Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

BẤT TỪ 不 辭

Không quản ngại, không từ chối. Phần lớn nằm ở phân câu phía trước trong câu phức chuyển chiết. Tiết Đại Dương Cảnh Huyền Thiền sư trong NĐHN q. 14 ghi: »道 卽 不

辭、 恐 上 紙 筆。 – Sư bảo: Nói thì không quản ngại, chỉ e còn trên giấy bút.« Không dính vào kiến giải phân biệt đối đãi BẤT TỨC LƯU 不 唧 〖⿰口留〗 1. Không thể dùng được, không thu hoạch. 61

BẤT TƯƠNG VI SỰ 不 相 爲 事

Vân Môn quảng lục, q. hạ ghi: »因 普 請 般 米 了、 坐 次 云： 近 日 不 唧 〖⿰口留〗 只 担 得 一 斗 米、 不 如 快 脫 去！ – Nhân thỉnh đại chúng làm việc công cộng như khuân vác gạo thóc, Tọa chủ nói: Gần đây không thu hoạch, chỉ khuân được một đấu gạo, chẳng bằng mau buông xuống đi!«.

2. Ngây ngô. Trung Phong quảng lục q. 4 ghi: »棒 頭 領 旨、 喝 下 明 宗、 已 是 第 一 等 不 唧 〖⿰口留〗 底 鈍 漢。 – Ngay đầu gậy lãnh hội ý chỉ, nơi tiếng hét thấu rõ tông chỉ, đây đã là kẻ ngây ngô đần độn hạng nhất.« BẤT TƯƠNG VI SỰ 不 相 爲 事 Chẳng muốn làm việc (Tham thiền). Đoạn

Tế Tâm Yếu ghi: »若 不 將 爲 事、 受 殃 有 日 在。 故 云： 著 日 今 生 須 了 却、 誰 能 累 劫 受 余 殃？ – Nếu chẳng muốn tham thiền thì có ngày bị tai ương!

Cho nên nói: Ngày nay nỗ lực cho liễu ngộ, ai là người chịu tai ương trong nhiều kiếp?«.

BẤT VONG THIỀN 不 忘 禪

Loại thiền định luyện tập trí nhớ. Kinh Xá-lợi-phất vấn ghi: »阿 難 修 不 忘 禪、 得 佛 覺 三 昧。 – A-nan tu thiền định luyện tập trí nhớ, được Phật giác tam-muội«.

BẤT VÔ 不 無

Chẳng phải không. Đặt ở cuối phân câu phía trước trong câu phức chính phụ, biểu thị quan hệ chuyển ý, khẳng định có điều kiện. Pháp Diễn ngữ lục q. trung ghi: »二 十 五 年 坐 這 曲 彔 木 頭 上。 舉 古 舉 今 則 不 無。 秖 是 未 曾 道 著 第 一 句。 – Hai mươi lăm năm ngồi giường dây (làm trụ trì) nói về chuyện xưa, chuyện nay thì chẳng phải không, có điều là chưa từng nói đến câu thứ nhất (Đệ nhất cú).«

BẤT Ý 不 意

Không đồng ý, không chịu, ấm ức. Tông

Môn Võ Khố ghi: »保 寧 勇 禪 師、 四 明 人、 初 更 衣 依 雪 竇 顯 禪 師 同 道。 雪 竇 呵 爲 夬 庠 座 主。 勇 不 意。 堂 儀 纔 滿、 卽 抽 單、 望 雪 竇 山 拜 曰： 我 此 生 行 脚 參 禪、 道 價 若 不 過 雪 竇、 定 不 歸 鄉。 – Thiền sư Bảo Ninh Dũng, người Tứ Minh. Ban đầu sư thay y phục đến nương bạn đồng đạo là thiền sư Tuyết Đậu Hiển. Tuyết Đậu quở sư là tọa chủ ỉu xìu. Dũng không chịu, cứ ấm ức. Nghi thức thượng đường vừa mãn, sư liền rời khỏi thiền viện, hướng về núi Tuyết Đậu lễ bái, thề rằng: Đời này hành cước tham thiền, nếu tôi tiếng tăm về đạo pháp không bằng Tuyết Đậu, nhất định không trở về quê.«

BẾ NHÃN TÁC DẠ 閉 眼 作 夜

Nhắm mắt lại rồi cho đó là màn đêm, tỷ dụ tư tưởng hành vi tự lừa dối, ngu mê vô lý.

Chương Nguyên Nghiễm Thiền sư trong CĐTĐL q. 19 ghi: »問： 久 處 暗 室、 未 遠 其 源、 今 日 上 來、 乞 師 一 接。 師 曰： 莫 閉 眼 作 夜 好。 – (Tăng) hỏi: Lâu nay ở trong thất tối, chưa đạt cội nguồn hôm nay đến đây xin Thầy tiếp cho.

Sư bảo: Đừng nhắm mắt lại rồi cho đó là màn đêm nhé!«

BẾ QUAN 閉 關

Sau khi ngộ rồi (phá được trùng quan), muốn bảo nhậm bản lai diện mục nên mới cần phải bế quan (đóng cửa yên tu). Bài 8 trong Sơn Cư Bách Vịnh của Thiền sư Tông Bản ghi:

BÌ ĐẠI 皮 袋

»山 居 茅 瓦 竹 爲 椽 守 道 安 貧 樂 自 然 盡 日 閉 關 無 別 事 長 伸 兩 脚 枕 雲 眠« »Sơn cư mao ngõa trúc vi duyên Thủ đạo an bần lạc tự nhiên Tận nhật bế quan vô biệt sự Trường thân lưỡng cước chẩm vân miên«.

»Ở non tre lá kết am thiền Cam nghèo giữ đạo thật an nhiên Đóng cửa suốt ngày không việc khác Gối đầu, duỗi cẳng ngủ bình yên«.

BỆNH TĂNG KHẨU TỪ 病 僧 口 詞

Trong tùng lâm, khi bệnh tình của vị tăng ngày càng nặng e khó sống, lúc sắp mạng chung nói lời di chúc gọi là Bệnh tăng khẩu từ. Khẩu từ này phần đông các bệnh tăng nói về dòng dõi quê quán của mình, người ghi chép phải ghi chép hết thảy những gì được dặn dò về cách chỉnh lý, xử trí để làm bằng. Theo: PQĐTĐ của nhóm

Từ Di.

BỆNH TĂNG NIỆM TỤNG 病 僧 念

頌 Còn gọi: Bệnh tăng giải thích. Trong tùng lâm, khi có một vị tăng bệnh nặng, nếu trên ba ngày không bớt thì phải dời vị ấy qua Diên thọ đường (nơi chăm lo trị bệnh và dưỡng bệnh). Lúc ấy, các vị tăng đồng hương quen biết cũ và cả chúng vì vị tăng bệnh ấy mà cầu nguyện cho bệnh nhân mau lành. Mọi sự niệm tụng, tán Phật, hồi hướng này gọi là Bệnh tăng niệm tụng.

BÍ MA KÌNH XOA 祕 魔 擎 叉

Công án này được thấy ghi nơi tiết Ngũ Đài Bí Ma Nham Hòa Thượng trong Ngũ Đăng Hội Nguyên q. 4 như sau: »五 臺 祕 魔 巖 和 尚 五 臺 山 祕 魔 巖 和 尚、 常

持 一 木 叉、 每 見 僧 來 禮 拜、 即 叉 卻 頸 曰： 那 箇 魔 魅 教 汝 出 家？ 那 箇 魔 魅 教 汝 行 腳？ 道 得 也 叉 下 死、 道 不 得 也 叉 下 死。 速 道！ 速 道！ – Hòa thượng Bí Ma Nham ở núi Ngũ Đài thường cầm một chiếc nạng gỗ, mỗi khi thấy tăng đến lễ bái mình sư liền chỉa chiếc nạng vào cổ tăng bảo: ›Ma quỉ nào dạy ông xuất gia, Ma quỉ nào dạy ông hành cước? Nói không được sẽ chết dưới chiếc nạng này, nói được cũng chết dưới chiếc nạng nầy. Nói mau! Nói mau!‹« Người học đạo ít có ai đáp được.

Nhấc chiếc nạng chỉa vào cổ tăng là thủ đoạn tiếp dẫn người học rất mạnh mẽ, để cắt đứt con đường suy nghĩ, nói năng khiến họ thoát khỏi vọng tưởng phân biệt. Đời sau, trong thiền lâm thường niêm đề công án nầy.

BÍ MẬT 秘 密

Thiền pháp sâu kín khó hiểu, chẳng rơi vào ngôn ngữ văn tự, vượt khỏi ý thức phân biệt. Cách nói này biểu thị sắc thái tôn giáo thần bí của Thiền. Lâm Tế ngữ lục ghi: »無

形 無 相、 無 根 無 本、 無 住 處、 活 潑 潑 地、 應 是 萬 種 施 設、 用 處 只 是 無 處。 所 以 覓 看 轉 遠、 求 之 轉 乖、 號 之 爲 秘 密。 – Không hình không tướng, không gốc không rễ, không chỗ trụ, thật là linh hoạt: ứng ra muôn thứ lập bày, chỗ dùng chỉ là không có chỗ. Thế nên tìm đó thì càng xa, cầu đó thì càng trái, gọi đó là Bí mật«.

BÌ ĐẠI 皮 袋 Tức là chỉ cái thân thịt. Thân thể này như cái túi da, chứa đựng tất cả thịt xương, ngũ tạng v.v… nên còn gọi là Xú bì đại (túi da 63

BÌ HẠ HỮU HUYẾT 皮 下 有 血

thối), Xú bì nang (đãy da hôi). Tắc 18, Thung Dung lục (Đại 48, 238 trung) ghi: »僧 問 趙 州： 狗 子 還 有 佛 性 也 無？ 州 云： 有。 既 有 爲 甚 麼 却 撞 入 這 箇 皮 袋？ – Tăng hỏi Triệu Châu: Con chó có Phật tính không? Châu đáp: Có. Tăng hỏi: Đã có, tại sao còn chui vô cái túi da?«.

BÌ HẠ HỮU HUYẾT 皮 下 有 血 Có tâm huyết, có khí phách. Mật Am ngữ lục ghi: »若 是 大 丈 夫 漢、 皮 下 有 血、 終 不 喫 別 人 殘 羹 餿 飯、 直 下 自 家 竪 起 脊 梁。 如 銀 山 鐵 壁、 於

一 切 善 惡 逆 順 境 界 中、 搖 撼 不 動。 – Nếu là bậc đại trượng phu có khí phách không bao giờ ăn cơm thừa canh cặn của người khác, ngay tức thì tự mình phấn chấn tinh thần, lập định chí hướng giống như núi bạc vách sắt, ở trong tất cả cảnh giới thiện ác, thuận nghịch không hề lay động«.

BÌ HẠ VÔ HUYẾT 皮 下 無 血

Không có tâm huyết, không có khí phách.

Tông Môn Võ Khố ghi: »誣 誷 先 聖、 聾 瞽 後 昆、 眼 裏 無 筋、 皮 下 無 血 之 流、 隨 例 顛 倒、 恬 然 不 覺、 眞 可 怜 憫。 – Bọn người gièm pha tiên thánh, làm mù điếc con cháu, không năng nổ, không có khí phách, thuận theo thói quen điên đảo, thờ ơ chẳng tỉnh, thật đáng thương xót!«.

BÌ XÁC LẬU TỬ THIỀN 皮 殼 漏 子

禪 Còn gọi: Bì khả lậu tử thiền, Thiền pháp tự tại. Bì xác lậu tử đồng nghĩa với Bì đại (túi da), dụ cho sự không vỡ, cứng chắc. Xác là vỏ trứng, dụ cho thân xác con người. Lậu là tiết ra phân, nước tiểu. Tắc 98, Bích Nham lục (Đại 48, 222 thượng) ghi: »若 要

活 潑 潑 地、 但 參 皮 殼 漏 子 禪、 直 向 高 山 上 撲 將 下 來、 亦 不 破、 亦 不 壞。 – Nếu muốn được hoạt bát, chỉ tham Bì xác lậu tử thiền, leo thẳng lên núi cao té xuống, cũng không bể, cũng không hư«.

BỊ ĐẦU ĐÀ 備 頭 陀

Thiền tăng Sư Bị đời Ngũ Đại, tu hạnh đầu-đà: mặc áo vải mang dép cỏ, ăn ít, suốt ngày ngồi yên, người đời gọi sư là »Bị Đầu-đà«. X. Sư Bị.

BỊ VỊ 被 位

Chỗ ngồi của mỗi vị tăng trong Tăng đường thuộc tự viện Thiền tông. Ngoài ra, vị trí ngồi lúc thọ thực gọi là Bát vị. Bát là vật dụng đựng thức ăn. Trong tùng lâm, thông thường Bát vị (chỗ ngồi ăn) có để tên, nhưng Bị vị thì không.

BÍCH CHI THÁP 辟 支 塔

Còn gọi: Linh Nham Tự Tháp. Tháp nằm phía Tây bắc điện Thiên Phật, chùa Linh Nham, huyện Trường Thanh, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Được xây cất vào niên hiệu Thuần Hóa thứ 5 (994) đến niên hiệu Gia Hựu thứ 2 (1057) hoàn thành. Cao 52,4m, chu vi đáy tháp 48m, đây là kiến trúc theo kiểu lâu các bát giác 9 tầng. Nền tháp bằng đá xung quanh khắc nổi những cảnh cực hình nơi âm tào địa phủ. Thân tháp xây gạch từ dưới lên trên thu hẹp dần biểu hiện sự hùng vĩ mạnh mẽ. Cửa sổ theo phong cách thuần phác cổ xưa, cửa sổ giả trang sức tỉ mỉ, đấu củng hoa lệ, mái tháp giàu biến hóa, mang đậm màu sắc hương vị cổ xưa, trang nghiêm tự nhiên. Đỉnh 64

BÍCH LẬP VẠN NHẪN 壁 立 萬 仞

tháp là một tháp bằng sắt hợp thành bởi phúc bát, tướng luân, viên quang, ngưỡng nguyệt, bảo châu và có tám đoạn xích sắc do tám thần Kim Cang kéo ra gia cố trên mái tầng 9. Tầng đáy có thiết kế trụ giữa tháp có bậc thềm xây bằng gạch đi lên tháp. Tháp đứng sừng sững ở lưng chừng núi, Tống Tằng Củng có thơ rằng: » Pháp định thiền phòng lâm tiếu cốc, Bích chi linh tháp quán tằng loan« (Thiền phòng Pháp định gần hang núi, linh tháp Bích chi giữa tầng non).

BÍCH ĐỊNH 壁 定

Định như tường vách; ác giác dụ như gió. Bích định kiên cố nên 8 gió (lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc) chẳng xâm nhập được.

BÍCH ĐỘNG TỰ 碧 洞 寺

Còn gọi: Bích Sơn tự. Chùa ở thôn Đan Khê, xã Ninh Hải, huyện Gia Khánh, tỉnh

Bắc Ninh, Việt Nam. Đời vua Lê Dụ Tông, khoảng năm 1705-1719, hai thiền sư Trí Kiên và Trí Thế đến núi Bích Động lập chùa để tu. Đến đời vua Lê Hiển Tông (1740-1786) chùa được xây dựng bằng đá và có đủ 3 cấp như hiện nay, gồm có chùa thượng, chùa trung và chùa hạ.

Vua Tự Đức tuần du Bắc Thành, khi đến Bích Động thấy cảnh trí tươi đẹp và hùng vĩ, chỉ kém động Hương Tích (chùa

Hương) nên đề bút »Nam Thiên Đệ Nhị Động«.

Sau 2 vị khai sơn trên, các vị Trụ trì kế tiếp là các Thiền sư thuộc phái thiền Tào Động ở Đàng Ngoài, trong đó có 2 vị nổi danh là Đạo Nguyên và Minh Chính.

Tại viện Liêm Khê ở chùa Bích Động, Thiền sư Minh Chính đã biên soạn Pháp Hoa Đề Cương và Bát Nhã Trực Giải. Trong khuôn viên chùa có tháp thờ Thiền sư Đạo Nguyên (Khoan Dực Thanh Minh)

và Minh Chính Thanh Đàm.

BÍCH GIÁC LẠC ĐẦU 壁 角 落 頭

Chốn hoang vu hẻo lánh; xó xỉnh. Tiết Thị Bản Sắc Đạo Nhân trong MBTL q. trung ghi: »本 色 道 人 既 無 父 母 之 奉、 妻 子 之 養、 征 役 之 勞、 口 體 之 費、 單 單 一 条 性 命、 最 先 要 與 之 拈 向 壁 角 落 頭、 只 有 箇 要 了 生 死 底 心。 – Thiền tăng chân chính đã không phụng dưỡng cha mẹ, không nuôi nấng vợ con, không nhọc nhằn vì quân dịch, không tốn tiền của để nuôi thân miệng, chỉ còn có tính mạng của mình. Việc cần làm trước hết là tìm một chỗ hẻo lánh để giải quyết vấn đề sinh tử«.

BÍCH LẠC 壁 落

Tường vách, hàng rào. Chương Phần Châu Vô Nghiệp Thiền sư trong CĐTĐL q. 8 ghi: »黃 金 爲 世 界、 白 銀 爲 壁 落、 此 是 什 麼 人 居 處？ – Vàng làm thế giới, bạc làm tường vách, đây là chỗ của người nào ở?«.

BÍCH LẬP VẠN NHẪN 壁 立 萬 仞 Vách đứng muôn trượng. Hình dung khí khái cùng cảnh giới thấy rõ tự tâm, tự ngã là chủ, hoàn toàn không nương tựa, siêu thoát trần tục. Tiết Khai thị cho Thiền nhân

Quang trong MANL ghi: »衲 僧 家、 十 二 時 中、 行 住 坐 臥、 如 火 燒 冰、 莫 誇 少 壯、 休 論 老 成、 一 處 錯 踏 翻、 千 處 百 處 一 時 透、 如 獅 子 王 吒 沙 地 哮 吼 一 聲、 壁 立 萬 仞、 豈 不 慶 快 平 生！ – Hàng thiền tăng trong 24 giờ đi đứng nằm ngồi như lửa đốt băng. 65

BÍCH NHAM LỤC 碧 巖 錄

Chớ khoe tráng niên, đừng luận lão thành, một chỗ thấu thì ngàn chỗ muôn chỗ đồng thời thấu, như sư tử chúa đuôi dựng đứng rống một tiếng, như vách đứng muôn trượng, há chẳng thư thái cả đời sao!«

BÍCH NHAM LỤC 碧 巖 錄 Gọi đủ: Phật Quả Viên Ngộ Thiền sư Bích Nham lục, còn gọi: Bích Nham tập. Lục, 10 quyển, do Tuyết Đậu tụng cổ, Viên Ngộ Khắc Cần bình xướng vào đời Tống, Phổ Chiếu biên tập, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 117, trang 251.

Từ trong ngữ lục Thiền tông, Tuyết Đậu Trọng Hiển tuyển ra 100 tắc công án (lấy tông Vân Môn làm trọng điểm), sau mỗi công án Ngài dùng thơ để bình thuyết (Tụng), nhằm chỉ dạy cho người học thiền.

Về sau gọi sách này là »Tụng Cổ Bách Tắc« (100 tắc Tụng cổ). Khoảng đầu niên hiệu Chính Hòa (1111) đời Tống, Viên Ngộ Khắc Cần trụ trì viện Linh Tuyền ở Giáp Sơn, thể theo lời yêu cầu của Trương Thương Anh, thuyết giảng về 100 tắc tụng cổ, đệ tử của sư là Phổ Chiếu ghi chép, biên tập lại thành sách. Vì trong thiền lâm gọi Giáp Sơn là Bích Nham, nhân đó gọi sách này là Bích Nham lục.

Bích Nham lục lấy »Tụng Cổ Bách Tắc« của Thiền sư Tuyết Đậu làm căn bản, Thiền sư Viên Ngộ giảng một đoạn »Thùy thị« trước mỗi tắc công án, trong mỗi tắc công án, tụng cổ đều có hạ »trước ngữ« và sau đó lại »bình xướng« để dẫn đường mở lối cho người học đạo.

Quyển lục này sau khi được xuất bản, dư luận chốn Thiền lâm khen chê chẳng đồng.

Nhóm khen cho rằng sách này có giá trị rất cao, bảo là »Tông môn đệ nhất thư« (Quyển sách hạng nhất trong Thiền tông), và sau đó không ít tác phẩm mô phỏng sách này liên tiếp ra đời. Nhóm chê bảo rằng sách này thuộc loại trau chuốt văn chương làm xiếc câu chữ, trái với tông chỉ »trực chỉ nhân tâm« của Thiền tông, khiến người học thiền chạy theo hình thức mà không thật ngộ, cho nên Thiền sư Đại Huệ Tông Cảo vì cứu tệ nạn này mà cương quyết thiêu hủy kiệt tác của Thầy mình và cấm chỉ lưu truyền.

Bích Nham lục sau khi bị thiêu hủy hơn 100 năm, đến niên hiệu Đại Đức thứ 1 (1297) đời Nguyên Thành Tông, cư sĩ Trương Minh Viễn ở Hàng Châu sưu tập các bản còn sót lại ở các nơi, giảo chính rồi cho tái bản. Quyển lục này là mẫu mực của

Tông môn, là kim chỉ nam đi biển, là sao Bắc Đẩu trong đêm tối.

BÍCH QUÁN 壁 觀

Ngồi xoay mặt vào vách, quán tâm như vách, để mọi suy tư lắng đọng, xả vọng về chân. Bài tựa sách »Lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hạnh« của Đàm Lâm trong

CĐTĐL q. 30 ghi: »此 是 大 乘 安 心 之 法、 令 無 錯 謬、 如 是 安 心 者 壁 觀、 如 是 發 行 者 四 行。 – Đây là pháp an tâm của Đại thừa khiến cho không có sai lầm, an tâm như thế là Bích quán, phát hạnh như thế là Tứ hạnh«.

BIẾM BÁC 貶 剝

Phê bình, bác bỏ. Lâm Tế ngữ lục ghi: »一 切 時 中、 莫 亂 斟 酌。 會 與 不 會、 都 來 是 錯。 分 明 與 麼 道、 一 任 天 下 人 貶 剝。 – Trong tất cả thời, chớ loạn thương lượng. Hội cùng chẳng hội, thảy đều là lầm lẫn. Rõ ràng nói thế ấy, mặc cho người trong thiên hạ bác bỏ«.

BIỆN HUỆ 辨 慧

BIẾN THAM 遍 參

Chỉ tăng lữ đi khắp nơi tham học với thiện tri thức để thêm sự hiểu biết cho mình (xét thấu mê với ngộ, chân với vọng của việc lớn sinh tử).

BIỂN CỤC 褊 局

Nhỏ hẹp, hẹp hòi Bích Nham lục q. 1: »褊 局 之 量、 自 不 堪 任、 竞 起 害 心、 敷 加 毒 葯。 – Khí lượng hẹp hòi tự mình không chịu đựng nổi, tranh nhau hãm hại, nhiều lần đánh thuốc độc«.

BIỂN ĐỘN 匾 囤 (?-1563)

Thiền tăng đời Minh, họ Trần, hiệu Vô Không, người xứ Vũ Châu (nay là huyện

Vũ, Hà Nam) Trung Quốc.

BIỂN KHÁNH 扁 罄

Một loại pháp khí làm bằng đá, hình thể giống như hình đám mây, treo ở ngoài hành lang Phương trượng. Nếu có khách đến muốn gặp thầy Trụ trì, vị Tri khách liền đánh biển khánh 3 tiếng.

BIỆN 辦

1. Chuẩn bị, thu xếp. Chương Tổ 13, Ca-tỳ-ma-la trong CĐTĐL q. 2 ghi: »汝 雖 心 語、 吾 已 意 知、 但 辦 出 家、 何 慮 吾 之 不 聖？ – Dù cho ngươi không nói, ta đã biết rồi. Cứ chuẩn bị xuất gia đi, lo gì ta chẳng phải thánh?« 2. Hoàn thành, thành công. Bài thơ »Tự thuật chân tán« trong PDNL q. hạ ghi: »現 成 公 案、 無 事 不 辦。 – Công án sẵn sàng ngay trước mắt, không việc gì chẳng hoàn thành.«

BIỆN 辨、 弁

Phân biệt. Tiết Hoàng Bá Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »若 有 此 眼 腦、 不 妨 弁 得 邪 正 宗 儻。 – Nếu có con mắt trí huệ này, quả tình phân biệt được tông đảng tà chính.«

BIỆN ĐẠO 辦 道

1. Làm xong đạo nghiệp. Đồng nghĩa với Thành biện. Thiền tông vào đầu đời Đường chưa có danh từ Biện đạo. Đến giữa đời Đường, sau khi Ngũ gia thất tông hình thành thì danh từ này được sử dụng rộng rãi. Chương Quốc sư Đại Đạt Vô Nghiệp trong CĐTĐL (Đại 51, 444 hạ) ghi: »且 圖 什 麼？ 兄 弟 只 爲 貪 欲 成 性。 二 十 五 有 向 腳 跟 下 繫 著、 無 成 辦 之 期。 – Lại mưu toan cái gì? Các huynh đệ chỉ vì tham dục thành tính nên bị 25 hữu trói buộc, không biết lúc nào đạo nghiệp mới xong«.

2. Chỉ cho sự tu hành theo lối tọa thiền.

BIỆN ĐÍCH 辨 的

Làm cho rõ ràng, phân biệt rõ. Tiết Hoàng

Long Tổ Tâm Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »一 漚 未 發、 古 帆 未 征、 風 信 不 來、 無 人 擧 棹、 正 當 恁 麼 時、 水 脉 如 何 辨 的？ – Hòn bọt chưa nổi, buồm xưa chưa giương. Chiều gió chẳng đến không có người giở chèo. Việc cần làm khi ấy là làm sao phân biệt rõ được luồng nước?«.

BIỆN HUỆ 辨 慧 Có tài biện luận. Khả năng khéo giảng nói nghĩa của các pháp. Chương Bát-nhã Đa-la trong CĐTĐL q. 3 ghi: »此 是 世 寶、 未 足 爲 上、 於 諸 寶 中、 法 寶 爲 上； 此 是 世 光、 未 足 爲 上。 於 諸 光 中、 智 光 爲 上； 此 是 世 明、 未 足 爲 上、 於 諸 明 中、 心 明 爲 上。。。 67

BIỆN LONG 辨 隆

尊 者 歎 其 辨 慧。 – Đây là của báu thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ báu chỉ có pháp bảo là tột. Đây là ánh sáng của thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ ánh sáng chỉ có ánh sáng trí huệ là tột. Đây là trong sạch của thế gian chưa đủ làm tột, trong các thứ trong sạch chỉ có tâm trong sạch là trên hết… Tôn giả khen ngợi tài biện luận của Bồ-đề-đa-la«.

BIỆN LONG 辨 隆 Thiền tăng đời Tống, người xứ Minh Châu (nay là Ninh Ba, Chiết Giang) Trung Quốc, nối pháp thiền sư Linh Ẩn Thanh Tủng, tông Pháp Nhãn.

BIỆN NGỤY LỤC 辨 僞 錄

Còn gọi: Chí Nguyên Biện Ngụy lục. Lục,

5 quyển, do Tường Mại soạn vào đời Nguyên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 52, trang 751. Vào niên hiệu Chí Nguyên thứ 28 (1291) đời Nguyên, Tường Mại phụng sắc soạn sách này để bài xích ngụy thuyết của Đạo giáo. Bởi vì các vị của phái Toàn Chân là Khưu Xử Cơ, Lý Chí Thường cưỡng chiếm 482 ngôi tự viện, phá hủy tượng Phật, bảo tháp, xây dựng lại làm Đạo quán, truyền bá »Lão Tử Hóa Hồ Kinh« và »Lão Tử Bát Thập Nhất Hóa Đồ«, đưa đến chỗ tranh luận kịch liệt giữa 2 giáo: Phật và Đạo.

Nửa phần trước của Biện Ngụy lục gồm 14 thiên bài xích Đạo giáo và sách vở của họ. Nửa phần sau kể lại ngọn nguồn việc triều đình nhà Nguyên cho 2 giáo Phật và Đạo biện luận chân ngụy. Phụ lục các văn hiến có liên quan.

BIỆN SỰ 辨 事

Tên gọi chung cho ban Chức sự trong Thiền lâm như: Liêu nguyên, Liêu chủ, Phó liêu, Diên thọ đường chủ, Tịnh đầu, Hóa chủ, Viện chủ, Ma chủ, Thủy đầu, Thán đầu, Trang chủ, Giám thu v.v…

Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

BIỆN TÀI 辯 才 (thế kỷ XVI)

Thiền tăng Việt Nam đời Lý, nối pháp Quốc sư Thông Biện, thuộc thế hệ thứ 9 dòng Vô Ngôn Thông. Sư trụ trì chùa Vạn Tuế (Vạn Niên) ở Kinh đô Thăng Long và vâng lệnh vua nhà Lý sửa lại sách Chiếu Đối Bản của Quốc sư Thông Biện thành sách Chiếu Đối lục. Theo: Thiền Uyển Tập Anh.

BIỆN VIÊN 辨 圓 (1202-1272)

Gọi đủ: Viên Nhĩ Biện Viên 圓 爾 辨 圓.

Thiền tăng đời Tống, người Tuấn Hà, Nhật Bản. Năm 18 tuổi sư xuất gia ở chùa Viên Thành (Onjō-ji), Cận Giang (Ōmi). Sư thụ giới ở chùa Đông Đại (Tōdai-ji), Nại Lương (Nara). Sư theo các đại đức ở Kinh

Đô (Kyōto), Liêm Thương (Kamakura) để học giáo lý hiển mật của Tiểu, Đại thừa.

Niên hiệu Đoan Bình thứ 2 đời Nam Tống,

Tức niên hiệu Gia Trinh thứ 1 (1235) triều Tứ Điều Thiên Hoàng sư sang Trung Quốc, học giáo nghĩa Thiên Thai với Bách Đình Thiện Nguyệt, từng tham học các nơi: Tật Tuyệt Đạo Xung, Tiếu Ông Diệu Kham, Thạch Điền Pháp Huân. Sau đó sư lên Kinh Sơn nối pháp Thiền sư Vô Chuẩn Sư Phạm. Niên hiệu Thuần Hựu thứ 1 (1241) sư trở về nước, có đạo gia Quan Bạch Đằng Nguyên đến quy y và sư dựng chùa Đông Phúc (Tofuku-ji) ở đinh Bản, khu Đông Sơn, Kyoto. Nơi đây trở thành cơ sở hoằng pháp thứ hai của tông Lâm Tế.

Biện Viên mang về Nhật Bản vài ngàn 68

BIỆT TRUYỀN TỰ 别 傳 寺

quyển sách gồm: kinh luận, chương sớ, ngữ lục, Khổng nho… Đều dâng tặng vào thư khố viện Phổ Môn (Fumon) ở Kyoto. Sư có cống hiến rất lớn về việc xúc tiến phát triển văn hóa Nhật Bản và là người đề xướng cái học (Giáo Thiền nhất trí). Môn đình của sư rất hưng thịnh, Thiên Hoàng ban cho sư hiệu »Thánh Nhất Quốc Sư«.

Theo phả hệ sư là Tổ Thiền tông đời thứ 27, Nam Tông đời thứ 22, hệ Nam Nhạc đời thứ 21, Tông Lâm Tế đời thứ 17, Tông Lâm Tế Nhật Bản đời thứ 3.

BIỆT AM 别 庵

Hiệu của thiền tăng Tính Thống sống vào đời Thanh. X. Tính Thống.

BIỆT NGỮ 別 語

Trong công án được nêu ra đã có lời ứng đối, Thiền sư lại có thêm một lời đáp khác.

Tiết Thụy Lộc Bản Tiên Thiền sư trong

NĐHN q. 10 ghi: »大 凡 參 學、 未 必 學 問 話 是 參 學、 未 必 學 揀 話 是 參 學、 未 必 學 代 語 是 參 學、 未 必 學 別 語 是 參 學。 – Nói chung về việc tham học: Không hẳn là học hỏi, không hẳn là học phân biệt bình luận công án, không hẳn là học đại ngữ (nói thay), không hẳn là học biệt ngữ«.

BIỆT PHONG 别 峯

Hiệu của thiền tăng Đại Đồng sống vào đời

Nguyên. X. Đại Đồng.

BIỆT THỊ NHẤT CÀN KHÔN 別 是

一 乾 坤 Nguyên ý là có trời đất riêng khác, trong Thiền tông chỉ cho cảnh giới khai ngộ siêu việt tình thức phân biệt. Tắc 92, Thung Dung lục (Đại 48, 287 thượng) ghi:

»收 卷 餘 懷 厭 事 華 歸 來 何 處 是 生 涯 爛 柯 樵 子 疑 無 路 挂 樹 壺 公 妙 有 家。 （別 是 一 乾 坤）« »Thu xếp hành trang ngán sự đời Quay về đâu nhỉ để sinh nhai?

Gã tiều cán mục ngờ không lối Ông đạo bầu treo khéo có nơi.

(Riêng có trời đất)«.

Nếu như hình dung gia phong riêng biệt không gì có thể so sánh được, gọi là Biệt Thị Nhất Gia Phong 別 是 一 家 風. Tắc

64, Bích Nham lục (Đại 48, 195 trung) ghi: »公 案 圓 來 問 趙 州 長 安 城 裹 任 閑 遊、 草 鞋 頭 戴 無 人 會 (也 有 一 箇 半 箇。 別 是 一 家 風。 明 頭 也 合 暗 頭 也 合)。 – Công án đem ra hỏi Triệu Châu: Trường An thành ấy mặc ngao du, giày cỏ đội đầu nào ai biết (cũng còn một người ưu tú có gia phong riêng, sáng cũng hợp, tối cũng hợp)«.

BIỆT TRUYỀN TỰ 别 傳 寺 Chùa nằm trên bờ cao núi Đan Hà cách trung tâm huyện Nhân Hóa, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc 8km về phía Nam.

Chùa ở nơi cửa ải hiểm yếu đứng sừng sững, là cửa ải hàng đầu núi Đan Hà, được gọi là Bách Việt Danh Sát. Núi Đan Hà vốn gọi là »Trưởng Lão Trại«, đời Đường đã có cao tăng cư trú. Thời Tống Minh đã có Thiền tông Lục Tổ đường, văn nhân học sĩ thường kết am đọc sách, nổi tiếng một thời. Tuần phủ Lý Vĩnh Mậu ở Kiền Châu, Nam Minh bại binh lui về Trưởng Lão Trại, bởi nham thạch núi này do hồng sa nham cấu thành rất giống núi Đan Hà ở quê hương Đặng Châu, Hà Nam, cho nên gọi là »Đan Hà Sơn«. Đầu đời Thanh, Kim 69

BIỆT VIỆN 別 院

Bảo là di thần Nam Minh sáng lập »Biệt Truyền Tự« tại núi này (Có thuyết cho rằng Hòa thượng Đàm Quy sáng lập). Quy mô rộng lớn, cùng với Thiều Quan Nam Hoa Tự, Thanh Viễn Giáp Sơn Tự được người khen ngợi.

BIỆT VIỆN 別 院 Ngoại trừ bản sơn của một tông, các tự viện được thiết lập ở các nơi khác đều được gọi là Biệt viện. Như Phật Quang Sơn ở Cao Hùng Đài Loan có Biệt viện Phổ Môn Tự ở Đài Bắc, Biệt viện Phổ

Hiền Tự ở Cao Hùng.

BIỂU HIỂN 表 顯

Cái biểu lộ ra ngoài, thường là dấu vết của lời nói, tri giải. Lâm Tế ngữ lục ghi: »如 十

二 分 教。 皆 是 表 顯 之 説。 學 者 不 會。 便 向 表 顯 名 句 上 生 解。 皆 是 依 倚 落 在 因 果。 未 免 三 界 生 死。 – Ngay như mười hai phần giáo đều là lời nói biểu hiển. Người học không lãnh hội liền ở trên lời nói sinh hiểu, đều là nương tựa, rơi trong nhân quả, chưa khỏi sinh tử ba cõi.«

BIỂU TẮC 表 則

Kiểu mẫu. Gương Mẫu. Chương Hòa Sơn Vô Điện Thiền sư trong CĐTĐL q. 17 ghi:

»學 徒 濟 濟、 嘗 述 垂 誡 十 篇、 諸 方 歎 服、 咸 謂 禾 山 可 以 爲 叢 林 表 則。 – Người học tụ về, sư từng trình bày 10 thiên răn dạy; các nơi thán phục, thảy đều bảo rằng Hòa Sơn có thể làm gương mẫu chốn tùng lâm«.

BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ 丙 丁 童 子

Chú bé coi về việc đèn lửa, dụ cho chúng sinh sẵn đủ Phật tính lại đi tìm bên ngoài. Bính Đinh là can Bính, Đinh trong thiên can phối hợp với ngũ hành thì thuộc về hỏa, cho nên dùng Bính Đinh để dụ cho lửa. Cảnh Đức Truyền Đăng lục q. 24 ghi:

»金 陵 報 恩 院 玄 則 禪 師 滑 州 衛 南 人 也。 初 問 青 峰 (有 本 云 白 兆) 如 何 是 佛 (2 有 云 自 己) 青 峰 曰： 丙 丁 童 子 來 尋 火。 – Thiền sư Huyền Tắc ở viện Báo Ân, Kim Lăng, là người Vệ Nam, Hoạt Châu. Ban đầu sư đến hỏi Thanh Phong: Thế nào là Phật? Thanh Phong nói: Chú bé coi về việc đèn lửa mà đến xin lửa«.

BÍNH NGỮ 柄 語

Một loại sớ của sơn môn để khuyến thỉnh vị Tân trụ trì nhập tự, hoặc những tựa nhỏ ở trên đầu bài sớ của các sư đồng môn chúc mừng vị Tân trụ trì. Vì nó là lời cốt cán nên gọi là Bính ngữ.

BÌNH BÌNH THIẾP THIẾP 平 平 貼

貼 Rất bình thường, rất ổn đáng. Thư đáp Trịnh Côn Nham Trung thừa trong HSLNMDT q. 1 ghi: »不 得 貪 求 玄 妙、 以 此 事 本 來 平 平 貼 貼、 實 實 落 落、 一 味 平 常、 更 無 玄 妙。 所 以 古 人 道： 悟 了 還 同 未 悟 時、 依 然 只 是 舊 時 人。 – Chẳng được tham cầu huyền diệu, bởi việc này xưa nay rất ổn đáng, đầy đủ sẵn sàng, một mực bình thường không có gì huyền diệu. Vì thế người xưa nói: Ngộ rồi vẫn đồng với lúc chưa ngộ, y nguyên chỉ là người cũ«. BÌNH CHÙY NGẠNH TỢ THIẾT 枰 錘 硬 似 鐵 Trái cân cứng như sắt, dụ chỉ cơ phong cứng rắn, khó tiếp nhận, ứng đối. Tiết Pháp 70

BÌNH ĐIỀN THIỀN VIỆN 平 田 禪 院

Vân Pháp Tú Thiền sư trong NĐHN q. 16 ghi: »山 僧 不 會 巧 說、 大 都 應 箇 時 節。 相 喚 喫 碗 茶 湯、 亦 無 祖 師 妙 訣。 禪 人 若 也 未 相 諳、 踏 著 秤 鎚 硬 似 鐵。 – Sư thượng đường, nói: Sơn tăng chẳng biết nói khéo, phần lớn tùy cơ đối đáp, mời nhau thưởng thức chén trà, cũng không có pháp bỉ truyền của Tổ sư.

Thiền nhân nếu như chưa hiểu nhau, đạp nhằm trái cân cứng như sắt«

BÌNH ĐỊA 平 地

Vô cớ. Tiết Kinh Triệu Phủ Lai Hòa thượng trong NĐHN q. 9 ghi: »平 地 教 人 作 保。 – Vô cớ khiến người bảo đảm.«

BÌNH ĐỊA HÃM NHÂN 平 地 陷 人

Vô cớ hại người. Mật Am ngữ lục ghi: »若

作 佛 法 商 量、 故 是 匙 排 不 上。 不 作 佛 法 商 量、 平 地 陷 人 無 數。 總 不 與 麼、 也 是 食 飽 傷 心。 – Nếu bàn luận hỏi đáp trong lúc tham thiền thì là thiền cơ khó lãnh ngộ, còn như chẳng bàn luận hỏi đáp thì là vô cớ hại vô số người. Nếu cuối cùng không như thế thì ăn no mích lòng…«.

BÌNH ĐỊA KHỞI CỐT ĐỐNG 平 地

起 骨 棟 Đất bằng nổi phần mộ. Cốt đống: Ngôi mộ giả, không có chôn người chết. Cả câu dụ cho hành vi hư vọng uổng công. Tiết Hoa Nghiêm Long Thiền sư trong TLTBT q. 20 ghi: »虛 空 釘 鐵 橛、 平 地 起 骨 棟、 莫 將 閑 學 解、 安 著 佛 階 棲。 – Thiền sư Hoa Nghiêm Long nói: Hư không đóng cọc sắt, đất bằng nổi phần mộ. Chớ đem sự học hiểu suông để sắp đặt giai vị lên quả Phật«.

BÌNH ĐỊA NGẬT GIAO 平 地 吃 交

Ngã té trên mặt đất bằng. Dụ cho kẻ hồ đồ. Tiết Vân Phong Văn Duyệt Thiền sư trong NĐHN q. 12 ghi: »上 堂： 汝 等 諸 人、

與 麼 上 來、 大 似 刺 腦 入 膠 盆、 與 麼 下 去、 也 是 平 地 吃 交。 – Sư thượng đường nói: Này các ông! Nhấc lên như thế cũng là ngu si, buông xuống như thế cũng là hồ đồ.«.

BÌNH ĐỊA QUẬT KHANH 平 地 掘

坑 Đất bằng đào xới thành hầm hố. Dụ cho việc làm không cần thiết, uổng công vô ích. Phần Dương ngữ lục q. thượng ghi:

»人 無 僧 俗、 同 臻 法 會、 何 處 不 可？ 更 待 山 僧 擊 揚 斯 事、 恰 似 平 地 掘 坑。 – Người không phân biệt tăng hay tục, cùng đến pháp hội, chỗ nào mà chẳng thể lãnh hội? Còn chờ Sơn tăng đề cao việc này giống như đất bằng đào xới thành hầm hố«.

BÌNH ĐỊA THƯỢNG CAN QUA 平

地 上 干 戈 Vô cớ phát động chiến tranh, dụ chỉ hành vi dư thừa, luống công vô ích. Mật Am ngữ lục ghi: »德 山 棒 如 雨 點、 臨 濟 喝 似 雷 奔、 正 是 平 地 上 干 戈、 太 於 時 細 作。 – Đức Sơn vung gậy như mưa rơi, Lâm Tế hét vang như sấm rền, chính là vô cớ phát động chiến tranh, lúc thái bình cày bừa kỹ.« BÌNH ĐIỀN THIỀN VIỆN 平 田 禪 院 Thiền tăng Phổ Ngạn tu khổ hạnh ở núi Thiên Thai vào đời Đường, mọi người ngưỡng mộ đức của sư, xây cất thiền viện Bình Điền để sư trụ trì. Lâm Tế Nghĩa 71

BÌNH GIAO 平 交

Huyền có lần đến đây tham vấn ngài Phổ Ngạn.

BÌNH GIAO 平 交 Việc giao tế bình đẳng, không phân biệt trên dưới, hoặc chỉ cho người đồng hàng với ta về đạo đức, tư cách, tuổi tác v.v… Như vị Thủ tọa có tuổi tác, tư cách, đức hạnh ngang bằng với mình thì gọi Bình giao Thủ tọa.

BÌNH HOÀI 平 懷

Tâm bình đẳng tự nhiên, chẳng khởi tư tưởng đối lập phân biệt. Tín Tâm Minh ghi:

»圓 同 太 虛、 無 欠 無 餘。 良 由 取 捨、 所 以 不 如。 莫 逐 有 緣、 勿 住 空 忍。 一 種 平 懷、 愍 然 自 盡。 – Tròn đồng thái hư, không thiếu không dư.

Bởi do thủ xả, cho nên bất như. Đừng theo nơi Có, chớ trụ nơi Không. Trọn một bình đẳng, tuyệt nhiên tự sạch«.

BÌNH NHÂN 平 人

Người vô tội. Mật Am ngữ lục ghi: »無 限 平 人 被 陸 沉。 – Người vô tội bị chết chìm trên đất bằng vô hạn.« Trung Phong Quảng Lục, quyển 4 ghi: »今 日 不 辭 與 你 說 破、 久 後 恐 累 及 平 人。 – Hôm nay không từ chối nói toạc với ông thì e rằng sau này sẽ liên lụy đến người vô tội.«

BÌNH SƠN THÁP 平 山 塔

Còn gọi: Tháp Then. Tháp nằm ở trung tâm sân trước chùa Vĩnh Khánh, thuộc xã Tam Sơn, huyện Lập Trạch, tỉnh Vĩnh Phú, miền Bắc Việt Nam.

Tháp được tạo dựng vào đời Trần, hình khối thanh thoát, đường nét mềm mại, trang trí phong phú điêu luyện, là di tích lịch sử, di tích nghệ thuật có giá trị cao vào bậc nhất nước ta.

Ngôi bảo tháp này được xây bằng gạch đất nung để trần, mặt ngoài viên gạch có hoa văn trang trí đặc sắc, màu nâu thẫm. Thời gian đã hủy hoại mất mấy tầng trên và chỏm của ngôi tháp, ngày nay chỉ còn lại 11 tầng và phần bệ ở dưới chân, tất cả cao chừng 15m. Quanh bệ tháp có lan can con tiện bằng đất nung, song cũng đã bị phá hủy từ lâu.

Mặt bằng tháp hình vuông, rỗng giữa. Đáy bệ tháp có các cạnh dài 4,45m, cao l,62m. Tầng dưới cùng có cạnh dài 3,30m, cao 2,72m. Tầng trên cùng cạnh dài 1,55m. Các tầng tháp xây thon dần và ngắn dần theo chiều cao, bốn mặt có cửa cuốn tò vò nhỏ dần theo tầng tháp. Những trận lụt lớn đã làm tháp bị nghiêng và sụt lở, có nguy cơ đổ hoàn toàn. Để trả lại vẻ đẹp và độ bền vững cho tháp Bình Sơn, các nhà khoa học, các nghệ nhân đã tháo dỡ rồi lắp ráp, dựng lại theo đúng quy cách cũ.

Tháng 10 năm 1974 công việc tu sửa hoàn thành, cây bảo tháp vùng đất Tổ được trở lại với dáng hình cổ xưa.

Theo: Văn Hóa Việt Nam Tổng Hợp (1989- 1995).

BÌNH TĂNG 平 僧

Có hai nghĩa: 1. Hạng tăng lữ mới xuất gia mà chưa được vào đẳng cấp nào; 2. Vị tăng chưa được nối pháp.

BÌNH THẬT NGỮ 平 實 語

Lời nói bình thường, chân thật. Pháp Diễn ngữ lục, q. hạ ghi: »上 堂、 僧 問： 如 何 是 佛？ 師 云： 許 多 時 向 什 麼 處 去 來？ 乃 云： 達 磨 未 來 時、 冬 寒 夏 熱； 達 磨 來 時、 夜 暗 晝 明。 諸 人 72

BÌNH TRẦM 平 沉

若 下 得 一 轉 平 實 語、 喫 鹽 聞 咸、 喫 醋 聞 酸； 若 道 不 得、 迦 葉 門 前 底。 – Sư thượng đường, tăng hỏi: Thế nào là Phật? Sư nói: Nhiều lúc không biết đi đâu! Rồi sư nói tiếp: Đạt-ma chưa đến, đông lạnh hạ nóng. Đạt-ma đến rồi, đêm tối ngày sáng. Nếu các ông nói được một lời bình thường chân thật thì ăn muối biết mặn, uống giấm biết chua. Nếu các ông nói chẳng được thì còn ở trước cửa của ngài Ca-diếp«.

đêm, vui vẻ không lo«.

BÌNH THƯỜNG TÂM THỊ ĐẠO 平

常 心 是 道 Bản thể của tự tính bình thường cùng khắp thời gian không gian, nơi phàm chẳng bớt, nơi Thánh chẳng thêm. Tâm này bình đẳng, chẳng sinh chẳng diệt, chúng sinh y theo tâm này ứng dụng trong cuộc sống hàng ngày, nên gọi bình thường là đạo vậy.

Lâm Tế ngữ lục ghi: »若 人 修 道 道 不 行、 萬 般 邪 境 競 頭 生。 智 劍 出 來

BÌNH THIẾP 平 怗

無 一 物、 明 頭 未 顯 暗 頭 明。 所 以 Bình an, ổn định. Tiết Dục Vương Giới 古 人 云： 平 常 心 是 道。 – Nếu người Thầm Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »上 tu đạo chỉ nói mà không thực hành, muôn 堂： 我 若 說 有、 你 爲 有 礙。 我 若 thứ cảnh tà giành nhau sinh. Kiếm trí huệ 說 無、 你 爲 無 礙。 我 若 橫 說、 你 xuất hiện thì không còn một vật. Sáng dù 又 跨 不 過。 我 若 豎 說、 你 又 跳 不 chưa hiện song tối đã rõ. Cho nên người 出。 若 欲 叢 林 平 怗、 大 家 無 事、 xưa nói: Tâm bình thường là đạo«.

不 如 推 倒 育 王。 且 道 育 王 如 何 推 得 倒 去？ 召 大 眾 曰： 著 力！ 著 力！ – Sư thượng nói: Nếu ta nói có, ngươi sẽ bị có làm ngại; nếu ta nói không, ngươi sẽ bị không làm ngại. Nếu ta nói ngang, ngươi lại không vượt qua được.

Nếu ta nói cứng thì ngươi nhảy chẳng ra khỏi. Nếu muốn tùng lâm an ổn, mọi người vô sự, chẳng bằng xô ngã Dục Vương (chỉ ngài Giới Thầm). Thử hỏi làm sao xô ngã

Dục Vương? Sư gọi đại chúng bảo: Nỗ lực! nỗ lực!«.

BÌNH THƯỜNG ẨM TRÁC 平 常 飲

啄 Ăn uống bình thường. Đây là thái độ sinh hoạt bình thường nhàn nhã của người ngộ

Thiền. Dục Vương Hoài Uẩn Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »但 知 十 二 時 中、 平 常 飲 啄、 快 樂 無 懮。 – Chỉ biết sinh hoạt bình thường trong một ngày

BÌNH TÍNH 平 性

Bản tính bình đẳng. Minh Châu Tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi: »諸 佛 衆 生 平 性、 豈 同 外 物 消 長？ – Chư Phật và chúng sinh bản tính bình đẳng, há cùng với ngoại vật tăng trưởng và giảm xuống.« BÌNH TRẦM 平 沉 1. Lún xuống. Như Tịnh ngữ lục q. thượng ghi: »指 法 座： 大 地 平 沉、 此 座 高 廣、 千 變 萬 化、 無 功 受 賞。 – Sư chỉ pháp toà nói: Mặt đất lún xuống, tòa này cao rộng, ngàn biến vạn hóa, không công mà được thưởng.« 2. Sa sút, suy sụp. Động Sơn Hòa thượng trong TĐT q. 6 ghi: »苦 哉！ 苦 哉！ 今 時 學 者、 例 皆 如 此、 秖 認 得 驢 前 馬 後、 將 當 自 己 眼 目、 佛 法 平 沉、 卽 此 便 是。 – Khổ thay! Khổ thay! Người học đạo ngày nay lệ thường đều 73

BÌNH TRỊ 平 治

như thế. Chỉ biết nô lệ người khác cho là nhận thức của mình. Phật pháp suy sụp, chính là ở chỗ này.«

BÌNH TRỊ 平 治 Sửa sang, sắp xếp. Minh Châu Tụng trong Phạm Kỳ ngữ lục q. 18 ghi: »平 治 自 家 田 地、 淨 除 瓦 礫 荊 棘。 – Sửa sang ruộng vườn nhà mình, dọn sạch ngói gạch gai góc.«

BÌNH XUẤT 平 出

Tương đương, ngang nhau. Pháp Diễn ngữ lục, q. trung ghi: »上 堂、 僧 問：承 師 有 言、 山 前 一 片 閑 田 地、 只 如 威

音 王 已 前、 未 審 什 麼 人 爲 主？ 問 取 寫 契 書 人。 學 云： 和 尚 爲 甚 麼 倩 人 來 答？ 師 云： 只 爲 你 教 別 人 問。 學 云： 與 和 尚 平 出 去 也。 師 云： 大 遠 在！ – Sư thượng đường, tăng hỏi: Con nghe sư nói phía trước núi có một mảnh đất để trống. Vậy từ Oai Âm Vương về trước, người nào làm chủ đất này? Sư bảo: Hãy hỏi ông thư ký. Học nói: Vì sao Hòa thượng nhờ người đáp? Sư bảo: Chỉ vì ông hỏi giùm người khác! Học nói:

Cùng Hòa thượng ngang nhau rồi! Sư bảo:

Còn rất xa«.

BÌNH XƯỚNG 評 唱

Tuyên thuyết, bàn luận về cơ ngữ hành vi của người xưa. Bích Nham lục q. 1 ghi:

»師 （指 佛 果 和 尚） 住 澧 州 夾 山 靈 泉 禪 院、 評 唱 雪 竇 顯 和 尚 頌 古 語 要。 – Sư (chỉ Phật Quả Hòa thượng) trụ thiền viện Linh Tuyền ở Giáp Sơn, Lễ Châu, bình xướng tụng cổ ngữ yếu của Hòa thượng Tuyết Đậu.«

BỈNH CỰ 秉 炬

Còn gọi: Hạ hỏa, Hạ cự. Một nghi thức hỏa táng trong Thiền lâm. Nghĩa là cầm cây đuốc cử hành lễ Trà tỳ.

BỈNH PHẤT 秉 拂

Phất, chỉ cho cây phất trần (phủi bụi), là đồ vật trang nghiêm của Thiền gia. Khi thượng đường thuyết pháp cho đại chúng, vị Trụ trì hay người thay thế cho Trụ trì tay cầm phất tử thì gọi là Bỉnh phất. Tông Môn

Võ Khố ghi: »後 二 年、 擧 賢 篷 頭 首 衆、 立 僧 秉 拂、 說 法 有 大 過 人 處。 – Hai năm sau, cử Hiền Bồng đứng đầu tăng chúng, là vị tăng đứng cầm phất tử, thuyết pháp có chỗ hơn người«.

BỈNH PHẤT NGỮ LỤC 秉 拂 語 錄

Gọi đủ: Cổ Sơn Vi Lâm Thiền sư Cư Thủ Tọa Liêu ngữ lục. Còn gọi: Vi Lâm Thiền sư Bỉnh Phất ngữ lục, Vi Lâm Đạo Bái Thiền sư Bỉnh Phất ngữ lục. Ngữ lục, 2 quyển, do Vi Lâm Đạo Bái soạn vào đời Thanh, Thái Tịnh ghi chép, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 125. Nội dung gồm có:

Pháp ngữ lúc bỉnh phất, trà thoại, cử cổ,

Phật sự, kệ, tụng, tán của thiền sư Đại Bái khi ngài ở Cổ Sơn, Phúc Châu.

Quyển cuối là phần phụ lục »Hộc Lâm Ai Khổn« 1 quyển, là bài văn tưởng niệm về Thầy của sư là Vĩnh Giác Nguyên Hiền.

Nội dung bao gồm: Tiên Hòa thượng Quy Chân Ký, lời dạy sau cùng, Tế văn, Tháp chí, Khởi Khám Cáo văn, Phong tháp cáo văn, cho đến lời bạt của vị tăng Nhật Bản là Liên Sơn Văn Dị. BỐ ĐẠI HÒA THƯỢNG 布 袋 和 尚 (?-916) Thiền tăng đời Ngũ Đại, tự xưng Khế Thử, 74 BỒ ĐỀ ĐẠT MA NAM TÔNG ĐỊNH THỊ PHI LUẬN 菩 提 達 磨 南 宗

定 是 非 論

hiệu Trường Đinh Tử, người xứ Phụng Hóa Minh Châu (nay thuộc Chiết Giang) Trung Quốc. Người đời gọi sư là: Bố Đại Hòa thượng, Di-lặc Phật, Hoan Hỷ Phật.

Tôn tượng của sư ở Nhật Bản, được thờ phụng như một trong bảy vị Phúc thần.

BỐ MAO THỊ PHÁP 布 毛 示 塔

Công án này được thấy ở tiết Điểu Khòa Hòa thượng trong Tổ Đường tập q. 3 ghi: »Nhân thị giả từ biệt ra đi, Sư hỏi: Ngươi đi đâu? Thị giả thưa: Con đi học Phật pháp ở các thiền viện. Sư bảo: Nếu là Phật pháp, ở đây ta cũng có chút ít. Thị giả liền hỏi: Phật pháp ở đây là gì? Sư bứt một sợi tơ trên áo vải để khai thị Thị giả liền ngộ.

Câu truyện này chủ yếu khơi gợi ý nghĩa chúng sinh đều có Phật tính, Phật pháp chính là ở nơi tự thân mỗi người, giống như trên y phục của mỗi người đều có sợi tơ.«

BỐ NẠP 布 衲

1. Áo vá của chư tăng. Bài thơ »Sơn trung tứ oai nghi« trong PDNL q. hạ ghi: »但 得 身 心 到 處 閒、 多 年 布 衲 從 教 破。 – Chỉ cần thân tâm đến được chỗ an nhàn, mặc cho chiếc áo vá lâu năm bị rách.« 2. Từ gọi tăng nhân. Tiết Dược Sơn Duy Nghiễm trong NĐHN q. 5 ghi: »遵 布 衲 浴 佛、 師 曰： 這 箇 從 汝 浴、 還 浴 得 那 箇 麼？ 遵 曰： 把 將 那 箇 來。 師 乃 休。 – Tuân Bố nạp tắm Phật. Sư bảo: Cái này được ngươi tắm, có tắm được cái kia chăng? Tuân đáp: Xin đem cái kia lại. Sư liền thôi.«

BỐ PHÁT YỂM NÊ 布 髮 掩 泥

Trải tóc lên bùn. Theo truyện thần thoại Phật giáo: Tiền thân của đức Phật Thích-ca dâng hoa cúng dường Phật Nhiên Đăng và khi thấy mặt đất lầy lội, ngài đem tóc của mình trải lên bùn để Phật Nhiên Đăng bước qua. Minh Giác ngữ lục q. 1 ghi: »布

髮 掩 泥 因 底 事？– Trải tóc lên bùn rốt cuộc vì cái gì?«.

BỒ ĐỀ ĐẠT MA 菩 提 達 磨 (?-528 hoặc 536)

Tăng nhân Ấn Độ vào Trung Quốc thời Nam Bắc Triều, thuộc dòng tộc Bà-la-môn, hoàng tử thứ 3 của vua Hương Chí, là Sơ tổ Thiền tông Trung Quốc. Đề xướng phương pháp tu hành gồm »Lý nhập« và »Hạnh nhập«. Thụy hiệu: Viên Giác Thiền sư. Tác phẩm: Thiếu Thất Lục Môn 1 quyển.

BỒ ĐỀ ĐẠT MA NAM TÔNG ĐỊNH THỊ PHI LUẬN 菩 提 達 磨 南 宗 定 是 非 論 Luận nghị, không chia quyển, do Thần Hội thuật vào đời Đường, Độc Cô Bái ghi và viết lời tựa. Đây là quyển còn sót lại (mất nửa phần sau) của bản chép tay ở Đôn

Hoàng, ghi chép lại việc biện luận chính tà, thị phi giữa Thần Hội (đại diện cho Nam Tông) và Sùng Viễn (đại diện cho Bắc Tông) tại đại hội Vô Già tổ chức ở chùa Đại Vân, Hoạt Đài, Hà Nam. Toàn thiên sử dụng hình thức vấn đáp. Bài tựa của Độc Cô Bái cũng dùng hình thức vấn đáp, nội dung chính của nó cũng là ghi chép lại những lời nói của Thần Hội.

Thiên giữa chỉ ra: »Đạt-ma muốn khai Tri kiến Phật cho là phải thầm khế hợp nên truyền một tấm ca-sa, cho là pháp tín nên trao cho Huệ Khả, Huệ Khả truyền lại 75

BỒ ĐOÀN 蒲 團

Tăng Xán, Tăng Xán truyền lại Đạo Tín, Đạo Tín truyền lại Hoằng Nhẫn, Hoằng Nhẫn truyền lại Huệ Năng, 6 đời Tổ sư truyền nhau, liên tục không dứt. Thần Hội đã dựng lên ngọn cờ tiên tiến, chứng cứ xác đáng về thế phổ chính tông của 6 đời Tổ sư Thiền tông Trung Hoa. Việc này đối với những vị tự xưng Bắc Tông là Chính thống chính là một đòn đả kích trí mạng, và có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của Thiền tông đời sau.

Sách này được xếp vào »Thần Hội Hòa thượng di tập« do Hồ Thích hiệu đính bản Đôn Hoàng (được chép tay vào đời

Đường).

BỒ ĐOÀN 蒲 團 Còn gọi: Viên tòa. Dụng cụ để ngồi bện bằng cỏ bồ, hình tròn, hai mặt bằng phẳng.

Đây là vật mà Thiền tăng dùng khi tọa thiền hay lúc quỳ lạy. Về sau, tuy bên trong độn bông hay mousse nhưng vẫn gọi là Bồ đoàn.

Bài Xuân Vãn của Trúc Lâm Đầu-đà (Thiền sư Việt Nam) ghi:

年 少 何 曾 了 色 空

一 春 心 在 百 花 中 如 今 勘 破 東 皇 面 禪 板 蒲 團 看 墜 紅 »Niên thiếu hà tằng liễu sắc không Nhất xuân tâm tại bách hoa trung Như kim khám phá Đông hoàng diện Thiền bản bồ đoàn khán trụy hồng«.

»Tuổi trẻ đâu từng rõ sắc không, Xuân về, hoa thắm vấn vương lòng Chúa xuân nay đã nhìn tường mặt

Thiền bản, bồ đoàn ngắm đóa hồng«.

BỒ TÁT ĐỈNH 菩 薩 頂

Nằm trên ngọn Linh Thứu, phía Bắc chùa Hiển Thông, thị trấn Đài Hoài, Ngũ Đài Sơn, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, là một trong năm đại thiền tự ở Ngũ Đài Sơn. Tương truyền Ngũ Đài Sơn là đạo tràng của Bồ tát Văn-thù. Bồ Tát Đỉnh là chỗ ở của Văn-thù cho nên còn gọi là »Chân Dung Viện«, »Văn-thù Tự«. Được xây cất vào thời Bắc Ngụy (386-534) trải qua nhiều đời có tu bổ. Chùa cất trên mỏm núi địa thế khá cao, trước cổng xây bậc thềm bằng đá gồm 108 bậc, phía trên bậc đá có đền thờ ba gian. Trong sơn môn có Thiên vương điện, Chung cổ lâu, Bồ tát điện, Đại hùng bảo điện. Hai bên có điện thờ phụ, phía sau có Thiền viện, Hành lang, quy mô hoàn chỉnh, bố cục nghiêm cẩn. Bồ tát điện mái chồng đỉnh yết sơn, Đại hùng bảo điện một mái năm cây đòn tay, câu lan xoay quanh, toàn bộ kiến trúc đều dùng ngói lưu ly ba màu lợp phủ. Dù trải qua vài trăm năm màu sắc vẫn cứ như mới. BỔ ĐẮC LÃO THỬ, ĐẢ PHÁ DU ỦNG 捕 得 老 鼠、 破 油 甕 Bắt được con chuột, đập bể bình dầu, ý nói có được có mất, lợi không bù hại. Tiết Kính Sơn Trí Sách Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »教 中 道： 若 以 色 見 我、 以 音 聲 求 我、 是 人 行 邪 道、 不 能 見 如 來。 雖 然 恁 麼、 正 是 捕 得 老 鼠、 打 破 油 甕… 若 是 塗 毒 即 不 然、 色 見 聲 求 也 不 妨、 百 華 影 裡 繡 鴛 鴦。 – Lời nói trong Kinh: Nếu dùng sắc tướng để thấy ta, dùng âm thanh để tìm ta, người ấy tu hành thiên lệch, không thể thấy Như Lai. Mặc dù như thế, chính là bắt được con chuột lại đập bể bình dầu …. . Nếu là Đồ Độc tôi (chỉ pháp hiệu của thiền sư Trí Sách) thì chẳng phải như vậy, dùng sắc để thấy dùng âm thanh 76

BỔNG HÁT 棒 喝

để tìm cũng chẳng ngại, giống như là chim uyên ương thêu trong bóng trăm đóa hoa.«

BỔ THIỀN LÂM TĂNG BẢO TRUYỆN 補 禪 林 僧 寶 傳 Truyện ký, 1 quyển, do Khánh Lão soạn vào đời Tống. Sách này viết thêm truyện ký của 3 người, sau truyện có tán, thể lệ giống như »Thiền Lâm Tăng Bảo truyện«, văn chương trang nhã, được ra mắt vào đời Tống và phụ vào sau bộ Thiền Lâm Tăng

Bảo truyện.

BỔ XỨ 補 處

Vị Bồ Tát kế thừa đức Phật trước mình để thành Phật, người kế thừa Tổ sư trong nhà thiền. Chương Thích-ca Mâu-ni Phật trong

CĐTĐL q. 1 ghi: »爾 時 世 尊 說 此 偈

已、 復 告 迦 葉： 吾 將 金 縷 僧 伽 梨

衣 傳 付 於 汝、 傳 授 補 處、 至 慈 氏 佛 出 世、 勿 令 朽 壞。 – Khi ấy, đức Thế Tôn nói kệ này xong, lại bảo Ca-diếp rằng: Ta đem y Tăng-già-lê của chư Phật giao lại cho ngươi, truyền trao bổ xứ, đến lúc Phật Từ Thị ra đời, chớ để hư mất.« Chương Hy Thiên truyện trong TCTT q. 9 ghi: »後 聞 盧 陵 青 源 山 思 （指 行 思） 禪 師 爲 曹 溪 （指 六 祖 慧 能） 補 處、 又 攝 衣 從 之。 – Về sau, sư nghe thiền sư Tư (chỉ Hành Tư) trụ núi Thanh Nguyên ở Lô Lăng được Tào Khê (chỉ Lục Tổ Huệ Năng) bổ xứ, liền thay đổi y phục đi theo ngài.«

BỐC ĐẠC 卜 度

Dùng lẽ thường tình của thế tục để hiểu rõ suy nghĩ và chú giải. Tiết »Nghệ Ngôn« trong NHQL q. 29 ghi: »不 管 有 義 無 義、 畢 竟 卜 度 他 不 得。 – Dù cho có nghĩa hay không có nghĩa, xét đến cùng thì dùng lẽ thường tình của thế tục để hiểu rõ, suy nghĩ về nó thì chẳng được.«

BỒI THỰC 陪 食

Có hai nghĩa: 1. Trong Thiền tông, vào ngày kỵ Sơ Tổ Đạt ma, vị Trụ trì không đến Trai đường ăn cháo mà ở Pháp đường ăn cháo để tiếp đãi Tổ sư. 2. Tiếp đãi khách ăn uống.

BÔN LƯU ĐỘ NHẪN 奔 流 度 刃

Dòng nước chảy xiết, dụ cho sự việc xảy ra chớp nhoáng, phần lớn chỉ cho pháp nhãn, thiền cơ. Tiết Thị Dục Tạng Chủ trong

DTNL q. 3 ghi: »示 汝 一 機 一 境、 一 挨 一 拶、 如 擊 石 火、 如 閃 電 光、 如 疾 焰 過 風、 如 奔 流 度 刃、 如 金 剛 圈、 如 鐵 酸 餡。 – Dạy ngươi một cơ một cảnh, bên xô bên đẩy như đập đá nháng lửa, như ánh điện chớp, như gió thổi lửa bùng, như dòng nước chảy xiết, như vòng kim cang, như bánh bò nhưn sắt«.

BÔN SẤN 奔 趁

Đuổi theo, đuổi kịp. Tào Khê Đại Sư Biệt truyện: »慧 明 聞 能 （指 慧 能） 大 師 將 衣 鉢 去、 遂 奔 趁 南 方、 尋 至 大 庾 岭。 – Huệ Minh nghe Đại sư Năng (chỉ Huệ Năng) đem y bát đi, liền nhằm hướng Nam đuổi theo, đến núi Đại Lãnh thì đuổi kịp.«

BỔN 本

Tất cả những từ bắt đầu bằng 本 xin xem dưới BẢN.

BỔNG HÁT 棒 喝 Đánh hét. Cách tiếp hóa đệ tử của Tổ sư Thiền tông. Bậc thầy giỏi trong nhà Thiền, 77

BÙI HƯU 裴 休

khi tiếp dẫn người học thường dùng tiếng hét hoặc dùng gậy đánh để dứt hẳn sự suy nghĩ hư vọng của họ, hay nhằm khảo nghiệm chỗ ngộ của họ.

Tắc 2, Bích Nham lục (Đại 48, 141 trung)

ghi: »殊 不 知、 這 老 漢 平 生 不 以 棒 喝 接 人、 只 以 平 常 言 語。 – Thật không ngờ, lão già này cả đời chẳng dùng đánh và hét để tiếp độ người mà chỉ dùng ngôn ngữ bình thường«.

― Bổng hát giao trì: Về sau, Thiền sư tiếp dẫn người học, phần nhiều dùng gậy xen lẫn với hét nhằm mục đích thúc đẩy người học chóng giác ngộ. Tham thiền kệ trong Thiền Tịnh Hợp Yếu của Thiền sư Phương

Tụ Thành ghi: 參 禪 第 一、 知 恩 識 德 棒 喝 交 馳、 非 徒 施 設 »Tham thiền đệ nhất, tri ân thức đức Bổng hát giao trì, phi đồ thi thiết«.

»Pháp tham thiền bậc nhất, biết ơn Thiện tri thức. Đánh hét xen lẫn nhau, chẳng lập bày vô ích«. ― Đương đầu bổng hát: Dùng đánh và hét để cảnh tỉnh sự mê chấp của người học.

Đòn cảnh tỉnh.

BÙI HƯU 裴 休 Cư sĩ đời Đường, tự là Công Mỹ, người đất Tế Nguyên (nay thuộc Hà Nam), Trung Quốc. Ông thi đỗ Tiến sĩ, đậu bậc Hiền lương phương chính dị, lần lượt qua các dinh phủ được làm Giám sát Ngự sử. Niên hiệu Đại Trung thứ 6 (852) ông được giữ chức Đồng trung thư môn hạ bình chương sự, Thị lang Chuyển trung thư, kiêm Lễ bộ Thượng thư, tại chức 5 năm rồi đổi làm Tiết độ sứ ở Chiêu Nghĩa, Hà Đông, Phượng Tường, Kinh Nam. Đầu niên hiệu Hàm Thông (860-873) ông làm Hộ bộ Thượng thư, đổi sang Thái tử Thiếu sư. Ông tinh thông kinh Phật, từng bàn luận Kinh Hoa Nghiêm với thiền sư Tông Mật suốt cả đêm. Niên hiệu Hội Xương thứ 2 (842), ông làm Liêm Trấn (tức Quan sát sứ) ở Chung Lăng (nay là Cao An, Giang Tây), cung thỉnh Thiền sư Hy Vận đến chùa Long Hưng sớm chiều hỏi đạo. Niên hiệu Đại Trung thứ 2 (848) Bùi Hưu dời về trấn Uyển Lăng (nay là Tuyên Thành, An Huy), lại cung thỉnh ngài Hy Vận đến chùa Khai Nguyên để tham vấn và ghi chép lại những lời dạy, chính là các bộ sách Hoàng Bá Hy Vận Thiền sư Truyền Tâm Pháp Yếu và Uyển Lăng lục hiện còn lưu hành.