Đạt-ma sang Trung Quốc, Thiền tông tu hành cả giáo thừa của Tam tạng, đến khi Tổ từ Ấn Độ sang, Thiền tông mới dùng cách ›Đơn truyền tâm ấn‹ để phá chấp hiển tông, cũng chính là chủ trương Giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật«.

Ngoài ra, từ »Đơn truyền« còn được dùng ghép với những từ khác để tạo thành:

― Đơn truyền trực chỉ.

― Trực chỉ đơn truyền.

― Phật tổ đơn truyền. ― Đơn truyền Phật pháp.

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

ĐƠN VỊ 單 位 Chỗ ngồi của chư tăng tham thiền trong Thiền đường. Do vì trên chỗ ngồi của mỗi vị tăng đều có dán tên, nên gọi là »đơn vị«.

Tông Môn Võ Khố ghi: »自 慶 藏 主 與 秀 大 師 偕 行 到 法 雲、 秀 得 參 堂、 以 慶 藏 主 之 名 達 圓 通、 通 曰： 且 今 別 處 掛 塔、 俟 此 間 單 位 空、即 今 參 堂。 – Tự Khánh Tạng chủ cùng Tú Đại sư đi đến chùa Pháp Vân, Tú được cho 251

ĐỨC 德

vào Tăng đường đem tên của Khánh Tạng chủ trình lên ngài Viên Thông. Thông nói: Chớ có đi nơi khác, sau nhà này còn chỗ trống, cho vào Thiền đường ngay«.

ĐỨC 德 Lời tôn xưng các bậc Thiền sư. Tào Khê Đại Sư Biệt truyện ghi: »神 龍 元 年 正 月 十 五 日、 敕 迎 大 師 入 內、 表 辭 不 去。 高 宗 大 帝 敕 曰： 朕 虔 誠 慕 道、 渴 仰 禪 門。 召 諸 州 名 山 禪 師、 集 內 道 場 供 養、 安 （指 慧

安） 秀 （指 神 秀） 二 德、 最 爲 僧 首。 – Vào đầu niên hiệu Thần Long, ngày rằm tháng giêng, Vua xuống chiếu rước đại sư vào cung. Sư từ tạ chẳng đi. Cao Tông Đại đế phê chiếu rằng: Trẫm chí thành mộ đạo, khát ngưỡng thiền môn, mời các vị thiền sư các nơi về đạo tràng trong cung để cúng dường, 2 vị thiền sư Huệ An và Thần Tú là đứng đầu tăng chúng«.

ĐỨC BẢO 德 寶

1. Thiền tăng đời Minh (1486-1570), họ Lưu, người xứ Dương Tân (nay thuộc tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư

Văn Tái, tông Tào Động. Sư trụ chùa Yên Nam. 2. Thiền tăng đời Minh (1510-1581), họ Ngô, hiệu Tiếu Nham, người xứ Kim Đài (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Vô Văn Minh Thông, tông

Lâm Tế. Tác phẩm: Tiếu Nham tập và Ngữ lục.

ĐỨC BẰNG 德 朋 (?-1167)

Còn gọi: Đắc Bằng. Thiền tăng đời Tống, họ Cố, pháp danh Đạm Đường, người xứ Diêm Quan, Hàng Châu (nay thuộc phía tây nam huyện Hải Ninh, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Chân Hiết Thanh Liễu, tông Tào Động. Người đời gọi sư là »Trúc Giản Hòa thượng«, »Đạm

Đường Trúc Giản«. Tác phẩm: Đạm Đường Trúc Giản ngữ lục.

ĐỨC DỊ 德 異 (1231-?)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Lô, hiệu Mông Sơn, người đời thường gọi »Cổ Quân Tỳ-kheo«, người xứ Cao An (nay thuộc tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Hoàn Sơn Chính Ngưng, tông Lâm Tế, phái Dương Kỳ. Tác phẩm: Phật Tổ Tam

Kinh Tự, Mông Sơn Hòa thượng Lục Đạo Phổ Thuyết.

ĐỨC DŨNG 德 涌 (?-1368)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Phùng, tự Đông Hải, nối pháp Thiền sư Nguyên Ông Tín.

Sư trụ chùa Quảng Đức, Gia Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc.

ĐỨC DỤNG 德 用

Thiền tăng đời Tống, họ Đới, người xứ Vụ Châu (nay là huyện Kim Hoa, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Cao Am Thiện Ngộ, tông Lâm Tế, phái

Dương Kỳ. Trong thiền lâm thường gọi Sư là »Dụng Đại Oản«.

ĐỨC HINH 德 馨 (1302-1372)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Phương, tự Lan Thất, người xứ Ô Thương (Nghĩa Ô, Chiết Giang) Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Nguyên Trường, đời thứ 25 hệ Nam Nhạc.

Trụ trì chùa Thánh Thọ. Có ngữ lục truyền lại đời.

ĐỨC HỘI 德 會

Thiền tăng đời Nam Tống, họ Hà, hiệu 252

ĐỨC NGỌC 德 玉 (1628-1701)

Bồng Am, người phủ Trùng Khánh (nay là thành phố Trùng Khánh, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Đầu Tự Hồi, thuộc tông Lâm Tế. Khoảng niên hiệu Gia Định thứ 3 (1210), sư nhậm chức trụ trì Thiền viện Chân Như trên núi Vân

Cư.

ĐỨC HỒNG 德 洪 (1071-1128)

Thiền tăng đời Tống, họ Dụ, tự Giác Phạm, ban đầu tên Huệ Hồng, hiệu Tịch Âm Tôn giả, người xứ Thụy Châu (nay là huyện Cao An, tỉnh Giang Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Chân Tịnh Khắc Văn, tông Lâm Tế, phái Hoàng Long. Tác phẩm: Lâm Gian Lục 2 quyển, Thiền Lâm Tăng Bảo truyện 30 quyển, Cao Tăng truyện 20 quyển, Trí Chứng truyện 10 quyển, Chí Lâm 10 quyển, Lãnh Trai Dạ Thoại 10 quyển, Thạch Môn Văn Tự Thiền

30 quyển, Pháp Hoa Hợp Luận 7 quyển, Lăng Nghiêm Tôn Đảnh Nghĩa 10 quyển,

Kim Cang Pháp Nguyên Luận 1 quyển.

ĐỨC HUY 德 輝

Thiền tăng đời Nguyên, hiệu Đông Dương, nối pháp Hối Cơ Nguyên Hy, tông Lâm Tế. Sư là người quản lý »Đại Trí Thánh Thọ Tự« ở núi Bách Trượng và vâng lệnh

Vua biên tập lại »Bách Trượng Thanh Quy«.

ĐỨC HƯNG 德 興

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư Bách Trượng Đạo Hằng, tông Pháp Nhãn.

Sư trụ chùa Vạn Thọ, Tô Châu.

ĐỨC KHIÊM 德 謙

Thiền tăng đời Tống, nối pháp Thiền sư La Sơn Đạo Nhàn, trụ viện Minh Chiêu, Vụ Châu (nay là huyện Kim Hoa, tỉnh Chiết

Giang) Trung Quốc.

ĐỨC KIẾN 德 見 (1280-1360)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Long Sơn Đức Kiến, vào niên hiệu Đại Đức thứ 9 (1305) được phái sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Hư Cốc Hy Ẩn, đời thứ 23 hệ Nam Nhạc, đời thứ 6 tông

Lâm Tế Nhật Bản. Trụ trì chùa Đâu Suất ở Long Hưng.

ĐỨC MINH 德 明 (thế kỷ XV)

1. Thiền tăng đời Lê trung hưng, không rõ hệ phái, họ Nguyễn, người làng Bối Khê, huyện Thanh Oai, miền Bắc Việt Nam.

Còn gọi là Thánh Bối. Vua Trần Hậu Đế phong sư là »Đại Thánh Khai Sơn Nghĩa Tồn Bình Đẳng Hành Thiện Đại Bồ Tát«.

Sư trụ trì chùa Quảng Nghiêm (chùa Trăm Gian, chùa Tiên Lữ) trên núi Tiên Lữ, nay thuộc xã Tiên Phương, huyện Hoài Đức, ngoại thành Hà Nội.

2. Thiền tăng đời Minh, họ Lâm, hiệu Tiền Khê, người xứ Hoàng Nham (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. 3. Thiền tăng đời Thanh, họ Ân, hiệu Bạch Quang, người xứ Tráp Xuyên, Trường Hưng (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung

Quốc, nối pháp Thiền sư Thạch Cổ, tông Tào Động. Tác phẩm gồm 2 quyển Ngữ lục.

ĐỨC NGỌC 德 玉 (1628-1701)

Thiền tăng đời Thanh, họ Vương, hiệu Thánh Khả, người xứ Doanh Sơn (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Phá Sơn Hải Minh, tông

Lâm Tế. Tác phẩm: Thánh Khả Thiền sư ngữ lục 10 quyển, Thiền Lâm Bảo Huấn 253

ĐỨC NGUYÊN THIỀN TỰ 德 源 禪 寺

Thuận Chu 4 quyển.

ĐỨC NGUYÊN THIỀN TỰ 德 源 禪

寺 Thuộc làng Trúc Kỳ, thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Niên hiệu Càn Long thứ 5 (1740) đời Thanh do Hòa thượng Nghĩa Mẫn sáng lập, ban đầu gọi là »Thanh Hoa Sơn Quán Âm Đình«. Năm 1913 đổi tên là »Thanh Hoa Sơn Đức Nguyên Thiền Tự«. Năm 1963 Pháp sư Duy Giác nhậm trụ trì, qua ba năm xây xong Đại hùng bảo điện, Liêu phòng. Tự viện trang nghiêm rộng lớn, nguy nga tráng lệ. Trong chùa mở thêm Viện Thiền học Thanh Hoa Sơn Đức Nguyên, bồi dưỡng nhân tài Phật giáo Thiền tông, hoằng dương tông phong.

ĐỨC PHỔ 德 普 (1025-1091)

Thiền tăng đời Tống, họ Bồ, người xứ Miên Châu (nay thuộc huyện Miên Dương, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Hoàng Long Huệ Nam, tông Lâm Tế, phái Hoàng Long. Sư trụ Hòa Sơn ở Kiết Châu

(nay là huyện Kiết An, tỉnh Giang Tây).

ĐỨC PHÚ 德 富 (1627-1690)

Thiền tăng đời Thanh, họ Cung, hiệu Kỳ Bạch, người xứ My Châu (nay là huyện My Sơn, tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thông Túy, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Ngọc Tuyền Kỳ Bạch Phú Thiền sư ngữ lục 3 quyển.

ĐỨC QUANG 德 光 (1121-1203)

Thiền tăng đời Tống, họ Bành, hiệu Đông Am, người xứ Tân Dụ (nay là huyện Tân Dư, tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo, tông Lâm Tế. Tác phẩm: Phật Chiếu Thiền sư Tấu Đối Lục 1 quyển, Phật Chiếu Quang

Hòa thượng Ngữ Yếu 1 quyển.

ĐỨC SƠN 德 山

1. Thiền tăng đời Đường, tên Tuyên Giám, trụ Đức Sơn 30 năm nên người đời gọi sư là »Đức Sơn«. X. Tuyên Giám 2. Thiền tăng đời Minh, hiệu Thúy Phong, người xứ Ninh Hạ, nối pháp Thiền sư Bảo

Nguyệt Đàm Công. Sư trụ núi Phục Ngưu, chùa Cát Tường ở Kinh Sư.

ĐỨC THANH 德 清 (1546-1623)

Thiền tăng đời Minh, họ Thái, tự Trừng Ấn, Đăng Ấn, hiệu Hám Sơn, Hám Sơn Lão Nhân, Hám Sơn Đạo Nhân, người xứ Toàn Tiêu (nay thuộc tỉnh An Huy) Trung

Quốc. Sư chủ trương dung hợp 2 tông »Thiền và Hoa Nghiêm«, 3 giáo: Nho, Đạo, Thích cùng về một thuyết, cho rằng »Không biết Xuân Thu thì chẳng thiệp thế, không tinh thông Lão Trang thì chẳng thể quên thế gian; không tham thiền thì chẳng thể xuất thế«. Tác phẩm: Hám Sơn Lão

Nhân Mộng Du tập 55 quyển, Hám Sơn ngữ lục 20 quyển.

ĐỨC THÀNH 德 誠

Thiền tăng đời Đường, người xứ Toại Ninh (nay là huyện Đổng Nam, tỉnh Tứ Xuyên)

Trung Quốc, nối pháp Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư ở ẩn bên bờ sông Ngô, chỗ ở gọi là Hoa Đình (nay là huyện Tùng Giang,

Thượng Hải), sống bằng nghề đưa đò nên người đời gọi sư là »Thuyền Tử Hòa thượng«.

ĐỨC THIỀU 德 韶 (891-972)

Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người xứ 254

ĐƯƠNG CƠ 當 機

Tấn An, Xử Châu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn. Sư có bài kệ nổi tiếng: »通 玄 峰 頂、 不 是 人 間、 心 外 無 法、 滿 目 青 山。« »Thông Huyền phong đỉnh Bất thị nhân gian Tâm ngoại vô pháp Mãn mục thanh sơn«.

»Trên ngọn Thông Huyền

Chẳng phải nhân gian Ngoài tâm không pháp

Đầy mắt núi xanh«.

ĐỨC TƯỜNG 德 祥

Thiền tăng đời Minh, tự Lân Châu, hiệu Chỉ Am, người xứ Nhân Hòa (nay là Hàng Châu, Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Lâm chùa Tịnh Từ, tông Lâm Tế.

Sư trụ trì chùa Tịnh Từ. Tác phẩm: Đồng

Dự tập.

ĐƯƠNG 當

1. Khế hợp, tương xứng. Tiết Thạch Môn Quân Thủ tọa trong NĐHN q. 14 ghi: »一 日 荷 鉏 入 園、 僧 問： 三 身 中 那 一 身 去 作 務？ 師 拄 鉏 而 立。 僧 曰： 莫 便 當 也 無？ 師 攜 鉏 便 行。 – Một hôm sư vác cuốc vào vườn, tăng hỏi:

Trong ba thân thì thân nào làm việc? Sư chống cuốc mà đứng. Tăng nói: Chẳng lẽ việc này khế hợp thiền cơ sao? Sư cầm cuốc bỏ đi.« 2. Sẽ. Phó từ chỉ thời gian. Tiết Tứ Tổ Ưu Ba Cúc Đa Tôn giả trong NĐHN q. 1 ghi: »後 有 一 長 者 子、 名 曰 香 眾、 來 禮 尊 者、 志 求 出 家。。。 尊 者 曰： 汝 當 大 悟、 心 自 通 達。 宜 依 佛 法 僧、 紹 隆 聖 種。 – Sau đó có một người con của trưởng giả tên là Hương Chúng, đến lạy Tôn giả cầu xin xuất gia… . Tôn giả nói: Ngươi sẽ đại ngộ, tâm tự thông đạt. Ngươi nên quy y Phật pháp tăng để tiếp nối dòng thánh.« 3. Biểu thị ngữ khí nghi vấn, có lúc tương đương như từ »rốt cuộc«. Tiết Giáp Sơn

Thiện Hội Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi:

»古 人 布 髮 掩 泥、 當 爲 何 事？ –

Người xưa trải tóc lấp bùn rốt cuộc vì cái gì?« ĐƯƠNG CƠ 當 機 Có 2 nghĩa:

1. Thích ứng với căn cơ trình độ của chúng sinh. Đồng nghĩa với từ Khế cơ. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »解 夏、 上 堂： 解 却 禪 和 布 袋 頭、 虛 空 豁 達 逞 風 流。 去 亦 得、 住 亦 得、 大 用 現 前 無 軌 則。 諸 方 恁 麼、 淨 慈 （如 淨 禪 師 法 號、 此 系 自 稱） 不 然。 咦！ 當 機 切 忌 錯 流 傳。 – Giải hạ, sư thượng đường: Cởi bỏ túi vải Thiền tăng, hư không thênh thang thích phong lưu. Đi cũng được, ở cũng được, đại dụng hiện tiền không còn phép tắc. Các nơi như thế, Tịnh Từ (pháp hiệu tự xưng của Như Tịnh)

thì chẳng phải vậy. Ối chao! Đương cơ rất kỵ lầm lưu truyền« 2. Người đại diện đứng ra thưa hỏi về yếu chỉ kinh điển để đức Phật trả lời cho hội chúng đều biết. Hoặc chỉ cho người trực tiếp thưa hỏi Tổ sư về »việc lớn« mà mình đang thao thức. Tham Thiền kệ trong

Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương Tụ Thành ghi:

參 禪 第 一、 不 可 輕 忽 錯 過 當 機、 何 時 悟 入 »Tham thiền đệ nhất Bất khả khinh hốt Thố quá đương cơ

ĐƯƠNG DƯƠNG 當 陽

Hà thời ngộ nhập?« »Pháp tham thiền bậc nhất Chẳng thể để khinh suất Đương cơ nếu lầm qua Bao giờ mới ngộ nhập?«.

ĐƯƠNG DƯƠNG 當 陽 1. Hiển lộ, minh bạch. Chương La Hán Quế Sâm Hòa thượng Minh Đạo Tụng trong CĐTĐL q. 29 ghi: »我 宗 奇 特 當 陽 顯 赫。 佛 及 眾 生 皆 承 恩 力。Ngã tông kỳ đặc, đương dương hiển hách, Phật cập chúng sinh, giai thừa ân lực. – Tông ta kỳ đặc minh bạch hiển hách, Phật cùng chúng sinh đều nhận lấy ân lực.« 2. Trước mặt, tại chỗ, lập tức. Bích Nham

Lục q. 1 ghi: »一 句 下 便 見。 當 陽 便 透。 若 向 句 下 尋 思。 卒 摸 索 不 著。 – Dưới câu nói mà thấy thì lập tức thấu triệt. Còn nếu nhằm dưới câu nói mà cứ tầm tư thì cuối cùng không thể sờ mó được.«

ĐƯƠNG ĐẦU 當 頭

Ngay tại chỗ, ngay tức thì. Tiết Hộ Quốc Cảnh Nguyên Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi:

我 有 明 珠 一 顆、 切 忌 當 頭 蹉 過 雖 然 覿 面 相 呈、 也 須 一 鎚 打 破 »Ngã hữu minh châu nhất khỏa Thiết kỵ đương đầu sa quá Tuy nhiên tảng diện tương trình Dã tu nhất chùy đả phá«.

»Ta có một hạt minh châu Rất kỵ tại chỗ bỏ qua Tuy là trước mặt trình nhau Cũng cần một chùy đập vỡ«.

ĐƯƠNG ĐẦU BỔNG HÁT 當 頭 棒

喝 Bổng hát: Gậy và hét, phương thức tiếp dẫn giáo hóa đệ tử của các vị Tổ sư Thiền tông. Dùng gậy bắt đầu từ ngài Đức Sơn, hét bắt đầu từ ngài Lâm Tế. Đương Đầu

Bổng Hát nghĩa là đòn cảnh tỉnh.

ĐƯƠNG GIA CHỦNG THẢO 當 家

種 草 Lựa chọn người kế vị chốn tùng lâm. Thiền Lâm Bảo Huấn q. 1 (Đại 48, 1019 thượng)

ghi: »如 當 家 種 草。 此 其 觀 探 詳 聽 之 理 明 驗 也。 豈 容 巧 言 令 色。 便 僻 諂 媚 而 充 選 者 哉。 – Còn như việc lựa chọn người kế vị chốn tùng lâm lại cần phải suy nghiệm cái lý xét kỹ nghe tường này, có đâu lại dung cho kẻ dối trá, hẹp hòi, phỉnh nịnh mà được sung tuyển vào chức đó sao?«.

ĐƯƠNG NHÂN 當 人

Tự nơi mỗi người. Trong bài thơ Xuân

Cảm của Đại sư Hám Sơn có câu: »若 須 更 覓 菩 提 路、 只 要 當 人 退 步 行。 »Nhược tu cánh mích Bồ-đề lộ Chỉ yếu đương nhân thoái bộ hành«.

»Nếu như muốn tìm về nẻo giác.

Chỉ cần tự mỗi người lùi bước«.

ĐƯƠNG THỂ TỨC KHÔNG 當 體

即 空 Khi 6 căn tiếp xúc 6 trần sinh ra 6 thức, ngay đó biết được thức vừa khởi vốn là vô thủy vô sinh, vốn tự không tịch, chẳng đợi trần cảnh diệt rồi mới không. Nói cách khác, ngay khi thấy sự vật liền biết cái niệm vừa khởi đó là không, gọi là Đương thể tức không. Theo: Danh từ Thiền Học Chú Giải của HT. Duy Lực. 256

ĐƯỜNG ĐƯỜNG MẬT MẬT 堂 堂 密 密

ĐƯƠNG Ý 當 意

Vừa ý, hợp tâm ý. Tiết Đại Tùy Nguyên Tĩnh Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »元 祐 三 年、 通 經 得 度。 留 講 聚 有 年、 而 南 下 首 參 永 安 恩 禪 師、 於 臨 濟 三 頓 棒 話 發 明。 次 依 諸 名 宿、 無 有 當 意 者。 – Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 3, sư thông hiểu kinh kệ được độ, ở lại giảng dạy nhiều năm. Sau đi về phương nam ban đầu tham kiến Thiền sư Vĩnh An Ân, nhờ giai thoại Lâm Tế ba lần bị ăn gậy mà sư tỏ ngộ. Kế nương theo các bậc danh túc song không có ai vừa ý sư cả.«

ĐƯỜNG BAN 堂 斑

Vị trí các ban thuộc Đông, Tây đường ở trong nhà Thiền. Lúc ngồi trên nhà Thiền, vị trí của mọi người tùy thuộc vào đạo đức hoặc chức vụ của họ mà quy định.

ĐƯỜNG CHỦ 堂 主

Gọi đủ: Diên thọ đường chủ. Chức vụ coi sóc tất cả sự việc trong phòng bệnh (Diên thọ đường). Điều Diên Thọ Đường Chủ Tinh Đầu trong Thiền Uyển Thanh Quy q.

4 (Vạn Tục 111, 449 hạ) ghi: »堂 主 一 職、 須 延 請 堪 能 寬 心 耐 事、 道 念 周 旋、 安 養 病 僧、 而 善 知 因 果 之 人 任 之。 – Khi chọn Đường chủ, cần mời người giỏi việc, có lòng lượng thứ, đạo niệm chu toàn, biết an ủi nuôi dưỡng người bệnh, biết rõ nhân quả«.

Từ »Đường chủ« còn chỉ cho người coi sóc các nhà như: Thủy lục đường chủ, La hán đường chủ.

ĐƯỜNG ĐẦU 堂 頭

Vốn chỉ cho chỗ ở của vị Trụ trì trong Thiền viện (Phương trượng). Nghĩa mở rộng là vị Trụ trì của các tự viện Thiền tông. Còn gọi là: Đường thượng, Đường đầu Hòa thượng. Lâm Tế hành lục (Đại 47,

504 hạ) ghi: »首 座 云： 汝 何 不 去 問 堂 頭 和 尚、 如 何 是 佛 法 的 大 意？ – Thủ tọa nói: Sao ngươi chẳng đi hỏi vị Đường đầu thế nào là đại ý Phật pháp?«

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

ĐƯỜNG ĐỘ NHỊ TAM 唐 土 二 三

Sáu vị Tổ Thiền tông Trung Quốc. Pháp

Diễn ngữ lục, q. trung ghi: »威 音 王 已 前 也 恁 麼、 威 音 王 已 後 也 恁 麼、 三 世 諸 佛 也 恁 麼、 西 天 四 七、 唐 土 二 三 也 恁 麼。 – Từ Phật Oai Âm Vương về trước cũng thế ấy, từ Phật Oai Âm Vương về sau cũng thế ấy, ba đời chư

Phật cũng thế ấy, 28 vị Tổ Ấn Độ và 6 vị Tổ ở Trung Quốc cũng thế ấy«.

Pháp Diễn ngữ lục, q. hạ ghi: »三 世 諸 佛。 若 無 第 一 義。 將 什 麼 化 度 有 情。 西 天 四 七 唐 土 二 三 乃 至 天 下 老 和 尚。 若 無 第 一義。 將 什 麼 建 立 宗 風。 – Ba đời chư Phật, nếu không có đệ nhất nghĩa thì lấy cái gì để độ chúng sinh? 28 vị Tổ Ấn Độ, 6 vị Tổ Trung Quốc cho đến các vị Hòa thượng khắp nơi, nếu không có đệ nhất nghĩa thì lấy cái gì để kiến lập tông phong?«.

ĐƯỜNG ĐƯỜNG MẬT MẬT 堂 堂 密 密 Còn gọi: Biến giới bất tằng tàng. Chỉ cho lý tuyệt đối bày hiện khắp nơi một cách rõ ràng. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 18

(Đại 51, 348) ghi: »雪 峰 有 時 謂 眾 曰： 堂 堂 密 密 地。 師 出 問 曰： 是 什 麼 堂 堂 密 密？ 雪 峰 起 立 曰： 道 什 麼？ 師 退 步 而 立。 – Đôi khi Tuyết Phong bảo chúng rằng: Chân lý hiện bày 257

ĐƯỜNG NHẤT HUYỀN 堂 一 玄 (1892-1988)

NĐHN q. 20 ghi: »一 日 侍 立 次、 問

云：絕 對 待 時 如 何？ 眼 曰： 如 汝

僧 堂 中 白 椎 相 似。 師 罔 措。 眼 至 晚 抵 堂 司、 師 理 前 話。 眼 曰： 閑 言 語。師 於 言 下 大 悟。 – Một hôm sư đang đứng hầu, hỏi rằng: Khi bặt hết đối đãi thì thế nào? Hòa thượng Phật Nhãn nói: Giống như ngươi bạch chùy trong tăng đường. Sư mờ mịt. Chiều tối, Nhãn đến phòng của Duy-na, sư hỏi lại lời trước. Nhãn nói: Lời nói suông. Sư ngay câu nói này liền đại ngộ«.

2. Chức vụ Duy-na. Cùng sách trên ghi:

»始 登 龍 門、 即 以 平 時 所 得 白 佛 眼。 眼 曰： 汝 解 心 已 極、 但 欠 著 力 開 眼 耳。 遂 俾 職 堂 司。 – Ban đầu sư đến Long Môn, đem sở đắc thường ngày ra trình với Phật Nhãn. Nhãn nói: Chỗ hiểu của ngươi đã tột, chỉ thiếu ra sức để ngộ mà thôi! Nhãn dạy sư lãnh chức vụ Duy-na«.

khắp nơi một cách rõ ràng. Sư bước ra hỏi: Cái gì là chân lý hiện bày khắp nơi?

Tuyết Phong đứng dậy nói: Nói cái gì? Sư lùi bước rồi đứng«.

ĐƯỜNG NHẤT HUYỀN 堂 一 玄 (1892-1988)

Học giả Phật giáo hiện đại, người Thanh Phố, Thượng Hải, Trung Quốc. Ông tốt nghiệp Học viện Quốc Phòng Quân Y khóa 9. Đối với Quốc học và Trung Tây Y học ông đều học hỏi đến nơi đến chốn. Năm 1929 ông quy y đại sư Thái Hư, từng làm Viện trưởng Cao Hùng Lục Thập Binh Công Xưởng Phụ Thiết Y Viện và dạy học ở Đông Phương Phật Giáo Học Viện. Tác phẩm: Trùng Đính Vô Tướng Tụng Giảng Thoại, Thiền Môn Thặng Ngữ, Pháp Hoa Kinh Bổ Thuật, Lục Tổ Đàn Kinh Điều Mục, Độc Hoa Nghiêm Kinh, Pháp Hoa

Kinh Ký Hiệp San, Viên Giác Kinh Giảng

Nghĩa. ĐƯỜNG ỐC LÝ PHẢN DƯƠNG CHÂU 堂 屋 裏 販 楊 州 Ngồi ở trong nhà mà có thể buôn bán ở Dương Châu. Dương Châu: Trung tâm thương nghiệp xuất nhập khẩu hàng hóa ở Trung Quốc vào đời Đường. Thiền tông mượn từ này làm thuật ngữ để chỉ cho diệu dụng tự tại của nạp tăng. Tắc 30, Thung

Dung lục (Đại 48, 247 hạ) ghi: »輸 我 當 行 相 買 賣 （堂 屋 裏 販 揚 州）。 – Còn thua tôi buôn bán phát đạt (Ngồi ở trong nhà mà có thể buôn bán ở Dương Châu)«.

ĐƯỜNG TY 堂 司

1. Căn phòng của Duy-na ở trong Tự viện. Tiết Long Tường Sĩ Khuê Thiền sư trong

Ế PHÁT THÁP 瘞 發 塔

Tháp ở trước điện Lục Tổ, trong khuôn viên chùa Quang Hiếu, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, dưới tháp có chôn cất tóc của Lục Tổ Huệ Năng, nên gọi là »Ế Phát Tháp«, tục gọi »Lục Tổ Phát Tháp«. Niên hiệu Nghi Phụng thứ 1 (676) đời Đường, Lục Tổ Huệ Năng tại chùa Pháp Tính (nay là chùa Quang Hiếu)

tranh luận gió động phướn động, công khai thân phận nối pháp Thiền Tông, dưới cội bồ đề phía sau đại điện cạo tóc truyền giới, vị tăng Trụ trì Pháp Tài ngay lập tức đem 258

E

GIA PHONG 家 風

tóc của Tổ chôn dưới gốc cây và xây tháp che lên. Tháp cao 7,8m, mặt bằng hình bát giác 7 tầng. Tháp lấy đá làm cơ bản, dùng vôi cát gạch xây thành. Mỗi tầng của tháp đều có 8 cái khám Phật, mỗi khám mỗi pho tượng Phật ngồi, tạo dáng sinh động, là tinh phẩm đá khắc quý báu vô cùng. Nền tháp có lan can đá bao quanh, trang trọng thuần phác cổ xưa. Qua nhiều đời đều có sửa chữa. Năm 1954, 1977 lại trùng tu.

Cạnh tháp có bia tượng Lục Tổ và bia tượng Đ t-ma được khắc vào đời

Nguyên.

G

GIA 家

1. Dùng sau danh từ xưng hô, có nghĩa là bọn, đám. Tiết Pháp Vân Pháp Tú Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »衲 僧 家 高 揖 釋

迦、 不 拜 彌 勒、 未 爲 分 外。 – Bọn thiền tăng kính lễ Thích-ca mà không bái

Di Lặc, chưa phải đặc biệt.« 2. Dùng sau đại từ nhân xưng. Tiết Hoàng Long Pháp Trung Thiền sư trong NĐHN q.

20 ghi: »千 種 言、 萬 般 說、 祇 要 教 君 自 家 歇。 – Ngàn vạn lời nói chỉ muốn dạy ông tự mình thôi nghỉ.« GIA GIA MÔN LÝ THẤU TRƯỜNG AN 家 家 門 里 透 長 安 Mỗi nhà đều có con đường đi đến Trường An (Thủ đô). Thiền tông dùng nhóm từ này để chỉ cho con đường tỉnh ngộ ở nơi tâm của mỗi người. Mật Am ngữ lục ghi: »忽

有 問 徑 山 （系 密 庵 禪 師 法 號）：

如 何 是 不 錯 底 路？ 只 向 他 道： 家 家 門 里 透 長 安。 – Chợt có người hỏi Kính Sơn: Thế nào là con đường đúng? Chỉ nói với y: Mỗi nhà đều có con đường đi đến Trường An«.

GIA HOẠT 家 活

Của cải trong nhà. Thiền tông dùng từ này để chỉ nhiều thứ: gia nghiệp, gia tư, vật dụng hàng ngày. Pháp Diễn ngữ lục q.

trung ghi: »每 日 起 來、 拄 却 臨 濟 棒、 吹 雲 門 曲、 應 趙 州 拍、 擔 仰 山 鍬、 驅 潙 山 牛、 耕 白 雲 田。 七 八 年 來、 漸 成 家 活。 – Mỗi ngày thức dậy, chống gậy Lâm Tế, thổi sáo Vân Môn, gõ nhịp Triệu Châu, vác dá Ngưỡng Sơn, lùa trâu Quy Sơn, cày ruộng Bạch Vân.

Bảy tám năm nay dần dần trở thành gia hoạt«.

GIA NƯƠNG 爺 孃

Cha mẹ. Chương Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »千 鄉 萬 里、 拋 卻 老 爺 孃、 師 僧 和 尚、 這 般 底 去 去、 這 打 野 菜 禿、 有 什 麼 死 急 行 腳 去！ – Xa cách quê hương, bỏ cả cha mẹ già, sư tăng hòa thượng, các lão trọc hành cước này có gì mà vội vã đi hành cước!« GIA PHONG 家 風 Tác phong riêng biệt của mỗi Tổ dùng để phát dương Tông chỉ biệt truyền của Thiền tông. Duyên Quán ngữ lục ghi: »僧 問： 如 何 是 和 尚 家 風？ 師 曰： 益 陽 水 急 魚 行 澀、 白 鹿 松 高 烏 泊 難。 – Tăng hỏi: Thế nào là gia phong của Hòa thượng? Sư đáp: Sông Ích Dương nước chảy xiết nên cá lội nhọc. Núi Bạch Lộc cây tùng cao nên chim đậu khó«.

GIA SỰ 家 事

GIA SỰ 家 事 Đồ gia dụng. Chương Nam Tuyền Phổ Nguyện Thiền sư trong CĐTĐL q. 8 ghi: »師 住 庵 時 有 一 僧 到 庵。 師 向 其 僧 道。 某 甲 上 山。 待 到 齋 時 做 飯 自 喫 了。 送 一 分 來 山 上。 少 時 其 僧 自 喫 了。 卻 一 時 打 破 家 事 就 床 臥。 – Khi sư ở am, có một vị tăng đến am. Sư bảo vị tăng: Ta lên núi, chờ khi đến giờ thọ trai, ăn xong ông đem một phần cơm lên núi cho ta. Không bao lâu vị tăng ăn xong liền nhất loạt đập phá đồ gia dụng rồi lên giường nằm.«

GIA THÁI PHỔ ĐĂNG LỤC 家 泰

普 燈 錄 Đăng lục 30 quyển, có riêng 3 quyển Mục lục, do ngài Lôi Am Chính Thọ biên soạn vào đời Tống, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 137, trang 1. Chính Thọ bỏ ra 17 năm để viết tiếp theo sau các bộ Cảnh Đức Truyền Đăng lục, Thiên Thánh Quảng Đăng lục, Kiến Trung Tịnh Quốc Tục Đăng lục. Ngài gom chép cơ duyên ngữ yếu của 2 giới tu sĩ và cư sĩ trong nhà thiền như: Tông sư, Vương hầu, Công khanh, Ni sư. Nội dung bao quát: Cơ ngữ thị chúng, Vua thánh tôi hiền, Thánh hiền ứng hóa (phụ thập di), Quảng ngữ, Niêm cổ, Tụng cổ, Kệ tán, trứ tác lặt vặt. Quyển đầu có phần hành nghiệp của Thiền sư Lôi Am Thọ. Sách được hoàn thành vào niên hiệu Gia Thái thứ 4 (1204), trình lên vua Ninh Tông, phụng sắc nhập Tạng.

cơm, liền bưng bát, nói: Gia thường!«.

GIA TRÂN 家 珍

Đồ quý báu trong nhà, phần lớn dụ chỉ cho tự tâm, bản tính. Bài tựa của thiền sư Vô Môn trong Vô Môn Quan ghi: »從 門 入 者、 不 是 家 珍。 從 緣 得 者、 始 終 成 壞。 – Từ cửa mà vào thì không là đồ quý báu trong nhà, nhờ duyên tạo được tất phải có trước sau, có thành hoại«.

GIA TRUNG XẢ PHỤ 家 中 捨 父

Bỏ cha trong nhà, tỷ dụ bỏ mất cái rất quan trọng là tự tâm bản tính. Tiết Chính Pháp

Hy Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi:

»己 靈 獨 耀、 不 肯 承 當； 心 明 孤 圓、 自 生 違 背。 何 異 家 中 舍 父、 衣 內 忘 珠。 – Tính linh sáng rực chẳng chịu nhận lấy; trăng tâm tròn đầy lại tự xoay lưng. Đâu khác gì kẻ bỏ cha trong nhà, kẻ quên hạt châu trong chéo áo«.

GIA VỆ 加 卫

Phù hộ. Tiết Huệ Khả Thiền sư trong TĐT q. 2 ghi: »父 寂、 初 無 其 子、 共 室 念 言： 我 今 至 善 家 而 無 慧 子、 深 自 嘆 羨、 何 聖 加 卫？ – Cha mất mà chưa có con trai, cả nhà nghĩ rằng: Nhà ta toàn làm điều thiện mà không có con trí huệ, lại hết sức ca ngợi việc mình làm thì Phật trời nào phù hộ?«

GIA THƯỜNG 家 常

Lời xin bố thí cơm ăn (khi chư tăng hành hóa). Tiết Bảo Phúc Tùng Triển Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »師 見 僧 喫 飯、 乃 拓 鉢 曰： 家 常。 – Sư thấy tăng ăn

GIÁ BIÊN CÚ 這 邊 句

Câu bên này, chỉ cho lời nói còn nằm trong vọng tâm phân biệt, chưa thể thoát khỏi tri thức kiến giải. Tiết Linh Tuyền Quy Nhân

Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »初 問 初 山： 枯 木 生 花、 始 與 他 合。 是 這 邊 句、 是 那 邊 句？ 山 曰： 亦 是 這 邊 句。 – Ban đầu sư hỏi Sơ Sơn: Cây khô 260

GIẢ 者

trổ hoa mới hợp với người, là câu bên này hay là câu bên kia? Sơn đáp: Cũng là câu bên này«.

GIÁ CÁ 這 箇

Giá: này. Cá: lượng từ, nghĩa là cái. Có 2 nghĩa:

1. Chỉ thị đại từ có nghĩa là cái này. Phần Thượng Đường trong Lâm Tế lục (Đại 47, 96 trung) ghi: »師 云： 這 箇 師 僧、 却 堪 持 論。 – Sư nói: Cái ông tăng này lại kham bàn luận«.

2. Lời nhấn mạnh đằng sau để giúp cho lời nói có tính cụ thể. Chỉ cho bản thân mình, chẳng phải sự vật nào khác. Phần Thị Chúng trong Lâm Tế lục (Đại 47, 497 trung) ghi: »是 爾 目 前 歷 歷 底、 勿 一 箇 形 段 孤 明、 是 這 箇 解 說 法 聽 法。 – Là vật rõ ràng trước mắt ông, chớ đoạn cô minh, cái này biết thuyết pháp nghe pháp«.

GIÁ CÁ, NA CÁ 這 箇、 那 箇

Bên nầy, bên kia. Bên này (giá cá) ám chỉ bờ mê, phương tiện tướng dụng hay thế giới khái niệm tục đế. Bên kia (na cá) ám chỉ bến giác, phương tiện thể tính hay thế giới chân đế. CĐTĐL q. 14 ghi: »師 見 詢 布 衲 洗 佛、 乃 問： 這 箇 隨 汝 洗、 還 洗 得 那 箇 麽？ 詢 曰： 把 相 那 箇 來。 師 便 休。 – Sư (Duy Nghiễm) thấy Tuân Bố Nạp tắm tượng Phật, bèn hỏi:

Bên nầy để ông tắm, nhưng ông có tắm được bên kia không? Tuân đáp: Hãy đem bên kia đến đi! Sư đành thôi không nói nữa.«

GIÁ KIÊN TIẾP TÍCH 駕 肩 接 迹

Chen vai nối gót, hình dung số người qua lại rất nhiều, nườm nượp chẳng dứt. Tiết Thiên Hoàng Đạo Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »後 卜 荊 州 當 陽 紫 陵 山、 學 徒 駕 肩 接 迹、 都 人 士 女、 向 風 而 至。 – Về sau, sư chọn núi Tử Lăng tại Kinh Châu, người học nườm nượp chẳng dứt, gồm cả nam nữ nghe danh sư mà đến«. Núi Tử Lăng ở Tương Dương, Kinh Châu.

GIÁ LÝ 這 裏

Còn gọi: Thử gian 此 間. Nơi đây. CĐTĐL q. 9 ghi: »洞 山 來 禮 拜 次、 師 曰： 汝 以 住 一 方、 又 來 這 裏 作 麽？ – Khi Động Sơn đến lễ bái. Sư (Huệ Siêu) hỏi:

Ngươi đã trụ một nơi rồi, còn đến đây để làm gì?« Chương Hương Nghiêm Trí

Nhàn Thiền sư trong CĐTĐL q. 10 ghi:

»僧 問： 一 句 死 如 何？ 師 云： 此 間 一 句 亦 無。 – Tăng hỏi: Một câu thôi thì thế nào? Sư đáp: Nơi đây một câu cũng chẳng có.«

GIÀ 遮

Tức bây giờ là chữ GIÁ 這. Mật Am ngữ lục ghi: »且 要 天 下 衲 僧。 向 後 各 各

自 有 生 涯。 莫 總 作 遮 野 狐 精 見 解。 又： 果 是 得 入、 一 任 四 方 八 面。 若 也 未 然、 辄 不 得 離 却 遮 裏。 – Vả lại, muốn cho nạp tăng trong thiên hạ sau này mỗi người đều có con đường sống, chứ đừng khởi kiến giải dã hồ tinh này. Lại: Nếu như vào được thì tha hồ đi khắp nơi, còn như chưa được thì không nên rời khỏi nơi đây«.

GIẢ 者 Tức là chữ giá (這) ngày nay, có nghĩa là này. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »且 鷺 池、 鷲 岭、 海 甸、 庵 園、 三 百 法 會 之 中、 甚 處 有 者 箇 消 息？ – Hãy 261

GIẢ KÊ THANH VẬN 假 雞 聲 韻

nói trong 300 pháp hội như ở Lộ trì, Thứu lãnh, Hải điện, Am viên v.v… chỗ nào có tin tức này?«.

GIẢ KÊ THANH VẬN 假 雞 聲 韻 Chỉ cho ý nghĩa bắt chước tiếng gà gáy để ngụy trang gạt người. Điển tích này rút ra từ truyện Sử ký Mạnh Thường Quân, sách chép rằng: Nửa đêm Mạnh Thường Quân muốn đi qua cửa ải Hàm Cốc, các môn khách giúp ông bắt chước tiếng gà gáy. Vị quan giữ cửa ải tưởng gà gáy sáng bèn mở cửa, Mạnh Thường Quân an nhiên đi qua, không bị toán quân Tần đuổi theo giết hại. Thung Dung lục q. 2 (Đại 48, 239 hạ) ghi:

»假 雞 聲 韻 難 謾 我、 未 肯 模 胡 放 過 關。 – Giả tiếng gà gáy khó lừa được ta, chưa cho kẻ giả dạng qua cửa ải«.

GIÁC CHIẾU THIỀN SƯ 覺 照 禪 師

Thiền tăng Hoài Hải đời Đường sau khi tịch, đời Tống truy thụy »Giác Chiếu

Thiền sư«. X. Hoài Hải.

GIÁC HẢI 覺 海

1. Thiền tăng đời Lý, thuộc thiền phái Vô Ngôn Thông, đời thứ 10, nối pháp Thiền sư Không Lộ. Sư họ Nguyễn, quê làng Hải Thanh, Việt Nam. Kệ thị tịch:

春 來 花 蝶 善 知 時。 花 蝶 應 須 共 應

期 花 蝶 本 來 皆 是 幻。 莫 須 花 蝶 向 心 持 Xuân lai hoa điệp thiện tri thì Hoa điệp ưng tu cộng ứng kỳ Hoa điệp bản lai giai thị huyễn Mạc tu hoa điệp hướng tâm trì »Xuân về hoa bướm khéo tri thì Hoa bướm phải cần gặp đúng kỳ Hoa bướm xưa nay đều là huyễn Giữ tâm bền chặt bướm hoa chi«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT Thanh Từ.

2. Thiền tăng đời Tống, hiệu Nhã Sung. X. Nhã Sung.

GIÁC HẢI THIỀN SƯ 覺 海 禪 師

Hiệu của Thiền tăng Tán Nguyên đời Tống. X. Tán Nguyên.

GIÁC HẢI TỰ 覺 海 寺

Chùa nằm ở số 345/45 Hùng Vương, phường 12, quận 6, thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Chùa được xây cất vào năm 1887 do bà Trần thị Liễu phát tâm cúng dường phần tài chính, tên chùa do Thiền sư Hoằng Ân đặt và giao cho đệ tử là Thiền sư Như Nhãn Từ Phong trụ trì.

Hiện nay tại chùa này có thờ tượng của ngài Từ Phong là thiền sư thuộc phái

Nguyên Thiều-Siêu Bạch, đời thứ 39 tông Lâm Tế.

GIÁC HOA 覺 華

Thiền tăng đời Minh, họ Lưu, tự Đại Huệ, người xứ Dương Châu (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư

Bảo Nguyệt Đàm. Sư trụ chùa Sùng Phúc ở Nam Kinh.

GIÁC HỔ TẬP 角 虎 集

Sách, 2 quyển, do Tế Năng biên tập vào đời Thanh, gồm những ngữ yếu về việc tranh luận giữa Thiền và Tịnh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 109, trang 499.

Quyển thượng gồm các ngữ yếu của:

― 14 vị thuộc tông Lâm Tế như: Tử Tâm

Ngộ Tân, Huệ Hải Nghi, Sở Thạch Phạm Kỳ, Trương Thương Anh, Phùng Tế Xuyên… 262

GIÁC TỊNH 覺 凈 (1401-1479)

― 11 vị thuộc tông Tào Động như: Chân Hiết Thanh Liễu, Hoằng Trí Chính Giác, Vạn Tùng Hành Tú, Vạn An Quảng Ân … Quyển hạ gồm các ngữ yếu của:

― 5 vị thuộc tông Tào Động như: Bác Sơn Nguyên Lai, Tuyết Quan Trí Lư… ― 9 vị thuộc tông Vân Môn như: Bản Giác Pháp Chân, Thiên Y Nghĩa Hoài, Dương Kiệt, Phạm Trọng Yêm…

― 1 vị thuộc tông Pháp Nhãn là ngài Vĩnh

Minh Diên Thọ.

― 1 vị thuộc tông Quy Ngưỡng là ngài

Văn Hỷ Vô Trước.

― 7 vị Tôn túc như: Bạch Cư Dị, Văn

Ngạn Bác…

― 11 vị: Lô Sơn Huệ Viễn, Nam Nhạc Huệ Tư, Thiên Thai Trí Khải, Viên Hoằng

Đạo…

― Tính chung cả tăng lẫn tục, sách này gồm có ngữ yếu của 59 vị.

Đầu quyển có phụ bài tựa nhỏ được chọn khắc và mục thứ. Cuối quyển có phụ 7 nghi thức niệm Phật và ngữ yếu, tiểu truyện của biên giả là Tế Năng. Căn cứ vào bài tựa nhỏ được chọn khắc thì biết rằng tên sách là do chọn từ bài kệ Tứ liệu giản về tham thiền và niệm Phật của ngài Diên Thọ như sau: »有 禪 有 淨 土、 猶 如 帶 角 虎。 – Có thiền có tịnh độ, giống như cọp thêm sừng«.