Từ Điển Thiền Tông Hán Việt

TRÍ PHONG 智 封

Thiền tăng Bắc tông, sống vào đời Đường, họ Ngô, người xứ Hoài An (nay thuộc tỉnh Hà Bắc), Trung Quốc. Sư trung niên xuất gia, tu tập theo luận Duy Thức, mắc kẹt nơi danh tướng, bị một vị tăng có kiến thức vấn nạn, liền phát phẩn ngừng việc diễn giảng, du phương tham vấn ngài Thần Tú ở Võ Đang, thấu được tâm pháp của ngài, các điều nghi đều tan vỡ. Khi ra hoằng pháp, sư ở An Phong núi Trung Điều Bồ Tân (nay là huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây); Châu mục Tiết Văn Thăng xây dựng viện An Quốc rồi thỉnh sư ở đó. Hơn 20 năm, sư dạy người có đến số ngàn, người đắc đạo rất nhiều.

TRÍ PHU 智 孚

Thiền tăng đời Ngũ Đại, người xứ Phúc Châu Trung Quốc. Sư thờ Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn làm thầy, ở được vài năm được Ngài truyền tâm ấn. Khi ra hoằng pháp sư ở Nga Hồ, Tín Châu (nay là huyện Thượng Nhiêu, tỉnh Giang Tây), hoằng dương thiền pháp làm cho tông phong hưng thạnh.

TRÍ QUANG 智 光 (1345-1435)

Thiền tăng đời Nguyên, họ Vương, tự Vô Ẩn, người xứ Vũ Định, Sơn Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Thuấn Đô Tông, đời thứ 25 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Sùng Quốc ở Yên Kinh.

TRÍ QUÂN 智 筠 (906-969)

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Vương, người xứ Hà Trung (nay thuộc huyện Vĩnh Tế, tỉnh Sơn Tây) Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, thuộc tông Pháp Nhãn. Ban đầu, sư trụ trì chùa Thê Hiền ở Lô Sơn. Nam Đường chủ xây dựng viện Tịnh Đức ở Kim Lăng (nay là Nam Kinh)

và thỉnh sư trụ trì. Sau đó sư tạ từ, trở về núi cũ rồi thị tịch. Thự hiệu: Đạt Quán Thiền sư.

TRÍ TÁC 智 作

Thiền tăng đời Ngũ Đại, họ Chu, người xứ Vĩnh Trinh (nay là phía Nam huyện La Nguyên, tỉnh Phúc Kiến) Trung Quốc. Sư tham yết Quốc sư Cổ Sơn Thần Yến. Cổ Sơn thượng đường vạch áo để khai thị, đại chúng đều mờ mịt, chỉ có sư là ngộ được ý chỉ của ngài, và được ngài cho vào thất ấn chứng. Khi ra hoằng pháp, sư trụ viện Bạch Vân ở Kiến Châu (nay là huyện Kiến Âu, tỉnh Phúc Kiến). Sau đó, Nam Đường Trung Chủ rước sư đến viện Phụng Tiên ở

Kim Lăng (nay là Nam Kinh), ban cho y hồng và hiệu »Chân Tịch Thiền sư«.

TRÍ TẠNG 智 藏 (735-814)

Thiền tăng đời Đường, họ Liệu, người Kiền Châu (huyện Cám, Giang Tây) Trung 912

TRÍ TĨNH 智 靜

Quốc. Năm 8 tuổi xuất gia, 25 tuổi thụ giới cụ túc. Tại núi Phật Tích, Kiến Dương (Phúc Kiến) tham kiến Mã Tổ Đạo Nhất, cùng với Bách Trượng Hoài Hải được nhập thất và truyền tâm ấn. Thường vâng mệnh Thầy đi sứ khắp nơi, Sư đều hoàn thành nhiệm vụ tốt đẹp. Mã Tổ viên tịch, đồ chúng thỉnh sư kế thừa pháp tịch. Sau ra ngoài trụ Tây Sơn Đường, Kiền Châu, hoằng dương thiền phong Mã Tổ. Sau khi tịch Đường Hiến Tông ban thụy »Đại Tuyên Giáo Thiền sư«, Đường Mục Tông ban thêm thụy »Đại Giác Thiền sư«. Đệ tử nối pháp có Kiền Vi, còn có các vị tăng Tân La như Đạo Nghĩa, Bản Như, Hồng Thiệp, Huệ Triệt v.v… Đạo Nghĩa về nước lập ra phái thiền ở núi Ca Trí, Hồng Thiệp cũng về nước lập ra phái thiền nơi chùa Thật Tướng, đều là một trong chín tông phái Tào Khê ở Triều Tiên.

TRÍ THÔNG 智 通 (662-738)

1. Thiền tăng đời Đường, họ Đường, người xứ An Phong, Thọ Châu (nay là phía nam huyện Thọ, tỉnh An Huy) Trung Quốc. Ban đầu, sư xem kinh Lăng-già hơn một ngàn lần, chẳng hiểu ý chỉ »Tam thân, Tứ trí«. Sư đến tham lễ tổ Huệ Năng, cầu xin giải thích nghĩa ấy. Huệ Năng giải đáp rành rõ, sư ngay nơi lời nói đốn ngộ, dùng kệ ngợi khen:

»Tam thân nguyên ngã thể,

Tứ trí bản tâm minh«. (Thể ta sẵn tam thân Bản tâm đủ tứ trí)

Sau đó, sư trở về Thọ Châu. 2. Thiền tăng đời Đường, tham vấn Quy Tông Trí Thường. Một đêm kia, sư chợt la lên: Tôi đại ngộ rồi. Trí Thường nghe nói liền hỏi sư. Sư đáp: Sư cô vốn là người nữ. Về sau, sư ở chùa Pháp Hoa, núi Ngũ Đài, tự xưng là »Đại Thiền Phật«. Kệ thị tịch:

»Cử thủ phan Nam Đẩu Hồi thân ỷ Bắc Thần Xuất đầu thiên ngoại khán Thùy thị ngã ban nhân?«.

»Giơ tay vin Nam Đẩu? Xoay mình dựa Bắc Thần

Đứng ra xem trời rộng Ai là người như ta?«

TRÍ THÔNG THIỀN SƯ 智 通 禪 師

1. Thụy hiệu của Thiền tăng Thiên Nhiên sống vào đời Đường. X. Thiên Nhiên.

2. Thụy hiệu của Thiền tăng Huệ Tịch sống vào đời Đường. X. Huệ Tịch.

TRÍ THÔNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC

智 通 禪 師 語 錄 X. Viên Châu Ngưỡng Sơn Huệ Tịch Thiền sư ngữ lục.

TRÍ THƯỜNG 智 常

Thiền tăng đời Đường, họ Trần, người Giang Lăng (Hồ Bắc) Trung Quốc. Yết kiến Mã Tổ Đạo Nhất được pháp. Vào niên hiệu Nguyên Hòa (806-820) sư ở chùa Quy Tông, Lô Sơn giỏi bàn luận về thiền yếu.

Lúc Bạch Cư Dị bị giáng chức Tư Mã Giang Châu vốn trọng sư. Bởi sư hai mắt đều đỏ nên người đời gọi sư là »Xích Nhãn

Quy Tông«. Sau khi thị tịch, thụy là »Chí Chân Thiền sư«.

TRÍ TĨNH 智 靜 Thiền tăng đời Ngũ Đại, sư thờ Thiền sư Lộc Môn Xử Chân làm thầy và nối pháp ngài, ở chùa Cốc Ẩn, Tương Châu (nay là huyện Tương Phàn, tỉnh Hồ Bắc). Tốt hiệu: Ngộ Không Đại Sư.

TRÍ TỐ 智 素

TRÍ TỐ 智 素 Thiền tăng đời Minh, họ Triệu, hiệu Tĩnh Am, người xứ Đông Thái (nay là huyện Dịch tỉnh Sơn Đông) Trung Quốc. Khi sư còn bé cha mẹ đều mất. Năm 15 tuổi sư lễ Thiền sư Đại Dụng ở chùa Thiên Thành núi Thiên Thai để cạo tóc làm tăng và đắc pháp nơi Thiền sư Vân Khê Anh, thuộc tông Lâm Tế. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Thiên Trì, lại nhận lời mời của Kinh Phiên Vương, trụ trì chùa Đông Sơn.

TRÍ TRUNG 智 中

Thiền tăng đời Minh, tự Nhất Thiên, người huyện Bành (nay thuộc tỉnh Tứ Xuyên), Trung Quốc. Năm 20 tuổi, sư lễ ngài Nguyệt Tiên xuất gia, sau đó sư ở Tùng Phan (nay thuộc Tứ Xuyên). Lúc ấy, dân tộc thiểu số ở Tứ Xuyên hay gieo họa cướp bóc giết hại, sư đến nơi đó để vỗ về giáo hóa, không ai chẳng đầu phục. Khoảng niên hiệu Thiên Thuận (1457-1464) sư được phong làm Quốc sư và được ban cho y Kim lan. Khi Thiền sư Thiệu Kỳ trở về đất Thục có đến am sư, sư trình sở ngộ, ngài khám biện hồi lâu rồi ấn khả cho sư, làm truyền nhân của tông Lâm Tế.

TRÍ TUYÊN 智 瑄 (?-1472)

Thiền tăng đời Minh, họ Phạm, tự Bảo Phong, người xứ Ngô Giang (nay thuộc tỉnh Giang Tô) Trung Quốc, lưu ngụ ở Tô Châu. Tuổi trẻ thất học, theo nghề thợ mộc làm thuê cho ngài Hải Chu Vĩnh Từ tại chùa Dực Thiện. Trong lúc dựng tháp viện, sư làm rơi búa trúng chân bị thương, có tỉnh, liền lễ thiền sư Vĩnh Từ xin xuất gia làm tăng. Ngài sai sư làm Hỏa đầu. Một hôm trong lúc nấu cháo, sư sơ ý để lửa cháy xém mặt mày; khi lấy gương soi mặt, sư chợt đại ngộ, trình kệ như sau:

負 薪 和 尚 喚 爲 棘 火 焰 燒 眉 面 皮 急 祖 師 妙 旨 鏡 中 明 一 鑒 令 人 元 要 得 »Phụ tân Hòa thượng hoán vi cức Hỏa diệm thiêu my diện bì cấp Tổ sư diệu chỉ kính trung minh Nhất giám linh nhân nguyên yếu đắc«.

»Vác củi Hòa thượng gọi là gai Lò lửa cháy xém cả mặt mày Ý chỉ Tổ sư ở trong kính Một phen soi mặt nhận ra ngay«. Sư được ngài ấn khả. Từ đó, sư nổi tiếng khắp gần xa. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Cao Phong, Nam Kinh, sau dời sang chùa Dực Thiện.

TRÍ VIỄN 智 遠 (895-977)

1. Thiền tăng đời Đường, họ Vương, người

Thường Sơn (Chính Định, Hà Bắc) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thần Chiếu, thuộc tông Hà Trạch đời thứ 5, trụ trì chùa

Minh Phúc tại Hoạt Châu (tại huyện Hoạt,

Hà Nam), hoằng truyền thiền pháp Hà trạch cùng một đường lối với Khuê Phong Mật.

2. Thiền tăng đời Tống, người xứ Liên Giang, Phúc Châu (nay thuộc Phúc Kiến)

Trung Quốc. Thuở bé sư theo ngài Pháp Tuyên xuất gia, chuyên tâm trì tụng kinh điển. Lớn lên, sư lại thích tu thiền, tham vấn Thiền sư Cảnh Thanh Đạo Phó, phát ngộ huyền chỉ. Sư ở viện Tư Phúc, Phúc Châu, thuyết pháp trên 20 năm rồi mất.

TRÍ XƯƠNG 智 昌 (?-1378)

Thiền tăng sống vào cuối đời Nguyên đầu đời Minh, họ Trần, tự Thọ Nham, hiệu Hữu Huyễn, người xứ Hoàng Nham (nay 914

TRÌ BỨC 持 逼

thuộc tỉnh Chiết Giang) Trung Quốc. Xuất gia từ thuở nhỏ, sư thụ giới cụ túc ở chùa Ngũ Đài, Ninh Ba (nay thuộc tỉnh Chiết Giang). Vì việc lớn chưa sáng nên sư từ bỏ duyên đời, ngồi ngay ngắn trên bồ đoàn, chân không bước ra khỏi nơi quy định. Sư đến chùa Đại Long Tường ở Nam Kinh tham vấn Tiếu Ẩn Hân Công một thời gian khá lâu. Sư còn đến chùa Hoa Đảnh tham yết Vô Kiến Đổ Công. Khi ra hoằng pháp, sư trụ chùa Bảo Phúc ở Đại Mai. Khi ấy chùa này ở trong tình trạng bị hoang phế lâu ngày, sư chẳng nề gian lao, nhọc lòng sửa sang. Chẳng bao lâu chùa điện được khang trang mới mẻ. Sư còn sửa chữa đê điều, mở rộng thêm ruộng đất. Niên hiệu Hồng Võ thứ 2 (1369) đời Minh, sư lui về ở ẩn nơi am Đông Giản. Ba năm sau (1372), sư trụ trì Xương Quốc Cát Tường.

Năm 1374 sư dời về chùa Thiên Đồng.

Năm 1377, sư nhận lời mời đến Kinh sư, tham dự việc quy định chế độ »Ngày giảng, đêm tu thiền« của tăng sĩ.

TRÍ Y 智 依

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Thanh Lương Văn Ích, tông Pháp Nhãn.

Sư ở viện La-hán, Chương Châu (nay là huyện Chương Phố, tỉnh Phúc Kiến. Thự hiệu: Tuyên Pháp Đại Sư. Có vị tăng hỏi: Thế nào là gia phong của

Bảo Thọ? Sư đáp: Mặc tình cho ngươi xem xét.

TRÌ BÁT 持 鉢 (1049-1117)

Thiền tăng đời Lý, thuộc dòng Tỳ-ni-đa-lưu-chi, đời thứ 12, nối pháp Thiền sư Sùng Phạm. Sư họ Vạn, quê ở Luy Lâu (thuộc huyện Thuận Thành, tỉnh Hà Bắc ngày nay), miền Bắc Việt Nam. Sau khi Sùng Phạm tịch, sư dạo khắp các thiền tịch, tham yết các vị Tôn túc và đến trụ trì chùa Tổ Phong ở núi Thạch Thất, làng Đại Cầu, Tân Trại. Tướng quốc Lý Thường Kiệt là một thí chủ của sư. Những tài vật tín thí cung cấp, sư đều để hết vào Phật sự trùng tu các ngôi chùa: Pháp vân, Thiền

Cư, Thê Tâm, Quảng An… để báo đáp phần nào công ơn Phật Tổ. Kệ thị tịch: 有 死 必 有 生。 有 生 必 有 死

死 爲 世 所 悲。 生 爲 世 所 喜 悲 喜 兩 無 窮。 忽 然 成 彼 此 於 諸 生 死 不 關 懷 唵 囌 嚕 囌 嚕 悉 哩 »Hữu tử tất hữu sinh Hữu sinh tất hữu tử Tử vi thế sở bi Sinh vi thế sở hỷ Bi hỷ lưỡng vô cùng Hốt nhiên thành bỉ thử

Ư chư sinh tử bất quan hoài Án tố rô tố rô tất rị«. »Có tử ắt có sinh Có sinh ắt có tử Tử bị người đời buồn Sinh được thế gian vui Buồn vui thật không cùng Chợt thành có kia đây Đối với sinh tử chẳng để lòng

Án tố rô tố rô tất rị«.

Theo: Thiền sư Việt Nam của HT. Thanh Từ.

TRÌ BỨC 持 逼 Đe dọa, uy hiếp. Mật Am ngữ lục q. 2 ghi: »文 殊 大 智 士。 深 達 法 源 底。 自 手 握 利 劍。 持 逼 如 來 身。 – Bồ Tát Đại trí Văn-thù, thâm đạt cội nguồn Phật pháp, tự tay cầm kiếm bén, uy hiếp thân Như 915

TRÌ HỒI 遲 回

Lai.«

TRÌ HỒI 遲 回 Trì độn; Chậm chạp. Tiết Phụng Hoàng Tùng Thâm Thiền sư trong NĐHN q. 8 ghi: »學 人 根 思 遲 回、 方 便 門 中 乞 師 傍 瞥。 – Học nhân căn tính chậm chạp, trong môn phương tiện thỉnh sư chỉ dạy thêm«.

TRÌ THƯ 馳 書

Đưa thư, gửi thư. Huệ Nam ngữ lục ghi: »思 和 尚 令 石 頭 馳 書 上 南 嶽 讓 和 尚。 – Hòa thượng Hành Tư sai Thạch Đầu đưa thư cho Hòa thượng Hoài

Nhượng ở Nam Nhạc«.

TRÍCH THỦY NAN TIÊU 滴 水 難

消 Giọt nước cũng khó tiêu. Đồ vật thí chủ bố thí, dù một giọt nước cũng không thể hưởng thọ, là lời phê bình đối với vị tăng không đủ tư cách. Đoạn Tế Tâm Yếu ghi:

»阿 難 三 十 年 爲 侍 者、 秖 爲 多 聞 智 慧 被 佛 訶。 云： 汝 千 日 學 慧、 不 如 一 日 學 道。 若 不 學 道、 滴 水 難 消。 – A Nan ba mươi năm làm thị giả, chỉ là thông minh trí huệ nên bị đức Phật quở: Ông ngàn ngày học huệ không bằng một ngày học đạo; nếu không học đạo thì giọt nước cũng khó tiêu!«

TRIỂN ĐƠN 展 單

Trải giường tọa thiền. Nếu không có vãn tham thì đánh 3 tiếng »Phỏng tham chung«, khi ấy chúng tăng cả chùa phải trải giường ngủ tọa thiền. Lần lần về sau dùng từ »Triển đơn« để thay cho từ »Phỏng tham chung«. Theo: PQĐTĐ của nhóm Từ Di.

TRIỂN NHIÊN 冁 然

Vẻ mặt tươi cười. Tiết Long Nha Trí Tài Thiền sư trong NĐHN q. 19 ghi: »師 喝

曰： 苦！ 苦！ 復 曰： 白 雲 湧 地、 明 月 當 天。 言 訖 囅 然 而 逝。 – Sư hét một tiếng, nói: Khổ! Khổ! Lại nói: Mây trắng đùn lên, trăng sáng ở giữa trời. Nói xong sư tươi cười mà qua đời.«

TRIỆN NGỌC 篆 玉 (1704-1767)

Thiền tăng đời Thanh, họ Vạn, tự Nhượng Sơn, hiệu Lĩnh Vân, người xứ Cù Châu, Chiết Giang, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Lôi Nham Đạo An, đời thứ 37 hệ Thanh Nguyên. Lần lượt trụ chùa Phương Thiện ở Thê Thủy, chùa Long Tường ở Tú Khê.

Tác phẩm: Nam Bình tục chí, Lĩnh Vân thi thảo.

TRIẾP BẤT ĐẮC 輒 不 得

Quyết chẳng được. Triếp: Dùng để tăng thêm ngữ khí. Mật Am ngữ lục ghi: »果 是 得 入。 一 任 四 方 八 面。 若 也 未 然。 輒 不 得 離 卻 遮 裏。 – Nếu là vào được, mặc cho ngươi đi khắp nơi. Nếu chưa vào, quyết chẳng được rời khỏi nơi đây.«

TRIỆT 徹

Thấu rõ, tỉnh ngộ. Tiết Trường Khánh Hòa thượng trong TĐT q. 10 ghi: »Bất đắc vô sinh chung bất chỉ, thủ triệt vi kỳ. – Chẳng được vô sinh sẽ không dừng, lấy chỗ thấu rõ làm kỳ hạn.«

TRIỆT AM 徹 庵

Hiệu của Thiền tăng Đạo Nguyên đời Tống. X. Đạo Nguyên. 916

TRIỆT ĐIÊN TRIỆT CUỒNG 徹 顛 徹 狂

TRIỆT CHỨNG 徹 證

Thấu suốt hoàn toàn, lãnh ngộ hoàn toàn. Tiết Ngọc Tuyền Tông Liễn Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »今 時 人 不 能 一 徑 徹 證 根 源、 祇 以 語 言 文 字 而 爲 至 道。 – Ngày nay người ta chẳng thể trực tiếp thấu suốt hoàn toàn, chỉ vì cho lời nói chữ nghĩa là chí đạo.«

TRIỆT CỐT TRIỆT TỦY 徹 骨 徹 髓

Triệt để, hoàn toàn. Bích Nham lục q. 1 ghi: »到 這 裏 須 是 箇 眞 實 漢、 聊 聞 舉 著 徹 骨 徹 髓 見 得 透、 且 不 落 情 思 意 想。 – Đến chỗ nầy, phải là kẻ chân thật, vừa nghe nêu công án lên, hoàn toàn thấy thấu được, mà không rơi vào tình tư ý tưởng.«

TRIỆT CƯƠNG 徹 綱 (1626-?)

Thiền tăng đời Thanh, họ Lý, hiệu Phật Oan, người Nội Giang (Tứ Xuyên) Trung

Quốc. Năm 23 tuổi sư theo Trượng Tuyết Thông Túy ở Ngưu Sơn xuất gia. Niên hiệu Thuận Trị thứ 11 (1654) sư theo Thông Túy tham kiến Phá Sơn Hải Minh. Năm thứ 13 (1656) vâng lệnh yết kiến Phí Ẩn Thông Dung ở Nghiêu Phong, lại y chỉ Thiền sư Đạo Phong Mộc ở Thiều Khê rồi trở về Thông Túy, chưa bao lâu lại vâng lệnh lễ Thông Dung lần nữa, thụ giới cụ túc và tham kiến Nhị Ẩn Hạnh Mật chùa Long Uyên, làm truyền nhân tông Lâm Tế.

Niên hiệu Khang Hi thứ 9 (1670) trụ trì viện Chư Cổ núi Cổ Tự ở Nội Giang, rồi dời sang viện Chiêu Giác ở Thành Đô, viện Triều Âm núi Lạc-già, viện Bát-nhã núi Thiên Trì. Tác phẩm: Phật Oan Cương Thiền sư ngữ lục 12 quyển.

TRIỆT DUNG 徹 庸

Hiệu của thiền tăng Chu Lý sống vào đời cuối Minh đầu Thanh. X. Chu Lý.

TRIỆT ĐẦU 徹 頭

Thấu rõ, thấu suốt. Tiết Vân Môn Văn Yển Thiền sư trong NĐHN q. 15 ghi: »若 未 有

箇 入 頭 處、 遇 著 本 色 咬 豬 狗 手 腳、 不 惜 性 命、 入 泥 入 水 相 爲。 有 可 咬 嚼、 眨 上 眉 毛、 高 挂 缽 囊、 拗 折 拄 杖。 十 年 二 十 年、 辦 取 徹 頭。 – Nếu chưa có chỗ vào, gặp được thiền sư kiệt xuất chẳng tiếc tính mạng, tận tình khuyên bảo, khơi gợi, dìu dắt, có gì nhai nuốt được liền phấn chấn tinh thần, treo cao túi bát, bẻ gãy cây gậy, không quản là mười năm hay hai mươi năm, làm cho thấu suốt đi.«

TRIỆT ĐỂ 徹 底

Còn gọi: Triệt địa, Triệt để đại ngộ. Thấu đáy. Thiền tông dùng từ này để chỉ việc đại ngộ. Chương Thiên Thai Đức Thiều trong

CĐTĐL q. 25 (Đại 51, 410 thượng) ghi: »諸 上 坐 經 塵 沙 劫 不 說。 亦 未 曾 欠 少 半 句。 應 須 徹 底 會 去 始 得。 – Chư Thượng tọa trải qua số kiếp như cát bụi chẳng nói, nhưng cũng chưa từng thiếu mất nửa câu, cần phải đại ngộ mới được«.

TRIỆT ĐIÊN TRIỆT CUỒNG 徹 顛 徹 狂 Như điên như dại, mô tả cử chỉ chẳng hợp trạng thái bình thường. Như Tịnh ngữ lục q. thượng: »金 粟 大 士 升 玉 麟 堂、 親 從 毛 錐 子 上、 吹 一 陣 業 風、 使 其 變 作 水 牯 牛、 徹 顛 徹 狂、 東 撐 西 拄、 南 倒 北 擂、 未 免 犯 太 平 水 草、 破 清 涼 田 地。 – Kim Túc đại sĩ (Bồ Tát Duy-ma-cật) khai mở Ngọc Lân 917

TRIỆT LIỄU 徹 了

đường, từ trên cây phất tử đích thân thổi một trận gió nghiệp làm cho nó biến thành con trâu đực, như điên như dại, húc đông báng tây, lùi nam xông bắc, chưa khỏi nước cỏ thái bình, khai phá ruộng đất mát mẻ.« TRIỆT LIỄU 徹 了 Thấu rõ hoàn toàn, nhận thức triệt để. Đáp Trung thừa Trịnh Côn Nham trong HSLNMDT q. 1 ghi: »忽 然 一 念 頓 歇、

徹 了 自 心、 如 十 字 街 頭 見 親 父 一

般、 更 無 可 疑、 如 人 飲 水、 冷 暖

自 知、 亦 不 能 吐 露 向 人、 此 乃 眞 參 實 悟。 – Bỗng nhiên một niệm chóng dừng, thấu rõ hoàn toàn tự tâm, như giữa ngã tư đường gặp lại cha mình. Lại nữa, không thể nghi ngờ như người uống nước nóng lạnh tự biết, cũng chẳng thể thố lộ với người; đó mới là tham cứu chân thật và liễu ngộ chân thật.«

TRIỆT TÂM 徹 心

Thấu rõ, thấu suốt. Phần Dương ngữ lục q.

trung ghi: »拄 杖 將 來 便 徹 心。 淚 流 不 覺 思 沈 吟。 – Đem cây gậy đến đây liền thấu rõ, kịp đến dòng bất giác ngập ngừng.«

TRIÊU DƯƠNG TỰ 朝 陽 寺

Ở trên Thiên Sơn, thành phố Liêu Dương, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc. Xây dựng vào thời Tùy Đường, đời Liêu lại tu sửa thêm, chùa chiền rộng lớn đẹp đẽ, một thời đứng đầu vùng Đông Bắc. Khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc (1403-1424) đời Minh trùng tu.

Đầu niên hiệu Thuận Trị (1644-1661) đời Thanh, Thiền sư Thặng Nhân Hàm Khả ở Quảng Đông trụ tích nơi đây.

TRIÊU ĐẢ TAM THIÊN, MỘ ĐẢ BÁT BÁCH 朝 打 三 千 暮 打 八 百 Sáng đánh ba ngàn, chiều đánh tám trăm. Lời quở trách của thiền sư đối với tăng đồ tham học sai lầm. Minh Giác ngữ lục, q. 1

ghi: »問： 如 何 是 第 一 句？ 師 云： 袖 裹 金 槌。 僧 便 喝。 師 云： 朝 打 三 千 暮 打 八 百。 – Hỏi: Thế nào là câu thứ nhất? Sư đáp: Dùi vàng trong tay áo.

Tăng liền hét. Sư nói: Sáng đánh ba ngàn, chiều đánh tám trăm«.

TRIÊU NGUYÊN THIỀN TỰ 朝 元

禪 寺 Ở thị trấn Mỹ Nồng, thành phố Cao Hùng, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1916, Pháp sư Năng Tịnh gom góp của cải sáng lập. Năm 1927 xây dựng lại, năm 1928 hoàn thành chính điện. Năm 1952, Năng Nhân thoái ẩn, Pháp sư Huệ Định kế nhiệm trụ trì. Năm 1959 xây cất thêm tháp Hoa Tạng, đình Tịnh Tư. Năm 1961 khởi công xây dựng Tịnh Từ Hạ Viện tại khu chợ thị trấn Mỹ Nồng. Năm 1982 khởi công xây dựng Triêu Sơn Hội Quán. Sau đó lại cải tạo và xây dựng Đại Hùng bảo điện, cảnh tương mới hoàn toàn.

TRIỀU CÁI 朝 蓋

Xe cộ của quan viên triều đình, mượn dùng chỉ cho quan viên triều đình. Pháp Diễn ngữ lục, q. trung ghi: »朝 蓋 臨 筵 清 風

匝 座。 – Quan viên triều đình đến dự pháp hội, gió mát thổi khắp chỗ ngồi«. TRIỀU CHÂU KHAI NGUYÊN TỰ 潮 州 開 元 寺 Ở phường Cam Lộ, thành phố Triều Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Xây dựng vào niên hiệu Khai Nguyên thứ 26 (738) 918 TRIỆU CHÂU CHÂN TẾ THIỀN SƯ NGỮ LỤC 趙 州 眞 濟 禪 師 語 錄 đời Đường. Đời Nguyên gọi là »Khai Nguyên Vạn Thọ Thiền Tự«, đời Minh gọi là »Khai Nguyên Trấn Quốc Thiền Tự«.

Chùa quy mô rộng lớn. Là một quần thể kiến trúc tứ hợp viện kiểu cung điện khá hoàn chỉnh, có Đại sơn môn, Nhị sơn môn, Thiên vương điện, Đại hùng bảo điện, Tàng kinh lâu. Đông lang có Tri khách đường, Thần nông đường, Địa Tạng các;

tây lang có Quán Âm các, Sơ Tổ đường, Lục Tổ đường, Phương trượng thất. Hình dáng và cấu tạo của Đại hùng bảo điện, Quán Âm các, Địa Tạng các đều là mái 4 lớp, 2 lớp ngói trích thủy. Xung quanh có 78 khối đá khắc vào đời Đường làm lan can, trên có đồ án hoa văn tượng Phật, khỉ, nai v. v… Trong chùa còn giữ nhiều văn vật, trước bàn Thần có chiếc lư hương lớn điêu khắc bằng vẫn thạch vào niên hiệu Thái Định thứ 2 (1325) đời Nguyên, cao

1,5m do 6 khớp lớn nhỏ chồng thành, chung quanh có khắc đồ án »thiên nhân hiến hoa«, thú chạy, rồng cuộn, hoa sen, còn có chuông đồng đúc vào niên hiệu Chính Hòa thứ 4 (1114) đời Tông, tấm bảng gõ bằng đồng của đời Nguyên, tháp Thiên Phật khắc bằng gỗ của đời Minh, một bộ Đại tạng kinh khắc bản vào niên hiệu Ung Chính đời Thanh. Năm 1980 tiến hành trùng tu đại quy mô.

TRIỀU TÔNG 朝 宗

Khế hợp ý chỉ Thiền tông. Tiết »Chính Pháp Hi Minh Thiền sư trong NĐHN q. 18 ghi: »若 深 明 此 旨、 洞 達 其 源、 乃

知 動 靜 施 爲、 經 行 坐 臥、 頭 頭 合

道、 念 念 朝 宗。 – Nếu thấu tỏ ý chỉ, đạt đến uyên nguyên thì biết mọi động tĩnh, đi đứng ngồi nằm đều hiển bày thiền cơ, niệm niệm khế hợp ý chỉ Thiền tông«.

TRIỀU TÔNG THÔNG NHẪN THIỀN SƯ 朝 宗 通 忍 禪 師 Thiền tăng Thông Nhẫn sống vào cuối đời Minh đầu đời Thanh hiệu là Triều Tông, người đời gọi sư là Triều Tông Thông

Nhẫn Thiền sư. X. Thông Nhẫn.

TRIỆU AN 肇 安 (1872-1932)

Tăng nhân cận đại, họ Dương, tên Truyền Húc, người huyện Kiên Vi, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Năm 17 tuổi, sư đến động Cửu Lão, núi Nga My xuống tóc làm tăng, rồi đến chùa Thánh Thủy ở Nội Giang để thụ giới cụ túc. Sau khi ra khỏi Tứ Xuyên, sư thưa hỏi khắp các bậc danh sư đại đức. Mùa Xuân năm 1932, sư giảng kinh Kim Cang ở Phật học xã Trùng Khánh. Đến tháng 11 năm ấy sư thọ bệnh rồi mất. Cả đời sư xem trọng việc tu thiền tập định.

TRIỆU CHÂU CẨU TỬ 趙 州 狗 子

Công án nổi tiếng này được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau: »問： 狗 子 還 有 佛

性 也 無？ 師 曰： 無。 曰： 上 至 諸

佛、 下 至 螻 蟻、 皆 有 佛 性、 狗 子 爲 甚 麼 卻 無？ 師 曰： 爲 伊 有 業 識 在。 – Có vị tăng hỏi: Con chó có Phật tánh không? Triệu Châu đáp: Không. Tăng thưa: Trên từ chư Phật dưới đến loài kiến dế đều có Phật tánh, con chó vì sao lại không? Sư bảo: Vì nó còn nghiệp thức.« Vào đời Tống, Thiền sư Huệ Khai biên tập Vô Môn Quan, xếp công án này vào tắc thứ nhất và yêu cầu người tham thiền, tham chữ »VÔ« này. Ngày đêm đều đề khởi, chớ có hiểu như hư vô, chớ có hiểu như hữu vô. TRIỆU CHÂU CHÂN TẾ THIỀN SƯ 919 TRIỆU CHÂU CHÂN TẾ THIỀN SƯ NGỮ LỤC 趙 州 眞 濟 禪 師 語 錄

NGỮ LỤC 趙 州 眞 濟 禪 師 語 錄 Còn gọi: Triệu Châu Hoà Thượng ngữ lục, Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư ngữ lục, Chân Tế Đại Sư ngữ lục, Triệu Châu lục. Ngữ lục, 1 quyển, do Triệu Châu Tùng Thẩm soạn vào đời Đường, Văn Viễn biên, được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 14 và Tục Tạng kinh tập 118, trang 304.

Nội dung bao gồm: Hành trạng, Thượng đường, Thị chúng, Vấn đáp, Đối cơ, Khám biện, Kệ tụng v.v… của thiền sư Tùng Thẩm. Sách này được xếp vào Cổ Tôn Túc ngữ lục quyển 30, còn có 1 quyển Triệu Châu Chân Tế Thiền sư ngữ lục chi dư, trong ấy thu thập các Ngữ yếu thượng đường thị chúng, Thập nhị thời ca, Kệ tụng, Chân tán v.v…

TRIỆU CHÂU CỔ PHẬT 趙 州 古 佛

Vào đời Đường, huyền ngôn pháp ngữ của thiền tăng Tùng Thẩm được truyền bá khắp thiên hạ, đôi khi được gọi là Triệu Châu pháp đạo. Thiên hạ đều sợ hãi tin phục, gọi sư là Triệu Châu Cổ Phật. X. Tùng Thẩm.

TRIỆU CHÂU KHÁM BÀ 趙 州 勘 婆

Công án này được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau: »有 僧 遊 五 臺、 問 一 婆 子 曰： 臺 山 路 向 甚 麼 處 去？ 婆 曰： 驀 直 去。 僧 便 去。 婆 曰： 好 箇 師 僧 又 恁 麼 去。 後 有 僧 舉 似 師、 師 曰： 待 我 去 勘 過。 明 日、 師 便 去 問： 臺 山 路 向 甚 麼 處 去？ 婆 曰： 驀 直 去。 師 便 去。 婆 曰： 好 箇 師 僧 又 恁 麼 去。 師 歸 院 謂 僧 曰： 臺 山 婆 子 爲 汝 勘 破 了 也。 – Có vị tăng muốn đi đến Ngũ Đài, hỏi một bà già rằng:

Lên Đài Sơn đi ngả nào? Bà già đáp: Cứ đi thẳng. Tăng liền đi. Bà già nói: Ô hay, cái ông thầy này lại đi thế ấy. Sau đó có vị tăng thuật lại cho sư nghe chuyện này, sư bảo: Đợi ta đi khám qua cái đã. Hôm sau, sư liền đi hỏi: Lên Đài Sơn đi ngả nào? Bà già đáp: Cứ đi thẳng. Sư liền đi. Bà già bảo: Ô hay, cái ông thầy này lại đi như thế. Sư liền trở về viện bảo với tăng rằng: Bà già Đài Sơn đã bị ta khám phá.« Công án này trong cái tầm thường có ngụ ý đặc biệt, thể hiện ý nếu muốn ngộ thiền ắt cần phải siêu việt ngôn ngữ tri giải, dẹp bỏ sự phân biệt đối lập.

TRIỆU CHÂU TẨY BÁT VU 趙 州 洗

鉢 盂 Triệu Châu bảo rửa bát. Công án nổi tiếng này được thấy nơi tiết Triệu Châu Tùng

Thẩm Thiền sư trong NĐHN q. 4 như sau:

»問： 學 人 乍 入 叢 林、 乞 師 指 示。 師 曰： 喫 粥 了 也 未？ 曰 喫 粥 了 也。 師 曰： 洗 缽 盂 去。 其 僧 忽 然 省 悟。 – Có vị tăng hỏi: Con mới vào chùa xin thầy chỉ dạy. Sư bảo: Ăn cháo chưa? Vị tăng đáp: Ăn cháo rồi. Sư bảo:

Rửa bát đi. Vị tăng chợt tỉnh ngộ.« Mũi nhọn của công án này ở chỗ hiển bày trong việc ăn cháo rửa bát hàng ngày, mỗi chỗ đều có thể lãnh hội đạo pháp, thể hiện được câu nói: »Tâm bình thường là đạo« của nhà thiền đề xướng.

TRIỆU CHÂU TRÀ 趙 州 茶

Công án này được thấy ghi ở Tiết Triệu Châu Tùng Thẩm Thiền sư trong NĐHN q.

4 như sau: »師 問 新 到： 曾 到 此 間 麼？ 曰： 曾 到： 師 曰： 喫 茶 去。 又 問 僧、 僧 曰： 不 曾 到。 師 曰： 喫 茶 去。 後 院 主 問 曰： 爲 甚 麼 曾 到 也 云 喫 茶 去、 不 曾 到 也 云 喫 茶 去？ 師 召 院 主、 主 應 喏。 師 曰： 920

TRỌNG HIỂN 重 顯 (980-1052)

喫 茶 去。 – Sư hỏi vị tăng mới đến: Từng đến đây chưa ? Đáp: Từng đến. Sư bảo: Uống trà đi. Sư lại hỏi một vị tăng khác, Tăng đáp: Chưa từng đến. Sư bảo: Uống trà đi. Sau đó, Viện chủ hỏi sư rằng: Vì sao đã từng đến dạy uống trà, chưa từng đến cũng dạy uống trà ? Sư gọi: Viện chủ. Viện chủ đáp: Dạ. Sư bảo: Uống trà đi!« Uống trà là việc bình thường của thiền tăng, ở đây có thể cho là tham ngộ đạo pháp, tức chỗ nói bình thường là đạo. Công án này cũng khơi gợi người học không nên vọng sanh phân biệt sự vật.

TRIỆU TỪ 肇 慈 (1850-1920)

Thiền tăng đời Thanh, họ Dương, tự Phổ Tịnh, người xứ Cao Yếu, Quảng Đông, Trung Quốc. Nối pháp Thiền sư Xương Đạo, đời thứ 49 hệ Thanh Nguyên. Trụ trì chùa Định Huệ ở Tiêu Sơn. Có ngữ lục truyền lại đời.

TRINH THÚY 貞 邃

Thiền tăng đời Ngũ Đại. Sư đến chùa Tư Phúc ở Cát Châu (nay là huyện Cát An, tỉnh Giang Tây) ra mắt thiền sư Như Bảo.

Sau này nối pháp ngài và kế vị trụ trì, thuộc tông Quy Ngưỡng.

Có vị tăng hỏi: Thế nào là tâm cổ Phật? Sư đáp: Núi sông đất đai.

TRÌNH CƠ 呈 機

Trình bày cơ phong. Bích Nham lục tắc 9, q. 1 ghi: »他 既 呈 機 來。 趙 州 也 不 辜 負 他 問 頭。 所 以 亦 呈 機 答。 不 是 他 特 地 如 此。 蓋 爲 透 底 人 自 然 合 轍。 一 似 安 排 來 相 似。 – Ông ta đã trình bày cơ phong ra, Triệu Châu cũng chẳng làm ông ta thất vọng liền dùng cơ phong để đáp lại. Chẳng phải ông ta cố tình làm ra vẻ như thế, mà hễ ai thấu triệt thì tự nhiên phù hợp, dường như có sự sắp đặt sẵn rồi«.

TRỊNH NƯƠNG 鄭 娘

Thiền giả đời Đường. Là con gái nhà họ Trịnh. Còn gọi là Trịnh Thập Tam Nương. Lúc 12 tuổi cô tham học với Thiền sư Trường Khánh Đại An, quyết học tâm yếu kế thừa đại pháp của ngài. Cơ pháp của cô bén nhọn dường gươm, nổi tiếng khắp thiền lâm.

TRÓC BẠI 捉 敗

Thất bại, đánh bại. Tiết Long Khánh

Khánh Nhàn Thiền sư trong NĐHN q. 17 ghi: »師 拊 掌 曰： 三 十 年 用 底、 今 朝 捉 敗。 – Sư vỗ tay nói: Ba mươi năm dùng đến mức, hôm nay lại thất bại«.

Tiết Tịnh Từ Ngạn Sung Thiền sư trong

NĐHN q. 20 ghi: »今 日 捉 敗 這 老 賊！ – Hôm nay đánh bại tên giặc này!«

TRỌNG BIỆN 重 辯 (1030-1108)

Thiền tăng đời Tống, người Thủy Hưng, Quảng Đông, Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài, thuộc tông

Vân Môn đời thứ 6, trụ trì chùa Nam Hoa ở Kinh Nam, Huệ Châu.

TRỌNG HIỂN 重 顯 (980-1052)

Thiền tăng đời Tống, tự Ẩn Chi, người Toại Ninh (Đồng Nam, Tứ Xuyên), Trung Quốc. Gia thế giàu có, sư theo Nho giáo. Thuở nhỏ sư kế thừa gia học song chí lại xuất thế, nên lúc tuổi thanh xuân đã bỏ tục vào đạo theo Nhân Sắn viện Phổ An xuất gia. Ban đầu học kinh luật và xen cả thế pháp. Sau khi thụ giới cụ túc sư chuyên tu định nghiệp. Sư đến Bắc Tháp, Phục Châu 921

TRỌNG HƯNG智 仲 興

(Thiên Môn, Hồ Bắc) tham kiến Thiền sư Trí Môn Quang Tộ, y chỉ 5 năm được nối pháp làm truyền nhân tông Vân Môn. Sau sư ẩn cư chùa Linh Ẩn, Hàng Châu 3 năm, khi ra hoằng pháp trụ trì chùa Thúy Phong, Tô Châu. Năm sau sư chuyển sang chùa Tư Thánh núi Tuyết Đậu, học chúng vân tập rất đông, tông phong cực thịnh nên được tôn xưng »Tổ trung hưng tông Vân Môn«. Bởi sư ở lâu nơi núi Tuyết Đậu nên người đời sau gọi sư là »Tuyết Đậu Thiền sư«. Sau khi mất, thụy là »Minh Giác Đại Sư«. Đệ tử có 84 người, đứng đầu là Thiên Y Nghĩa Hoài. Tác phẩm: Minh Giác

Thiền sư ngữ lục 6 quyển.

TRỌNG HƯNG智 仲 興 Thiền tăng đời Đường, là thị giả của Đạo Ngô Tông Trí. Một hôm đang hỏi pháp, sư chợt đánh Tông Trí. Sau đó, Tông Trí bảo sư đi nơi khác. Sư ẩn trong nhân gian 3 năm. Sau khi Tông Trí tịch, sư chợt ngộ duyên trước nên đến Thạch Sương cầu chính giải, Thạch Sương thiết trai để sư sám hối. Về sau sư ở Tiệm Nguyên, Đàm

Châu (nay là huyện Trường Sa, tỉnh Hồ Nam).

TRỌNG KHIÊM 仲 謙 (1174-1244)

Thiền tăng đời Tống, họ Ứng, người xứ Nghĩa Điểu (nay thuộc tỉnh Chiết Giang)

Trung Quốc, nối pháp Thiền sư Tùng Nguyên Sùng Nhạc, thuộc tông Lâm Tế.

Sư trụ trì chùa Tư Thánh, núi Tuyết Đậu trên 10 năm.

TRỌNG NGUYÊN 重 元 (1010-1081)

Thiền tăng đời Tống, họ Tôn, người Thiên Thừa Thanh Châu (Quảng Nhiêu, Sơn Đông) Trung Quốc. Sư nối pháp thiền sư ThiênY Nghĩa Hoài, thuộc tông Vân Môn đời thứ 6, trụ trì chùa Thiên Bát (tại Đại Danh Hà Bắc). Hiệu: Văn Huệ Thiền Sư, có ngữ lục truyền bá ở đời.

TRÙ SÁCH 籌 策

Bàn bạc tính toán, chỉ cho rơi vào vọng niệm. Theo Thiền gia, đây là điều đại kỵ của việc tham thiền ngộ đạo. Tiết Bác Sơn Hòa thượng truyện trong Nguyên Lai quảng lục q. 35 ghi: »和 尚 曰： 向 後 還 有 事 也 無？ 壽 昌 曰： 老 僧 只 知 二 時 鬻 飯、 不 復 知 有 向 後 事。 又 問、 壽 昌 曰： 汝 後 得 坐 披 衣、 幸 無 籌 策 足 矣。 遂 命 秉 拂。 – Hòa thượng hỏi: Có việc sau này chăng? Thọ Xương đáp: Lão tăng chỉ biết hai thời cơm cháo, không còn nghĩ đến việc sau này. Lại hỏi, Thọ Xương đáp: Về sau ông được ngồi mặc áo, mong ông không rơi vào vọng niệm. Nghe nói rồi Hòa thượng vâng lệnh lên tòa thuyết pháp«.

TRỤ 住

Trụ trì tự viện. Tiết Ngọc Tuyền Đàm Ý Thiền sư trong NĐHN q. 20 ghi: »紹 興 初、 出 住 興 化 祥 雲、 法 席 頗 盛。 – Đầu niên hiệu Thiệu Hưng, sư ra hoằng pháp, trụ chùa Hưng Hóa Tường Vân, pháp hội rất thạnh«.

TRỤ NGẠN KHƯỚC MÊ NHÂN 住 岸 卻 迷 人 Cảnh đẹp làm mê hoặc người. Trong Thiền tông dùng từ này chỉ cho dù đã bước vào cảnh giới tỏ ngộ, nhưng nếu bám lấy cảnh ấy liền bị nó trói buộc. Tắc 11, Thung Dung lục (Đại 48, 234 trung) ghi: »船 橫 野 渡 涵 秋 碧 （死 水 浸 卻）、 棹 入 蘆 花 照 雪 明 （住 岸 卻 迷 人）。 – 922

TRÚC AM 竹 庵

Thuyền qua bến nước ngậm trời thu (ngâm trong nước chết). Bơi đến hoa lau ngời tuyết trắng (cảnh đẹp làm mê hoặc người)«.

TRỤ SƠN 住 山

Điều hành tự viện. Thuở xưa, các tự viện đều tọa lạc ở trong núi nên có từ ngữ này. Tiết Dược Sơn Hòa thượng trong NĐHN q. 5 ghi: »祖 曰： 子 之 所 得、 可 謂 協 於 心 體、 布 於 四 肢。 既 然 如 是、

將 三 條 篾 束 取 肚 皮、 隨 處 住 山 去。 – Tổ (chỉ cho Hòa thượng Đạo Nhất) nói: Sở đắc của ngươi có thể nói là hợp nơi tâm thể bày ra ở tứ chi. Ngươi đã được như thế, hãy đem ba lạt tre cột nơi bụng tùy chỗ trụ sơn đi!«

TRỤ THẾ 住 世

Phật hoặc các bậc cao tăng ở thế gian giáo hóa chúng sinh. Tiết Đan Hà Hòa thượng trong TĐT q. 4 ghi: »江 西 馬 祖 今 現 住 世 說 法、 悟 道 者 不 可 胜 記。 – Giang Tây Mã Tổ hiện đang trụ thế thuyết pháp, người ngộ đạo nhiều đến mức chẳng thể ghi chép hết«.

TRỤ TRÌ 住 持

1. Đảm nhận phương trượng, điều khiển tự viện. Minh Giác ngữ lục q. 2 ghi: »學 士 解 印 後。 師 送 到 越 州。 住 數 日 乃 辭。 士 堅 留。 師 云： 歸 山 住 持 不 忘 學 士 此 日。 – Sau khi Học sĩ cởi ngọc đái để lại, sư đưa tiễn đến cửa Triệu Châu, ở vài hôm rồi từ biệt. Học sĩ cố giữ sư lại, sư nói: Tôi trở về núi trụ trì, chẳng quên Học sĩ ngày hôm nay«.

2. Hòa thượng chủ trì tự viện. Tông Môn Võ Khố ghi: »坦 首 座 道 眼 明 白、 堪 任 住 持。 – Thủ tọa Thản đạo nhãn đã sáng, kham nhận Trụ trì«.

TRỤ VIỆN 住 院

Đảm nhận phương trượng, chủ trì tự viện. Tông Môn Võ Khố ghi: »大 凡 住 院、 爲

已 戒 者 有 四： 第 一 勢 不 可 使 盡、 第 二 福 不 可 受 盡、 第 三 規 矩 不 可 行 盡、 第 四 好 語 不 可 說 盡。 – Nói chung về việc trụ viện có 4 điều răn:

1. Có quyền thế chẳng nên sử dụng hết.

2. Có phúc chẳng nên hưởng hết 3. Quy củ chẳng nên thi hành hết.

4. Lời lẽ hay chẳng nên nói ra hết«.

TRUÂN 迍

Còn gọi: Độn trí. Gian nan, lao khổ. Tông

Môn Võ Khố ghi: 無 端 被 譖 枉 遭 迍 半 年 有 餘 作 俗 人 今 日 再 歸 三 峽 寺 幾 多 歡 喜 幾 多 瞋 »Vô đoan bị tiếm uổng tao truân Bán niên hữu dư tác tục nhân Kim nhật tái quy Tam Giáp tự Kỷ đa hoan hỷ kỷ đa sân«.

»Bị gièm vô cớ, gặp gian nan Làm người thế tục hơn nửa năm

Chùa Tam Giáp cũ nay về lại. Bao nổi buồn vui lẫn lộn thầm«.

TRÚC 築

Đánh. Lâm Tế ngữ lục ghi: »師 於 大 愚 脅 下 築 三 拳。 – Sư đánh ba thoi vào hông Đại Ngu«.

TRÚC AM 竹 庵 Hiệu của Thiền tăng Khả Quán, sống vào đời Tống. X. Khả Quán. 923

TRÚC BỀ 竹 篦

TRÚC BỀ 竹 篦 Còn gọi: Tỉnh thức côn. Cây bê làm bằng tre hoặc gỗ, cán tròn, đầu dẹt, giống như mái dầm dài 80-100cm. Đây là công cụ của thiền sư dùng để đánh thức người tọa thiền ngủ gật hoặc điều chỉnh sống lưng của họ cho ngay ngắn. Thủ Sơn Tỉnh Niệm Thiền sư trong NĐHN q. 2 ghi: »山 一 日 舉 竹

篦、 問 曰： 喚 作 竹 篦 即 觸、 不 喚

作 竹 篦 即 背。 喚 作 甚 麼？ – Một hôm, Thủ Sơn giơ cây trúc bề lên hỏi tăng:

Gọi là cây trúc bề phạm, chẳng gọi là cây trúc bề thì sai trái. Vậy thì gọi là cái gì?«

TRÚC GIẢN HÒA THƯỢNG 竹 簡

和 尚 Thiền tăng Đức Bằng sống vào đời Tống, nhân nghe tiếng chày gỗ nện vào ống tre mà triệt ngộ, nên được gọi là »Trúc Giản

Hòa thượng«. X. Đức Bằng. TRÚC LÂM TÔNG CHỈ NGUYÊN THANH 竹 林 宗 指 原 聲 Lục, 1 quyển do Ngô Thì Nhậm (Hải Lượng Thiền sư) soạn vào cuối đời Hậu Lê, Việt Nam. Đây là những bài thuyết pháp tại thiền viện ở phường Bích Câu, Thăng Long, là một tổng hợp Nho Thích khá độc đáo, với khuynh hướng quy thú về Phật giáo Trúc Lâm. Sách gồm có 2 phần: Phần đầu nói về hành trạng của 3 vị Tổ Trúc Lâm, nhan đề là Tam Tổ Hành Trạng.

Phần hai là Đại Chân Viên Giác Thanh, nội dung gồm có 24 chương trình bày về 24 đề tài thiền quán, mỗi đề tài là một thứ âm thanh. 24 âm thanh là: Không thanh, Ngộ thanh Kiến thanh, Hoán thanh Định thanh, Tịch nhiên vô thanh Hành thanh, Đổng thanh Túc thanh, Bất quả thanh Lưu động thanh, Dư thanh Ẩn thanh, Phát tưởng thanh Thuyết thanh, Ngụ thanh Trác thanh, Biểu lý thanh Minh thanh, Phán thanh Tàng thanh, Hưởng thanh Nhất thanh, Tiểu khấu hoán thanh Mỗi chương có 3 phần:

1. Nêu lên đặc tính của một thanh, tương đương với Niêm 2. Đưa ra những lời nhận xét của Hải Lượng, tương đương với Tụng.

3. Lời bàn của Hải Âu và Hải Hòa, tương đương với Kệ. Tư tưởng trong »Đại Chân

Viên Giác Thanh« có thể được tóm tắt như sau:

Đề cao tinh thần thiết thực của Nho giáo trong các chương: Không thanh, Định thanh, Nhất thanh.

Phát huy phạm trù KHÔNG (Śūnyata)

của Phật giáo trong các chương: Không thanh, Trác thanh, Tiểu Khấu Hoán thanh. Nói về vấn đề tốt xấu trong Ngụ thanh, vấn đề ân oán trong Phán thanh, vấn đề vô hữu trong Trác thanh…

Trong tác phẩm này, Ngô thì Nhậm đứng trên lập trường Nho giáo để nghiên cứu và tiếp thu Thiền tông, xúc tiến việc hòa đồng tam giáo. Hai kinh điển cơ bản của Phật giáo Thiền tông là kinh Lăng-già và kinh

Kim Cương cũng được thể hiện rõ nét trong »Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh«.

TRÚC LÂM THIỀN VIỆN 竹 林 禪

院 1. Thiền viện ở núi Phù Dung, vịnh Tân Giới Thuyên, Hong Kong, do Hòa thượng Dung Thu xây dựng vào năm 1929. Hai 924 TRÚC TIÊN HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 竹 先 和 尚 語 錄 thời công phu sớm chiều điều mô phỏng nghi thức của chùa Đảnh Hồ, Quảng Châu.

Chùa này có chỗ nghỉ lại đêm cho hàng đệ tử xuất gia lẫn tại gia.

2. Thiền viện nằm trên sườn ngọn núi Phụng Hoàng, cách chợ Đà Lạt khoảng 5km, thuộc tỉnh Lâm Đồng, Việt Nam.

Được khởi công từ tháng 4 âl năm 1993, không đầy một năm sau, thiền viện Trúc Lâm đã làm lễ lạc thành vào ngày mùng 8 tháng 2 âl 1994. Thiền viện do Hòa thượng Thích Thanh Từ sáng lập, mang tên một dòng thiền xuất hiện dưới thời vua Trần Nhân Tông, do chính nhà vua khai sáng:

Thiền phái Trúc Lâm. Qua 3 cổng tam quan, từ phía dưới hồ Tuyền Lâm, du khách bước vào chính điện. Đây là khu ngoại viện, bao gồm một quần thể kiến trúc trang nhã: Nhà khách, Chính điện, Tham vấn đường, lầu chuông. Chính điện là tòa nhà nhỏ, vuông vắn. Hai lớp mái chồng lên nhau với các đầu mái đao hơi cong và hàng mái ngói đỏ che chở cho những hàng cột nâu tròn chống đỡ phía dưới, tạo cảm giác nhẹ nhàng thanh thoát. Bên trong an trí pho tượng Thích-ca ngồi trên tòa sen, tay phải cầm đóa sen giơ lên. Lầu chuông nhỏ nhắn, được trang trí bằng phù điêu chạm hình ảnh của Bồ-đề-đạt-ma đạp cành lau; Tổ Huệ Khả chặt tay, Tổ Huệ Năng giã gạo;

Sơ tổ Trúc Lâm giảng kinh. Nơi đây đặt một đại hồng chung từ Huế mang vào.

Ngăn cách hoàn toàn với khu ngoại viện là khu nội viện bao gồm nội viện Tăng và nội viện Ni. Mỗi bên đều có Tăng đường, thiền đường, nhà bếp riêng biệt. Bên Ni còn có thêm nhà khách nữ dành cho các cư sĩ nữ tu tập. Thất của HT. Thanh Từ nằm giữa giao lộ hai nội viện.

TRÚC LÂM TỰ 竹 林 寺

Ở đông bắc đầm Hắc Long, phía tây sườn núi Thái Sơn, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc, sáng lập vào năm nào không rõ. Chùa này từ đời Đường đến nay nhiều lần hưng nhiều lần phế. Đời Nguyên cao tăng Pháp Hải từng trùng tu thêm. Niên hiệu Tuyên Đức thứ 3 (1428) đời Minh, tăng người Triều Tiên là Thiền sư Mãn Không lại xây dựng thêm, trở thành một ngôi chùa lớn hùng vĩ tráng lệ ở Thái Sơn. Sau bị lửa thiêu hủy. Niên hiệu Vạn Lịch thứ 30 (1602) đời Minh trùng tu. Hiện còn miếu

Vô Cực là do Trấn thủ Duyễn Châu thuộc Quốc Dân Đảng sai Trương Bồi Vinh phong cho vợ làm »Vô Cực Chân Nhân« mà xây cất.

TRÚC NGUYÊN 竺 原

Hiệu của Thiền tăng Tông Nguyên, sống vào đời Tống. X. Tông Nguyên.

TRÚC NGUYÊN 竺 元

Hiệu của Thiền tăng Diệu Đạo, sống vào đời Nguyên. X. Diệu Đạo.

TRÚC NHAM 竹 岩

Hiệu của Thiền tăng Diệu Ấn, sống vào đời Tống. X. Diệu Ấn.

TRÚC THẤT 竹 室

Hiệu của Thiền tăng Tịnh Luân, sống vào đời Minh. X. Tịnh Luân.

TRÚC TIÊN HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC 竹 先 和 尚 語 錄 Còn gọi: Trúc Tiên Thiền sư ngữ lục, Trúc Tiên lục. Ngữ lục, 4 quyển, do Trúc Tiên soạn vào đời Nguyên, Duệ Nghiêu v.v..

biên, được xếp vào Đại Chính Tạng tập 80, 925

TRÚC TRƯỚC KHẢI TRƯỚC 築 著 磕 著

trang 334. Sách này thu thập ngữ lục của Trúc Tiên lúc hoằng pháp ở Nhật Bản, tại các chùa: Tịnh Diệu, Nam Thiền, Chân Như, Kiến Trường, Tịnh Trí, Vô Lượng Thọ và các phần: Pháp ngữ, Kệ tụng, Tán ngữ, Hành đạo ký, Tháp minh v.v… Phần sau của quyển cuối có phụ lục 1 quyển »Thiên Trụ tập«.

TRÚC TRƯỚC KHẢI TRƯỚC 築 著

磕 著 Đụng nhằm chạm phải một cách bất ngờ, ngầm chỉ nhanh chóng lãnh ngộ thiền pháp. Mật Am ngữ lục ghi: »府 中 歸 上

堂。 一 出 一 入。 一 動 一 靜。 酒 肆 茶 坊、 紅 塵 鬧 市。 豬 肉 案 頭。 驀 然 築 著 磕 著。 如 虎 戴 角。 凜 凜 風 生。 – Sư từ phủ trở về, thượng đường:

Mỗi một động tác ra vào, mỗi một hành vi động tịnh, hoặc ở quán rượu phòng trà hoặc ở chợ búa náo nhiệt hoặc ở nơi thớt thịt, chợt lãnh ngộ thiền pháp. Khi ấy giống như cọp mọc thêm sừng, oai phong lẫm liệt«.

TRỤC LOẠI TÙY HÌNH 逐 類 隨 形

Tùy theo hình sắc và chủng loại. Bậc tu hành sau khi đắc đạo, sẽ tùy theo hình sắc và chủng loại của chúng sinh mà ứng hiện sắc thân để cứu giúp họ. Bài sám Quy Mạng của thiền sư Di Nhiên ghi:

他 方 此 界、 逐 類 隨 形 應 現 色 身、 演 揚 妙 法 »Tha phương thử giới Trục loại tùy hình Ứng hiện sắc thân Diễn dương diệu pháp«.

»Ở cõi này hay phương khác Tùy theo hình sắc, chủng loại Ta sẽ ứng hiện sắc thân

Diễn dương thiền pháp vi diệu«.

TRUNG ẤP ÂN 中 邑 恩

Thiền tăng Hồng Ân, đời Đường, ở Trung

Ấp tại Lãng Châu, người đời gọi là Trung Ấp Ân. X. Hồng Ân.

TRUNG ĐỘ 中 度

Thiền tăng đời Ngũ Đại, sư thờ thiền sư Lạc Phố Nguyên An làm thầy và đắc pháp nơi ngài. Khi ra hoằng pháp sư trụ chùa

Đại An Quốc tại Đặng Châu (nay thuộc tỉnh Hà Nam).

TRUNG ĐỘNG SƠN 中 洞 山

Thiền tăng Đạo Toàn, đời Đường, ở Động Sơn làm Trụ trì đời thứ 2 nên mọi người gọi là »Trung Động Sơn«. X. Đạo Toàn.

TRUNG HẠ 中 夏

Trong thời kỳ an cư. Như Tịnh ngữ lục q.

thượng ghi: »中 夏 上 堂： 結 夏 已 過 了、 解 夏 猶 未 來、 中 間 一 句 子、 蓮 花 照 水 開。 – Trong thời kỳ an cư, sư thượng đường: Kiết hạ đã qua rồi, giải hạ còn chưa đến, một câu ở khoảng giữa, hoa sen nở soi mặt nước.«

TRUNG HÒA THIỀN TỰ 中 和 禪 寺

Ở núi Phúc Thọ, khu Bắc Đầu, thành phố Đài Bắc, tỉnh Đài Loan, Trung Quốc. Năm 1924 Thiện Phúc ở tại đường Diên Bình Bắc, thành phố Đài Bắc hai chặng kiến thiết Bố Giáo Sở tông Tào Động, pháp duyên thù thắng, tín chúng ngày càng tăng.

Vì mưu cầu sự phát triển sự nghiệp bèn mua núi Phúc Thọ, khu Bắc Đầu khai sơn cất chùa. Năm 1931 chùa cất xong, ban đầu gọi là »Thanh Tuyền Tự«, sau đổi tên là »Trung Hòa Thiền Tự«. Chùa nằm ở 926 TRUNG PHONG HÒA THƯỢNG QUẢNG LỤC 中 峰 和 尚 廣 錄 lưng chừng núi Phúc Thọ, quang cảnh ưu mỹ.

TRUNG HỘI TỰ 中 會 寺

Ở phía đông Thiên Sơn, cách thành phố Yên Sơn, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc 20km về phía đông, là một trong năm đại thiền lâm của Thiên Sơn. Được xây dựng vào đời Đường, trước chùa có tấm bia khắc vào niên hiệu Gia Tĩnh thứ 4 (1525) đời Minh ghi: »Trên núi Thiên Sơn phía nam Tương Bình, từ đời Đường sắc chỉ xây dựng năm ngôi cổ sát, trong đó có chùa Trung Hội«. Đây chính là nguồn gốc tên »Trung Hội Tự«. Trong chùa có Tiền điện, Chính điện, Thiền đường, Hậu các, Thủy đình. Trong chùa nguyên còn giữ 11 tấm bia khắc đời Minh Thanh, như tấm bia trùng tu vào niên hiệu Vạn Lịch thứ 8

(1580) đời Minh, hiện còn 2 tấm.

TRUNG NGẠN 忠 彥

Thiền tăng đời Ngũ Đại, nối pháp Thiền sư Vân Cư Hoài Nhạc, thuộc tông Tào Động.

Sư ở Dược Sơn, Lễ Châu (nay là huyện Lễ, tỉnh Hồ Nam).

Có vị tăng hỏi: Thầy xướng gia khúc của ai, nối pháp người nào? Sư đáp: Vân Lãnh long xướng nguyệt. Thần Phong động thượng tuyền (trăng soi sáng rồng Vân

Lãnh, suối chảy qua động Thần Phong).

TRUNG NHÂN 中 仁 (?-1179)

Thiền tăng đời Tống, tự Mông Đường, người xứ Lạc Dương (nay thuộc Hà Nam), Trung Quốc. Thuở bé sư vào viện Phụng Tiên ở Đông Kinh xuất gia. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ 1 (1119) sư được cấp độ điệp, xuống tóc ở viện Khánh Cơ. Sau khi thụ giới cụ túc, sư thường lui tới nơi phiên dịch Tam tạng, nghiên cứu đến chỗ tột cùng, song đối với Thiền tông thì sư chưa tin. Khi ấy, Thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần ở chùa Thiên Ninh, tiếng tăm vang dội, sư liền đến tham yết. Trong lúc thưa hỏi, Khắc Cần vả miệng sư một cái, làm rụng một cái răng. Sư chợt đại ngộ, xin ở lại hầu ngài, tiếp tục thưa hỏi thêm. Về sau, sư khai pháp ở chùa Đại Giác, rồi dời sang chùa Trung Trúc, lại dời đến chùa Linh Phong. Niên hiệu Thuần Hy thứ 1 (1174), sư được vua triệu vào nội điện hỏi pháp, sư liền xiển dương tông chỉ. Sư tịch vào niên hiệu Thuần Hy thứ 6 (1179), có thuyết khác nói sư mất vào niên hiệu Gia Thái thứ

3 (1203).

TRUNG PHONG HÒA THƯỢNG QUẢNG LỤC 中 峰 和 尚 廣 錄 Gọi đủ: Thiên Mục Trung Phong Hòa thượng quảng lục. Ngữ lục, 30 quyển, do Trung Phong Minh Bản soạn, Từ Tịch biên, được xếp vào Tục Tạng kinh tập 122.

Quyển thủ có bài »Tiến Thiên Mục Trung Phong Hòa thượng Quảng Lục Biểu«. Nội dung toàn sách gồm có: Thị chúng, Tiểu tham, Sơn phòng dạ thoại, Tín Tâm Minh tịch nghĩa giải, Lăng Nghiêm trưng tâm biện kiến hoặc kiến, Biệt truyền giác tâm, Kim Cương Bát-nhã lược nghĩa, Huyễn Trụ gia huấn, Nghĩ Hàn Sơn Thi, Đông ngữ tây thoại, Tạp trước, Kệ tụng v.v… Trung Phong Minh Bản trưng dẫn nhiều yếu chỉ kinh điển như: Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, Viên Giác, Duy-ma-cật, Lăng Nghiêm, còn dẫn thoại đầu của các thiền sư: Bồ-đề Đạt-ma, Huệ Năng, Lâm Tế Nghĩa Huyền, Hoàng Bá Hy Vận, Bách Trượng Hoài Hải, Quy Sơn Linh Hựu, Động Sơn Lương Giới để làm căn cứ dung 927 TRUNG PHONG HÒA THƯỢNG TẠP LỤC 中 峰 和 尚 雜 錄 hòa các thuyết và chủ trương: Thiền Tịnh dung nhiếp lẫn nhau, Giáo Thiền nhất trí, nên có bài tán khen Phật pháp hưng thạnh là nhờ Trung Phong Minh Bản. Sư còn chủ trương Nho Phật nhất trí: Đạo đức, nhân nghĩa, lễ nhạc, san chính của Nho gia tức là hiển hiện diệu dụng nhất tâm của Phật giáo. Dương Nhân Sơn phê bình sách này như sau: »Bỏ văn hoa lấy chân thật, nhân sự rõ lý, trong ấy chỉ dạy sự rèn luyện vững vàng và miên mật, khám biện minh xác, không vay mượn, không bao che, oai phong lẫm liệt như mặt trời giữa sương mù, đúng là tác phẩm nổi bật trong tông môn«.

Thổ Tả Châu. Niên hiệu Chí Chính thứ 28

(1368) sư vượt biển sang Nam Kinh (Trung Quốc). Nối pháp Thiền sư Tông

Lặc đời thứ 26 hệ Nam Nhạc, đời thứ 9 tông Lâm Tế Nhật Bản.

Niên hiệu Hồng Vũ thứ 9 (1376) trở về nước làm Tổ khai sơn chùa Bảo Quan, sau được mời trụ trì các chùa Đẳng Trì, Tướng

Quốc.

TRUNG THIÊN TRÚC TỰ 中 天 竺

TRUNG PHONG HÒA THƯỢNG TẠP LỤC 中 峰 和 尚 雜 錄 Còn gọi: Thiên Mục Minh Bản Thiền sư tạp lục. Ngữ lục, 3 quyển, thu thập những phần chưa đem vào Trung Phong Hòa thượng quảng lục như: Thị chúng, Pháp ngữ, Kệ tụng, Đầu đà khổ hạnh ca, Thác bát ca v.v… và được xếp vào Tục Tạng kinh tập 122, trang 724. Quyển cuối có phụ lục phần đề bạt của Thử Sơn Huyền Uyên (vị tăng Nhật Bản). Sách được biên tập xong vào khoảng niên hiệu Minh Hòa thứ

6 (1769).

TRUNG SƠN HÒA THƯỢNG 中 山

和 尚

Thiền tăng Đạo Toàn, sống vào đời Đường, ở Tuyến Thủy thuộc Trung Sơn nên người đời gọi là Trung Sơn Hòa thượng. X. Đạo Toàn.

TRUNG TÂN 中 津 (1336-1401)

Thiền tăng Nhật Bản, gọi đủ là Tuyệt Hải Trung Tân, họ Đằng Nguyên Thị, người xứ 寺 Ở trong núi Thiên Trúc, thành phố Hàng Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Chùa xây vào niên hiệu Khai Hoàng thứ 17 (597) đời Tùy, cao tăng Ấn Độ đến nơi này thấy núi sông xinh đẹp, khen rằng: »Đi hết Trung Quốc 400 châu, chỉ có nơi này xứng đáng để đạo nhân vân du«. Ngài bèn xây dựng đạo tràng nơi đây. Niên hiệu Thái Bình Hưng Quốc thứ 1 (976) đời Tống, Ngô Việt Vương đổi tên là »Sùng Thọ Viện«. Niên hiệu Chính Hòa thứ 4 (1114)

đời Tống ban tên »Thiên Ninh Vạn Thọ Vĩnh Tộ Thiền Tự«. Đầu những năm đời Nam Tống, tương truyền trong chùa Bồ tát hiển linh, Tống Cao Tông sắc chỉ mở rộng điện vũ, còn ban cho Phật tượng trong cung đặt tại Hoa Nham Bảo Các, chùa dần dần hưng thịnh. Khoảng niên hiệu Thuần Hy (1174-1189) theo truyền thuyết chùa này cầu mưa linh nghiệm, một thời hương khói tấp nập, vua quan đến cầu cúng không dứt. Niên hiệu Thiên Lịch thứ 1 (1328) đời Nguyên đổi tên là »Thiên Lịch Vĩnh Tộ Thiền Tự«. Đầu niên hiệu Hồng Vũ (1368- 1398) đời Minh ban hiệu »Trung Thiên Trúc Thiền Tự«, ba chữ »Trung Thiên Trúc« trên sơn môn là do Trung Sơn Vương Từ Đạt viết. Chùa này bị phá hủy 928