Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

NHẬM VẬN 任 運

Mặc tình. Bản tính của mọi sự mọi vật vận động tự nhiên, chẳng dính dáng với sự tạo tác của tâm thức. Lâm Tế ngữ lục ghi: »若 是 眞 正 道 人。 終 不 如 是。 但 能 隨 縁 消 舊 業。 任 運 著 衣 裳。 要 行 即 行。 要 坐 即 坐。 無 一 念 心 希 求 佛 果。 – Nếu là đạo nhân chân chính thì không bao giờ như thế, chỉ là tùy duyên tiêu nghiệp cũ, cứ mặc tình mặc áo quần, muốn đi thì đi, muốn ngồi thì ngồi, tâm không một niệm mong cầu Phật quả«.

NHÂN 人

NHẬM MA 恁 摩

1. Như thế, Như vậy, tức »恁 麼« (nhẫm ma). Tiết Huệ Trung Quốc Sư trong TĐT Vị, cái. Lượng từ dùng biểu thị số người. Mật Am ngữ lục ghi: »某 平 生 參 見 數 人 善 知 識、 末 後 見 應 庵。 – Cả đời tôi tham kiến vài vị Thiện tri thức, cuối cùng gặp được ngài Ứng Am.« 531 NHÂN CẢNH CÂU BẤT ĐOẠT 人 境 俱 不 奪 NHÂN CẢNH CÂU BẤT ĐOẠT 人

境 俱 不 奪

Nhân cảnh đều không đoạt, là một trong »Tứ liệu giản« của Thiền sư Lâm Tế. Đối với người học nào căn khí thượng đẳng, không còn »Ngã chấp« và »Pháp chấp«, thiền sư sẽ chọn lấy biện pháp tiếp dẫn này. Lâm Tế ngữ lục ghi: »僧 問： 如 何 是 人 境 俱 不 奪？ 師 曰： 王 登 寶 殿、 也 老 謳 歌。 – Tăng hỏi: Thế nào là nhân cảnh đều không đoạt? Sư đáp: Vua bước lên ngai, lão quê ca hát.

NHÂN CẢNH LƯỠNG CÂU ĐOẠT

如 何 是 人 境 兩 俱 奪 Một trong »Tứ liệu giản« của Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền. Đối với người học nào còn nặng »Ngã chấp« và »Pháp chấp«, thiền sư sẽ chọn lấy biện pháp này để tiếp dẫn. Lâm Tế ngữ lục ghi: »僧 云。 如 何 是 人 境 兩 俱 奪。 師 云。 并 汾 絕 信 獨 處 一 方。 – Tăng hỏi: Thế nào là nhân cảnh đều đoạt? Sư đáp: Tịnh Phần (Tịnh Châu và Phần châu: địa danh) bặt tin tức, một mình ở một nơi.« Các thiền sư tông Lâm Tế về sau thường sử dụng cách dẫn dắt này.

NHÂN CĂN 人 根

Căn khí, căn tính của con người. Vân Sơn Pháp Hội Lục ghi: »時 當 末 法、 人 根 下 劣、 學 人 既 無 眞 實 爲 生 死 之 心、 又 少 眞 正 師 承、 唯 以 彿 子 名 利 居 懷、 人 我 斗 爭 爲 事、 充 塞 閭 閻、 成 風 成 俗。 – Bây giờ đang là thời mạt pháp, căn khí con người kém cỏi, người học đã không có tâm vì sinh tử, lại thiếu bậc Thầy chân chính truyền pháp cho đệ tử. Chỉ lấy việc trụ trì theo danh lợi làm hoài bảo, khoe khoang đấu tranh làm sự nghiệp, tràn ngập xóm làng, trở thành phong tục.«

NHÂN CÔNG 人 工

Kẻ đầy tớ, người làm thuê trong tự viện.

Tiết Phù Dung Đạo Giai Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »人 工 淘 米 著 火、 行 者 煮 鬻 蒸 飯。 – Kẻ đầy tớ vo gạo nhóm lửa, hành giả (cư sĩ tập tu) nấu cháo thổi cơm.«

NHÂN DŨNG 仁 勇

Thiền tăng đời Tống, họ Trúc, người xứ Tứ Minh Trung Quốc. Xuất gia từ bé, dung mạo siêu tuyệt, thông minh hơn người. Ban đầu sư học giáo điển Thiên Thai, thông được ý chỉ của tiền nhân. Sư đến yết kiến Tuyết Đậu Trọng Hiển, Ngài trách sư là »Giảng sư dở dở ương ương«, sư giận nói không nên lời và bỏ đi. Sư đến núi Vân Cái

Đàm Châu, nối pháp Thiền sư Dương Kỳ Phương Hội. Sau khi Dương Kỳ tịch, sư cùng với bạn đồng tham là Bạch Vân Thủ Đoan vân du bốn phương tìm hiểu huyền áo. Về sau, sư trụ chùa Bảo Ninh ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh) tích cực xiển dương thiền học. Tác phẩm: Bảo Ninh Nhân Dũng Thiền sư ngữ lục 1 quyển.

NHÂN DUYÊN 因 緣

1. Thiền gia cho cơ ngữ hoặc hành vi động tác thị cơ, ứng cơ là nhân duyên, ý nghĩa giống như công án. Tiết Thạch Đầu Tự Hồi Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »（大 隨 和 尚） 令 且 罷 誦 經、 看 趙 州 勘 婆 因 緣。 師 念 念 不 去 心。 –Hòa thượng Đại Tùy bảo hãy thôi tụng kinh mà khán công án Triệu Châu khám bà lão. Sư niệm niệm không rời bỏ tâm.« 2. Nhà Phật cho rằng những tư tưởng ngôn 532

NHÂN PHONG XUY HỎA 因 風 吹 火

hạnh có thể dẫn đến quả báo là nhân duyên, tức là nhân trong nhân quả báo ứng. Chương Tổ thứ 1 Ma-ha Ca-diếp trong CĐTĐL q. 1 ghi: »由 是 因 緣 九 十 一 劫 身 皆 金 色。 – Do nhân duyên này mà được thân kim sắc trong 91 kiếp.«

NHÂN KHÁCH 人 客

Khách khứa. Tông Môn Võ Khố ghi: »人 客 及 門、 何 故 不 出？ 按 現 代 吳 地 方 言 仍 稱 客 人 爲 人 客。 – Khách khứa đến cửa, vì sao chẳng ra tiếp rước?

Căn cứ theo phương ngôn hiện đại ở đất Ngô (chỉ vùng miền nam tỉnh Giang Tô và miền bắc tỉnh Chiết Giang) vẫn còn gọi khách khứa là nhân khách«.

NHÂN KIỆM 仁 儉

Thiền tăng đời Đường, nối pháp Quốc sư

Huệ An. Sau đó, sư phóng khoáng nơi ruộng đồng ngoại thành, người đời gọi »Đằng Đằng Hòa thượng«. Sư vào kinh thuyết pháp cho Võ Tắc Thiên nghe và dâng lên 19 bài ca ngắn. Võ Hậu xem qua rất vui, xuống chiếu mời sư trụ chùa Phúc Tiên ở Lạc Dương, và còn ra lệnh các quan chép các bài ca của sư truyền bá trong nước. Những bài ca này phô diễn chân lý, để cảnh giới những thói xấu đương thời. Trong số ấy có bài »Liễu Nguyên Ca« rất được phổ biến trong dân gian.

NHÂN LỰC 人 力

Kẻ đầy tớ, người làm thuê trong tự viện. Tiết Ngọc Tuyền Thừa Hạo Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »一 夜 雨 雱 烹、 打 倒 蒲 萄 棚。 知 事 頭 首、 行 者 人 力、 拄 底 拄、 撐 底 掌、 撐 撐 拄 拄 到 天 明、 依 舊 可 憐 生。 – Một đêm mưa dầm làm đổ giàn nho. Tri sự, Đầu thủ, Hành giả và các người làm thuê trong tự viện, chống lại chống, đỡ lại đỡ, chống chống đỡ đỡ cho tới khi trời hừng sáng mới trở lại y như cũ. Thật đáng thương.«

NHÂN NGÃ 人 我

1. Tức »Ngã chấp«, nghĩa là người thế tục chấp trước có cái »Tôi«. Tiết Ngũ Chi Dư đời thứ 3 dưới Đại Giám trong CTTNL q. 2 ghi: »人 我 不 生、 諸 惡 不 起。 – Chẳng sinh lòng chấp trước có cái ›Tôi‹ thì các việc ác chẳng nổi lên.« 2. (Do »Ngã chấp« mà dẫn lên) lòng hiếu thắng, khoe khoang, tranh đấu. Chương

Hàn Sơn Thi trong Toàn Đường Thi q. 806 ghi: »心 高 如 山 岳、 人 我 不 伏 人。 –

Tâm cao như núi non, lòng hiếu thắng khoe khoang chẳng phục người.«

NHÂN PHÁP 人 法

Tôi (nhân) và ngoại vật (pháp) trong khái niệm của người thế tục, tức là chỗ nhà Phật gọi »Nhân chấp« và »Pháp chấp«. Tiết Nghệ Ngôn trong NHQL q. 29 ghi: »到 得 心 路 絕 處、 廓 徹 無 依、 則 人 法 雙 亡、 心 境 俱 捐、 謂 還 有 糸 念 得 麼？ – Đến được chỗ đường tâm bặt dứt, thênh thang không nương gá, thì nhân pháp đều mất, tâm cảnh không còn thì bảo còn bận lòng được chăng?« NHÂN PHONG XUY HỎA 因 風 吹 火 Mượn thế gió thổi bừng ngọn lửa, dụ cho Thiền sư tiếp dẫn người học, tùy theo căn khí hoặc tâm hướng thiện của họ mà khai thị. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi:

»鐘 聲 雀 噪。 可 契 眞 源。 別 處 馳 心。 妄 生 節 目。 信 得 因 風 吹 火、 不 信 平 地 掘 坑。 – Từ tiếng chuông 533

NHÂN THIÊN 人 天

hay tiếng chim đều có thể khế ngộ chân nguyên. Tìm cầu nơi khác thì vọng sinh tiết mục. Nếu tin thì như mượn thế gió thổi bừng ngọn lửa, còn không tin thì như đất bằng đào xới thành hầm hố.«

NHÂN THIÊN 人 天 1. Cõi người và cõi trời. Nhà Phật cho rằng chúng sinh hữu tình đều ở trong quá trình sinh tử luân hồi. Cõi người và cõi trời là hai chỗ chúng sinh luân hồi.

2. Người và thiên thần. Vô Môn Quan ghi: »拈 起 花 來、 尾 巴 已 露、 迦 葉 破 顏、 人 天 罔 措。 – Đưa cành hoa ra, cái đuôi đã ló. Ca-diếp mỉm cười, người và thiên thần không ai thi thố.« 3. Nhà thiền thường gọi đại chúng đang nghe pháp nơi pháp đường là Nhân thiên.

Minh Giác Ngữ Lục q. 1 ghi: »問 人 天 普

集 佇 聽 雷 音。 學 人 上 來。 乞 師 垂 示。 – Hỏi: Đại chúng tụ hội đứng đợi nghe pháp, tăng nhân tham thiền đến nảy giờ, xin Sư buông lời chỉ dạy.«

NHÂN THIÊN BẢO GIÁM 人 天 寶

鑒 Bút ký, 2 quyển, do Đàm Tú soạn vào đời Tống, được liệt vào 7 quyển sách quý của thiền môn và xếp vào Tục Tạng kinh tập 148, trang 97. Soạn giả muốn cung cấp cho người học những tấm gương quý báu thuở xưa nhằm kích phát chí khí tham thiền nên chẳng luận là tăng hay tục, là Nho, Thích, Đạo; hễ ai muốn trình bày và phát huy tông chỉ, lựa chọn truyện xưa tích cũ cốt khai mở pháp nhãn, lời hay việc tốt đều có thể tìm xuất xứ từ sách này.

NHÂN THIÊN NHÃN MỤC 人 天

眼 目 Sách, 6 quyển, do Hối Nham Trí Chiêu đời Nam Tống soạn vào niên hiệu Thuần Hy thứ 15 (1188), được xếp vào Tục Tạng kinh tập 113, trang 827.

Thông qua sách này, soạn giả làm sáng tỏ tông chỉ của năm nhà (ngũ gia) và môn phong đặc sắc của họ. Toàn sách được sắp xếp như sau:

― Quyển 1: Tông Lâm Tế

― Quyển 2: Tông Lâm Tế, Tông Vân Môn ― Quyển 3: Tông Tào Động ― Quyển 4: Tông Quy Ngưỡng, Tông Pháp Nhãn. ― Quyển 5, 6: Tông phong tạp lục.

Nội dung chọn lọc cơ duyên ngữ yếu, chỉ quyết kệ tụng của các nhà mang tính đại biểu, phân loại sắp theo thứ tự rồi thêm lời phê bình.

NHÂN TIỆN 因 便

Nhân tiện, thừa cơ. Tiết Nham Đầu Hòa thượng trong TĐT q. 7 ghi: »後 參 德 山， 初 到 參， 始 擬 展 坐 具 設 禮，

德 山 以 杖 挑 之， 遠 擲 阶 下。 師 因 便 下 阶 收 坐 具， 相 看 主 事， 參 堂。 德 山 諦 視， 久 而 自 曰： 者 阿 欲 似 一 箇 行 腳 人！ 私 記 在 懷。 – Về sau tham kiến Đức Sơn, ban đầu đến tham vấn sư định trải tọa cụ làm lễ, Đức Sơn dùng gậy khều tọa cụ văng xa xuống thềm. Sư thừa cơ bước xuống thềm lượm tọa cụ mà hỏi thăm chủ sự, tham đường. Đức Sơn nhìn chăm chú, giây lâu tự nói:

Ông sư này sao giống một kẻ hành cước!

Rồi tự dự đoán Nham Đầu sẽ ngộ đạo.« 534

NHẬN QUY TÁC MIẾT 認 龜 作 龞

NHÂN TRÍ 仁 智 (1812-1902)

Thiền tăng đời Thanh, họ Thái, tên Long Sinh, người xứ Nam Áo, Quảng Đông, Trung Quốc. Đắc pháp nơi Thiền sư Khai Huệ, đời thứ 43 hệ Nam Nhạc. Trụ trì chùa Hiển Thân, Nghi Hưng, Giang Tô.

NHÂN ÚC 仁 郁 (900-736)

Thiền tăng đời cuối Đường đầu Ngũ Đại, họ Giang, người quận Thạnh Đường (nay là Tiềm Sơn, An Huy), Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư văn Yển, thuộc tông Vân Môn đời thứ 2, trụ chùa Hải Hội ở Thư Châu (trong núi giáp ranh giữa Thư Thành với Tiềm Sơn An Huy) hoằng pháp.

NHẬN DANH NHẬN CÚ 認 名 認

句 Chỉ cho sự nhận thức tìm cầu thiền pháp trong danh từ ngôn cú. Đây là phương pháp tham học sai lầm. Lâm Tế ngữ lục ghi: »云 何 是 法。 法 者 是 心 法。 心 法 無 形 通 貫 十 方 目 前 現 用。 人 信 不 及。 便 乃 認 名 認 句。 向 文 字 中 求 意 度 佛 法。 天 地 懸 殊。 – Thế nào là pháp? Pháp là tâm pháp, tâm pháp vô hình thông suốt mười phương, hiện dụng trước mắt. Vì người ta tin không nổi bèn tìm cầu nó trong danh từ ngôn cú, nhằm trong văn tự có ý muốn suy lường Phật pháp, xa cách như trời với đất!«

NHẬN DIỆP CHỈ ĐỀ 認 葉 止 啼 (107)

Trẻ con ngộ nhận lá vàng cây dương là tiền đồng, nhờ đó mà nín khóc, tỷ dụ nhận giả làm thật, tư tưởng hành vi tầm thường ngu độn. Tiết Tịnh Nhân Kế Thành Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »虛 空 翻 筋 斗、 向 新 羅 國 裡 去 也。 是 你 諸 人、 切 忌 認 葉 止 啼、 刻 舟 尋 劍。 – Lộn nhào trong hư không thẳng đến nước Tân La. Các ông phải tránh những tư tưởng hành vi tầm thường ngu si vô ích.«

NHẬN NÔ TÁC LANG 認 奴 作 郎

Nhận lầm kẻ đầy tớ là ông chủ. Tỷ dụ đảo ngược gốc ngọn. Vân Môn quảng lục q.

trung ghi: »若 言 即 心 即 佛。 權 且 認 奴 作 郎。 生 死 涅 槃 恰 似 斬 頭 覓 活。 若 說 佛 說 祖。 佛 意 祖 意 大 似 將 木 槵 子 換 卻 你 眼 睛 相 似。 – Nếu nói tức tâm tức Phật tạm thời nhận lầm kẻ đầy tớ làm ông chủ; sinh tử Niết-bàn giống như chặt đầu tìm sự sống; nếu nói Phật nói

Tổ, Phật ý Tổ ý rất giống như việc cho hạt chuổi là con mắt của ngươi«. NHẬN QUẤT BÌ VI MÃNH HỎA 認 橘 皮 爲 猛 火 Lầm cho vỏ quít là lửa đỏ, tức nhận giả làm chân. Tiết Lang Sơn Huệ Ôn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »佛 意 祖 意、 如 將 魚 目 作 明 珠。 大 乘 小 乘、 似 認 橘 皮 爲 猛 火。 諸 人 須 是 豁 開 胸 襟 寶 藏、 運 出 自 己 家 珍、 向 十 字 街 頭 普 施 貧 乏。 – Nhận lầm Phật ý Tổ ý như cho mắt cá là minh châu, hiểu sai Tiểu thừa Đại thừa như cho vỏ quít là lửa đỏ.

Các ngươi phải mở toang kho báu trong lòng, lấy đồ trân quý của mình ra để bố thí cho kẻ nghèo đói ở ngã tư đường«.

NHẬN QUY TÁC MIẾT 認 龜 作 龞 Cho rùa là con ba ba. Tỷ dụ pháp nhãn chưa sáng, nhận thức lầm lẫn. Tiết Tây

Thiền Hi Tú Thiền sư trong NĐHN q. 20

ghi: »秋 光 將 半、 暑 氣 漸 消。 鴻 鴈 橫 空、 點 破 碧 天 似 水。 猿 猱 挂 樹、 撼 翻 玉 露 如 珠。 直 饒 對 此 明 535

NHẬP 入

機、 未 免 認 龜 作 鱉。 – Gần nửa mùa thu thời tiết nóng dần dần tiêu tan. Chim hồng bay ngang hư không làm hiển lộ bầu trời xanh biêng biếc. Khỉ vượn đu cây lay động hạt sương lóng lánh như ngọc. Giả sử ở nơi đây mà rõ thiền cơ cũng chưa tránh khỏi nhận thức lầm lẫn.«

NHẬP 入 Tỉnh ngộ, ngộ nhập. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »寶 壽 作 街 坊 時。 見 兩 人 相 諍。 一 人 以 手 打 一 拳 云。 儞 得 恁 無 面 目。 寶 壽 因 而 得 入。 – Lúc Bảo Thọ còn làm Nhai phường, thấy hai người đang tranh cãi. Một người dùng tay tát người kia một cái, nói: Ông như vầy mà không có lòng tự trọng. Bảo Thọ nhân đây tỉnh ngộ.«

NHẬP CHÚNG 入 眾

1. Bước vào trong hàng của chư tăng đang đứng. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong

TĐT q. 4 ghi: »師 夜 不 點 火、 僧 立 次、 師 乃 曰： 我 有 句 子、 待 特 牛 生 兒、 即 爲 汝 說。 僧 問： 特 牛 生 兒 了 也、 只 是 和 尚 不 說。 師 便 索 火、 火 來、 僧 便 抽 身 入 眾。 – Một đêm sư chẳng đốt đèn, thấy có vị tăng đang đứng, liền nói: Ta có một câu, đợi khi nào trâu đực sinh con sẽ nói cho ngươi nghe. Vị tăng thưa: Trâu đực sinh con rồi, hiềm vì Hòa thượng chẳng nói. Sư liền sai mang đèn ra. Đèn đến. Vị tăng liền thối lui, bước vào trong hàng của chư tăng đang đứng.« 2. Vào tùng lâm, cùng tăng chúng tham thiền học đạo. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Hòa thượng trong NĐHN q. 12 ghi: »就 中 今 時 後 生、 纔 入 眾 來、 便 自 端 然 拱 手、 受 他 別 人 供 養。 – Trong đấy, kẻ hậu sinh thời nay, mới vừa nhập chúng, liền tự ngồi yên khoanh tay, nhận sự cúng dường của người khác.«

NHẬP ĐẠO 入 道

1. Bỏ tục xuất gia, bước vào cửa Phật. Tổ thứ 5 Đề-đa-ca trong CĐTĐL q. 1 ghi: »寶

山 者 吾 身 也。 泉 涌 者 法 無 盡 也。 日 從 屋 出 者 汝 今 入 道 之 相 也。 – Núi báu là thân ta. Suối tuôn là pháp vô tận. Mặt trời từ trong nhà đi ra là tướng nhập đạo của ngươi hôm nay. Soi sáng khắp đất trời là trí huệ siêu việt của ngươi.« 2. Ngộ đạo, lãnh ngộ chân lý. Bồ-đề-đạt-ma lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hạnh trong CĐTĐL q. 1 ghi: »夫 入 道 多 途。 要 而 言 之 不 出 二 種。 一 是 理 入。 二 是 行 入。 – Luận về việc nhập đạo có nhiều đường. Nói tóm không ngoài hai thứ:

Một là lý nhập, hai là hạnh nhập.«

NHẬP ĐẠO AN TÂM YẾU PHƯƠNG TIỆN PHÁP MÔN 入 道 安 心 要 方 便 法 門 Sách, do Tứ Tổ Đạo Tín soạn. Nguyên sách này đã lạc mất, căn cứ vào mục »Đạo Tín« được ghi chép trong Lăng-già Sư Tư ký mà viết lại. Chủ trương của Đạo Tín trong sách này là: Năm thứ thiền yếu lấy Tọa thiền quán tâm làm chính, đó là: 1. Tri tâm thể, 2. Tri tâm dụng, 3. Thường giác chẳng dừng, 4. Thường quán thân vắng lặng, 5. Giữ mãi chẳng dời đổi.

NHẬP ĐẦU 入 頭

Tỉnh ngộ, ngộ nhập. Tiết »Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »當 時 善 知 識 纔 得 入 頭、 便 云 徹 證、 及 乎 習 氣 不 除、 却 歸 於 漸 修 之 未 到。 – Khi ấy, 536

NHẬP NÊ NHẬP THỦY 入 泥 入 水

các vị Thiện tri thức vừa được ngộ nhập liền nói là triệt để chứng ngộ. Kịp đến khi không trừ được tập khí mới quay về tiệm tu, bởi đi chưa đến.«

NHẬP ĐỊA NGỤC NHƯ TIỄN XẠ

入 地 獄 如 箭 射 Vào địa ngục như tên bắn. Lời nói quen thuộc trong nhà Thiền, phần lớn dùng quở trách người chẳng khế ngộ thiền cơ, có nghĩa là sau khi chết nhanh chóng rơi vào địa ngục. Vô Môn Quan ghi: »扶 過 斷 橋 水、 伴 歸 無 月 村。 若 喚 作 拄 杖、 入 地 獄 如 箭。 – Chống qua sông suối khi cầu gãy, cùng trở về thôn xóm lúc tối trời, nếu gọi là cây gậy thì vào địa ngục như tên bắn.«

NHẬP ĐỊNH 入 定

1. Tiến vào thiền định, khiến tâm chuyên chú một cảnh mà không tán loạn. Chương Trí Sách Hòa thượng trong TĐT q. 3 ghi:

»吾 正 入 定 之 時、 不 見 有 無 之 心。 – Lúc tôi đang tiến vào thiền định, không thấy có tâm hữu vô.« 2. Tăng nhân tử vong mất. Chương Tổ thứ hai, A-nan trong CĐTĐL q. 1 ghi: »昔 如 來 以 大 法 眼 付 大 迦 葉。 迦 葉 入 定 而 付 於 我。 我 今 將 滅。 用 傳 於 汝。 – Ngày trước Như Lai đem đại pháp nhãn trao cho ngài Đại Ca-diếp, Ca-diếp lúc mất giao lại cho ta. Nay ta sắp mất, truyền nó lại cho ngươi.«

NHẬP HẢI TOÁN SA 入 海 算 沙

Đếm số lượng cát trong biển cả, dụ cho việc làm uổng công vô ích. Huệ Nam ngữ lục ghi: »念 言 念 句、 認 光 認 影、 猶 如 入 海 算 沙、 磨 磚 作 鏡。 – Nhớ lời nhớ câu, nhận hình nhận bóng, giống như vào biển đếm cát, mài gạch làm gương«.

NHẬP HỘI 入 會

Gia nhập pháp hội. Chương Tổ thứ 10, Hiếp Tôn Giả trong CĐTĐL ghi: »初 至

華 氏 國 憩 一 樹 下。 右 手 指 地 而 告 眾 曰。 此 地 變 金 色 當 有 聖 人 入 會。 言 訖 即 變 金 色。 – Đầu tiên Tổ đến nước Hoa Thị, nghỉ dưới một cột cây, lấy tay phải chỉ xuống đất, nói với chúng rằng: Khi nào đất này đổi thành màu vàng sẽ có thánh nhân gia nhập hội. Tổ vừa dứt lời, đất liền biến thành màu vàng.«

NHẬP LỘ 入 路

Bí quyết ngộ nhập, cách ngộ nhập. Tiết

Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »古 德 一 期。 爲 汝 諸 人 不 奈 何、 所 以 方 便 垂 一 言 半 句、 通 汝 入 路。 – Cổ đức một thời vì thấy các ông không biết làm sao (để ngộ nhập) cho nên phương tiện buông ra một lời nửa câu giúp cho các ông có cách ngộ nhập.«

NHẬP MÔN 入 門

Chỉ bước vào cửa tỉnh ngộ, lãnh ngộ thiền chỉ. Mật Am ngữ lục ghi: »且 入 門 一 句 作 麼 生 道。 一 陽 來 復 後。 瑞 氣 自 騰 騰。 – Nhưng một câu nhập môn làm sao nói? Sau khi mặt trời mọc lại, khí lành bốc hừng hực.« NHẬP NÊ NHẬP THỦY 入 泥 入 水 Vào bùn vào nước dụ chỉ thiền sư tận tình khuyên bảo, khơi gợi, dìu dắt người học. Đối với pháp thiền chẳng lập ngôn ngữ văn tự mà nói thì việc làm này phạm vào những điều kiêng kỵ, là phương pháp quyền biến bất đắc dĩ mà làm. Tiết Thanh Bình Lệnh Tuân Thiền sư trong NĐHN q. 537

NHẬP NÊ THỦY 入 泥 水

5 ghi: »上 堂、 舉 初 見 翠 微 機 緣 謂 眾 曰： 先 師 入 泥 入 水 爲 我、 自 是 我 不 識 好 惡。 – Sư thượng đường cử nêu lên cơ duyên ban đầu gặp Thúy Vi, rồi bảo chúng rằng: Tiên sư tận tình khuyên bảo, khơi gợi, dìu dắt ta, tất nhiên là ta chẳng biết tốt xấu.«

NHẬP NÊ THỦY 入 泥 水 Vào bùn nước, dụ chỉ sa vào lời lẽ nghĩa lý rắc rối, vướng mắc. Tiết Bắc Viện Thông Thiền sư trong NĐHN q. 13 ghi: »上 堂： 諸 上 座 有 甚 麼 事、 出 來 論 量 取。 若 上 上 根 機、 不 假 如 斯。 若 是 中

下 之 流、 直 須 鏟 削 門 頭 戶 底、 教 索 索 地、 莫 教 入 泥 水。 第 一 速 須 省 事、 直 須 無 心 去。 學 得 千 般 萬 般、 祇 成 知 解、 與 衲 僧 門 下 有 甚 麼 交 涉？ – Chư Thượng tọa nếu có việc gì hãy bước ra bàn bạc. Nếu là bậc căn cơ thượng thượng thì chẳng cần như thế này.

Nếu là hàng trung lưu, chỉ cần dọn sạch nhà cửa, khiến cho trống trơn đi, đừng để sa vào lời lẽ nghĩa lý rắc rối, vướng mắc.

Nhanh chóng nhất là phải giản tiện, chỉ cần vô tâm đi! Học được ngàn thứ muôn thứ, chỉ thành tri giải, cùng với đệ tử của thiền sư có gì dính dáng!«

NHẬP THẤT 入 室

1. Còn gọi: Khai thất. Vào trong thất của Sư phụ, đích thân nhận lãnh lời dặn và nối pháp sau khi sư phụ truyền tâm ấn. Phẩm Tự Tự, Kinh Pháp Bảo Đàn ghi: »祖 以 杖 擊 對 三 下 而 去、 慧 能 即 會 祖 師 意、 三 鼓 入 室。 – Tổ lấy gậy gõ vào cối ba cái rồi bỏ đi. Huệ Năng hiểu ý Tổ, nên canh ba vào thất«.

2. Thiền tăng vào thất Sư phụ để tham vấn, hỏi đạo. Truyện Thiền sư Tùng Thẩm trong Vân Cư Sơn Chí ghi: »相 見 交 言 未 多、 即 得 普 願 禪 師 賞 識 器 重、 許 之 入 室。 – Lúc gặp nhau, thầy trò nói chuyện chưa nhiều, song thiền sư Phổ Nguyện rất hài lòng và xem trọng sư, chấp nhận cho sư vào thất để tham vấn«.

NHẬP THẤT ĐỆ TỬ

Đệ tử ruột, đệ tử thân cận của thiền sư.

Tiểu truyện Thiền sư Khuông Việt trong TUTA ghi: »一 日 入 室 弟 子 多 寶 問 云： 如 何 是 學 道 始 終？ – Một hôm đệ tử thân cận là Đa Bảo hỏi: Thế nào là học đạo từ đầu chí cuối?«

NHẬP VIỆN 入 院

Thiền sư đến nhận chức trụ trì một tự viện nào đó. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »師 入 院 日。 僧 問。 遠 別 雙 泉 來 臨 禪 眾。 入 門 一 句 願 師 舉 揚。 師 云。 也 待 一 一 覷 過。 – Ngày sư nhận chức trụ trì, tăng hỏi: Rời xa Song Tuyền

(thiền viện) đi đến nơi tăng chúng tham thiền, ngưỡng mong Sư nói cho một câu nhập môn. Sư nói: Hãy chờ ta xem qua từng người đã.«

NHẬP XỨ 入 處

Lối ngộ nhập, cách ngộ nhập. Vô Môn

Quan ghi: »某 甲 雖 在 黃 梅 隨 眾、 實 未 省 自 己 面 目。 今 蒙 指 授 入 處、 如 人 飲 水、 冷 暖 自 知。 今 行 者 即 是 某 甲 師 也。 – Dù tôi ở Hoàng Mai theo chúng thưa hỏi, nhưng thực ra chưa ngộ bản lai diện mục. Nay nhờ hành giả chỉ cho cách ngộ nhập, như người uống nước nóng lạnh tự biết. Nay hành giả chính là Thầy của tôi vậy.« 538

NHẤT BỔNG 一 棒

NHẤT AI NHẤT TẠT 一 挨 一 拶

Còn gọi: Ai tạt. Bên xô bên đẩy. Trong Thiền viện, vị Thầy và người học dùng ngôn ngữ hay động tác hoặc nhẹ hoặc mạnh thực hiện tới tấp để khám nghiệm mức độ ngộ đạo sâu cạn của đối phương. Tắc 23, Bích Nham lục (Đại 48, 164 thượng) ghi: »一 機 一 境、 一 出 一

入、 一 挨 一 拶、 要 見 深 淺、 要 見

向 背。 – Một cơ một cảnh, bên ra bên vào, bên xô bên đẩy, cần thấy được chỗ sâu cạn muốn thấy mặt trái mặt phải của y«.

NHẤT BAN 一 般

1. Một loại, một thứ. Tông Môn Võ Khố ghi: »今 時 有 一 般 漢、 執 箇 平 常 心 是 道 以 爲 極 則。 – Thời nay có một loại người chấp cái tâm bình thường là đạo làm cứu cánh.« 2. Giống như, như nhau. Phần Dương ngữ lục q. trung ghi: »一 般 打 鼓 并 作 舞、 與 爾 諸 家 事 不 同。 – Giống như đánh trống và múa may, cùng với việc của các ông chẳng đồng.« NHẤT BAN ĐẢM BẢN ĐẮC NHÂN TẮNG 一 般 擔 板 得 人 憎 Bọn ích kỷ bị mọi người ghét. Đam bản hán là người ích kỷ, không tùy thuận theo nhân tình thế gian; vì họ không biết tùy duyên nên không được sự cảm thông và tha thứ của mọi người. Hư Đường Hòa thượng ngữ lục q. 3 (Đại 47, 1004 thượng)

ghi: »時 有 僧 問： 一 般 擔 板 得 人 憎、 十 載 深 雲 獨 掩 扃。 – Lúc ấy có vị tăng hỏi: Bọn ích kỷ sẽ bị mọi nguời ghét, mười năm quanh quẩn một mình một xó!«.

NHẤT BẢO 一 寶

Một hòn ngọc báu, dụ cho bản tính của chúng sinh hay bản thể của vũ trụ. Tắc 62, Bích Nham lục (Đại 48, 193 hạ) ghi: »乾

坤 之 內、 宇 宙 之 間、 中 有 一 寶、 祕 在 形 山。 拈 燈 籠 向 佛 殿 裏、 將 三 門 來 燈 籠 上。 – Trong trời đất, giữa vũ trụ có một hòn ngọc báu ẩn tại thân này. Cầm lồng đèn vào điện Phật, để sơn môn trên lồng đèn«.

NHẤT BÃO VONG BÁCH CƠ 一 飽

忘 百 飢 Một lần ăn no quên bẵng 100 lần đói khát trước kia. Thiền tông dùng cụm từ này để chỉ cho một khi triệt ngộ thì hành giả tự đầy đủ tất cả. Triệu Châu lục q. hạ (Vạn

Tục 118, 167 hạ) ghi: »日 昳 未、 者 回 不 踐 光 陰 地、 曾 聞 一 飽 忘 百 飢、 今 日 老 僧 身 便 是。 – Mặt trời chưa xế, người về chẳng dính đến thời gian.

Từng nghe: Một lần ăn no quên bẵng 100 lần đói khát trước kia, chính là thân lão tăng hôm nay vậy«.

NHẤT BÁT TIỆN CHUYỂN 一 撥 便

轉 Ý nói một khi được khải phát (khơi gợi) lập tức lãnh hội. Mật Am ngữ lục ghi: »纔 出 頭 來。 一 撥 便 轉。 本 地 風 光。 頓 爾 現 前。 – Vừa mới sinh ra, một khi được khơi gợi lập tức lãnh hội, trong nháy mắt hiện tiền Bản lai diện mục.«

NHẤT BIỆN 一 辨

X. Hy Biện.

NHẤT BỔNG 一 棒 Đánh một gậy. Cơ pháp của Thiền sư sử dụng để dạy đệ tử. Đánh bằng gậy có tác 539

NHẤT BỔNG ĐẢ SÁT 一 棒 打 殺

dụng răn nhắc người học, gây tỉnh thức cho họ, đồng với ý nghĩa này có từ »Nhất hát« (Hét một tiếng). Triệu Châu lục, q. hạ (Vạn tục 118, 166 thượng) ghi: »師 從 殿 上

過、 見 一 僧 禮 拜、 師 打 一 棒。

云： 禮 拜 也 是 好 事。 師 云： 好 事

不 如 無。 – Sư đi ngang qua chính điện, gặp một vị tăng đang lễ bái, sư đánh cho một gậy. Vị tăng nói: Lễ bái cũng là việc tốt. Sư nói: Việc tốt chẳng bằng không«.

NHẤT BỔNG ĐẢ SÁT 一 棒 打 殺 Đánh một gậy cho chết. Chỉ cho cơ phong nghiêm khắc của Thiền sư dùng để khai thị cho đệ tử, nhằm quét sạch mọi vọng tưởng, ác kiến của họ. Vân Môn lục, q. trung (Đại 47, 560 trung) ghi: »舉 世 尊 初 生 下。

一 手 指 天 一 手 指 地。 周 行 七 步 目 顧 四 方 云： 天 上 天 下 唯 我 獨 尊。 師 云： 我 當 時 若 見。 一 棒 打 殺 與 狗 子 喫 卻。 貴 圖 天 下 太 平。 – Cử:

Khi mới hạ sinh, Đức Thế Tôn một tay chỉ trời, một tay chỉ đất, bước đi bảy bước, mắt nhìn bốn hướng và nói: Trên trời dưới đất, chỉ có ta là tôn quý. Sư nói: Nếu lúc đó có tôi, tôi sẽ đánh ông ta một gậy cho chết rồi liệng cho chó ăn để thiên hạ được thái bình«.

NHẤT BÚT CÂU 一 筆 勾

Một nét xóa hết. Thiền tông dùng để chỉ việc phá trừ trần duyên. Đại sư Liên Trì từng sáng tác »Thất bút câu« để khuyên răn người đời. Nội dung gồm 7 bài thơ như: Ngũ sắc kim chương nhất bút câu (Xóa bỏ công danh hiển đạt), Ngư thủy phu thê nhất bút câu (Xóa bỏ tình vợ chồng ân ái)…

NHẤT CÁ BÁN CÁ 一 個 半 個

Chỉ cho người hiếm có, người thật ưu tú.

Như: »南 泉 云： 會 取 佛 未 出 世 時、 尚 不 得 一 箇 半 箇。 – Nam Tuyền nói: Còn không có được một người ưu tú để biết được lúc Phật chưa ra đời«.

NHẤT CÁ HỒN THÂN VÔ XỨ TRƯỚC 一 箇 渾 身 無 處 著 Toàn thân không chỗ dính. Một người khi khai ngộ thì toàn thân người ấy bao trùm vũ trụ, dù đầy khắp hư không, nhưng không dính mắc một nơi nào. Vô Môn

Quan (Đại 48, 295 hạ) ghi: »抬 腳 踏 翻 香 水 海、 低 頭 俯 視 四 禪 天、 一 箇 渾 身 無 處 著、 請 續 一 向。 – Giơ chân đá bật biển Hương Thủy, cúi đầu xem thấy trời Tứ Thiền. Ngộ được toàn thân không chỗ dính, mời ông tiếp tục chuyên tâm ý«.

NHẤT CÁ QUAN TÀI LƯỠNG CÁ TỬ HÁN 一 箇 棺 材 兩 箇 死 漢 Hai thây cùng liệm bằng quan tài như nhau. Chỉ cho kiến giải tầm thường dùng để dạy người, hóa ra làm hại cả người dạy lẫn người học. Tắc 20, Bích Nham lục (Đại 48, 161 thượng) ghi: »不 見 僧 問 大 梅：

『如 何 是 祖 師 西 來 意？』 梅 云： 『西 來 無 意。』 鹽 官 聞 云： 『一 箇 棺 材、 兩 箇 死 漢。』 玄 沙 聞 云： 鹽 官 是 作 家。 – Chẳng thấy Tăng hỏi Đại Mai: Thế nào là ý Tổ sư từ Ấn Độ sang? Mai đáp: Tổ sư không có ý! Diêm Quan nghe được, nói: Hai thây mà liệm bằng quan tài như nhau! Huyền Sa nghe được lời này liền nói: Diêm Quan là bậc tông sư đại cơ đại dụng«.

NHẤT CẦM NHẤT TÚNG 一 擒 一

NHẤT CHÙY TIỆN THÀNH 一 槌 便 成

縱 Một bên nắm lại, một bên buông thả. Đây là cơ pháp linh động, thay đổi tùy vào hoàn cảnh khác nhau mà thiền sư sử dụng để dẫn dắt người học. Tắc 49, Bích Nham lục (Đại 48, 185 thượng) ghi: »一 擒 一 縱、 逢 強 即 弱、 遇 賤 即 貴。 – Một bên nắm một bên buông, gặp người mạnh thì mình yếu, gặp người hạ tiện thì mình sang quý«.

NHẤT CHÍCH NHÃN 一 隻 眼

Còn gọi: Chính nhãn, Hoạt nhãn, Minh nhãn, Đảnh môn nhãn. Một con mắt, chỉ cho con mắt trí tuệ chân thật, tức chỉ cho người có đủ chính kiến. Tắc 8, Bích Nham lục (Đại 48, 148 thượng) ghi: »若 也 世 諦

流 布。 具 一 隻 眼。 可 以 坐 斷 十 方。 壁 立 千 仞。 – Nếu dùng thế để dạy cho người thì phải có đủ một con mắt mới có thể quét sạch mười phương, đứng trện núi cao ngàn nhẫn không chút xao động«.

NHẤT CHÚNG 一 眾

Mọi người, tất cả người. Duy Tắc ngữ lục q. 1 ghi: »Kim ngã hiện tiền nhất chúng, hữu tỵ giai trực, hữu nhãn giai hoành, diện diện tương đối, na cá bất tri? – Hiện nay mọi người ở trước mặt ta, đều là mắt ngang mũi dọc như nhau, mặt đối mặt, có cái nào chẳng biết.«

NHẤT CHỦNG 一 種

Như nhau, giống nhau. Đàn Kinh bản Đôn Hoàng ghi: Nhữ đẳng hảo trụ, kim cọng nhữ biệt… Ngô khứ dĩ hậu, mạc tác thế tình bi khấp… Như ngô tại nhật nhất chủng, nhất thời đoan tọa, đãn vô động vô tịnh. – Các người ở lại mạnh giỏi, nay ta giã biệt. Sau khi ta đi rồi, chớ có buồn khóc theo tình cảm thế gian… Hãy xem giống như ta còn sống, tạm thời ngồi ngồi ngắn, chỉ là không động không tịnh.«

NHẤT CHÙY 一 槌

Một dùi. Cái dùi làm bằng gỗ có hình bát giác, là một công cụ dùng thông báo sự việc cho đại chúng biết trong các tự viện Thiền tông. Thông thường sử dụng vào những lúc thông báo triển bát, chấp tác…

Ngoài ra, khi vị Trụ trì thăng tòa thuyết pháp, vị Bạch chùy sư (Vị trông coi việc đánh bảng, chuông) cũng dùng dùi đánh một hồi. Tắc 92, Bích Nham lục (Đại 48,

216 hạ) ghi:

列 聖 叢 中 作 者 知 法 王 法 令 不 如 斯 會 中 若 有 仙 陀 客 何 必 文 殊 下 一 槌 »Liệt thánh tùng trung tác giả tri Pháp vương pháp lệnh bất như ty (tư)

Hội trung nhược hữu Tiên-đà khách Hà tất Văn-thù hạ nhất chùy«. »Trong hàng liệt thánh tác giả hay Pháp lệnh Như Lai chẳng bằng đây

Trong hội nếu có người lanh lợi

Đâu nhọc Văn-thù đánh một dùi«.

NHẤT CHÙY TIỆN THÀNH 一 槌 便 成 Chùy là công cụ được sử dụng để thông báo sự việc cho đại chúng. Nhất Chùy Tiện Thành nghĩa là sau một hồi bảng của thiền sư, người học đại ngộ đến chỗ tột cùng.

Cũng có nghĩa là ngộ ngay lập tức. Tắc 48, Bích Nham lục (Đại 48, 182 trung) ghi:

»一 槌 便 成、 超 凡 越 聖。 – Một dùi liền ngộ, siêu việt phàm thánh«. 541

NHẤT CHUYỂN NGỮ 一 轉 語

NHẤT CHUYỂN NGỮ 一 轉 語 Một chuyển ngữ tức một câu nói làm cho người học chuyển mê khai ngộ. Trong khi Thiền giả tham vấn, đợi lúc ông ta ngơ ngác cùng đường tiến thoái, Thiền sư lập tức chuyển đổi cơ pháp nói ra một câu khiến cho ông ta tỉnh ngộ. Nếu nói 3 câu thì gọi là Tam chuyển ngữ. Tắc 8, Thung Dung lục (Đại 48, 232 thượng) ghi: »某 甲 於 過 去 迦 葉 佛 時 曾 住 此 山、 有 學 人 問：「大 修 行 底 人 還 落 因 果 也 無？」 對 他 道： 「不 落 因 果。」 墮

野 狐 身 五 百 生、 今 請 和 尚 代 一 轉 語。 丈 云： 不 昧 因 果。 老 人 於 言 下 大 悟。 – Thuở quá khứ thời Phật Ca-diếp tôi từng trụ núi này. Có người học hỏi tôi: Bậc đại tu hành còn rơi vào nhân quả chăng? Tôi đáp: Chẳng rơi vào nhân quả.

Do lời nói này mà tôi bị đọa làm thân chồn

500 đời. Nay thỉnh Hòa thượng đáp thay cho một chuyển ngữ. Trượng nói: Chẳng lầm nhân quả. Ông già ngay nơi lời này liền đại ngộ«.

NHẤT CƠ 一 機 (1630-1708)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, hiệu Viên Tiệp, người Quảng Châu, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Hoằng Tán, đời thứ 35 hệ Thanh Nguyên. Lần lượt trụ trì các chùa Quang Hiếu, chùa Khánh Vân. Tác phẩm:

Đồ Nha tập.

NHẤT CƠ NHẤT CẢNH 一 機 一 境

Cơ: Tác dụng của tâm, thuộc bên trong.

Cảnh: Vật chất có hình thể, thuộc về bên ngoài. Ví dụ: Đức Thích Tôn giơ cành sen là cảnh, ngài Ca-diếp mỉm cười là cơ. Tắc 3, Bích Nham lục (Đại 48, 142 hạ) ghi: »一 機 一 境、 一 言 一 句、 且 圖 有 箇 入 處、 好 肉 上 剜 瘡、 成 窠 成 窟、 大 用 現 前、 不 存 軌 則。 – Một thiền giả đang ở trong một cơ một cảnh, một lời một câu, vẫn mong có chỗ vào. Chẳng qua y còn có chỗ công phu giống như trên da thịt lành khoét thành thương tích, thành hang thành lỗ. Nếu như được đại dụng hiện tiền thì chẳng còn theo phép tắc«.

NHẤT CÚ 一 句

1. Một câu. Kỳ Viên Chính Nghi (Vạn Tục

111, 85 hạ) ghi: »達 摩 不 曾 措 了 一 詞、 二 祖 不 曾 問 著 一 句。 – Đạt-ma chưa từng nói một lời, Nhị tổ chưa từng hỏi một câu«.

2. Ý chỉ huyền diệu của Thiền (Đệ nhất cú). Triệu Châu ngữ lục q. thượng (Vạn

Tục 118, 154 thượng): »問： 如 何 是 一 句？ 師 云： 若 守 著 一 句、 老 却 你。 – Hỏi: Thế nào là Nhất cú? Sư đáp:

Nếu chấp lấy Nhất cú thì lão từ chối đáp cho ngươi«.

Thiền tông thường dùng từ »Nhất cú đạo đắc«, »Mạc hậu đích nhất cú«, »Thấu quan đích nhất cú« biểu thị nghĩa Bát-nhã không, hoặc chân lý…

NHẤT CÚ ĐẠO ĐOẠN 一 句 道 斷

Chỉ dùng một câu nói để quét sạch ngôn ngữ. Tắc 63, Bích Nham lục (Đại 48, 195 thượng) ghi: »兩 堂 俱 是 杜 禪 和 (親 言 出 親 口。 一 句 道 斷。 據 欵 結 案)。 – Các vị ở nhà Đông, nhà Tây đều là những Thiền sinh xoàng xĩnh (Chính cửa miệng nói ra lời thân thiết, chỉ dùng một câu nói để quét sạch ngôn ngữ, căn cứ theo các dữ kiện mà kết thúc công án)«.

NHẤT CÚ ĐẠO TẬN 一 句 道 盡

Chỉ cần nghe một câu mà thông suốt được cốt tủy của Phật pháp. Tắc 76, Bích Nham 542

NHẤT CÚ TỬ 一 句 子

lục (Đại 48, 203 trung) ghi: »福 云： 施

者、 受 者 二 俱 瞎 漢 （據 令 而 行、

一 句 道 盡、 罕 遇 其 人）。 – Bảo Phúc nói: Người cho và người nhận cả hai đều mù (Theo mệnh lệnh mà thi hành, chỉ cần nghe một câu mà thông suốt cốt tủy của Phật pháp, rất ít gặp được người như thế)«.

NHẤT CÚ HỢP ĐẦU NGỮ 一 句 合

頭 語 Đối lại: Vạn kiếp hệ lô quyết (muôn kiếp vướng cọc lừa). Người học đối với một câu của thiền sư mà lãnh hội và thấu rõ được tâm tính của chính mình. Nhưng nếu chấp trước vào chỗ lãnh hội ấy thì sẽ mất tự do, giống như cây cọc buộc con lừa đến muôn kiếp. Chương Thuyền Tử Đức Thành trong

CĐTĐL q. 14 ghi: »師 曰： 何 處 學 得 來。 曰： 非 耳 目 之 所 到。 師 笑 曰： 一 句 合 頭 語 萬 劫 繫 驢 橛。 垂 絲 千 尺 意 在 深 潭。 離 鉤 三 寸 速 道 速 道。 會 擬 開 口。 師 便 以 篙 撞 在 水 中。 因 而 大 悟。 – Đức Thành hỏi:

Học được điều này ở đâu? Thiện Hội đáp: Chẳng phải chỗ lãnh hội của tai và mắt.

Sư cuời rồi nói: Một câu lãnh hội được, nhưng nếu chấp vào đó thì giống như cây cọc buộc con lừa đến muôn kiếp. Thả sợi nhợ ngàn thước, ý ở đầm sâu, lìa lưỡi câu ba tấc, nói mau! Nói mau! Thiện Hội định mở miệng, sư liền lấy cây sào đập cho một cái. Thiện Hội ngay nơi đây đại ngộ«.

NHẤT CÚ TIỆT LƯU VẠN CƠ TẨM TƯỚC 一 句 截 流 萬 機 寢 削 Chỉ dùng 1 câu, 1 lời có tác dụng chặt đứt tất cả tâm phân biệt vọng tưởng, chấm dứt muôn ngàn tính toán, ngay đó phơi bày chân tướng của bản thể. Tắc 56, Bích Nham lục (Đại 48, 190 trung) ghi: »大 丈 夫 先 天 爲 心 祖 （一 句 截 流、 萬 機 寢 削）。 – Bẩm tính của Đại trượng phu là tâm tổ (Một câu có tác dụng chặt đứt muôn ngàn tính toán)«.

NHẤT CÚ TRI GIÁO 一 句 知 教

Thiền tăng thời Trịnh Nguyễn phân tranh, thuộc tông Tào Động, đời thứ 35. Sư trụ trì tại núi Phụng Hoàng, Hồ Châu, Trung Quốc. Trong lúc đi tham vấn, sư đến tham yết Hòa thượng Tịnh Chu ở An Kiết. Cơ ngữ qua lại, Tịnh Chu thấy sư lợi căn bèn cho nhập chúng. Sau Tịnh Chu truyền tâm ấn cho sư và cho hiệu là Nhất Cú. Sư bái từ trở về núi Phụng Hoàng. Về đây, sư khai đường dạy chúng, đạo pháp rất tinh nghiêm. Học giả bốn phương nghe danh quy tụ về rất đông.

Kệ phó pháp:

春 色 色 草 茸 茸 萬 宇 枝 條 開 切 切 一 莖 楊 發 產 重 重 水 浸 月 圓 澄 海 底 山 頭 日 出 露 巖 峰 Xuân sắc sắc, thảo nhung nhung Vạn vũ chi điều khai thiết thiết Nhất hành dương phát sản trùng trùng Thủy tẩm nguyệt viên trừng hải để Sơn đầu nhật xuất lộ nham phong.

»Xuân sặc sở, cỏ mượt mà Khắp chốn ngàn cây bông trổ gấp Một cành dương liễu nẩy trùng trùng Trăng dầm đáy biển nước lóng lặng

Trời ra đỉnh núi lộ màu non«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ. NHẤT CÚ TỬ 一 句 子 Còn gọi: Hướng thượng để na nhất cú. Tử 543

NHẤT DAO THIÊU TỰU 一 窑 燒 就

là trợ từ, không có nghĩa. Nhất cú trong trường hợp này là Nhất ngôn, tức một câu nói. Nhất Cú Tử là một câu vô ngôn mà nói được chỗ cứu cánh của Phật pháp. Phần Thị Chúng trong Lâm Tế lục (Đại 47, 500 thượng) ghi: »道 流。 如 諸 方 有 學 人 來。 主 客 相 見 了。 便 有 一 句 子 語。 辨 前 頭 善 知 識。 – Này chư huynh đệ! Như có người học ở các nơi đến, sau khi chủ khách gặp nhau, liền có một câu vô ngôn mà nói được chỗ cứu cánh của Phật pháp, phân biệt được vị thiện tri thức thuở trước«.

NHẤT DAO THIÊU TỰU 一 窑 燒 就 Một lò nung thành. Thiền tông mượn từ này để chỉ cho các đệ tử được đào tạo từ một vị Thầy. Tắc 6, Thung Dung lục (Đại 48, 231 thượng) ghi: »白 頭 黑 頭 兮、 克 家 之 子 （一 窑 燒 就）； 有 句 無 句 兮、 截 流 之 機。 – Đầu bạc đầu xanh chừ, đều là con một nhà (một lò nung thành). Câu Hữu câu Vô chừ, đều là cơ cắt đứt dòng ý thức«.

NHẤT DẪN 一 引

Một tổ gồm 3 vị tăng đứng đầu để hướng dẫn chư tăng cử hành các nghi thức trong tự viện. Tạ Quải Đáp trong Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy q. 5 (Đại 48, 1141 hạ)

ghi: »戒 臘 在 上 者、 一 人 爲 參 頭、 一 人 爲 副 參。 參 頭 當 具 小 圖 習 儀、 三 人 一 引、 每 引 一 人 爲 小 參 頭。 – Ba vị làm một tổ. Một tổ gồm có:

Một vị Tham đầu (Người nhiều tuổi hạ nhất), một vị Phó tham và một vị Tiểu tham đầu. Tham đầu phải có một quyển sổ tay hướng dẫn nghi thức«.

NHẤT ĐẠI TẠNG GIÁO 一 大 藏 教

Toàn bộ lời dạy trong Kinh Phật. Pháp Diễn ngữ lục q. thượng ghi: »雲 門 一 日 普 請 般 柴 次。 乃 拋 下 一 片 柴 云。 一 大 藏 教。 只 說 者 箇。 – Một hôm, trong chùa chư tăng đang bổ củi (lao động tập thể), Vân Môn ném xuống một thanh củi, bảo: Toàn bộ lời dạy trong Kinh Phật chỉ nói cái này.«

NHẤT ĐẠI THỜI GIÁO 一 代 時 教

Giáo pháp một đời, Toàn bộ lời dạy của Phật Thích-ca-mâu-ni. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »三 世 諸 佛 不 能 自 宣、 一 代 時 教 詮 註 不 及。 – Chư Phật ba đời không thể tuyên nói, giáo pháp một đời chú giải chẳng nổi.«

NHẤT ĐẢM THIỀN 一 擔 禪

Nhất đảm: Một gánh hành lý. Chân ý của Thiền là vô cùng vô tận, còn sự hiểu biết nửa vời thì giống như việc gánh vác hành lý. Do đó, Thiền tông dùng từ Nhất Đảm Thiền để chỉ cho Thiền nửa vời, in tuồng như thông mà chẳng thông. Tắc 98, Bích Nham lục (Đại 48, 221 hạ) ghi: »佛 法 不 是 這 箇 道 理。 若 論 此 事。 豈 有 許 多 般 葛 藤。 爾 若 道 我 會 他 不 會。 擔 一 檐 禪。 遶 天 下 走。 被 明 眼 人 勘 破。 一 點 也 使 不 著。 – Phật pháp chẳng phải đạo lý này, luận về việc tham thiền biện đạo há có chuyện dài dòng, nếu ông nói tôi hội, người khác chẳng hội là gánh một gánh thiền nửa vời dạo khắp các nơi, bị người sáng mắt khám phá, một điểm cũng sử dụng không được«.

NHẤT ĐAO LƯỠNG ĐOẠN HÁN 一 刀 兩 段 漢 Người có tính dứt khoát, nhanh nhẹn, khéo 544

NHẤT ĐỊNH 一 定 (1783-1874)

léo tiếp cơ, mau chóng ngộ nhập. Phần Dương ngữ lục, q. thượng ghi: »要 明 斯 事 也。 須 是 箇 一 刀 兩 斷 漢 始 得。 只 恁 麼 哄 哄 恫 恫 地 爛。 冬 瓜 相 似。 有 什 麼 成 辨。 – Muốn thấu rõ việc này, phải là người có tính dứt khoát mới được. Nếu như lo sợ cuống cuồng thế ấy, khác gì trái bí đao thối, có làm được việc chi!«.

NHẤT ĐẠO THẦN QUANG 一 道

神 光 Một luồng ánh sáng thần diệu, tức ánh sáng sẵn có của chính mình, là tâm sáng suốt linh diệu không mờ mịt. Tắc 31, Thung Dung lục (Đại 48, 248 thượng) ghi:

»一 道 神 光、 初 不 覆 藏。 – Một luồng ánh sáng thần diệu, từ trước đến nay chẳng hề che giấu«.

NHẤT ĐẮC NHẤT THẤT 一 得 一

失 Còn gọi: Niêm đắc tỵ khổng thất khước khẩu. Một được một mất, nghĩa là có được (lợi ích) tất có mất (tổn thất). Lúc khẳng định một phương thì phủ định các phương khác. CĐTĐL q. 24 (Đại 51, 399 hạ) ghi:

»因 僧 齋 前 上 參。 師 以 手 指 簾。 時 有 二 僧 同 去 捲 簾。 師 曰： 一 得 一 失 – Nhân tăng lên tham vấn trước trai đường, sư (Pháp Nhãn) lấy tay chỉ bức rèm. Khi ấy có hai vị tăng bước đến cuốn tấm rèm. Sư bảo: Một được, một mất«.

NHẤT ĐẲNG 一 等

Như nhau, giống nhau. Tiết Đầu Tử Đại Đồng Thiền sư trong NĐHN q. 5 ghi: »一 等 是 水、 爲 甚 麼 海 鹹 河 淡？ – Cùng là nước như nhau, vì sao nước biển thì mặn còn nước sông lại lạt?«

NHẤT ĐỊNH 一 定 (1783-1874)

Thiền tăng đời Nguyễn, pháp danh Tính Thiên, người Quảng Trị, sinh năm 1783. Sư xuất gia từ thuở bé, lớn lên được Thiền sư Phổ Tịnh chùa Thiên Thọ làm lễ thế độ cho làm Sa-di. Sau sư thụ giới cụ túc với Thiền sư Mật Hoằng ở chùa Quốc Ân.

Vâng mệnh vua Gia Long sư giữ chức vụ trụ trì chùa Thiên Thọ. Năm 1833, vua Minh Mạng thỉnh sư trụ trì chùa Linh Hựu. Năm 1839, vua lại thỉnh sư làm Tăng cang chùa Giác Hoàng. Tính sư ưa vân du nên không thích quản đốc các ngôi quốc tự. Năm 1843, sư xin từ chức Tăng cang chùa

Giác Hoàng, được vua Thiệu Trị chấp nhận. Sư rất hài lòng, nói:

»Già rồi, may được vua thương

Một thân, một bát, rộng đường vân du«.

(Hạnh phùng tấu đắc nhưng hồi lão Nhất bát cô thân vạn lý du).

Mấy năm sau đó, sư lên núi Dương Xuân Thượng quận Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên, dựng một thảo am để ở, gọi là An Dưỡng Am. Cảnh trí ở đây u nhàn đẹp đẽ.

Sư tu ở đây cho đến năm 1874 thì tịch, thọ đúng 64 tuổi. Ba người đệ tử xuất sắc của sư là Lương Duyên, Cương Kỷ và Linh Cơ.

Thái giám viện nương vào đức độ của sư, dựng chùa lớn tại địa điểm An Dưỡng Am, đặt tên là chùa Từ Hiếu, kiến trúc tương tợ kiến trúc Lăng Vua Tự Đức. Chùa sở dĩ mang tên Từ Hiếu là để kỷ niệm lúc sinh tiền sư rất có hiếu với cha mẹ. Theo: LSPGĐT của Nguyễn Hiền Đức. 545 NHẤT ĐIỀU TRỤ TRƯỢNG LƯỠNG NHÂN PHÙ 一 條 拄 仗 兩 人 扶 NHẤT ĐIỀU TRỤ TRƯỢNG LƯỠNG NHÂN PHÙ 一 條 拄 仗 兩

人 扶

Cây gậy của Thiền sư cầm có thể giúp cho 2 người học nương theo. Nghĩa bóng là:

Hễ là đệ tử của Phật cùng hành theo chính pháp thì đều được chứng ngộ như nhau.

Tắc 24, Bích Nham lục (Đại 48, 165 trung)

ghi: »麼 消 息 一 條 拄 杖 兩 人 扶。 相 招 同 往 又 同 來– Đây là tin tức gì? Một chiếc gậy mà hai kẻ cầm, vẫy nhau cùng qua cùng lại«.

NHẤT ĐOẠN SỰ 一 段 事

Một việc trọng yếu, chỉ cho tướng của bản thể. Trong Thiền học lại chỉ cho:

― Việc nhãn tiền.

― Việc ngộ đạo.

NHẤT ĐỘI 一 隊

Một bọn, một lũ. Tiết Tiến Phúc Thể Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »此 土 與 西 天、 一 隊 黑 漆 桶。 誑 惑 世 間 人、 看 看 滅 胡 種。– Cõi nầy (Trung Quốc)

cùng Tây Thiên, có một bọn vô minh (giống như thùng sơn đen) lừa dối người thế gian, coi chừng họ cắt đứt pháp mạch của Phật giáo.

NHẤT GIA YẾN 一 家 宴

Còn gọi: Nhất gia duyên. Bữa tiệc trong gia đình không mời người ngoài. Thiền tông dùng từ Nhất Gia Yến để chỉ cho những lễ lộc mà không có các chùa khác dự. Pháp Diễn Thiền sư ngữ lục (Đại 47, 640 hạ) ghi: »結 夏 無 可 供 養 大 眾 作 一 家 宴 管 顧 諸 人。 遂 抬 手 云。囉 邏 招 囉 邏 搖 囉 邏 送。 莫 怪 空 疏。 伏 惟 珍 重。 – Kiết hạ không thể cúng dường đại chúng, làm một bữa tiệc trong chùa của mình để thết đãi họ. Ngài liền chắp tay nói: Cứ lải nhải mời thỉnh, tiếp đãi, tiễn đưa, có điều chi sơ sót, cúi mong quý vị bỏ qua, kính chào«.

NHẤT HÀNH THẢO 一 莖 草

Một cọng cỏ, để hình dung cho một vật rất nhỏ, rất tầm thường. Tuy nhiên, ở đây dùng một cọng cỏ sánh với chùa chiền hoặc thân Phật để nói lên ý nghĩa »Tâm Phật bất nhị, vật ngã nhất như«. Tắc 4,

Thung Dung lục (Đại 48, 230 thượng) ghi: »世 尊 與 眾 行 次、 以 手 指 地 云： 此 處 宜 建 梵 剎。 帝 釋 以 一 莖 草 插 於 地 上 云： 建 梵 剎 已 竟。 世 尊 微 笑。 – Đang cùng đi với đại chúng, bỗng Đức Phật chỉ tay xuống đất mà nói rằng:

Nên lập ngôi chùa ở đây! Đế Thích đem một cọng cỏ cắm trên đất và nói: Con cất chùa xong rồi! Đức Phật mỉm cười«.

NHẤT HOA KHAI NGŨ DIỆP 一 花

開 五 葉 Theo Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 1, khi Sơ tổ Bồ-đề-đạt-ma truyền giao y pháp cho

Nhị tổ Huệ Khả, từng làm một bài kệ như sau:

吾 本 來 茲 土 傳 法 救 迷 情 一 華 開 五 葉 結 果 自 然 成 Ngô bản lai tư độ Truyền pháp cứu mê tình Nhất hoa khai ngũ diệp Kết quả tự nhiên thành.

Ta vốn đến cõi này, Truyền pháp cứu mê lầm.

Một hoa nở năm cành, Kết quả ắt sẽ thành. Một số người cho rằng »Nhất hoa« chỉ cho 546

NHẤT HƯỚNG 一 向

thiền pháp do Đạt-ma truyền, »Ngũ diệp« chỉ cho thời kỳ đang thịnh của Thiền Tông lần lượt sinh ra ngũ gia tông phái là: Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn.

NHẤT HỎA LỘNG NÊ ĐOÀN

HÁN 一 火 弄 泥 團 漢 Đồ chậm lụt. Thông thường việc làm của hạng phàm tục được xem như việc các trẻ nít vọc bùn. Thiền tông gọi họ bằng lời châm biếm vậy. Tắc 36, Bích Nham lục (Đại 48, 174 trung) ghi: »雪 竇 著 語 云：

謝 答 話 (一 火 弄 泥 團 漢。 三 箇 一 狀

領 過) – Tuyết Đậu bình rằng: Cảm ơn lời đáp tạ! (Đồ chậm lụt! Ba người cùng lãnh một án)«.

NHẤT HỒI ẨM THỦY, NHẤT HỒI TRƯỚC Ế 一 迴 飲 水 一 迴 著 噎 Mỗi một lần uống nước là mỗi một lần bị mắc nghẹn. Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho cơ pháp biến ảo của Thiền sư, chẳng phải là cái mà người ta có thể sắp đặt trước để đối phó mà được. Tắc 2, Thung Dung lục (Đại 48, 228 hạ) ghi: »廓

然 無 聖、 一 迴 飲 水、 一 迴 著 噎。 –

Rỗng rang không Thánh, cơ pháp biến ảo của thiền sư không thể dự liệu được«.

NHẤT HỒI CỬ TRƯỚC NHẤT HỒI TÂN 一 回 舉 著 一 回 新 Còn gọi: Nhất hồi niêm xuất nhất hồi tân.

Mỗi lần đưa ra một cổ tắc công án là mỗi lần có tác dụng thể ngộ mới. Tắc 30, Bích Nham lục (Đại 48, 169 hạ) ghi: »鎮 州 出 大 蘿 蔔 （天 下 人 知。 切 忌 道 著。 一 回 舉 著 一 回 新)。 – Trấn Châu sản xuất củ cải to (Mọi người đều biết, rất kỵ nói đến! Mỗi lần đưa ra một công án là mỗi lần có tác dụng thể ngộ mới)«.

NHẤT HỘI 一 會

Có 3 nghĩa:

1. Thông thường chỉ cho một lần tụ hội có đủ hình thái tôn giáo.

2. Lúc Phật còn tại thế thuyết pháp, thường thường Phật giảng một bộ kinh, chia làm nhiều lần để giảng, mỗi lần gọi là một hội. Như Kinh Đại Bát Niết-bàn gồm 16 hội.

3. Tại các Thiền viện, y theo nội quy đã ấn định để đánh chuông hoặc trống, hễ đánh 1 lần gọi là 1 hội, đánh 2 lần gọi là 2 hội.

NHẤT HỘI NHẤT THIẾT HỘI 一

會 一 切 會 Một hội thì tất cả đều hội, nghĩa là hiểu biết thấu suốt một vấn đề lớn là sinh tử thì tất cả sự lý trong Tam tạng Kinh điển đều tự nhiên thông hiểu một cách rõ ràng. Tắc

60, Bích Nham lục (Đại 48, 192 trung) ghi:

»胸 中 若 無 一 物。 外 則 了 無 絲 毫。 說 什 麼 理 與 智 冥、 境 與 神 會！ 何 故？ 一 會 一 切 會、 一 明 一 切 明。 – Trong lòng nếu không một vật thì bên ngoài hoàn toàn không có gì cả, còn nói gì đến lý cùng trí hiệp, cảnh với thần hội. Vì sao? Vì một hội thì tất cả đều hội, một việc sáng thì tất cả đều sáng«.

NHẤT HƯỚNG 一 向 1. (Kiên trì làm một việc gì) không thay đổi. Tiết Đại Dung Nhân Thiền sư trong

NĐHN q. 15 ghi: »師 與 一 老 宿 相 期 他 往、 偶 因 事 不 去。 宿 曰： 佛 無 二 言。 師 曰： 法 無 一 向。 – Sư hẹn gặp một vị thiền sư già, chợt bận việc nên chẳng đi được. Vị thiền sư già bảo: Phật không hai lời. Sư nói: Pháp hay thay đổi. 2. Từ đầu đến cuối, một mực. Đáp Trung 547

NHẤT HƯỞNG 一 響

thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 2 ghi: »凡 做 功 夫、 一 向 放 下 身 心、 展 絕 見 聞 覺 知。 – Phàm dụng công, một mực xả bỏ thân tâm, tuyệt dứt kiến văn giác tri.

NHẤT HƯỞNG 一 響 Khoảnh khắc, giây phút. Duy Tắc ngữ lục q. 2 ghi: »我 輩 在 士 途 中、 爲 國 宣