Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TỔ VIỆT TỰ 祖 越 寺

Chùa ở phía dưới gác tây Vô Lượng Quán, phía bắc Thiên Sơn, cách thành phố Yên Sơn, tỉnh Liêu Ninh,Trung Quốc 20km về phía đông. Là một trong năm đại thiền lâm ở Thiên Sơn. Nổi tiếng vào đời Minh, đến đời Thanh thì dần dần bị Vô Lượng Quán thay thế. Hiện còn đại điện ba gian, lưng tựa vào vách núi, trên vách núi có khắc »Độc trấn quần nhạc« được khắc vào niên hiệu Long Khánh thứ 2 (1568) đời Minh.

Xung quanh chùa có 24 cảnh đẹp như Ngọc Hoàng các, La hán động, Bát bộ khẩn v. v…

TỐI HẬU CÚ 最 後 句

Còn gọi: Mạt hậu cú. Câu nói cuối cùng, thúc đẩy người học thiền tỉnh ngộ triệt để, cũng là câu nói rất quan trọng của người tham thiền ngộ đạo. Tiết Quốc Thái Viện Đạo Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »不 離 當 處、 咸 是 妙 明 眞 心。 所 以 玄 878

TỒN THỌ 存 樹

沙 和 尚 道： 會 我 最 後 句、 出 世 少 人 知。 – Chẳng rời tại chỗ đều là diệu minh chân tâm. Thế nên Hòa thượng Huyền Sa nói: Lãnh hội được câu nói cuối cùng của ta, quả là ít có người (ra hoằng pháp) biết được«.

TỐI SƠ CÚ 最 初 句

Câu nói đầu tiên. Ngay nơi câu nói này người học lập tức khế nhập, triệt để tỉnh ngộ. Phần lớn nhà thiền ưa dùng »Mạt hậu cú«, giữa »Tối sơ cú« và »Mạt hậu cú« tuy cách nói chẳng đồng nhưng kỳ thực vẫn là một, đều là một câu nói quan trọng giúp người đạt dến chỗ tỉnh ngộ. Do vì câu nói này chẳng phải là câu nói thông thường, mà là câu nói vượt lên trên ngôn ngữ. Vô

Môn Quan ghi: »識 得 最 初 句、 便 會 末 後 句、 末 後 與 最 初、 不 是 者 一 句。 – Biết được câu nói đầu tiên liền biết câu nói cuối cùng. Câu cuối cùng và câu đầu tiên, chẳng phải là một câu này.

TỐI SƠ NHẤT BỘ 最 初 一 步

Một bước đầu tiên. Nghĩa là không một chút chần chờ, chẳng trải qua quá trình tu tập, lập tức lãnh ngộ. Tiết Năng Nhân Thiệu Ngộ Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »最 初 一 步、 十 方 世 界 現 全 身。 末 後 一 言、 一 微 塵 中 深 鎖 斷。 有 時 提 起、 如 倚 天 長 劍、 光 耀 乾 坤。 有 時 放 下、 似 紅 爐 點 雪、 虛 含 萬 象。 得 到 恁 麼 田 地、 夭 魔 外 道、 拱 手 歸 降。 三 世 諸 佛、 一 時 稽 首。 – Một bước đầu tiên mười phương thế giới hiện toàn thân, một lời cuối cùng chặt đứt xiềng xích trong hạt bụi nhỏ. Có khi đưa lên giống như thanh Ỷ thiên trường kiếm sáng rực khắp đất trời;

có khi buông xuống in tuồng tuyết trắng trong lò lửa trùm khắp muôn tượng. Đến được trình độ như thế, thiên ma ngoại đạo đều bó tay quy hàng, ba đời chư Phật đồng loạt cúi đầu«.

TÔN CHỈ 宗 旨

Còn gọi: Huyền chỉ, Chỉ quy, Yếu chỉ. Mục đích cùng ý nghĩa chủ yếu của kinh điển và các bộ luận. Tứ Biện Kinh Tôn Chỉ trong

Pháp Hoa Huyền Đàm của ngài Gia Tường ghi: »關 於 法 華 宗 旨、 有 十 三 家 之

說。 – Có 13 nhà nói về tôn chỉ của kinh Pháp Hoa«.

TÔN TÚC 尊 宿

Lời tôn xưng các vị thiền sư lớn tuổi, có đạo đức. Tông Môn Võ Khố ghi: »諸 方 尊 宿 示 滅、 全 身 火 浴、 得 舍 利 極 多。 – Các bậc tôn túc trong các thiền viện sau khi thị tịch, toàn thân được hỏa táng, thu xá-lợi rất nhiều«.

TỒN ĐỨC 存 德

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư. Khi ra hoằng pháp sư ở viện Đức Sơn Cổ Đức tại Đảnh Châu (nay là huyện Thường Đức tỉnh Hồ

Nam), để lại tiếng »trong sạch giản dị« cho đời. Thự hiệu: Huệ Không Đại Sư.

TỒN THỌ 存 樹 Thiền tăng đời Ngũ Đại. Đầu tiên sư giảng kinh luận, sau sư hâm mộ các thiền hội, tham Thiền sư Thạch Sương Khánh Chư và đắc pháp. Sư ở viện Đại Thông trên núi Thê Nham tại Hà Trung (nay là Vĩnh Tế tỉnh Sơn Tây). Bình thường sư ít nói, có ai hỏi mới đáp. Khoảng thời Hậu Lương (907-922) sư thị tịch, thọ 93 tuổi. Thự hiệu: Chân Tịch Đại Sư.

TỒN TƯƠNG 存 漿 (840-925)

TỒN TƯƠNG 存 漿 (840-925)

Thiền tăng đời Đường, hậu duệ Khổng Tử, Tổ tịch ở Khúc Phụ (Sơn Đông) lưu ngụ nơi Cam Tuyền (Thiểm Tây) Trung Quốc. Ban đầu sư theo Nho nghiệp, học rộng hiểu nhiều. Đến Bàn Sơn theo Hữu Viện Hiểu Phương xuất gia. Sau khi thụ giới cụ túc, đến tham kiến Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền, theo hầu hạ bên cạnh được nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Sau trụ viện Hưng Hóa, Ngụy Phủ (Đại Danh, Hà Bắc) đồ chúng khắp nơi tụ hội, tông phong Lâm Tế từ đây đại thạnh, người đời gọi sư là »Hưng Hóa Tồn Tương«. Hậu Đường, niên hiệu Đồng Quang thứ 2 (924)

hạ chiếu thỉnh sư vào cung thuyết pháp, ban tử y và hiệu, song sư từ chối không nhận. Năm sau lại thỉnh vào cung thuyết pháp, vua ban cho ngựa, sư cưỡi bị ngã té mà viên tịch. Thụy là »Quảng Tế Đại Sư«, tháp hiệu »Thông Tịch«. Đệ tử nối pháp có Tạng Huy, Hạnh Giản v.v… Tác phẩm:

Hưng Hóa Thiền sư ngữ lục được xếp vào

Cổ Tôn Túc ngữ lục q. 5.

TÔNG BẠCH ĐẦU 宗 白 頭

Thiền tăng Tự Tông sống vào đời Tống, người đời gọi sư là »Tông Bạch Đầu«

(Tông đầu bạc). X. Tự Tông.

TÔNG BẢO 宗 寶

1. Tăng nhân đời Nguyên, từng trụ chùa Phong Phan Báo Ân Quang Hiếu Tự (nay là Thiều Quan tỉnh Quảng Đông) Trung Quốc. Niên hiệu Chí Nguyên thứ 28 (1291), sư hiệu đính ba thứ của Đàn Kinh là: Văn bản, đính chính những chỗ lầm lẫn, bổ sung những chỗ giản lược. Sư còn biên thêm cơ duyên thỉnh ích của đệ tử, biên thành Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh. 2. Hiệu của Thiền tăng Đạo Độc, sống vào đời Thanh. X. Đạo Độc.

TÔNG BẢN 宗 本 (1020-1099)

Thiền tăng đời Tống, họ Quản, tự Vô Triết, người Vô Tích (Giang Tô) Trung Quốc.

Năm 19 tuổi nhập môn Thiền sư Đạo Thăng chùa Vĩnh An ở Thừa Thiên, Tô Châu, khổ tu 10 năm mới cạo tóc thụ giới cụ túc, lại siêng năng hầu hạ thêm ba năm. Sau bái biệt Đạo Thăng, sư đến chùa Cảnh Đức ở Trì Châu (Quý Trì, An Huy) tham kiến Thiên Y Nghĩa Hoài có chỗ khế ngộ.

Được Nghĩa Hoài sai đến chùa Thụy Quang ở Tô Châu khai pháp, pháp tịch ngày một thạnh, đồ chúng lên đến năm trăm người. Sư dời sang chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu, đạo tục ở Tô Châu lại thỉnh sư đến hai chùa Vạn Thọ, Long Hoa hoằng pháp, kẻ ngưỡng mộ hơn ngàn người. Niên hiệu Nguyên Phong thứ 5 (1082) phụng chỉ làm Tổ thứ nhất Huệ Lâm Thiền sát chùa Tướng Quốc. Khai pháp ngày hôm sau vua Thần Tông triệu thỉnh đến cung Diên Hòa hỏi đạo. Vua Triết Tông ban hiệu »Viên Chiếu Thiền sư«. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 1 (1086) sư lấy cớ già cả xin về quê, khi ra khỏi đô thành, người đưa tiễn đông vô kể. Lúc chia tay sư có lời dạy bảo người nghe cảm động rơi lệ. Tuổi về chiều sư trụ chùa Linh Quang ở Bình Giang (Tô Châu) đóng cửa tu thiền. Sư giữ giới thanh tịnh, học thức rộng giỏi văn chương. Đệ tử có Đại Thông, Thiện Ninh, Pháp Chân, Chân

Ngộ v.v… Tác phẩm: Quy Nguyên Trực Chỉ tập 2 quyển, Huệ Biện lục 1 quyển.

TÔNG CẢNH LỤC 宗 鏡 錄

Còn gọi: Tông Giám lục, Tâm Cảnh lục.

Luận nghị, 100 quyển do Diên Thọ sống 880

TÔNG CẢO 宗 杲 (1089-1163)

vào đời Ngũ Đại soạn, được xếp vào Đại chính Tạng tập 48, trang 415. Tác giả triệu tập các học giả của 3 tông: Pháp Tướng, Thiên Thai, Hoa Nghiêm để gạn hỏi những điều nghi. Sau cùng Diên Thọ lấy thiền lý làm chuẩn thêm vào lời phẩm bình, biên thành sách này. Mục đích sửa lại (cho đúng) khuynh hướng xem thường Kinh sách Phật Tổ của giới tu thiền. Trong quyển 43, tác giả chỉ ra »Sự truyền thừa cho nhau vào thời gần đây chẳng noi theo lời dạy xưa, chỉ tự ý mình, chẳng hợp với ý chỉ viên dung«. Lập luận của toàn sách đặt nặng nơi vấn đề đốn ngộ viên tu, đem thuyết »Đốn ngộ« của Thiền tông Nam Tông đề xướng kết hợp với thuyết »Viên tu« của kinh Hoa Nghiêm đề xướng, nghĩa là về thiền thì suy tôn Tổ Đạt-ma, về giáo thì suy tôn Tổ Hiền Thủ, lấy đây làm tư tưởng trung tâm của toàn sách. Việc làm này hoàn toàn phù hợp với việc xem trọng lý luận trong kinh Hoa Nghiêm của Tổ tông Pháp Nhãn là thiền sư Văn Ích. Tông Cảnh lục dẫn lý luận kinh Hoa Nghiêm để làm căn cứ, mục đích chứng thật nghĩa lý của Thiền tông là sâu xa viên diệu, chính là mượn giáo để làm sáng tỏ thiền mà chẳng lẫn lộn giữa thiền và giáo. Nội dung chia làm 3 chương:

1. Tiêu tông chương (Nửa phần đầu của quyển 1) Ghi rõ tôn chỉ của toàn sách, chỉ ra ý nghĩa của tên bộ sách, đấy chính là »Nêu nhất tâm làm TÔNG, nhất tâm này chiếu soi vạn pháp như CẢNH (gương)«, gom chép lời dạy của Phật tổ, trình bày và giải thích chính tông của Thiền môn. 2. Vấn đáp chương (nửa phần sau của quyển 1 đến quyển 93) là phần chính của toàn sách, dùng hình thức vấn đáp để thảo luận về TÂM có những điểm đồng dị thế nào với cách nhìn giữa thiền và giáo. 3. Dẫn chứng chương (từ quyển 94 đến 100): Dẫn hơn 300 điều pháp ngữ của Phật Tổ Thánh Hiền để làm căn cứ ấn chứng và nhấn mạnh đến những điều đã kể ở phần hai. Sách này chứa đựng một số tư liệu văn hiến quý báu, có giá trị sử liệu khá cao. Diên Thọ đề xướng người tham thiền nghiên cứu giáo điển, một mặt khiến thiền tăng nhờ vào sách này mà khỏi rơi vào chỗ ngu dốt, mặt khác cũng khó tránh khỏi là khiến thiền tăng rơi vào nghĩa lý tri kiến, khó có được tinh thần sáng tạo, khó phát minh tâm tính.

Sau khi hoàn thành, sách này chưa được phổ biến ngay, mãi đến khoảng niên hiệu Nguyên Phong (1078-1085) mới có khắc bản lưu truyền. Sau đó lại xuất hiện bản cải đính.

Cuối đời Minh, khi khắc bản in »Gia Hưng

Tạng«, ngài Trí Húc san định lại bản cải đính. Vua Ung Chính đời Thanh từng rút gọn sách này thành »Tông Cảnh Đại Cương« để truyền bá rộng rãi. Sau khi »Tông Cảnh lục« thành sách, đã được truyền đến Cao Ly và có ảnh hưởng nhất định đối với Phật giáo nước ngoài. TÔNG CẢO 宗 杲 (1089-1163)

Thiền tăng đời Tống, họ Hề, tự Đàm Hối, hiệu Diệu Hỉ, Vân Môn, người Ninh Quốc (An Huy) Trung Quốc. Năm 17 tuổi sư theo Thiền sư Huệ Tề chùa Huệ Vân ở Đông Sơn cạo tóc xuất gia, năm sau thụ giới cụ túc. Tham kiến Viên Ngộ Khắc Cần đại ngộ, nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Khắc Cần sai Tông Cảo phân tòa thuyết pháp, nhờ vậy danh tiếng khắp Kinh sư. Niên hiệu Tĩnh Khang thứ 1 (1126) Thừa tướng Lữ Thuấn Đồ tâu vua 881

TÔNG CHI 宗 枝

ban cho sư tử y và hiệu »Phật Nhật Đại Sư«. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 7 (1137) theo lời mời của Thừa tướng Trương Tuấn, sư trụ trì chùa Năng Nhân ở Kính Sơn, đạo tục khắp nơi tụ hội, tông phong cực thạnh. Tính tình Tông Cảo trung kiên quả cảm. Lúc ấy Tần Cối đang lộng quyền vì ganh ghét sư được sĩ đại phu ngưỡng mộ nên tâu vua lưu đày sư đến Hành Châu (Hành Dương, Hồ Nam), Tông Cảo vẫn kiên cường thuyết pháp độ chúng sinh nơi mới đến. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 25 (1155)

sư được xá tội. Khi tuổi về già, sư trụ Kính Sơn, đạo tục bốn phương nghe danh tụ hội thường là vài ngàn người. Vua Hiếu Tông lên ngôi, xuống chiếu mời vào đại nội, sư tấu đối vừa lòng vua được ban hiệu »Đại Huệ Thiền sư«. Tông Cảo biện tài vô ngại, ngày thường hết sức cổ súy công án thiền, nên được gọi là »Khán thoại thiền«. Thụy là »Phổ Giác Thiền sư«. Đệ tử nối pháp hơn 90 người, nổi tiếng hơn hết là Tư Nhạc, Đức Quang, Ngộ Bản, Đạo Nhan v.v… Kệ thị tịch:

»Sinh cũng như thế

Chết cũng như thế Có kệ không kệ Có gì quan hệ«. Tác phẩm: Đại Huệ ngữ lục, Chính Pháp

Nhãn Tạng, Đại Huệ Võ Khố v.v…

TÔNG CHI 宗 枝

Pháp hệ truyền thừa của tông phái. Tiết Hoa Đình Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi:

»師 昔 與 雲 巖、 道 吾、 三 人 并 契 藥 山 秘 旨。 藥 山 去 世 後、 三 人 同 議、 持 少 多 種 糧、 家 具、 擬 隱 於 澧 源 深 邃 絕 人 烟 處、 避 世 養 道 過 生。。。 至 中 夜、 道 吾 具 三 衣、 白 二 師 兄 曰： 向 來 所 議、 於 我 三 人、 甚 适 本 志、 然 莫 埋 沒 石 頭 宗 枝 也 無？ – Thuở trước, sư cùng Vân Nham, Đạo Ngô lãnh hội được mật chỉ của Dược Sơn. Sau khi Dược Sơn thị tịch, ba người cùng bàn bạc: mang chút ít lương thực, đồ gia dụng rồi định ẩn nơi hoang liêu vắng vẻ tại Lễ Nguyên, lánh đời dưỡng đạo cho qua một đời… Đến nửa đêm, Đạo Ngô mang đủ 3 y, bạch cùng hai sư huynh rằng: Theo chỗ bàn bạc ba người chúng ta là làm sao cho thỏa chí của mình, nhưng đừng để mai một pháp hệ truyền thừa của tông Thạch Đầu, có phải?« TÔNG CHỈ 宗 旨 Còn gọi: Tông thú. Ý chỉ Thiền tông.

Thiền pháp. Tiết »Tứ Châu Dụng Nguyên

Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »一 日 問 建 隆 曰： 臨 濟 在 黃 檗、 三 回 問 佛 法 大 意、 三 回 被 打。 意 旨 如 何？ 語 猶 未 了、 被 打 一 拂 子、 師 頓 領 宗 旨。 – Một hôm sư hỏi ngài Kiến Long rằng: Lâm Tế ở pháp hội Hoàng Bá, ba phen thưa hỏi đại ý Phật pháp là ba phen bị đánh, ý chỉ ra sao?. Sư chưa dứt lời liền bị Ngài đánh cho một phất tử, sư liền lãnh ngộ tông chỉ«.

TÔNG CHIẾU 宗 照

Thiền tăng đời Nguyên, họ Đoạn, hiệu Liên Phong, người xứ Tấn Ninh (nay là phía đông bắc Tấn Ninh tỉnh Vân Nam)

Trung Quốc. Xuất gia năm 18 tuổi, sư tham vấn Thiền sư Trung Phong Minh Bản, nối pháp ngài thuộc tông Lâm Tế.

Khoảng niên hiệu Chí Chính (1341-1368)

sư trở về Tấn Ninh, ở Đông Sơn cất chùa Bàn Long để ở. Cuối đời Minh, sư được truy thụy »Đại Huệ Thiền sư«.

TÔNG DU 宗 猷

TÔNG DĨ 宗 已 (1290-1370)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Phục Am Tông Dĩ. Niên hiệu Chí Chính thứ 3 (1310)

sang nhà Nguyên (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Trung Phong Minh Bản, đời thứ 24 hệ Nam Nhạc, đời thứ 7 tông Lâm Tế Nhật Bản. Niên hiệu Chí Trị thứ 3 (1323)

sư trở về nước hoằng pháp tại những chùa lớn nổi tiếng, tăng chúng đệ tử thường đến hai ngàn người.

TÔNG DIỄN 宗 演 (1640-1711)

Thiền tăng đời Lê trung hưng, thuộc tông Tào Động, đời thứ 37, nối pháp Thiền sư Thông Giác, không biết tên tục, hiệu Chân Dung, quê quán có thể ở thôn Phú Quân, huyện Cẩm Giang, miền Bắc Việt Nam. Sau, sư trụ trì ở chùa Hồng Phúc, thường lui tới hoàng cung giảng đạo cho vua nghe. Khi sắp tịch, sư gọi đệ tử là Tĩnh Giác hiệu

Hạnh Nhất lại dặn dò và nói kệ: 花 開 春 方 到。 葉 落 便 知 秋 枝 頭 霜 瑩 玉。 萼 上 雪 連 珠

清 晨 雲 散 產 龍 甲。白 日 霞 光 裸 象 軀 豹 文 雖 見 一。 鳳 眾 體 全 俱

達 摩 西 來 傳 何 法。 蘆 花 涉 海 水 浮 浮 »Hoa khai xuân phương đáo Diệp lạc tiện tri thu Chi đầu sương oánh ngọc Ngạc thượng tuyết liên châu Thanh thần vân tán sản long giáp Bạch nhật hà quang lỏa tượng khu Báo văn tuy kiến nhất Phụng chúng thể toàn câu Đạt-ma tây lai truyền hà pháp? Lô hoa thiệp hải thủy phù phù«.

»Xuân đến hoa chớm nở Thu về lá vàng rơi Đầu cành sương lóng lánh Cánh hoa tuyết rạng ngời Buổi sáng trời trong rồng bày vảy

Ngày trưa mây sáng voi hiện hình Vằn cọp tuy thấy một Bầy phụng thể toàn đồng

Đạt-ma tây sang truyền pháp gì? Cành lau qua biển nổi phau phau«.

TÔNG DIỆU 宗 妙 (1369-1443)

Thiền tăng đời Minh, họ Triệu, tự Giác Am, hiệu Đôi Vân Tẩu, người xứ Tiền Đường (nay là Hàng Châu) Trung Quốc.

Năm lên mười, sư theo ngài Huệ Vân Ngân Công xuất gia, thụ giới cụ túc. Sư đến chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu yết kiến Thiền sư Không Tẩu, được ấn chứng. Khi ra hoằng pháp, sư trụ Quảng Pháp Thiền Tự ở Gia Hưng rồi dời đến ở Vạn Thọ Thiền Tự tại Hàng Châu, nhọc lòng sửa sang khiến cho điện gác đều được mới mẻ rực rỡ. Sư trụ trì chùa Đại Báo Quốc ở Hàng Châu, xây dựng Vạn Tùng môn và

Ngọ Phong lâu. Về già, sư trụ trì chùa Tịnh Từ ở Hàng Châu, xây dựng lại chính điện và làm 3 pho tượng Phật lớn, các tượng Thiên, Thần. Tính sư ôn hậu, đạo mạo, giới luật nghiêm mật, mỗi khi thăng tòa thuyết pháp, âm thanh như tiếng chuông lớn. TÔNG DU 宗 猷 Thiền pháp. Tiết Báo Từ Ngôn Hạnh Đạo Sư trong NĐHN q. 10 ghi: »江 南 國 主 建 報 慈 院、 命 師 大 闡 宗 猷。 – Quốc chủ Giang Nam xây dựng viện Báo Từ, bảo sư xiển dương thiền pháp với quy mô lớn«.

Tiết Song Khê Ấn Thủ Tọa trong NĐHN q. 10 ghi: »自 見 眞 淨、 徹 證 宗 猷、 歸 遯 雙 溪。 – Từ khi sư gặp ngài Chân Tịnh, triệt chứng thiền pháp, trở về ẩn ở 883

TÔNG GIÁC 宗 玨 (1091-1162)

Song Khê«.

TÔNG GIÁC 宗 玨 (1091-1162)

Thiền tăng đời Tống, Trung Quốc, họ Tôn, hiệu Đại Hưu, người đời gọi là »Đại Hưu Thiền sư«. Năm 16 tuổi sư xuất gia, 18 thụ giới cụ túc, tham Trường Lô Tổ Khâm Đạo Hòa. Sau khi Đạo Hòa lui về ẩn cư, sư tham kiến Chân Hiết Thanh Liễu, được tâm ấn nối pháp làm truyền nhân tông Tào Động. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ 2 (1132) sư khai đường nơi chùa Nhạc Lâm. Năm thứ 25 (1155) sang trụ núi Tuyết Đậu. Năm thứ 29 (1159) dời sang núi Thiên Đồng hoằng hóa cực thịnh, học chúng hơn ba ngàn người, kẻ anh tài tụ hội, đa số có chỗ thành tựu, nổi bật nhất là Túc Am Trí

Giám.

TÔNG GIÁM PHÁP LÂM 宗 鍳 法

林

Sách, 72 quyển, do Ca Lăng Tính Âm soạn vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 116, trang 1. Toàn sách thu thập 2.720 điều cổ tắc công án, niêm tụng của các thiền sư trải qua nhiều đời. Nội dung được sắp xếp theo thứ tự như sau: Thế tôn, Chư kinh, Thánh hiền ứng hóa, Tổ sư Ấn Độ, Tổ sư Trung Hoa, các Tổ dòng phụ, những vị chưa rõ nối pháp ai, từ đời thứ 1 dưới ngài Đại Giám đến đời thứ 37 dưới Thanh Nguyên và Nam Nhạc, các bậc Tôn túc chưa rõ nối pháp vị nào. Sách được biên tập xong vào niên hiệu Khang Hy thứ 51 (1712), và được khắc bản xong tại Tông Giám Đường chùa Bách Lâm ở Kinh sư vào năm 1714, nên tựa sách có tên là »Tông Giám Pháp Lâm«. TÔNG GIÁO LUẬT CHƯ GIA DIỄN PHÁI 宗 教 律 諸 家 演 派 Còn gọi: Tông Giáo Luật Chư Tông Diễn Phái. Sách, 1 quyển, do Thủ Nhất Không Thành biên vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 150, trang 524. Nội dung giới thiệu tóm tắt về tôn chỉ quan trọng và sự truyền thừa của các tông phái Phật giáo Trung Quốc. Sách này phân loại không được rõ ràng, đại khái có thể chia làm 9 tông như sau: Lâm Tế, Quy Ngưỡng, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn, Thánh Thọ, Thiên Thai, Hoa Nghiêm, Nam Sơn

Luật. Ngoài ra, còn có phụ lục 10 điều.

TÔNG HIỂN 宗 顯

Thiền tăng đờiTống, họ Vương, hiệu Chính Giác, người xứ Đồng Châu (nay là huyện Tam Thai tỉnh Tứ Xuyên) Trung Quốc. Ban đầu theo nghiệp Nho, đỗ tiến sĩ rất có tiếng tăm. Nhân vốc nước suối để đùa giởn mà ngộ lẽ vô thường và bỏ hết vinh hoa thế gian, nương Thiền sư Thuần

Bạch ở chùa Chiếu Giác xuất gia. Sau khi thụ giới cụ túc, sư theo đại chúng tham thiền. Một hôm Thuần Bạch hỏi Tông Hiển: »Đứng trên đỉnh núi cao ngất, đi dưới đáy biển sâu thẳm, ngươi làm sao hội?«. Tông Hiển ngay lời này có lãnh ngộ, nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Sau đó, sư đi học các nơi, trải qua các thiền lâm.

Về già, sư theo Ngũ Tổ Pháp Diễn học đạo, siêng năng khổ hạnh, ngộ được bản nguyên, tiếng lành đồn xa. Khi ra hoằng pháp, sư trụ các chùa: Trường Tùng, Bảo Phúc.

TÔNG HUỆ ĐẠI SƯ 宗 慧 大 師

Hiệu của thiền tăng Hành Tu, cũng gọi Trường Nhĩ Hòa thượng, sống vào đời Ngũ Đại. X. Trường Nhĩ Hòa thượng. 884

TÔNG MẬT 宗 密 (780-841)

TÔNG LẶC 宗 泐 (1318-1391)

Thiền tăng đời Minh, họ Chu, tự Quý Đàm, hiệu Toàn Thất, người Đài Châu (Lâm Hải, Chiết Giang) Trung Quốc. Do chán ghét vinh hoa nên 8 tuổi sư theo Tiếu Ẩn Đại Hân ở chùa Tịnh Từ, Hàng Châu học đạo, 14 tuổi cạo tóc, 20 tuổi thụ giới cụ túc. Khi Đại Hân khai sơn chùa Tập Khánh ở Long Tường, Kim Lăng (Nam Kinh), sư theo hầu. Tham kiến Kính Sơn Nguyên Tẩu, giữ chức Ký thất. Ban đầu sư trụ trì chùa Thủy Tây, dời sang trụ Trung Thiên Trúc, Song Kính v.v… Đầu đời Minh được triệu thỉnh trụ trì chùa Thiên Giới, phụng sắc cùng Như Kỷ soạn »Lăng Nghiêm Kinh chú giải« 4 quyển, »Bát Nhã Tâm kinh chú giải« 1 quyển, »Kim Cang Bát nhã kinh chú giải« 1 quyển và hiệu đính »Đại Tạng Kinh«, sáng tác chương nhạc tán thán đức Phật. Đời Minh, niên hiệu Hồng Vũ thứ 10 (1377) sang Tây Vực cầu pháp, được »Trang Nghiêm Bảo Vương Kinh«, »Văn-thù Kinh«. Niên hiệu Hồng Vũ thứ 15 (1382) trở về nước nhậm chức Hữu thiện thế ở Tăng lục ty. Do bị triều triều thần ghen ghét hãm hại nên sư lui về ở ẩn nơi am Viên Thông.

TÔNG LONG 宗 隆 (?-1542)

Thiền tăng đời Minh, họ Cổ, tự Mộc Hưu, người xứ Ích Đô (nay thuộc Sơn Đông) Trung Quốc. Sư nương chùa Thạch Phật ở bản quận xuất gia, sau ngụ ở Thành Đô Bắc Tự làm Điển tọa. Một hôm sư ra đường gánh nước mà quên mất bản phận ấy, chợt đụng đầu vào vách liền có tỉnh, thốt ra bài kệ như sau:

大 地 山 河 體 性 空 那 分 行 走 與 西 東 偶 然 撞 著 無 私 句 萬 水 千 山 總 一 同。 »Đất đai sông núi thể tính không Đâu phân xuôi ngược với tây đông Ngẫu nhiên đụng phải câu bình đẳng Ngàn núi muôn sông một thể đồng«. Sư đến chùa Càn Minh yết kiến Vô Tận, trình sở đắc của mình nhờ ngài ấn chứng, nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp sư trụ Thất Tiêm Phong ở Tùy

Châu (nay thuộc Hồ Bắc), đem Tam quan ngữ để dạy người học.

TÔNG MẠCH 宗 脉

Thế hệ truyền thừa Thiền tông. Huệ Năng truyện trong TCTT q. 8 ghi: »神 會 和 尚 序 宗 脉、 從 如 來 下 西 域 諸 祖 外、 震 旦 凡 六 祖、 盡 图 繢 其 影。 太 尉 房 琯 作 〔六 葉 图 序〕。 – Hòa thượng Thần Hội sắp xếp thứ tự thế hệ truyền thừa Thiền tông, ngoại trừ từ Như Lai trở xuống chư Tổ Tây Vực ra, 6 vị tổ Trung Hoa đều có vẽ hình của các ngài. Thái úy Phòng Quan có làm Lục diệp đồ tự«.

TÔNG MẬT 宗 密 (780-841)

Thiền tăng đời Đường, họ Hà, người Tây Sung, Quả Châu (Tứ Xuyên) Trung Quốc.

Thiếu niên sư thông kinh sử, có khí tiết, khảng khái có chí lớn. Năm 28 tuổi xuất gia, đến chùa Hoa Nghiêm ở Trường An theo Trừng Quán thọ giáo, học kinh nghĩa Hoa Nghiêm. Về sau trụ thảo đường Khuê Phong núi Chung Nam tụng kinh tu thiền, người đời gọi là »Khuê Phong Đại Sư«.

Ngoài việc tuyên giảng giáo nghĩa Hoa Nghiêm sư còn giảng về Thiền tông cùng các tông phái khác, nỗ lực dung hợp các phái. Niên hiệu Đại Hòa thứ 9 (835) vua Đường Văn Tông ban chiếu thỉnh sư vào cung giảng đại ý Phật pháp, được ban tử y. 885

TÔNG MÔN 宗 門

Thụy là »Định Huệ Thiền sư«. Tác phẩm: Thiền Nguyên Chư Thuyên tập.

TÔNG MÔN 宗 門 Nhà Thiền tự gọi là Thiền tông, là Tông môn, và gọi các Tông phái khác của Phật giáo là Giáo môn. Tiết Tứ Tổ Trọng Tuyên Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »但 能 一 言 了 悟、 不 起 坐 而 即 證 無 生； 一 念 回 光、 不 舉 步 而 遍 周 沙 界。 如 斯 要 徑 、 可 曰 宗 門。 – Chỉ cần có khả năng liễu ngộ ngay nơi một lời nói, chẳng đợi toạ thiền chứng Vô sinh. Một niệm quán chiếu lại tự tâm, chẳng cất bước mà đi khắp các thế giới. Đường lối thẳng tắt như thế đáng gọi là Tông môn«.

TÔNG MÔN BẢO TÍCH LỤC 宗 門

寶 積 錄 Lục, 93 quyển, do Sơn Hiểu Bản Chiết soạn vào đời Thanh. Trong Tục Tạng kinh tập 127 chỉ có ghi lời tựa, phàm lệ và mục lục của sách này. Tác giả thu thập ngữ lục của 88 vị thiền sư trong 3 đời Tống Nguyên Minh chưa được ghi chép trong các sách: »Ngũ Đăng Hội Nguyên«, »Cổ Tôn Túc ngữ lục«, mô phỏng theo thể lệ của »Cổ Tôn Túc ngữ lục« mà sưu tập và trình bày các phần: Thượng đường, Thị chúng, Tiểu tham, Cơ duyên, Niêm tụng,

Pháp ngữ…

TÔNG MÔN CHÍCH ANH TẬP 宗

門 摭 英 集 Truyện, 3 quyển, do Duy Giản (Trụ trì thiền viện Triệu Châu Siêu Hóa) tập lục vào niên hiệu Cảnh Hựu thứ 5 (1038) đời Tống. Khoảng niên hiệu Hoàng Hựu (1049-1053), sách này được khắc bản in ở Hàng Châu, sau đó truyền vào Cao Ly. Hơn nữa, do Đại Tạng Cao Ly được giám sát kỹ để cho in lại, sau đó chẳng thấy truyền bản của sách này. Đến tháng 7 năm 1981, học giả Nam Triều Tiên là Triệu Minh Cơ từ Hán Thành trở về đến hiệu sách, tình cờ phát hiện được mộc bản gốc Trung Hoa của sách này. Quyển thượng gồm 53 tấm mộc bản (bảng gỗ), đã mất hết 2 tấm. Hiện còn phần thu thập truyện của 180 người, phụ lục »Quy Sơn Cảnh Sách«.

Quyển trung gồm 52 tấm mộc bản, thu thập truyện của 137 người. Quyển hạ gồm 48 tấm mộc bản, thu thập truyện của 107 người. Tác giả đã từng đi thưa hỏi các bậc thiền sư tài giỏi các nơi, đọc rộng các sách, sưu tập nhiều tư liệu để biên thành sách này, vì thế đây là văn hiến quan trọng để nghiên cứu lịch sử Thiền tông Trung Quốc.

Những truyện ký do sách này thu thập như:

Hành giả Cam Chí ở Trì Xuyên, Thượng tọa Tế, Kê Sơn Chương ở Trì Châu, Khuông Hóa ở chùa Báo Tự Đàm Châu Ứng Ngộ ở núi Vân Môn Thiều Châu, Phúc Hóa Nghiêu ở My Châu, Hụê Giám ở thành Thựơng Hóa Lô Sơn, 8 vị thiền tăng thường ở núi Bách Trượng Hồng Châu chẳng thấy nơi bất cứ quyển Truyền đăng lục, hay Tăng truyện nào. Đây là chỗ có giá trị nhất của sách nầy.

TÔNG MÔN CHÍNH ĐĂNG LỤC 宗 門 正 燈 錄 Đăng lục, 12 quyển, do Đông Dương Anh Triều (Tăng nhân Nhật Bản) soạn. Sách này là truyện ký về chư Tổ Thiền tông, thu thập 24 vị kể từ các Tổ sư dưới pháp hệ Nam Nhạc như: Mã Tổ Đạo Nhất, Bách Trượng Hoài Hải, Hoàng Bá Hy Vận cho đến các thiền sư Nhật Bản như: Đại Ứng Thiệu Minh, Đại Đăng Diệu Siêu… Trừ 886 TÔNG MÔN NIÊM CỔ HỐI TẬP 宗 門 拈 古 匯 集 truyện ký ra, còn có các phần: Ngữ yếu, Niêm hương, Kệ tán, Hành trạng v.v.. Tác giả là thiền tăng thuộc tông Lâm Tế, theo lời tự tự viết vào niên hiệu Văn Quy thứ 1 (1501) Nhật Bản, như sau: »Từ 5 ngọn đèn (Ngũ Đăng) truyền cho trăm ngàn ngọn đèn, trăm ngàn ngọn đèn họp làm một ngọn đèn, ánh sáng của chúng cháy sáng không tắt, nên dùng ý nghĩa này để đặt tên cho bộ sách«.

TÔNG MÔN HOẶC VẤN 宗 門 或

問 Gọi đủ: Tông Môn Hiển Thánh Tự Tán Mộc Thiền sư Tông Môn Hoặc Vấn. Còn gọi: Trạm Nhiên Thiền sư Tông Môn Hoặc Vấn Sách, 1 quyển, do Trạm Nhiên Viên Trừng soạn vào đời Minh, Liễu Trinh và Chu Gia Mưu biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 126, trang 317. Nội dung gồm 52 mục về pháp môn tham thiền và yếu chỉ tu đạo do Thiền sư Viên Trừng đáp lại lời hỏi của người học vào tháng 4 niên hiệu Vạn Lịch thứ 23 (1595). Cuối quyển phụ lục: »Tham Thiền Thích Nạn Hoặc Vấn Bổ Di«, »Đáp Minh Đảnh Tử Vấn«, »Đạt Quan Hòa thượng Chiêu Ương truyện«. Sách này phụ vào sau bộ Trạm

Nhiên Viên Trừng Thiền sư ngữ lục.

TÔNG MÔN HUYỀN GIÁM ĐỒ 宗 門 玄 鍳 圖 Sách, 1 quyển, do Hư Nhất Phương Giác biên vào đời Minh, được ấn hành vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 35 (1607) đời Minh và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 112, trang 929. Tác giả xét thấy các tông phái trong thiền lâm, mỗi mỗi đều lập môn phái riêng, đua nhau đề xướng, khiến cho người học đời sau không biết theo ai, nên làm ra »Huyền Giám Đồ«, dẫn chứng huyền cơ vi diệu của Tiên thánh và nắm lấy những điểm cốt yếu rồi chia làm vài mươi mục như: Môn, Luận, Tụng, Đồ v.v.. để luận giải rõ ràng về nguồn gốc, sự phát triển cùng với tông chỉ của các tông: Tào Động, Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Vân Môn, Pháp Nhãn. Nội dung bao gồm 12 môn: Phổ Hiền, Văn-thù, Quán Âm, Dĩ lý nhân hà, Thuận thật y ngũ, Pháp thể tự nhiên, Mật ứng tàng phong, Sự lý lý đối, Ký sự tiêu cơ, Lý tuyệt thuyên sự, Thuận chính quy thật, Toàn cơ tận pháp và 5 luận: Tam huyền, Tứ đại thức, Bát bổng, Ngũ cú, Bát đại thế cho đến các loại Ngũ vị đồ tụng v.v…

TÔNG MÔN NIÊM CỔ 宗 門 拈 古

Sách, 4 quyển, do biên giả trích lục từ Huệ Cung Huýnh Thiền sư ngữ lục từ quyển 2 đến quyển 5 để biên thành sách này. Sách này được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 20 (1681).

TÔNG MÔN NIÊM CỔ HỐI TẬP 宗 門 拈 古 匯 集 Lục, 45 quyển, do Bạch Nham Tịnh Phù biên vào đời Thanh, được ấn hành vào niên hiệu Khang Hy thứ 3 (1664) đời Thanh, sau đó được xếp vào Tục Tạng kinh tập 115, trang 514. Nội dung bao gồm niêm đề, cơ duyên của Phật Tổ đến các thiền sư đời thứ 33 dưới Nam Nhạc và đời thứ 36 dưới Thanh Nguyên. Sách này thu thập những lời niêm đề của các thiền sư từ đời Tống, Nguyên trở về trước đã được »Tông Môn Thống Yếu« đem vào rồi bổ sung những lời cơ duyên của họ. Đối với những thiền sư từ đời Tống, Nguyên về sau mà »Tông Môn Thống Yếu« chưa đem vào thì 887 TÔNG MÔN THẬP QUY LUẬN 宗 門 十 規 論 căn cứ theo thời gian mà sắp xếp thứ tự trước sau. Biên giả sưu tập nhiều ngữ lục, hành trạng, bi minh của các nơi, cứ một niêm thì một biệt, một đại thì một trưng, đều nương theo thể lệ của »Tông Môn Thống Yếu« mà biên chép sửa thêm, gồm

1.700 bài.

TÔNG MÔN THẬP QUY LUẬN 宗

門 十 規 論 Còn gọi: Pháp Nhãn Thiền sư Tông Môn Thập Quy luận, Tịnh Huệ Pháp Nhãn Thiền sư Tông Môn Thập Quy luận. Luận, 1 quyển, do Thanh Lương Văn Ích soạn vào đời Ngũ Đại, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 110, trang 877. Đại ý của sách này là nêu ra những thông bệnh của thiền tăng đời Ngũ Đại, rồi ban cho những lời khuyên bảo, tất cả gồm có 10 điều: 1. Tự mình chưa sáng được tâm tính mà dối làm thầy mọi người.

2. Muốn cử dương môn phong mà chẳng thông nghị luận.

3. Muốn nêu chỗ mấu chốt mà chẳng biết huyết mạch.

4. Đối đáp không quán sát thời cơ lại không có tông nhãn.

5. Lý sự trái nhau, chẳng phân biệt đục trong.

6. Chẳng trải qua sự sàng lọc, ức đoán ngôn cú cổ kim. 7. Chỉ biết ghi nhớ cơ phong của cổ đức, gặp việc chẳng hiểu diệu dụng.

8. Chẳng thông giáo điển, dẫn chứng loạn xạ.

9. Chẳng kể đến thanh luật, chẳng đạt đạo lý mà thích làm kệ tụng.

10. Cố giữ sở đoản của mình, thích tranh hơn thua. Đời sau chú thích về sách này có quyển

»Tăng Tiên Bàng Chú Tông Môn Thập

Quy Luận«. TÔNG MÔN THẬP THẮNG LUẬN 宗 門 十 勝 論 Luận nghị, 1 quyển, do Hổ Quan Sư Luyện (Tăng nhân Nhật Bản) soạn, được xếp vào phần phê phán của Thiền Học Đại Hệ. Tác giả nêu ra 10 việc để phân tích và trình bày lý do tại sao Thiền tông hơn hẳn các Tông phái khác. Bàn về 10 điểm ưu việt (Thập thắng Luận) như sau:

1. Thiền tông chính thức kế thừa từ Thiên Trúc. 2. Địa vị cao quý của Bồ-đề Đạt-ma 3. Chư Tổ nổi tiếng ai ai cũng biết.

4. Lưu phái được truyền bá rộng rãi và lâu dài.

5. Dự đoán được sự phát triển của tương lai Thiền tông.

6. Các tác phẩm Thiền tông đều được nhập tạng.

7. Quy củ nghiêm chỉnh 8. Sự quy hướng đông đảo của Vua quan.

9. Sự ứng cơ giáo hóa người học rất khéo.

10. Các tông phái khác đều suy tôn Thiền tông Trong quyển hạ của »Thiền Bạ chí« có phần phê bình như sau:

― Điều 1, 3, 7, 9, 10 luận rất xác đáng.

― Điều 2, 5 là chỗ thán phục của người theo Giáo môn.

― Điều 6 chưa phải là ưu việt.

― Điều 4, 8 còn hẹp hòi.

TÔNG MÔN THIẾT NẠN 宗 門 設

難 Gọi đủ: Vân Môn Mạch Lãng Hoài Thiền sư Tông Môn Thiết Nạn. Lục, 1 quyển, do Mạch Lãng Minh Hoài (Thiền tăng tông 888

TÔNG NGUYÊN 宗 元 (1100-1176)

Tào Động) soạn vào đời Minh, Hứa Nguyên Chiêu lục, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 127, trang 1002. Vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 48 (1620) đời Minh, có vị tăng cho rằng: »Tâm pháp của Thiền tông là quét sạch quán hạnh, chẳng lập văn tự, thế sao lại có thuyết của các thiền sư đời sau như: Tam huyền tam yếu, Ngũ vị tam quan«, rồi đem 25 điều nghi ngờ quan trọng trong Tông môn để hỏi Minh Hoài.

Minh Hoài trình bày và giải thích mỗi điều thật rõ ràng bằnh hình thức vấn đáp để hoằng dương yếu nghĩa Thiền tông.

TÔNG MÔN THỐNG YẾU TỤC TẬP 宗 門 統 要 續 集 Còn gọi: Tục Tập Tông Môn Thống Yếu. Lục, 22 quyển, do Tông Vĩnh nguyên biên vào đời Tống, Nguyên Thanh Mậu tục biên. Theo lời tựa của Phùng Tử Chấn, chúng ta biết được »Tông Môn Thống Yếu« của Tông Vĩnh khắc bản lại vào niên hiệu Thiệu Hưng thứ 3 (1133) đời Tống, Nguyên Vĩnh Mậu đã thêm vào 2 quyển, nghĩa là bổ sung tất cả 406 vị kể từ đời thứ 12 đến đời thứ 18 dưới Nam Nhạc, đời thứ 11 đến đời thứ 14 dưới Thanh Nguyên, nhưng chỉ thu thập 259 bài ngữ yếu cơ duyên của 131 vị mà thôi.

TÔNG MÔN VÕ KHỐ 宗 門 武 庫

Gọi đủ: Đại Huệ Phổ Giác Thiền sư Tông Môn Võ Khố. Còn gọi: Đại Huệ Tông Môn Võ Khố, Đại Huệ Võ Khố. Bút ký, 1 quyển, do Đại Huệ Tông Cảo soạn vào đời Tống, đệ tử của sư là Đạo Khiêm biên tập, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 47, trang 943.

Đại Huệ Tông Cảo thu thập các câu chuyện trong chùa vào các đời trước hoặc đương thời và cơ ngữ của cao tăng Thiền tông. Cách hành văn gần giống như thi thoại, từ thoại, có thể gọi là Thiền thoại, gồm 121 điều. Các thiền ngữ được thu thập hoặc là cơ phong cao vút, hoặc là lời bình thường chân chất, đôi khi là những câu chuyện sinh động lý thú, cũng có khi là những câu chuyện thần thánh quỷ dị. Sách này là một tác phẩm Thiền tông rất đặc sắc, được thiền tăng tông Lâm Tế truyền tụng. TÔNG MÔN VÔ TẬN ĐĂNG LUẬN 宗 門 無 盡 燈 論 Luận, 2 quyển, do Đông Lãnh Viên Từ (Thiền tăng tông Lâm Tế Nhật Bản) viết, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 81, trang 581. Tác giả đem 10 điều dưới đây theo thứ tự giải thích về pháp môn tín tâm tu hành: 1. Tông do 2. Tín tu 3. Hiện cảnh 4. Thực chứng 5. Thấu quan 6. Hướng thượng 7. Lực dụng 8. Sư thừa 9. Trưởng dưỡng 10. Lưu thông.

Quyển cuối có phụ lục 1 thiên »Hành Trì Luận«.

Tên sách »Vô Tận Đăng« là do lấy ý nghĩa từ »Một ngọn đèn phân phát ra ngàn ngọn đèn ánh sáng không dứt«. TÔNG NGUYÊN 宗 元 (1100-1176)

Thiền tăng đời Tống, họ Liên, hiệu Trúc Nguyên, người Kiến Dương (Phúc Kiến)

Trung Quốc. Thuở nhỏ theo Nho học, được mọi người khen là tú kiệt trong Nho giới, 889

TÔNG NHÃN 宗 眼

28 tuổi sư vào cửa Tây Phong Đạo Tủng xuất gia; sau tham kiến Đại Huệ Tông Cảo ở Kính Sơn được ấn khả mà nối pháp làm truyền nhân tông Lâm Tế. Nơi chùa Tây Thiền sư giữ chức Phân tọa, theo lời mời của Thừa tướng Trương Tuấn sư đi du phương các chùa hoằng dương Thiền phong. Cuối đời sư trở về quê ẩn cư, am tranh gọi là »Chúng Diệu Viên«. Tăng tục xen thỉnh khai pháp, sư mở hội giảng thuyết. Tác phẩm: Trúc Nguyên Nguyên

Am Chủ Ngữ 1 quyển. TÔNG NHÃN 宗 眼 Giáo nghĩa Thiền tông, giáo nghĩa tông phái. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »若 能

道 得。 便 乃 性 平 生 光 揚 宗 眼。 若 也 顢 頇。 頂 上 一 槌 莫 言 不 道。 – Nếu có thể nói được mới là một đời lanh lẹ làm rực rỡ giáo nghĩa Thiền tông; còn như mù mờ sẽ lãnh đủ một dùi trên đảnh, chớ bảo ta chẳng nói«.

TÔNG NHẤT ĐẠI SƯ 宗 一 大 師

Hiệu của Thiền tăng Sư Bị đời Ngũ Đại.

X. Sư Bị.

TÔNG NHẤT THIỀN SƯ 宗 一 禪 師

1. Hiệu của Thiền tăng Thủ Oai, đời Ngũ Đại. X. Thủ Oai. 2. Hiệu của Thiền tăng Pháp Đạo, đời Ngũ

Đại. X. Pháp Đạo.

TÔNG PHẠM 宗 范

Sách, 2 quyển, do Tiền Y Am soạn vào đời Minh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 114, trang 567. Toàn sách chia làm 10 chương: Thiền nguyên, Triệt tham, Điều tập, Nhập thánh, Lợi nhân, Hiển dụ, Cơ dụng, Cương tông, Thị biện, Quán giáo nói về Diệu tâm của Thiền tông. Nội dung viện dẫn cơ duyên tham ngộ của tiên thánh, y vào thứ tự trước sau để tham cứu, từng bước trình bày ý nghĩa giáo thiền hợp nhất, thiền tịnh song tu.

TÔNG PHONG 宗 風

Còn gọi: Phong nghi, Thiền phong. Phong cách riêng biệt của một tông. Chẳng hạn: Lâm Tế Tông phong, Tào Động Tông phong (phong cách riêng biệt của tông Lâm Tế, phong cách riêng biệt của tông

Tào Động). Lâm Tế ngữ lục ghi: »問： 師 唱 誰 家 曲。 宗 風 嗣 阿 誰。 師 云：我 在 黄 蘗 處。 三 度 發 問 三 度 被 打。 – Hỏi: Sư xướng gia khúc của ai, tiếp nối tông phong của vị nào? Sư đáp: Ta ở chỗ Hoàng Bá, 3 phen thưa hỏi là 3 phen bị đánh«.

TÔNG SƯ 宗 師

Pháp sư Thiền tông. Bích Nham lục q. 1 ghi: »大 凡 扶 豎 宗 教。 須 是 有 本 分 宗 師 眼 目。 有 本 分 宗 師 作 用。 – Nói chung, nếu người nào muốn đỡ nâng Thiền và Giáo thì cần phải có con mắt và tác dụng của bậc Pháp sư Thiền tông chân chính«.

TÔNG THỌ 宗 樹

Thiền tăng đời Tống, hiệu Vô Lượng, người đời gọi là »Vô Lượng Thọ Thiền sư«, nối pháp Thiền sư Tú Nham Sư Đoan, thuộc tông Lâm Tế. Sư trụ trì chùa Thụy Nham ở Minh Châu (nay thuộc huyện Ninh Ba, Chiết Giang). Tác phẩm: Nhập Chúng Nhật Dụng Thanh Quy, được ấn hành vào niên hiệu Ninh Tông Gia Định thứ 2 (1209).

TÔNG TÍN 宗 信

TÔNG THỐNG BIÊN NIÊN 宗 統 編

年 Sách, 32 quyển, do Kỷ Ấm biên tập vào đời Thanh, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 147, trang 1. Kỷ Ấm dùng hình thức biên niên thể để ghi chép về sự phát triển và diễn biến của Thiền tông từ Đức Thích-ca-mâu-ni đến niên hiệu Khang Hy thứ 28 (1689) đời Thanh.

― Quyển l, 2: Truyện Phật Thích-ca-mâu- ni ― Quyển 3-7: Truyện chư Tổ Ấn Độ. ― Quyển 8: Truyện Sơ Tổ Trung Hoa là

Bồ đề-đạt-ma ― Quyển 9-30: Truyện Nhị Tổ Trung Hoa là Huệ Khả cho đến các thiền sư của 5 tông phái, xuống tới truyện Vũ Môn đời thứ 29 của tông Lâm Tế, sách Tông Cảnh đời thứ 29 của tông Tào Động, gồm cả việc ghi về sự kiện lịch sử Phật giáo quan trọng, hễ có nghi vấn thì có phụ chú thêm để giải thích.

― Quyển 31, 32: Có tựa là »Chư Phương Lược Kỷ«. Nội dung thu thập những điều thấy nghe về pháp hệ Thiền tông của các nơi từ niên hiệu Vạn Lịch thứ 43 (1615) đời Minh đến niên hiệu Khang Hy thứ 28 (1689) đời Thanh. Tác giả sưu tập tư liệu với phạm vi rất rộng, tài liệu được rút ra từ các loại Truyền đăng lục, Cao tăng truyện, gồm cả những sách vở ngoài Phật giáo.

TÔNG THÚ 宗 趣

Ý chỉ của thiền. Bài tựa trong kinh Lăng-già Tâm Ấn do thiền sư Hàm Thị sớ giải ghi: »Táo Bá rất thâm hiểu tông thú kinh

Lăng-già vậy«.

TÔNG THƯ 宗 書 (1500-1567)

Thiền tăng đời Minh, họ Lý, tự Tiểu Sơn, hiệu Đại Chương, người phủ Thuận Đức (thành phố Hình Đài, tỉnh Hà Bắc) Trung Quốc. Đắc pháp nơi Thiền sư Văn Tải ở Tổ đình Thiếu Thất, đời thứ 29 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì Tổ đình Thiếu Thất vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 36 (1557), vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 45 sư trụ trì am Tông

Cảnh ở Bắc Kinh. Tác phẩm: Tiểu Sơn biệt tập, Tông Thư ngữ lục

TÔNG THỪA 宗 乘

1. Tức là Thiền tông, cũng gọi là Tổ sư Thiền, là pháp thiền trực tiếp do Phật Thích-ca truyền cho Tổ Ca-diếp. Tắc 22

Bích Nham lục (Đại 48, 162 hạ) ghi: »後 到 德 山。 問 從 上 宗 乘 中 事。 學 人 還 有 分 也 無。 山 打 一 棒。 道 什 麼。 我 當 時 如 桶 底 脫 相 似。 – Về sau tôi đến Đức Sơn hỏi: Việc trong Tông thừa xưa kia, người học có phần chăng?

Sơn liền đánh cho một gậy, bảo: Nói cái gì? Lúc ấy tôi như thùng lủng đáy«.

2. Thiền pháp. Tiết Thượng Phong Bản Tài Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »宗 乘 提 唱、 妙 絕 名 言。 一 句 該 通、 乾 坤 函 蓋。 – Thiền pháp đưa ra khéo dứt tên gọi và lời nói, một câu thông suốt thì muôn vàn sự vật đều là diệu thể chân như«.

TÔNG TÍN 宗 信 Thiền tăng đời Nguyên, họ Phương, hiệu Cập Am, người xứ Vụ Châu (nay thuộc huyện Kim Hoa, Chiết Giang) Trung Quốc. Sư tham vấn nơi ngài Tuyết Nham Tổ Khâm và đắc pháp rồi nối pháp ngài, thuộc tông Lâm Tế. Ban đầu sư ở Tây Phong tại Kiến Dương để hoằng pháp, về sau sư trụ Đạo Tràng Sơn, Vạn Thọ Sơn tại Hồ Châu (nay thuộc Phúc Kiến). 891

TÔNG TĨNH 宗 靖 (871-954)

TÔNG TĨNH 宗 靖 (871-954)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Thai Châu (nay là huyện Lâm Hải tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Ban đầu sư tham thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn, sung chức Phạn đầu hơn 10 năm, sau trở về Chiết Giang ở viện Lục Thông. Ngô Việt Vương thỉnh sư ở chùa Long Hưng tại Hàng Châu, tuy số chúng có đến ngàn người, nhưng đều là hạng tam học giảng tụng. Ngô Việt Vương nhiều lần mời sư vào phủ để thưa hỏi yếu chỉ của Thiền và ban cho sư hiệu

Đại Sư.

TÔNG TĨNH 宗 靜 (1373-1448)

Thiền tăng đời Minh, họ Cao, tự Chiếu Am, hiệu Điềm Hiên Tẩu, người xứ Vũ Lâm (nay là Hàng Châu) Trung Quốc. Sư nương ngài Nhạc Công ở chùa Tịnh Từ tại Hàng Châu để xuất gia và thụ giới cụ túc, nghiên cứu kinh điển, hiểu sâu áo nghĩa Chỉ Quán của tông Thiên Thai. Thiền sư Tổ Phương Liên kế vị trụ trì chùa Tịnh Từ vừa gặp sư liền biết sư là pháp khí nên cho sư hầu hạ bên cạnh để trao cho pháp yếu.

Một thời gian lâu sư có tỉnh, liền được ngài ấn chứng. Đầu niên hiệu Vĩnh Lạc (1403)

sư theo Tổ Phương đến kinh đô, tham gia vào việc sửa chữa »Vĩnh Lạc Đại Điển«.

Khi Tổ Phương bị đày đi Ngũ Đài, sư trước sau vẫn không rời Ngài, dù ở lều cỏ uống nước khe, lặn lội chốn hiểm nguy sư càng cung kính hầu hạ ngài. Năm 1411, sư ra hoằng pháp trụ chùa Hộ Quốc. Đầu niên hiệu Tuyên Đức (1426) sư dời đến chùa Tuyết Đậu ở Phụng Hóa (nay thuộc Chiết Giang), ít lâu sau lại dời sang chùa Tịnh Từ.

TÔNG TỊNH 宗 淨 (1337-1442)

Thiền tăng đời Minh, họ Nghê, tự Nguyệt Giang, hiệu Nguyệt Thanh, người xứ Lan Khê (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Năm 17 tuổi theo ngài Văn Trạch xuất gia học đạo tại viện Chính Giác, tụng kinh Lăng Nghiêm có tỉnh. Sư đến Song Lâm tham Chính Am Ngân Thiền sư. Chính Am vừa gặp sư liền sai làm Duy-na. Khi ra hoằng pháp sư trụ Kính Sơn, Hàng Châu, trong lúc giáo hóa mọi người, không ai chẳng khâm phục. Tác phẩm: Kính Sơn tập, Nguyệt Thanh ngữ lục, Thạch Môn ngữ lục.

TÔNG TRÁCH 宗 賾

Thiền tăng đời Tống, họ Tôn, người Tương Dương (Hồ Bắc) Trung Quốc. Tuổi nhỏ sư mất cha, được mẹ nuôi dưỡng nên người.

Chí khí hơn người học tập Nho nghiệp, bác thông kinh sử. Lúc 29 tuổi đến chùa Trường Lô, Chân Châu (Nghi Chân, Giang Tô) sư theo Viên Thông Pháp Tú cạo tóc xuất gia và thụ giới cụ túc. Sau sư theo

Quảng Chiếu Ứng Phu tham vấn thiền chỉ.

Một hôm, sư vừa bước lên bực thềm chợt có tỉnh ngộ, liền làm bài kệ: 舉 足 上 磚 階、 分 明 這 箇 法 黃 楊 木 畔 笑 呵 呵 萬 里 青 天 一 輪 月 »Nhấc chân bước lên thềm, Thấu rõ pháp này xong, Bên cây hoàng dương cười ha hả, Trời xanh muôn dặm một vầng trăng«. Được Ứng Phu ấn khả, nối pháp làm truyền nhân tông Vân Môn. Niên hiệu Nguyên Hựu (1086-1093) sư trụ trì chùa Trường Lô đón mẹ về ở thất phía đông phương trượng, khuyên mẹ cạo tóc xuất gia và trì niệm Phật A-di-đà. Bảy năm sau 892

TỐNG 送

mẹ mất, sư làm »Khuyến hiếu văn« 120 thiên nói về hiếu đạo thế gian và xuất thế gian. Niên hiệu Nguyên Hựu thứ 4 (1089) mô phỏng Bạch Liên xã ở Lô Sơn, sư lập Liên Hoa Thắng Hội khuyến khích đạo tục niệm Phật hiệu hồi hướng phát nguyện cầu sinh Tịnh độ. Niên hiệu Sùng Ninh (1102- 1105) đáp ứng lời thỉnh của Đải Chế Dương Úy, sư hoằng pháp tại phủ Chân Định (Chân Định, Hà Bắc). Tác phẩm: Thiền Xã Thanh Quy 10 quyển, Vi Giang tập, Tọa Thiền Châm, Niệm Phật Tham Thiền Cầu Tông Chỉ Thuyết, Liên Hoa Thắng Hội Lục Văn, Niệm Phật Hồi Hướng Phát Nguyện Văn. Thụy là »Từ

Giác Đại Sư«.

TÔNG TRẠCH 宗 澤 (1640-1707)

Thiền tăng đời Thanh, họ Trương, tự Đông Lan, người xứ Tấn Giang (nay thuộc Phúc Kiến) Trung Quốc. Xuất gia từ thuỏ bé, sư tu học ở chùa Khai Nguyên. Năm 1673, Sư vượt biển đến Trường Kỳ (Nagasaki) Nhật Bản tới chùa Phúc Tế ra mắt Từ Nhạc Định Sâm. Niên hiệu Nhật Bản Thiên Hòa thứ 1 (1681), nước Nhật bị thiên tai, Tông Trạch thống lãnh đồ chúng bưng bát cứu giúp hơn 10.000 người. Về sau, sư nối pháp ngài Định Sâm, trở thành vị trụ trì đời thứ 3 của chùa Phúc Tế. Niên hiệu Nguyên Lộc thứ 6 (1693), sư xây dựng Linh Thứu Am. Đến năm 1696, sư lại ra trụ trì chùa Phúc Tế. Niên hiệu Bảo Vĩnh thứ 4 (1707), sư thị tịch.

TÔNG TRÍ 宗 智

X. Viên Trí.

TÔNG TRIỆT 宗 徹 (?-919)

Thiền tăng đời Đường, người xứ Hồ Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Sư thờ Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận, về sau ra hoằng pháp ở viện La Hán Hàng Châu, lúc tiếp cơ thích dùng từ ngữ »Cốt tỏa dã«, nên lúc ấy sư có hiệu là »Cốt Tỏa Hòa thượng«.

TÔNG TƯỢNG 宗 匠

Còn gọi: Tông sư, Tông sư gia, Thiện tri thức. Bậc thầy giỏi chuyên truyền dạy Thiền tông. Đây là bậc Cao tăng đã thể đắc tông chỉ Thiền tông, hay khéo dùng phương tiện để tiếp hóa đệ tử giúp họ tiến vào cảnh giới ngộ một cách đúng đắn.

Thích Thị Yếu Lãm, q. thượng (Đại 54, 260 trung) ghi: »宗 師、 傳 佛 心 宗 之 師、 又 問 宗 者、 尊 也、 爲 此 人 開 空 法 道、 爲 眾 所 尊 故。 – Tông tượng, là vị thầy truyền dạy Thiền tông. Hơn nữa, chữ

Tông còn có âm là Tôn, hàm ý tôn kính, nghĩa là người chuyên dạy về pháp

KHÔNG, được mọi người tôn kính«. Theo:

PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TÔNG YẾU 宗 要

Yếu nghĩa Thiền tông. Tiết Long Đàm Hòa thượng trong TĐT q. 5 ghi: »師 既 領 宗 要、 觸 目 朗 然、 猶 如 遠 客 還 家、 頓 息 他 游 之 意、 亦 如 貧 收 寶 藏、 故 無 不 足 求。 – Sư đã lãnh hội được tông yếu, chạm mắt đều rõ ràng, giống như khách ở xa trở về quê nhà, bỏ ngay ý định đi lang thang và như kẻ nghèo được kho báu, không món gì cần dùng lại không có«.

TỐNG 送 1. Đẩy. Tiết Đức Sơn Tuyên Giám Thiền sư trong NĐHN q. 7 ghi: »臨 濟 聞 得、 謂 洛 浦 曰： 汝 去 問 他、 道 得 爲 甚 麼 也 三 十 棒？ 待 伊 打 汝、 接 住 棒 893

TỐNG CAO TĂNG TRUYỆN 宋 高 僧 傳

送 一 送、 看 伊 作 麼 生？ 浦 如 教 而 問、 師 便 打。 浦 接 住 送 一 送、 師 便 歸 方 丈。 – Lâm Tế nghe được bảo Lạc Phố rằng: Ngươi đi hỏi hắn, nói được vì sao cũng ăn ba mươi gậy? Đợi hắn đánh, ngươi nắm gậy đẩy cho một cái, để coi hắn làm sao? Phố hỏi như Tế đã dạy, sư (Đức Sơn) liền đánh. Phố nắm lấy gậy đẩy cho một cái. Sư trở về phương trượng.« 2. Đưa ma, đưa đám. Vô Môn Quan ghi:

»師 令 無 維 那 白 槌 告 眾、 食 後 送

亡 僧。 大 眾 言 議、 一 眾 皆 安、 涅 槃 堂 又 無 人 病、 何 故 如 是。 – Sư sai Duy-na đánh kẻng báo cho chư tăng biết: ›Sau khi ăn đi đưa đám một vị tăng mới mất‹. Đại chúng bàn tán: Toàn chúng đều an ổn, Niết-bàn đường cũng không có người bệnh, vì sao như thế?« 3. Động tác đại tiện, tiểu tiện. Đi ỉa, đi đái.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »道 流。 佛 法 無 用 功 處。 秖 是 平 常 無 事。 屙 屎 送 尿 著 衣 喫 飯。 困 來 即 臥。 – Đạo lưu, Phật pháp không có chỗ dụng công, chỉ là bình thường vô sự, đi ỉa đi đái mặc áo ăn cơm, buồn ngủ liền đi nằm.«

TỐNG CAO TĂNG TRUYỆN 宋 高 僧 傳 Còn gọi: Đại Tống Cao Tăng truyện.

Truyện, 30 quyển, do Toản Ninh biên soạn vào đời Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 50, trang 709. Nội dung bao gồm truyện ký của các bậc cao tăng trong vòng 300 năm, kể từ niên hiệu Trinh Quán (627- 649) đời Đường đến niên hiệu Đoan Củng thứ 1 (988) đời Tống. Thu thập tổng cộng 531 truyện chính và 125 truyện phụ. »Tập Thiền Thiên« thu thập 103 truyện chính, 29 truyện phụ. Ngoài Vân Môn Văn Yển ra, những nhân vật quan trọng của các phái Thiền tông đều có truyện riêng, Đối với những sự tích tranh luận trong nội bộ Thiền tông cũng chẳng che giấu. Đây là một tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử Thiền tông. Tư liệu sưu tập của tác giả rất phong phú, bi minh, tháp minh, loại dã sử đáng khảo chứng đều được đem vào sách này (là loại tỉ mỉ xác thực đáng tin cậy) có giá trị sử liệu rất cao, thế nên đây là một tác phẩm sử truyện Phật giáo nổi tiếng. Năm 1987, Trung Hoa Thư Cục có ấn hành sách này, bản có dấu câu rõ ràng.

TỐT KHÁCH VÔ TỐT CHỦ 卒 客

無 卒 主 Vị khách có thủ đoạn tài tình và chủ là người không có bản lĩnh. Thời Nam Triều,

Sơ tổ Thiền tông Đạt-ma từ Thiên Trúc sang Trung Quốc, lúc ấy dù Lương Võ Đế là bậc thượng trí lanh lợi song vẫn chưa thể khế hợp với vị khách có thủ đoạn đặc biệt này. Tắc 2, Thung Dung lục (Đại 48, 228 trung) ghi: »夜 光 投 入、 鮮 不 按 劍； 卒 客 無 卒 主、 宜 假 不 宜 眞； 差 珍 異 寶 用 不 著、 死 貓 兒 頭 拈 出。 – Rót chén ngọc mời người, ít có ai không để tay trên đóc gươm, vị khách có thủ đoạn tài tình mà người chủ lại không có bản lĩnh, ưng đồ giả mà chẳng chịu đồ thật;

không dùng được đồ quý báu lại đưa đầu con mèo chết ra!«.

TRA SA 吒 沙

Còn gọi: Trác sóc. Dựng đứng, giương lên.

Mật Am ngữ lục ghi: »金 毛 獅 子 尾 吒 沙。 – Sư tử lông vàng đuôi dựng đứng«. 894

TRAI ĐƯỜNG 齋 堂

TRA TRA NHA NHA 槎 槎 牙 牙 (532)

Có vẻ so le không đều. Như Tịnh ngữ lục q. hạ ghi: »Tra tra nha nha, lão mai thọ, hốt khai hoa. – Cội mai già cao thấp không đều, chợt nở hoa.«

TRÁC 卓

1. Xây dựng; kiến trúc, xây cất. Tiết Quy Tông Trí Thường Thiền sư trong NĐHN q.

3 ghi: »這 一 片 地 大 好 卓 庵。 – Miếng đất này có vị trí rất tốt để dựng am«. Tiết Sa-di Cao ở Lễ Châu trong NĐHN q. 5 ghi: »且 往 路 邊 卓 箇 草 菴、 接 待 往 來 茶 湯 去。 – Hãy đến ven đường, cất một am tranh để tiếp đãi trà nước cho khách vãng lai đi!« 2. Đập, gõ. Tiết Từ Tế Thông Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »拈 拄 杖 曰： 彼

自 無 瘡、 勿 傷 之 也。 卓 一 下、 下 座。 – Sư giơ cây gậy lên nói: Người kia vốn lành lặn, đừng làm cho y bị thương. Sư dộng xuống đất một gậy rồi bước xuống tòa«.

Tiết Tam Giác Huệ Trạch Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »師 卓 拄 杖 一 下。 僧 曰： 答 即 便 答、 又 卓 箇 甚 麼？ – Sư dộng xuống đất một gậy, Tăng nói: Đáp thì đáp ngay cho, còn dộng một cái để làm gì?«.